comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ad portanduz pondus ex̾cendos ẽẽ tyrones.
Ondus quoq baiuilare usq ad sexaginta libras ⁊ iter
facere gradu militari frequẽtissime cogendi sunt iuniores.
ꝗb ĩ ardius expeditionib neccessitas iinet ãnona parit̾
⁊ arma portandi. Nec hoc credatur ẽẽ difficile si usus accesseĩt.
Nichil eĩ est ꝙ non assidua meditatio facillimu reddat. quã
rez antiquos milites factitauisse Uirgilio ip̃o teste cognouimꝰ.
castris. Quo armoꝵ gn̾e usi sunt antiq.
cus exigit ut quo annoꝵ gn̾e uł ĩstruẽdi uł munic̃¬
di sint trrones referre tẽptemus. s ĩ hac parte antiqua
nudatq. ab urbe eĩ xlita usq ad tp̃s diui gratiani ⁊ catafrac¬
tis ⁊ galeis munebat᷑ pedestris exercitus. S cu cãpestris ex̾¬
citatio int̾ueniente negligentia desidiaq cessaret grauia uide¬
ri arma ceperunt. que raro milites induebat. Itaq ab ĩpatõe
postulabant primo catafractas deinde cassidos se debere funtẽ

Expanded text:
AD PORTANDVM PONDVS EXERCENDOS TIRONES Pondus quoque baiulare usque ad sexaginta libras et iter facere gradu militari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, castris. XX QVO ARMORVM GENERE VSI SINT ANTIQVI Locus exigit ut quo armorum genere vel instruendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua nudatos. Ab urbe enim condita usque ad tempus divi Gratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exercitus. Sed cum campestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere.
Abbreviated transcription (Latin):
su. Rentus ꝯͣrius tua ĩflectit ⁊ deprimit hostiu adu¬
uat tela. Pulius afronte ꝯestus oculos ĩplet ⁊ claudit. Hec
meniento eoꝙ cu acies ordinantur ⁊̃ imꝑiti uitare solẽt.S
duci prouido cauendu est infuturu ne post paululu accedẽ

Expanded text:
sum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in fut
Abbreviated transcription (Latin):
giones fuerunt. que senanullia millitu habuerũt. que
q̃de hus telis scienter utebãt᷑. ⁊ fortit̾ martiobarbuli uocabã¬
tur. Phos lõgo tpr̃e strenuissune ꝯstat oĩa bella ꝯfecta usq¬
adeo ut drocletianus ⁊ maximianus cu adĩꝑiu ꝑuenissẽt
ꝓ m̾ito uirtutis hos martiobarbulos iouianq atq herculianqos
censuerint applłandos. Eosq cunctis legionib p̃tullisse doceã¬
tur. Quq aut̃ martiobarbulq ĩstos ĩscutis portare ꝯsueu̾ant.
quos si oportune milites iactent. ꝓpe sagittanoꝵ scutati uni¬
tar uidentur offitiu. Na hostes quosq ꝯsautiant priꝰ ꝙͣ nõ
modo admanu s adictu missibiliu potuerit ꝑueniri.

Expanded text:
giones fuerunt quae sena milia militum habuerunt quae giones fuerunt quae sena milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Diocletianus et Maximianus, cum ad imperium pervenissent, pro merito virtutis hos Mattiobarbulos Iovianos atque Herculianos censuerint appellandos eosque cunctis legionibus praetulisse doceantur. Quinos autem mattiobarbulos insertos scutis portare consuerunt, quos si oportune milites iactent prope sagittariorum scutati imitari videntur officium. Nam hostes equosque consauciant priusquam non modo ad manum sed ad ictum missibilium potuerit perveniri.
Abbreviated transcription (Latin):
D lapides uõ ułmanib uł fundis iaciendos ex̾ceri di¬
ligent̾ ꝯuenit iunores. fundaru eĩ usuz primi baleariũ
insularu habitatores ⁊ ĩuenisse. ⁊ ita ꝑite exercuisse dicunt᷑.
ut matres paruos filios nullu cibu ꝯtingere sinerent. nisi quẽ¬
palu ex funda destinato lapide ꝑcusissent. Sepe eĩ adu̾su bella¬
tores cassidib catafractis loricisq munito. teretres lapides
de funda uł fustibalo destinati sagittis sunt omnib grauiores
cu mẽbris ĩtegris letale tñ uulnus importent. ⁊ sine ĩuidia
sanguinis hostez lapidis ictu ĩterreat. In omnib aut̃ uet̾u
p̃lus funditores militasse nullus ignorat. que res ideo abu¬
niu̾sis trronib frequenti exertitio discenda est.qr funda por¬
tare nullus labor est. ⁊ ĩtdu euenit ut lapidosis locis ꝯflictꝰ
hãtur. ut aut mons sit aliꝗs defendendus. aut collos. ⁊ ab
ant tradenda est uiniorib. Na ĩillirico dudu duele¬

Expanded text:
d lapides vero vel manibus vel fundis iaciendos exerceri diligenter convenit iuniores. Fundarum usum primi Balearium insularum habitatores et invenisse et ita perite exercuisse dicuntur ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Saepe enim adversum bellatores cassidibus catafractis loricisque munitos teretes lapides de funda vel fustibalo destinati sagittis sunt omnibus graviores, cum membris integris letale tamen vulnus importent et sine invidia sanguinis hostis lapide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab est tradenda iunioribus. Nam in Illyrico dudum duae le
Abbreviated transcription (Latin):
itio emergit in agrarus plurimu detinendi sunt ꝓculq alẽdi a cui
ĩfitiandu est post urbe ꝯdita romanos ex ciuitate profectos sẽper
adbellu. s tunc nullis uoluptatib nullis delitus frangebantur
quousq adeo uentur est. ut aranti ꝗntio cincinato dictatura ꝯstet
oblataz. Ex agris gͦ suplendu robur p̃cipue uidetur exͥcitus. Nes¬
cio qũo. eniz minus mortez timet ꝗ minus delitiaru nouit ĩuita.

Expanded text:
itio emergit in agrariis plurimum itio emergit in agrariis plurimum inficiandum est, post Urbem conditam Romanos ex civitate ad bellum, sed tunc nullis voluptatibus, nullis deliciis frangebantur; quod usque adeo verum est ut aranti Quintio Cincinnato dictaturam constet oblatam.Ex agris ergo supplendum robur praecipue videtur exercitus. Nescioquomodo enim minus mortem timet qui minus deliciarum novit in vita.
Abbreviated transcription (Latin):
guinis suppetat ad uulneru mortis q ꝯtemptu. ⁊ non possit
deesse prudentia. que ⁊ malestia ẜuat in castris. ⁊ non paꝵ¬
Equitur utruz de agris an de urbibꝰ ores sint tyrones.
utilior sit trro reꝗramus. De qua parte nũꝙͣ credo posse i¬
dubitan aptiore armis rustica plebe. que sub diuo ⁊
in labo: ib enutritur. solis patiens. ymbre negligens. balncarũ ne¬
scia. delitiaru ignara. simplicis ai. paruo ꝯtenta. duratis ad oẽm
laboruz tollerantia membris. Cui gestare ferruz. fossaz ducere. h¬
onus ferre ꝯsuetudo de iure est. Intdu tñ ncͣcitas exigit ⁊̃ urba¬
nos ad arma ꝯpelli. Qui uo nomen dedere militie. primu labora¬
re. decurrere. podus portare. solez puluerez q ferre ꝯliscant. paruo
uictu utantur ⁊ rustico. int̾du sub diuo. int̾duz sub papillionib i¬
ꝯmorentur. tuz demu ad usuz erudiantur armoꝵ. ⁊ si lõgior exped¬

Expanded text:
guinis suppetat ad vulnerum mortisque contemptum et non possit guinis suppetat ad vulnerum mortisque contemptum et non possit deesse prudentia; que et modestiam servat in castris et non parequitur ut utrum de agris an de urbibus utilior tiro sit requiramus.De qua parte numquam credo potuissdubitari aptiorem armis rusticam plebem, quae sub divo et in labore nutritur, solis patiens, umbrae neglegens, balnearum nescia, deliciarum ignara, simplicis animi, parvo contenta, duratis ad omnem laborum tolerantiam membris, cui gestare ferrum, fossam ducere, onus ferre, consuetudo de rure est. Interdum tamen necessitas exigit etiam urbanos ad arma compelli; qui ubi nomen dedere militiae primum laborare, decurrere, portare pondus et solem pulveremque ferre condiscant, parvo victu utantur et rustico, interdum sub divo interdum sub papilionibus commorentur. Tunc demum ad usum erudiantur armorum, et si longior exped
Abbreviated transcription (Latin):
exposita est semper ad necez. Ex qb regionib tyrones elligẽdi
Eruz ordo deposcit ut ex quib prouintus ułnatio sint.¬
nib tyronos elligendi suit prima parte tractetur. Const¬
at quidez inomnib locis ⁊ ignauo ⁊ strenuo nasci.s
tamiẽn ⁊ gen s gente p̃cedit iubello. ⁊ plaga celi ad robur nõ
a doctissimis hominib ꝯprobata sunt non omita. Omnes na¬
tiones que uicine sunt soli nimio calore siccatas ampluis ꝗdẽ¬
sapere s minus hr̃e sanguinis dicunt. Ac ꝑꝑea ꝯstantia ac fi¬
dutia cominus non hr̃e pugnandi. qr metuũt uulnera ꝗ ex¬
iguuz sanguinez se hr̃e nouerunt. Contra. Septentrionales
ppłi remoti a solis ardorib incõsultiores ꝗde. s tñ largo san¬
guine redundantes hii sunt adbella promptissimi. Tyrones
igitur de temꝑatiorib elligendi sunt plagis. quib ⁊ copia sã¬

Expanded text:
exposita semper ad caedem. II EX QVIBVS REGIONIBVS TIRONES LEGENDI SINT exposita semper ad caedem. II EX QVIBVS REGIONIBVS TIRONES LEGENDI SINT Rerum ordo deposcit ut ex quibus provinciis vel nationibus tirones legendi sint prima parte tractetur. Constat quidem in omnibus locis et ignavos et strenuos nasci, sed tamen et gens gentem praecedit in bello et plaga caeli ad robur non a doctissimis hominibus comprobata sunt non omittam. Omnes nationes quae sapere, sed minus habere sanguinis dicunt. Ac propterea constantiam ac fiduciam comminus non habere pugnandi, quia metuunt vulnera, qui exiguum sanguinem se habere noverunt. Econtra septentrionales populi, remoti a solis ardoribus, inconsultiores quidem, sed tamen largo sanguine redundantes, sunt ad bella promptissimi. Tyrones igitur de temperatioribus legendi sunt plagis, quibus et copia san
Abbreviated transcription (Latin):
Ulla eĩ alia re uidemus ppłm romanu orbem
subegisse t̾raru. nisi armoru exertitio. discipli¬
na castroru. usuq militie. Quid eĩ adu̾sus
galloꝵ multitudinez paucitas romana ualui¬
sset: Quid aduersus germanoru ꝓceritatem
breuitas potuiss audere. yspanq ꝗde nõ tm̃ nu¬
mero s q̃ uirib corporu nr̃is p̃stitisse man¬
ifestu est. Affroꝵ dolis atq diuitus semꝑ ĩpares fuimus.
Grecoꝵ aitib prudentiaq nos uinci nemo dubitauit. s ad¬
uersus omĩa ꝓfuit trronez solerter elligere uis ut ita dixeriz ar¬
moru docere disciplina cotidie exertitio roborare. Quecũq eu¬
enire matie ⁊ que inprelus possunt omnia incampestri med¬
itatõe prenoscere seuere indesides uindicare. Scĩa eĩ rei bellice ⁊¬
dimicandi nutrit audatia. Nemo facere metuit qd̾ se bene di¬
dicisse cognouit. Eteni incertamine belloꝵ exercitata paucitas
ad uictoria promptior est. Rudis aũt ⁊ indocta multitudo

Expanded text:
ulla enim alia re videmus populum Romanum orbem subegisse terrarum nisi armorum exercitio, disciplina castrorum usuque militiae. Quid enim adversus Gallorum multitudinem paucitas Romana valuisset? Quid adversus Germanorum proceritatem brevitas potuisset audere? Hispanos quidem non tantum numero sed et viribus corporum nostris praestitisse manifestum est; Afrorum dolis atque divitiis semper impares fuimus; Graecorum artibus prudentiaque nos vinci nemo dubitavit. Sed adversus omnia profuit tironem sollerter eligere, ius, ut ita dixerim, armorum docere, cotidiano exercitio roborare, quaecumque evenire in acie atque in proeliis possunt omnia in campestri meditatione praenoscere, severe in desides vindicare. Scientia enim rei bellicae dimicandi nutrit audaciam: nemo facere metuit quod se bene didicisse confidit. Etenim in certamine bellorum exercitata paucitas ad victoriam promptior est, rudis et indocta multitudo
Abbreviated transcription (Latin):
Osse aũt ante urbes altissime latissimeq faciende st̃.
ut nec facile possint coequari repleriq ab obsidentibꝰ
⁊ cu aquis ceꝑint redundare ab adu̾sario cuniculu ꝯtinuai
minime patiantur. Na duplici modo opus subtaneu ꝑagi
earu altitudĩe ⁊ ĩundatõe prohibentur. Quẽadmodu custed¬
Ormidatur ne multitudo sagitarioꝵ de ꝓpugnacłis
ext̾itis defensorib appositisq scalis occupet murum.
Adusu qd̾̃ catafracta atq scuta ĩ ciuitatib debẽt hr̃e ꝙͣ
plurimi. Deinde ꝓpugnacula duplicia sagaciliaq ante pe¬
ctora tenduntur ĩ petũq extipiũt sagittaru. Neq eĩ facile¬
transeunt spicula rez que cedit. ac fluctuat. Inuẽtu quaqi
remediu ẽ ut de ligno crates facerẽt quas metallas ucrau̾¬
unt lapidibq ꝯplererent ea arte int bina ꝓpugnacła ꝯsti¬
tutas ut si ꝑ scalas ascendiss hostis ⁊ partem aliqua ip̃iꝰ

Expanded text:
Fosse autem ante urbes latissime faciende sunt, ut nec facile possint coequari replerique ab obsidentibus et cum aquis ceperint redundare, ab adversario cuniculum continuari minime patiantur. Nam duplici modo opus subterraneum peragi, earum altitudine et inundatione prohibetur. Formidatur autemormidatur ne multitudo sagittariorum de propugnaculis territis defensoribus appositisque scalis occupet murum. Adversum quod catafractas vel scuta in civitatibus debent habere quam plurimi. Deinde per propugnacula duplicia saga ciliciaque tenduntur impetumque excipiunt sagittarum; neque enim faciletranseunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque remedium est ut de ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas ut si per scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
Astituta maioꝵ artis armate plenissime clemẽtiar
ur̃a pitissimeq retinere ꝯtinus delaratur uictori¬
sis. ac triũphys. Si ꝗde ĩdubitata approbatio artis
est reru semꝑ effectus. ueru trãqlitas tua ĩpator ĩui¬
cte altiore ꝯscilio ꝙͣ mẽs pot̾at humana xiꝑe ex libͥs
antiꝗs desiderat. cu ip̃a antiꝗtate fcĩs recentib añ¬
discenda ꝙͣ recognoscenda p̃ciꝑer certauit sepus deuo¬
tio cu pudore. Quid eĩ audatius ꝙͣ dño ac principi
generis humani domitori oĩu gentiu barbaroꝵ ali¬
ꝗd de usu ac disciplina ĩsinuare belloꝵ nisi forte ꝙ ip̃e
uississ fier ꝙ ip̃e gessiss. Rursus tãti ĩꝑatoris nõ obe¬
dire p̃ceptis plenu sacrilegii uideatur atq ꝑicłi. Miro
itaq mõ ĩ parendo audax factus su. du metuo uideri⁊
audatior. si negasse. Ad qua tem̾tate p̃cedẽs me ĩdulgẽ¬

Expanded text:
mentiam vestram peritissimeque retinere continuis declaratur victoriis ac triumphis, siquidem indubitata adprobatio artis sit rerum semper effectus. Verum tranquillitas tua, imperator invicte, altiore consilio quam mens poterat terrena concipere ex libris antiqua desiderat, cum ipsam antiquitatem factis recentibus antediscenda quam recognoscenda praeciperer, certavit saepius devotio cum pudore. Quid enim audacius quam domino ac principi generis humani, domitori omnium gentium barbararum, aliquid de usu ac disciplina insinuare bellorum, nisi forte quod ipse iussisset fieri, quod ipse gessisset? Et rursus tanti imperatoris non oboedire praeceptis plenum sacrilegii videbatur atque periculi. Miro itaque more in parendo audax factus sum dum metuo videri audacior si negassem. Ad quam temeritatem praecedens me indulgen
Abbreviated transcription (Latin):
¶Primo. ĩ quot gn̾a diuiditur res militaris.¬
¶Sco. qd int̾ legiones ⁊ auxilia int̾sit.¬
¶Tertio. que causa exhauriri fecerit legiões.¬
¶Quarto. quotẽnas legiões antiq ad bellu duxunt¬
¶Quĩto. quc̃admõ legio ꝯstituatur.¬

Expanded text:
I In quot genera dividatur res militarisII Quid inter legiones et auxilia intersitIII Quae causa exhauriri fecerit legionesIIII Quotenas legiones antiqui ad bellum duxerintV Quemadmodum legio constituatur
Abbreviated transcription (Latin):
litib ꝯsueuit ne omnis multitudo fundat᷑ ĩ fuga ⁊ graue dis¬
crimen imineat. hec si uiniores assidua meditatõe ꝑceꝑit faci¬
lius ĩ ip̃a dimicatõe ẜuabũt.
Reterea ⁊ uetus ꝯsuetudo ꝑmansit. ⁊ diui augusti atq
atriani ꝯstructionib p̃cauetur. ut ter in mẽse ta eꝗtes q̃
pedites educantur ambulatu. Hox eĩ uͥbo. hoc ex̾citii genus un¬
min̾at. dece millia passuu armati ĩstructiq omnib telis pe¬
dites militari nt ac reddire iulrbantur ĩ castris ita ut aliquã
itiuens partez cursu allacriore ꝯficerẽt. Eꝗtes quai diuisi ꝑtur¬
mas arnatiq similit̾ tm̃ itin̾is ꝑagebant. ita ut ad equestrem
meditatõe intlu sequant᷑ int̾du cedãt ⁊ recuisu quoda un¬
petus reparent. Non solu aut ĩ cãpis. s ⁊̃ incliuosis ⁊ ardiuis
loris. ⁊ descẽdere ⁊ ascẽdere utraq aties cogebatur. ut nulla ⁊¬

Expanded text:
litibus consuevit, ne omnis multitudo fundatur in fugam et grave dislitibus consuevit, ne omnis multitudo fundatur in fugam et grave discrimen immineat. Haec si iuniores assidua meditatione perceperint facilius in ipsa dimicatione servabunt.Praeterea et vetus consuetudo permansit et divi Augusti atque Adriani constitutionibus praecavetur ut ter in mense tam equites quam pedites educantur ambulatum; hoc enim verbo hoc exercitii genus nominant. Decem milia passuum armati instructique omnibus telis pedites militari gradu ire ac redire iubebantur in castra, ita ut aliquam itineris partem cursu alacriore conficerent. Equites quoque divisi per turmas armatique similiter tantum itineris peragebant, ita ut ad equestrem meditationem interdum sequantur, interdum cedant et recursu quodam impetus reparent. Non solum autem in campis sed etiam in clivosis et arduis locis et descendere et ascendere utraque acies cogebatur, ut nulla
Abbreviated transcription (Latin):
Quẽadmõ exceant᷑ tyrones ut ĩatie ordines ⁊ inter¬
ualla custodiant.
Ichil magis ꝓdesse ꝯstat ĩ pugna ꝙͣ ut assiduo excitio
di ⁊ sͥ inuice ĩpedimento sunt ⁊ rariores atq ĩterlucentes ad¬
itu ꝑrũpendi hostibꝰ p̃stant. Nccͣe est aũt stati metu uniu̾sa
ꝯfundi. s ĩttisa atie ad dimicantiu t̾ga hostis accesserit. ꝓ
atie dirigendi. ita ut primo sĩplex extensa sit aties ne quos
sinus. ne quas hãt curuaturas. ut equali legiptimoq sꝑatio
miles distet a milite. Tũc p̾cipiendu est ut subito duplicent
atiez. ita ut ĩ ip̃o ĩpetu is aque respodere solent ordo ẜuetur.
Tertio pcipiẽdu est ut quadrata atiez repente ꝯstituant. Quo
facto intrigonuz que cuneuz uocant acios ip̃a mutanta est. que¬
ordinatio plurimu ꝓdesse ꝯsueuit ĩbello. Iubetur ⁊̃ ut ĩstruant᷑ or¬
bes quogñe. cu uis hostiu int̾ruꝑit atie resisti ab ex̾citatis mi¬

Expanded text:
ERCEANTVR TIRONES VT IN ACIE ORDINES ET INTERVALLA CVSTODIANT Nihil magis prodesse constat in pugna quam ut assiduo exercitio di et sibi invicem impedimento sunt, ita rariores atque interlucentes aditum perrumpendi hostibus praestant; necesse est autem statim metu universa confundi si intercisa acie ad dimicantium terga hostis accesserit. Pr ordinem in aciem dirigendi, ita ut primo simplex extensa sit acies, ne quos sinus, ne quas habeat curvaturas, ut aequali legitimoque spatio miles distet a milite. Tunc praecipiendum ut subito duplicent aciem, ita ut in ipso impetu is ad quem respondere solent ordo servetur. Tertio praecipiendum ut quadratam aciem repente constituant, quo facto in trigonum, quem cuneum vocant, acies ipsa mutanda est; quordinatio plurimum prodesse consuevit in bello. Iubetur etiam ut instruant orbes, quo genere, cum vis hostium interruperit aciem, resisti ab exercitatis mi
Abbreviated transcription (Latin):
si hostis ĩcũbat tũc cẽs equites ⁊ media pars peditũ ad
ꝓpulsandu ĩpetu ordinãtur ĩ acie. Reliꝗ post ip̃ ductis fos¬
sis muniũt castra. ⁊ ꝑ p̾cone indicatur que centuria prima.
que sa. que tria opus eẽ ꝯpleuerit. Post hec a centurionib fos¬
sa ĩspicitur ac mẽsuratur ⁊ uĩdicatur ĩ eq ꝗ negligentius fuint
oꝑati. Ad huc gͦ usu ĩstituendus est tyro. ut cu nccͣla postu

Expanded text:
si hostis incumbat tunc omnes equites et media pars peditum ad si hostis incumbat tunc omnes equites et media pars peditum ad propulsandum impetum ordinantur in acie, reliqui post ipsos ductis fossis muniunt castra, et per praeconem indicatur quae centuria prima, quae secunda, quae tertia, opus omne compleverit. Post hoc a centurionibus fossa inspicitur ac mensuratur et vindicatur in eos qui neglegentius fuerint operati. Ad hunc ergo usum instituendus est tiro, ut c
Abbreviated transcription (Latin):
Astroru autez diisa triplexq munitio est. nã si nimia
nctͣitas nõ premit cespites cutũciduntur e t̾ra exhus uelut
murus ĩstruitur altus trib pedib supra t̾ra ita ut ĩante sit
fossa de qua leuati sunt cespites. Deinde tumultuaria fossa sit
lata pede nouez alta pedes septez. s uͥ uis acrior ĩminet hosti
u latissima tuc̃ fossa ambitu ꝯuenit mnunire castroru itaũ
.xii. pedes lata sit ⁊ alta sublunitas sicut applłant pedos nouẽ
gupra aũt sepib hĩc inde factis que de fossa egesta fu̾it t̾ra ꝯ¬
geritur ⁊ crescit ĩ altu quatuor pedibꝰ sic fit ut sit .xiii. pedibus
alta. ⁊ xii. lata. supra qua sudes delignis fortissimis quas
milites portare ꝯsueu̾ant p̾figuntur ad qd̾ opus ligones ra¬
tra qualꝙ aliaq utensiliu gnea br̃e ꝯueĩt sẽꝑ ĩpromptu.
¶ Quẽadinõ munienda sint castra cu hostis ĩmineat.
Et facile est absentib adu̾sarus castra muninire. Ueꝵ

Expanded text:
astrorum autem diversa triplexque munitio est. Nam si nimia cessitas non premit, caespites circumciduntur e terra et ex his velut murus instruitur, altus tribus pedibus supra terram, ita ut in ante sit fossa de qua levati sunt caespites; deinde tumultuaria fossa fit lata pedes novem, alta pedes septem. Sed ubi vis acrior imminet hostium, tunc legitima fossa ambitum convenit munire castrorum, ita ut duodecim pedes lata sit et alta sub linea, sicut appellant, pedes novem; supra autem saepibus hinc inde factis quae de fossa egesta fuerit terra congeritur et crescit in altum quattuor pedes. Sic fit ut sit tredecim pedibus alta et duodecim lata; supra quam sudes de lignis fortissimis, quas milites portare consueverant, praefiguntur. Ad quod opus ligones rastra qualos aliaque utensilium genera habere convenit semper in promptu. XXV QVEMADMODVM MVNIENDA SINT CASTRA CVM HOSTIS IMMINEAT ed facile est absentibus adversariis castra munire, verum
Abbreviated transcription (Latin):
sueuit. Primus oĩu ĩstruitur iaculis. que nulle lorice
nulla possũt scuta suffere. Na ꝑ sĩgulas centurias sĩgulas caro¬
balistas hr̃e ꝯsueuit. ꝗb multi ad p̾trabendu ⁊ sĩgła ꝯtubem¬
ia ad armandu uł dingendu. hoc ẽ undeci hoĩes deputabat̃.
hec qͣtu maiores fuerit tm̃ lõgius ac fortius tela iaculat᷑. nõ
solu aut̃ castra defendut. ueiu ⁊̃ ĩ cãpo post atiez graues ar¬
mature ponuntur: ante quaru ĩpetu nec eꝗtes loricati nec pedi¬
tes scutati hostiu possunt stare. In una aut̃ legiõe qnqͣgĩtaquq ca¬
robaliste eẽ solẽt. Itez decem onagri. hoc ẽ singuli ꝑ singulas cohor¬
tes ĩcarpentis bob portent᷑ armati. ut si forte hostis ad opugnãdũ
uen̾it uallu sagittis ⁊ saxis possĩt castra defendi. Scafas quoq
de sĩgulis trabib excauatas cu logissis funib ⁊ ĩtdu ⁊̃ ferreis

Expanded text:
onsuevit.Primum omnium instruitur iaculis quae nullae loricae, nulla possunt scuta sufferre. Nam per singulas centurias singulas carroballistas habere consuevit, quibus muli ad trahendum et singula contubernia ad armandum vel dirigendum, hoc est undecim homines, deputantur. Hae quanto maiores fuerint, tanto longius ac fortius tela iaculantur. Non solum autem castra defendunt verum etiam in campo post aciem gravis armaturae ponuntur; ante quarum impetum nec equites loricati nec pedites scutati possunt hostium stare. In una autem legione quinquaginta quinque carroballistae esse solent.Item decem onagri, hoc est singuli per singulas cohortes, in carpentis bubus portantur armati, ut si forte hostes ad oppugnandum venerint vallum sagittis et saxis possint castra defendi. Scafas quoque de si
Abbreviated transcription (Latin):
monixillis suꝑtextis ⁊̃ tabulatis flumina sine põtib que ua¬
dari nequeunt taz apeditib ꝙͣ ab eꝗtib sine ꝑiculo trãseãtur.
ht̃ ferreo arpagones quo lupo uocãt. falces ferreas ꝯfixas lõgis¬
simis contis. Itez ad fossaru oꝑa facienda bidentes ligones. pa¬
las. rastra. alueq. cophinos. ꝗb t̾ra portetur. Habet quoq dolo¬
bra. secures. ascias.seras. ꝗb mat̾ies ac pali dedolant᷑. atq se¬
rant᷑. ht̃ p̃t̾e̾a artifices cu oĩb feram̃tis. ꝗ ad expugnandas hosti¬
latorias faciunt. Reꝵ ne singła enu̾ando plura dicant᷑. uniu̾s
que ĩ quoꝯ belli gn̾e nccͣia ẽẽ credunt᷑ secu legio d ubiq por¬
tare. ut ĩ quouis loco fix̾it castra aimata faciat ciuitatem.

Expanded text:
na sine pontibus quae vadari nequeunt tam a peditibus quam ab equitatu sine periculo transeantur. Habet ferreos arpagones, quos lupos vocant, et falces ferreas confixas longissimis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas rastra alveos cophinos quibus terra portetur. Habet quoque dolabras secures ascias serras, quibus materies ac pali dedolantur atque serrantur. Habet praeterea artifices cum omnibus ferramentis, qui ad oppugnandas hostilatorias faciunt. Verum ne singula enumerando plura dicantur, universa quae in quocumque belli genere necessaria esse creduntur secum legio debet ubique portare, ut in quovis
Abbreviated transcription (Latin):
itur. qua forfice uocant. Na exlectissimis militib in
ꝗuta lit̾a ordo ꝯponitur. ⁊ illu cuneu excipit atq ex utͣ¬
q parte ꝯcluditur. Quo sc̃o acie nõ pot̃ rũpe. Ite sera dicit᷑
que ab extremis directa ante frontez opponitur hostib ut tu¬
rbata acies reparet᷑. Glob aut̃ dr̃. qui a sua acie seꝑatus ua¬
go suꝑuentu ĩcursat iumicos. Contra que alt̾ populosior
uł fortior imititur glob. Obseruãdu quoq ẽ. ne sub tp̃r qͦ
ia ꝯmittitur pugna uelis ordines ꝯmutare ac de locis suis
aliquos nũꝙ ad alia trãsferre. Stati eĩ nascitur tumultus

Expanded text:
itur quam forficem vocant; nam ex lectissimis militibus in itur quam forficem vocant; nam ex lectissimis militibus in V litteram ordo componitur et illum cuneum excipit atque ex utraque parte concludit, quo facto aciem non potest rumpere. Item serra dicitur quae ab strenuis directa ante frontem opponitur hostibus ut turbata acies reparetur. Globus autem dicitur qui a sua acie separatus vago superventu incursat inimicos, contra quem alter populosior vel fortior immittitur globus. Observandum quoque ne sub tempore quo iam committitur pugna velis ordines commutare aut de locis suis aliquos numeros ad alia transferre. Statim enim nascitur tumultus
Abbreviated transcription (Latin):
sentes scientes uidẽtes equa ꝯditõe pugnatur. Tamen ars be¬
lli nõ minus ĩhoc aꝑto ꝯflictu ꝙͣ ĩoccultis frandib adiuuat
eruditos. Cauendu uł maxĩe ne ab ala cornuq sinistro qd
sepius euenit. aut certe dextro qd̃ licet raro ꝯtingat cutum¬
ueniantur tui amultitudine hostiu aut auacãtib globis
quos dicunt drõges. qd̃ si acciderit unu remediu ẽ. ut alã
cornuq replices ⁊ retundes quatenus ꝯu̾si tui socioꝵ terga
defendant. S ĩ angulo ipĩus extremitatis fortissumi collocẽt᷑.
qr ibi impetus amplior fi̾ ꝯsueuit. Itez adu̾sus cuneu hos¬
tiu certis resistitur modis. Cuncus dr̃ multitudo peditum
ꝗ uincti cu acie primo angustior deinde latior ꝓcedit.⁊ ad¬
u̾sarior ordines rũpit. qr apłib ĩ unũ locu tela mitũt᷑. quã
re milites noĩant caput portionu ꝯtra qd̃ ordinatio pon¬

Expanded text:
sentes scientes videntes aequa condicione pugnatur. Tamen ars besentes scientes videntes aequa condicione pugnatur. Tamen ars belli non minus in hoc aperto conflictu quam in occultis fraudibus adiuvat eruditos. Cavendum vel maxime ne ab ala cornuque sinistro, quod saepius evenit, aut certe dextro, quod licet raro contingit, circumveniantur tui a multitudine hostium aut a vagantibus globis, quos dicunt drungos. Quod si acciderit, unum remedium est ut alam cornumque replices et rotundes, quatenus conversi tui sociorum terga defendant; sed in angulo ipsius extremitatis fortissimi collocentur, quia ibi impetus amplior fieri consuevit.Item adversus cuneum hostium certis resistitur modis. Cuneus dicitur multitudo peditum quae iuncta cum acie primo angustior deinde latior procedit et adversariorum ordines rumpit, quia a pluribus in unum locum tela mittuntur; quam rem milites nominant caput porcinum. Contra quod ordinatio pon
Abbreviated transcription (Latin):
nuis. qr fortiores uidentur qui prouocare nõ dubitãt. Inim¬
ici aũt ĩcipiĩt formidare. qui uident ꝯtra se acies ordinari. ⁊¬
Hic additur maximu ꝯmõ. qr tu ĩstructus paratus qr ĩor¬
dinatu ⁊ treprou adu̾sariu poccupas. Pars eĩ uictorie ẽ mi¬
nucu turbare ante ꝙ̃ dimices. Quib remediis u̾tuti uł doł
Thostiu reststatur ĩ atie.
xceptis suꝑuentib uł ĩcursionib repentinis exocca¬
sice qua nũꝙ̃ dux excitatus amittit. Na ĩitinib¬
S
ia fatigatis fluminu trãsgressice diuisis ĩ paludib occupatis
ĩuigis monciu laborantib ĩ cãpis sparsis atq securis ĩ mã
sicẽ dormienciu oportimu p̃liu sẽꝑ ĩfertur cu alus negocus
occupatus hostis pͥus ĩt̾imatur ꝙͣ p̃parare se possit. Qui si
cauti sunt adu̾sarii ⁊ ĩsidiaru nulla sit copia tũc adu̾sus p̃¬

Expanded text:
nuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimnuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimici autem incipiunt formidare qui vident contra se acies ordinari. Hinc additur maximum commodum, quia tu instructus paratusque ordinantem et trepidum adversarium praeoccupas. Pars enim victoriae est inimicum turbare antequam dimices. XVIIII QVIBVS REMEDIIS VIRTVTI VEL DOLIS HOSTIVM RESISTATVR IN ACIE Exceptis superventibus vel incursionibus repentinis ex occasione, quam numquam dux exercitatus amittit—nam in itineribs iam fatigatis, in fluminum transgressione divisis, in paludibus occupatis, in iugis mo dormientibus, oportunum proelium semper infertur, cum aliis negotiis occupati hostes prius interimantur quam praeparare se possint; quod si cauti sint adversarii et insidiarum nulla sit copia, tunc adversus prae
Abbreviated transcription (Latin):
neu faciat ⁊ aciez hostiu rũpat aut si adu̾sarii cuneu fecerit
ip̃e forfice faciat ⁊ cu eo illi possit occurrere. Nsinistra parte
ex̾citus t̾tius eẽ d dux satis bellicosus ⁊ prouidus. qr sinstͣ
pars difficilior est ⁊ uelut mãcha ĩ acie ꝯsistit. Hic circa se bo¬
nos equites suꝑ nũarios ⁊ uelocissimo pedites hr̃e d de quibus
sinstru cornu sẽꝑ extendat ne cirtũueniat᷑ ab hostib. Clamor
aut̃ que barbaricu uocant prius nõ debet attolli ꝙͣ acios utͣ¬
q se iuĩx̾it. Imꝑitoru eĩ us ignauoru est uociferare de longe
cu hostes magis t̾reant᷑ si cu telloru ictu clamoris horror
accesserit. Sẽꝑ aut̃ studere debes ut pͥor ĩstruas aciez. qr ex ar¬
bitrio tuo potes facere qd̾ tibi utile uidicas cu nullus obsi¬
stit. Deinde ⁊ tuis auges ꝯfidencia ⁊ adu̾sarus fiducia mi¬

Expanded text:
neum faciat et aciem hostium rumpat aut si adversarii cuneum fecerint neum faciat et aciem hostium rumpat aut si adversarii cuneum fecerint ipse forficem faciat, ut cuneo illi possit occurrere.In sinistra parte exercitus tertius esse dux debet, satis bellicosus et providus, quia sinistra pars difficilior est et velut manca in acie consistit. Hic circa se bonos equites supernumerarios et velocissimos pedites habere debet de quibus sinistrum cornum semper extendat, ne circumveniatur ab hostibus. Clamor autem quem barritum vocant prius non debet attolli quam acies utraque se iunxerit; imperitorum enim vel ignavorum est vociferari de longe, cum hostes magis terreantur si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem studere debes ut prior instruas aciem, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi utile iudicas cum nullus obsistit; deinde et tuis auges confidentiam et adversariis fiduciam mi
Abbreviated transcription (Latin):
annatis debebis hr̃e lectissimos de quib cuncu facias ⁊
stati acies hostiu rũpas. Circa cornu aũt de ꝯtatis lorica¬
tis q equitib ad hoc resuatis ⁊ leui armatura peditu alias
hostiu circũuenire te ꝯuenit. In quo loco primus dux stare
debeat. in quo secundus. inquo t̾rius.¬
Alx qui p̃cipua substinet potestate int̾ equitos ⁊ pe¬
dites ĩparte dextra stare ꝯsueuit. Hic eĩ locus est ĩ qͦ¬
tota acies gubernatur ex quo rectus ẽ ⁊ liber ꝓcursus. Ideo ãt
int̾ utrosq ꝯsistit ut ⁊ ꝯscilio rege̾ ⁊ auctoritate ta eꝗtes ꝙ̃
pedites ad pugna possit ortari. Hic de eꝗtib suꝑ mi̾arus mi¬
cuire d ⁊ atgo sẽꝑ urgere. S Ecundus dux ĩmedia acie pomi¬
tur peditu ꝗ ea substineat ⁊ firmet. Hic fortissimos pedites
⁊ bñ annatos de illis suꝑflius secu hr̃e d exquib aut ip̃e cu¬

Expanded text:
armatis debes habere lectissimos de quibus cuneum facias et armatis debes habere lectissimos de quibus cuneum facias et statim aciem hostium rumpas; circa cornua autem de contatis loricatisque equitibus ad hoc reservatis et levi armatura peditum alas post aciem collocanturXVIII In quo loco primus dux stare debeat, in quo secundus, in quo tertiusDux qui precipuam sustinet potestatem inter equites et pedites, in parte dextra stare consuevit, ex quo rectus est tota acies gubernatur, ex quo rectus est liberque procursus. Ideo autem inter utrosque consistit ut et consilio regere et auctoritate tam equites quam pedites ad pugnam possit hortari. Hic de equitibus supernumerariis mi a tergo semper urgere. Secundus dux in media acie ponitur peditum qui eam sustentet et firmet. Hic fortissimos pedites et bene armatos de illis superfluis secum habere debet ex quibus aut ipse cu
Abbreviated transcription (Latin):
monos ĩuen̾unt unitati sunt cartaginenses id romani poste¬
a ubiq ẜuarunt. hac dispõe nulla melior ĩuenitur. Na si di¬
recta acies hoc solu agere d ⁊ pot ut hostez repellat aut fũdat.
Si cuneus sit agendus aut forfex suꝑfluos habere debebis post
acie. de quib cuncu uł forficẽ facies. Si copia de ꝓxima ⁊¬
ducenda sit t̾ra it ex habundantib ducetur. Na si de loco ⁊¬
suo ordinatu milite transferre ceꝑis uniu̾sa turbabis. Si
glob hostiu seꝑatus ala tua aut partez aliꝙͣ urgere ceꝑ¬
it. nisi suꝑfluq habeas quos ꝯtra globu possis opponere siuic
eꝗtes siue pedites de acie tulleris. du alia uis deffende̾ aliã
ꝑiculosius denudabis. Ꝙ si bellatoru tibi copia nõ habũ¬
dut. melius est aciez hr̃e breuiorez dũmodo i subsidus col¬
lores plurmo. Naz plures ꝑces partes cãpi expeditib bene

Expanded text:
ones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani posteones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani postea ubique servarunt. Hac dispositione nulla melior invenitur; nam directa acies hoc solum agere debet et potest, ut hostem repellat aut fundat. Si cuneus sit agendus aut forfix, superfluos habere debebis post aciem de quibus cuneum vel forficem facias. Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo ordinatum militem transferre coeperis, universa turbabis. Si globus hostium separatus aut alam tuam aut partem aliquam urgere coeperit, nisi superfluos habeas quos contra globum possis opponere, sive equites sive pedites de acie tuleris, dum alia vis defendere, alia periculosius denudabis. Quod si bellatorum tibi copia non abundat, melius est aciem habere breviorem, dummodo in subsidiis colloces plurimos. Nam circa medias partes campi ex peditibus bene
Abbreviated transcription (Latin):
tõres uicerant ab ĩferiorib sepe uĩcuntur. Q si equites ĩpa¬
res fuerĩt more uet̾u uellocissimi cu scutis leuib pedi¬
res ad hoc p̃m excitati husde miscendi sũt quo uelites
noĩaban quo facto ꝙͣuis fortissimi equites hosti fuerĩt
tñ adu̾sus mixtu agnien pares eẽ nõ possũt. Unu reme¬
diuz hoc õs duces ueteres ĩuen̾unt. ut assuefacerent iuue¬
nes curentos egregie ⁊ int̾ binꝙ equites singulos exhus pe¬
dites collocarent cu leuiorib scutis gladus atq missilib.
ut lectissimꝙ de peditib equitib cu uicarus comi¬
tib a bunisq uacantib hãt dux post acie p̃paratos aliq
circa cornu. ali& circa mediu. ut sic ubi hostis uehxm̃t̾ in¬
sistit ne rũpat᷑ acles prouolent subito. ⁊ suppleãt loca abdi¬
ta uirtute inimicoru audacia frangant. hoc primi lacede¬

Expanded text:
tiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impatiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impares fuerint, more veterum velocissimi cum scutis levibus pedites ad hoc ipsum exercitati hisdem miscendi sunt, quos velites nominabant; quo facto, quamvis fortissimi equites hostium fuerint, tamen adversum mixtum agmen pares esse non possunt. Unum hoc remedium omnes duces veteres invenerunt, ut adsuefacerent iuvenes currentes egregie et inter binos equites singulos ex his pedites collocarent cum levioribus scutis gladiis atque missilibuut lectissimos de peditibus et equitibus cum vicariis comitibus tribunisque vacantibus habeat dux post aciem praeparatos, alios circa cornua alios circa medium, ut sicubi hostis vehementer insistit, ne rumpatur acies, provolent subito et suppleant loca additaque virtute inimicorum audaciam frangant. Hoc primi Lac
Abbreviated transcription (Latin):
pedit ut ꝯferti pugnent ꝙͣ lõgius seꝑati. Na si nimiũ fu¬
erit acies tenuata cito ab adu̾sariis fcã impressioẽ ꝑrũ¬
pitur ⁊ nullu postea pot̾ ẽẽ remediu. Qui aũt numi
in dextro cornu. qui insinistro. ꝗ ĩ medio debeant ordi¬
nari uł iuxta dignitates eoru ẜuãtur ex more uł certi
pro qualitate hostiu ꝯmitatur.
Onstiucta acie peditu equites ponuntur ĩ cornubꝰ
ita ut loricati oẽe ⁊ ꝯtatĩ ĩuncti sint peditib. Sagi¬
ttarii aũt̃. uł qui loricas non hñt lõgius euagentur.
Aforuorib nãq equitib peditu protegenda sũt latera ⁊ a
uelociorib atq expeditis hostiu cornua suꝑfundenda atq
turbanda sũt. Scue dux debet ꝯtra quos drõgos hoc est glolis ho¬
stiu quos equites oporteat poni. Na nescio qua occulta rõe
ymo pene diuina alii ꝯtra aliq dimicant melius ⁊ qui for¬

Expanded text:
expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuexpedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrumpitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutaturORDINANDIS Constructa acie peditum equites ponuntur in cornibus, ita ut loricati omnes et contati iuncti sint peditibus, sagittarii autem vel qui loricas non habent longius evagentur. A fortioribus namque equitibus peditum protegenda sunt latera et a velocioribus atque expeditis hostium cornua superfundenda atque turbanda. Scire dux debet contra quos drungos, hoc est globos, hostium quos equites oporteat poni; nam nescioqua occulta ratione, immo paene divina, alii contra alios dimicant melius, et qui for
Abbreviated transcription (Latin):
Ixplanato qualit̾ debeant acies ĩstrui. debeat¬
Nunc podisinu mensurãq ip̃ius ordinatõis ex¬
pona. In mille passib cãpi una acies mille sextẽ¬
to qnquagintasex suscipiet pedites. ꝑpea qr singuli pugn¬
atores terno occupant pedes. Q sisex acies ĩmille passib
campi uolueris ordinare nouẽmilianoningentqs nonagĩta
sex pedites sunt neccessarii. Si aũt ĩternos ordines hunc
numeru uolueris tendere duomilia passuu ꝯphendes. S
melius est plures acies facere ꝙͣ milite expandere. Senos
pedes atͥgo int̾ singulas acies inlatu diximus iter patere de¬
bere ⁊ ip̃i bellatoros stantes singulos obtinent pedes. Ideoq si
lia siue tregintamilia peditu fuerĩt iuxͣ mensure podisin¬
u sinc aliqua difficultate poterunt ordinari. Nec dux ⁊¬
fallitur cu sciat qui locus ꝙͣtos caꝑe possit armato. De¬
niq si angustus locus sit uł multitudo sufficiat inde q̃¬
nouez aut amplius acies ꝯuenit ordinani. S magis ex

Expanded text:
xplanato qualiter debeant acies instrui, nunc podismum mensuramque ipsius ordinationis exponam.In mille passibus campi una acies mille sexcentos sexaginta sex suscipit pedites, propterea quia singuli pugnatores ternos occupant pedes. Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, novem milia nongenti nonaginta sex pedites sunt necessarii. Si autem in terno hunc numerum volueris tendere, duo milia passuum comprehendit; sed melius est plures acies facere quam militem spargere. Senos pedes a tergo inter singulas acies in latum diximus interpatere debere, et ipsi bellatores stantes singulos obtinent pedes; ideoque, si lia sive triginta milia peditum fuerint, iuxta mensurae podismum sine aliqua difficultate poterunt ordinari, nec dux fallitur, cum sciat qui locus quantos capere possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim
Abbreviated transcription (Latin):
tas ⁊ ad pila ut dr̃ uentu fuerit totu substinent bellu. In
quarta acde ponebantur int̾du carobaliste manubalista¬
rii fundibulatores funditoros. fundibulatores sũt ꝗ fus¬
tibalis lapides iaciunt. fustis est lõgus peduz quatuor. cui i¬
ꝓpe mediu ligatur funda de corio ⁊ utraq manu ĩpulsus
quasi adinstar onagri dirigit saxa. funditores sũt qui fun¬
dis exlino uł seta factis. has eĩ dicunt eẽ meliores ꝯtorto cir¬
ca caput brachio dirigunt saxa. Quib scuta deerãt siue⁊
lapidib manu iactis siue missibilib ĩ hoc ordinc dimicab¬
ant quos accessos tãꝙͣ iuniores ⁊ postea addito noĩabant.¬
Sextus ordo post oẽs afirmissimis ⁊ scutatis ⁊ oĩ gñe ar¬
moru munitis bellatorib tenebatur quos antiqui triar¬
ꝙ appellabant. hii ut requieti ⁊ ĩtegri acrius ĩuaderẽt hoste
post ultimas acies sedere ꝯsueu̾ant. Siꝗd eĩ primis ordi¬

Expanded text:
ur, ventum fuerit, totum sustinet bellum.In quinta acie ponebantur interdum carroballistae manuballistarii fundibulatores funditores. Fundibulatores sunt qui fustibalis lapides iaciunt. Fustibalus fustis est longus pedibus quattuor cui per medium ligatur funda de corio, et utraque manu impulsus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis lino vel setis factis—has enim dicunt esse meliores—contorto circa caput brachio dirigunt saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu iactis sive missibilibus in hoc ordine dimicabant, quos accensos tamquam iuniores et postea additos nominabant.Sextus ordo post omnes a firmissimis et scutatis et omni genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordi
Abbreviated transcription (Latin):
gendi sunt ne ordines turbẽt. s ueniẽtes adu̾sariq excipe
⁊ stando pugnãdoq repellere uł fugare. Tertius ordo dispo¬
nitur de armaturis uelocissimis de sagittariis iuuenibus
de bonis iaculatorib. quos ante ferentario nõiabant. Nu¬
artus itez ordo ꝯstruitur de scutatis expeditissimis de sa¬
gittarus unnorib de huis qui allacriter uerutis uł mar¬
tioburbulis quas plũbatas noĩant dimicãt ꝗ dicebant᷑
leuis armatura. Sciendu ergo est stantib duob pͥmis or¬
dinib t̾tiu ⁊ quartu ordine ad prouocandu cu missi¬
bilib ⁊ sagittis primo loco d sẽꝑ exire. Q si hostes ĩfuga
u̾tere potuerint ip̃i cu equitib ꝑsequunt᷑. Si u̾o ab hostib̾
pulsi fucrint reddeunt ĩ prima ac scd̃a acie ⁊ int̾ ip̃os re

Expanded text:
gendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipegendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipeet stando pugnandoque repellere vel fugare. Tertius ordo disponitur de armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iaculatoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominant, dimicant, qui dicebantur levis armatura. Sciendum ergo est stantibus duobus primis ordinibus tertium et quartum ordinem ad provocandum cum missilibus et sagittis primo loco semper exire. Qui si hostes in fugam vertere potuerint, ipsi cum equitibus persequuntur; sin vero ab hostibus pulsi fuerint, redeunt ad primam ac secundam aciem et int
Abbreviated transcription (Latin):
te die naceat solis mutata ꝯu̾sio. Nec uentus adu̾s hora solita
gna publica si sapient̾ disponitur plurimu iuuat. si imꝑite
ꝙͣuis optimi bellatores sint mala ordinatiõe franguntur. In¬
structõis lex est ut primo exͥcitati ⁊ ueteres milites collocentur.
quos antea prĩcipes uocabant. In scdo ordine circundati cata¬
fractis sagittarii ⁊ optimi milites cu spiculis uł lanceis ordi¬
nẽtur quo prius astatq uocabãt. Singuli aũt armati ĩdirec¬
tuz ternos pedes ĩter se occupare ꝯsueu̾unt. hoc est ĩmille passꝰ
mille sexcentu sexagintasexpedites ordinant᷑ ĩ lõgu ut nec a¬
cies intluceat ⁊ spacuiz sit arma tractandi. Int ordinez ⁊ ordi
gnantes spatiu incedendi atq recedendi uchem̃tius eĩ cusa¬
ltu ingressuq tela mituntur. Inhus duob ordinib ⁊ ctate
maturi ⁊ usu ꝯfidentes ⁊ muniti ⁊̃ grauiorib armis collo
cantur. Hii eĩ ad uice muri nec cedere nec sequi ałn co¬

Expanded text:
te die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in mille passibus mille sexcenti sexaginta sex pedites ordinantur in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma tractandi. Inter ordinem autemgnantes spatium accedendi atque recedendi; vehementius enim cum saltu cursuque tela mittuntur. In his duobus ordinibus et aetate maturi cantur. Hi enim ad vicem muri, nec cedere, nec sequi aliquando co
Abbreviated transcription (Latin):
ree uibrato impetu iaciuntur e muris arietesq ꝯfrĩgunt.
Qd̾si tanta uis fu̾it ut munus arietibꝰ ꝑforetur. ⁊q se¬
pe accidit cadat salutis una spes suꝑest. ut destructis dom¬
ib alius intrĩsecus murus addatur. hostosq int̾ binq

Expanded text:
reae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. reae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. Quod si tanta vis fuerit ut murus arietibus perforetur et quod saepe accidit decidat, salutis una spes superest ut destructis domibus alius intrinsecus murus addatur hostesque intra bin
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtorquet. his duob gn̾ib nulla torm̃toꝵ spẽs uehemẽtior
ĩuenitur. Scorpiones dicebant quos nunc manubalistas
uocant. ideo sic nuncupati q pariis subtilibq spiculis in¬
ferant mortez. Nustibalos arcubalistas ⁊ fundas describere i¬
suꝑfluu puto. que presens usus agnoscit. Saxis tñ graui¬
orib ꝑ onagru destinatis non solu equi elliduntur. ⁊ hoĩe.
quanti centones ⁊culcitras funib calcant. ⁊ illis op¬
ponunt locis que cedit aries. ut impetus machine mate¬
rie mollicie fractus non destruat muruz. Alii laqueis ca¬
ptos arietos ꝑ multitudine hominu de muro ĩ obliquu
trahunt ⁊ cu ip̃is testurdinib eu̾tunt plures ĩ modu for¬
ficis dentatu funib illigant ferruz quez lupuz uocant.
Aprehensuq ariete aut cũtunt aut ita suspendũt. ut ĩ¬
petu non hãt feriendi. Int̾duz bases colũpneq marino¬

Expanded text:
contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum species vehementior contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum species vehementior invenitur. Scorpiones dicebant quas nunc manuballistas vocant, ideo sic nuncupati quod parvis subtilibusque spiculis inferant mortem. Fustibalos arcuballistas et fundas describere superfluum puto, quae praesens usus agnoscit. Saxis tamen gravioribus per onagrum destinatis non solum equi eliduntur et homines quanti centones et culcitas funibus calant et illis opponunt locis quae caedit aries, ut impetus machinae materia molliore fractus non destruat murum. Alii laqueis captos arietes per multitudinem hominum de muro in obliquum trahunt et cum ipsis testudinibus evertunt. Plures in modum forficis dentatum funibus inligant ferrum, quem lupum vocant, apprehensumque arietem aut evertunt aut ita suspendunt ut impetum non habeat feriendi. Interdum bases columnaeque marmo