comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
paratis debilit&ur inimicis. Ideoq pudendũ ẽ ut ante om̃s milites
egrediant᷑ postas &auem conseruant quã hostes adueniãt: qđ intra
ciuitatẽ manentib paparti aduenerĩt aut differoet᷑ egressus aut ceste
dis simulaur ut cũ ceduersarii insulea receperint his quor ñputant
exituros cũ ccdp̃dã aut redeundũ conuesterint animũ cũ ordiner
soluerint: Tunc illis stupentib lestis sim quiq ꝓrumpant & confesti
aggrediant᷑ ignaros: Obseruatur aũt nelongo spatio fatigatũ militẽ
neuel lassos postcursũ ȩquos ad publicũ proeliũ coges : multũ uiriũ la¬
bore itineris pugnaturds amitut: quid saci& qui ad aciem mariȩ¬
eius aduentat: hoc & u&erer declinarunt & superiore uel nr̃oc.
Rate cũ romani duces ꝑ ĩperitiã non cabissent. nequid amplius
dicã exercitus didicerunt
Inpar enim conditio ẽ. lacs sum

Expanded text:
paratis debilitetur inimicis. Ideoque providendum est ut ante omnes milites paratis debilitetur inimicis. Ideoque providendum est ut ante omnes milites egrediantur portas et aciem construant quam hostis adveniat. Quod si intra civitatem manentibus paratus advenerit, aut differatur egressus aut certe dissimuletur, ut cum adversarii insultare coeperint his quos non putant exituros, cum ad praedam aut ad redeundum converterint animum, cum ordines solverint, tunc illis stupentibus lectissimi quique prorumpant et conferti adgrediantur ignaros. Observatur autem ne longo spatio fatigatum militem neve lassos post cursum equos ad publicum proelium cogas. Multum virium labore itineris pugnaturus amittit; quid faciet qui ad aciem anhelus adventat? Haec et veteres declinarunt et superiore vel nostra aetate cum Romani duces per imperitiam non cavissent, ne quid amplius dicam, exercitus perdiderunt. Impar enim condicio est lassum
Abbreviated transcription (Latin):
& ambronũ publico maste deler&. facilius aũt ẽ adiustutẽ hobos
ĩnbuere quã reuocare ꝑterritos. Quȩ ipSΟ dΙΕ ΡROCVrΛDA SiE
remissis leuorib astib belli ã dpublici conflistus incestũ & ad fatalẽ
diem nationib ac populis ratio discipline militaris inuitat: Nam in
euentu aꝑti masti mastis iustoriȩ plenitudo consistit: hoc ergo tẽpus
qui uanto magis ducer debent ẽẽ : solliciti quanto maior sperator dili¬
gentib gloric  nutis periculũ comitat᷑ ignabs. In quo mom̃to periuȩ
usus pugnandi dostrina consilũq dominat. seccrib seculis mos fuit
parco cibo cunttos milites ad ceftam̃ educere ut audaciores sũptũ escȩ
redder& & longiore conflistu ñ fatigarent᷑ inȩdia. Pre&cer ea obseruan¬
dũ ẽ p̃sentib hostib siue ex castris siue exciuitate ꝓducas ad proeliũ:
Nedum ꝑ angusta postarũ pasticulatim ꝓcedit exercitur a collestis &

Expanded text:
et Ambronum publico Marte deleret. Faciliuset Ambronum publico Marte deleret. Faciliusterritos. XI QVAE IPSO DIE PROCVRANDA SINT aemissis levioribus artibus belli ad publici conflictus incertum et ad fatalem diem nationibus ac populis ratio disciplinae militaris invitat. Nam in eventu aperti Martis victoriae plenitudo consistit. Hoc ergo tempus est quo tanto magis duces debent esse solliciti quanto ,maior speratur diligentibus gloria et maius periculum comitatur ignavos, in quo momento peritiae usus, pugnandi doctrina consiliumque dominatur. Veteribus saeculis mos fuit parco cibo curatos milites ad certamen educere, ut audaciores sumpta esca redderet et longiore conflictu non fatigarentur inedia. Praeterea observandum est praesentibus hostibus, sive ex castris sive ex civitate producas ad proelium, ne dum per angusta portarum particulatim procedit exercitus a collectis et
Abbreviated transcription (Latin):
uideatur reparari disciplinã cuius usuꝰ intercedit docemus exemplis
Apud u&eres ars militaris inobliuionẽ sȩpius uenit sed prius ali¬
bris rep&ita ẽ postea ducum austoritate firmata: scipio africanus
sub alis impert torib his paniensi s exercitus frequenter uistos accepit:
hos discipline regule custodita omni opere fossisq faciendis ita
diligent̃ exercuit ut dicer& fodientes luto in quinari debere quem
madere hostiũ sanguine noluissent: Cũ ipsis demiq numantines capta
ciurtate sic concremabit ut nullus euader&: me tellus in africa
emendabit uoerib institutis ut postta eos a quib. subiugũ mis si fuerant
supentrent. Eymbri spicionis & mallei legiones intre gallias de ellar̃:
quarũ reliquias cũgaius marius suscepiss&. ita erudiuit scientia & aste
pugnandi ut in numerabilẽ multitudinẽ ñ solũ ermbrorũ sed eia teutonũ

Expanded text:
videatur reparari disciplinam cuius usus intercidit doceamur exemplis. videatur reparari disciplinam cuius usus intercidit doceamur exemplis. Apud veteres ars militaris in oblivionem saepius venit, sed prius a libris repetita est, postea ducum auctoritate firmata. Scipio Africanus sub aliis imperatoribus Hispanienses exercitus frequenter victos accepit; hos disciplinae regula custodita omni opere fossisque faciendis ita diligenter exercuit ut diceret fodientes luto inquinari debere qui madere hostium sanguine noluissent; cum ipsis denique Numantinos capta civitate sic concremavit ut nullus evaderet. Metellus in Africa veteribus institutis ut postea eos a quibus sub iugum missi fuerant superarent. Cimbri Caepionis et Mallii legiones intra Gallias deleverunt; quarum reliquias cum Gaius Marius suscepisset, ita erudivit scientia et arte pugnandi ut innumerabilem multitudinem non solum Cimbrorum sed etiam Teutonum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑniciem p̃ceps ẽ. adutilitatẽ suȩ defensionis incautũ: Inũ illud ẽ in hoc
opere p̃dicendũ ut nemo desper& fieri posse quȩfastas. Dicat aliquis
multi annis quib nullus fossa aggere ucllo qee mansurũ eurõ datin
exercitum Respondebit si fuiss& ista ⁊uutela nibil nosturni aut
diurni suꝑuentur hasua nocere potiuis sent. Perse imitantes roma¬
nos dusti fossis castroc constituunt. & quia harenos as̃ ꝓpe om̃a saccos
quos manes postuerant expuluerulent aq: effoditur terra com¬
plent eorũq cũ ullo aggerẽ saciunt : Om̃s barbaricaris suis in urbẽ
conexis ad similitudinẽ castrorũ securoes a suꝑtientib exigunt nostes:
heremur nediscere nequeamus quȩ a nob alii didicer̃. hȩc exusu
libris qre antea seruabant᷑ sed omissa diunemo quȩ siuit quia uegen¬
tib pacis officus ꝓcul aberat necersitar belli: sed ne ĩnposibile

Expanded text:
perniciem praeceps est, ad utilitatem suae defensionis incautum.Unum illud est in hoc perniciem praeceps est, ad utilitatem suae defensionis incautum.Unum illud est in hoc opere praedicendum, ut nemo desperet fieri posse quae facta sunt. Dicat aliquis ‘multi anni sunt quibus nullus fossa aggere valloque mansurum circumdat exercitumʼ. Respondebitur ‘si fuisset ista cautela, nihil nocturni aut diurni superventus hostium nocere potuissentʼ. Persae imitantes Romanos ductis fossis castra constituunt, et quia harenosa sunt prope omnia saccos, quos inanes portaverant, ex pulverulenta quae effoditur terra complent eorumque cumulo aggerem faciunt. Omnes barbari carris suis in orbem conexis ad similitudinem castrorum securas a superventibus exigunt noctes. Veremur ne discere nequeamus quae a nobis alii didicerunt? Haec ex usu librisque antea servabantur, sed omissa diu nemo quaesivit, quia vigentibus pacis officiis procul aberat necessitas belli. Sed ne impossibile
Abbreviated transcription (Latin):
inpedirent suos hostib quȩ ꝓdersent : &ideo ad exemplũ mi¬
litũ &ic̃ inpedim̃ta subquib: dc̃c signis ordinanda duxer̃ deniq
exipsis calonib: quos gecliarias uocant idoneos acperitos usu
legebant. quos ñ amplius quã duocentis sagmariis pueris quȩ
de fuga magis quã de conflistoꝰ incipiunt cogitare: Prepter ea ssȩx¬
cusstent aduersarii longo itinere fatigatos aggrediat᷑ & ultimor
uel ceste insperactos suꝑ ueniat eos &iã qui longe asuis aut pabul
aut p̃de gractia cõmorantur subito occup& cũ dilestis: illa enĩ ante
tẽptandas̃ quȩsi male cerserint minus noceant sibene plurimũ
ꝓsint. Interhoster discordiarũ sere causas sapientis. ẽ ducis:
nulla enĩ quã aus minima natio potest ab aduersariis ꝑdeleri nisi
ꝓpriis simultatib seipsa consũpserit: Nam ciulȩ odium ad mimicoꝵ

Expanded text:
impedirent suis hostibusque prodessent. Et ideo ad exemplum miimpedirent suis hostibusque prodessent. Et ideo ad exemplum militum etiam impedimenta sub quibusdam signis ordinanda duxerunt. Denique ex ipsis calonibus, quos galiarios vocant, idoneos ac peritos usu legebant quos non amplius quam ducentis sagmariis puerisque de fuga magis quam de conflictu incipiunt cogitare. Praeterea, si excurrant adversarii, longo itinere fatigatos adgrediatur et ultimos vel certe insperatos superveniat; eos etiam qui longe a suis aut pabuli aut praedae gratia commorantur subito occupet cum delectis. Illa enim ante temptanda sunt quae si male cesserint minus noceant, si bene plurimum prosint.Inter hostes discordiarum serere causas sapientis est ducis. Nulla enim quamvis minima natio potest ab adversariis perdeleri nisi propriis simultatibus se ipsa consumpserit; nam civile odium ad inimicorum
Abbreviated transcription (Latin):
ut expedita pari peditũ &ȩquitũ subsequat᷑: Nam ambulcentib
interdum quidem a fronte sed frequentiur a tergo suꝑuentus infestur
Alac terib: quoq pari armatorũ manu in pedim̃tec claudendar̃
sa. Illud tam̃ p̃cipuȩ seruandũ ẽ ut ea pars ad quã hostes uentu¬
rõcredit᷑ obpositis lestissimis ȩquitib & leui armaturae nec non
&ic̃ peditib sagit tarus muniatur: Quodsi undiq circum fun¬
duntur inimiciundiq debent p̃paracta ẽẽ subsidia : Ne uero re¬
pentinus tumultus amplius noceat. Ante cõmonendis milites
ut parectisint animo ut arma inmanib: habeant in necessitate
subitac quȩ conterrent ꝓuisa ñ solent. ẽẽ formidini antiqui dili¬
gentis simi p̃cauebant ne a colonib int̃dum uulne ractis interdũ
tim̃tib: & sagmariis clamore pabe fastis pugnantes milites tur¬
barent᷑ ne disꝑsi longius aut conglobati amplius quã expedit

Expanded text:
ut expedita pars peditum et equitum subsequatur. Nam ambulantibus ut expedita pars peditum et equitum subsequatur. Nam ambulantibus interdum quidem a fronte sed frequentius a tergo superventus infertur. A lateribus quoque pari armatorum manu impedimenta claudenda sunt; sant. Illud tamen praecipue servandum est, ut ea pars ad quam hostis venturus creditur oppositis lectissimis equitibus et levi armatura nec non etiam peditibus sagittariis muniatur. Quod si undique circumfunduntur inimici, undique debent praeparata esse subsidia. Ne vero repentinus tumultus amplius noceat, ante commonendi sunt milites ut parati sint animo, ut arma in manibus habeant: in necessitate subita conterrent, provisa non solent esse formidini. Antiqui diligentissime praecavebant ne a calonibus interdum vulneratis interdum timentibus et sagmariis clamore pavefactis pugnantes milites turbarentur, ne dispersi longius aut conglobati amplius quam expedit
Abbreviated transcription (Latin):
minu tauri signũ in legionib habuer̃ ut quẽ ced modũ ille in intune
occultũ : securum iter agitur qđ agendũ hostes minime suspicant᷑
uerũ quia exploratores altrinsecus missi ꝓfestionẽ suspicionib uel
oculis dephendunt & int̃dum traens fuge ꝓditores quȩ nonde sunt
quẽ codmodũ occurri in gruentib debeat intim&ur: Dux cũ agmi¬
ne exercitus ꝓfesturũ fidelissimos argutissimos quicũ ȩquir ꝓba¬
tissimis mit tat quiloca ꝑ qua iter faciendũ ẽ in ꝓgrersu & atergo
dex trax leuaq ꝑ lustrent ne aliquas aduersarii moliant᷑ insidias
totiur aut̃ operant᷑ exploratorib nostib quã dieb Namquod ad¬
modo ipse sui ꝓdit᷑ inuenit᷑ cuius specula tor fuerit ab aduersariis
conp̃hensus: Primi ergo ȩquites iter arripiant inde pedites inpe¬
dim̃tas agmarii calonesule hiculaquȩ in medio conlocent᷑ it a

Expanded text:
Minotauri signum in legionibus habuerunt, ut quemadmodum ille in intimo Minotauri signum in legionibus habuerunt, ut quemadmodum ille in intimo occultum. Securum iter agitur quod agendum hostes minime suspicantur. Verum, quia exploratores altrinsecus missi profectionem suspicionibus vel oculis deprehendunt et interdum transfugae proditoresque non desunt, quemadmodum occurri ingruentibus debeat intimetur. Dux cum agmine exercitus profecturus fidelissimos argutissimosque cum equis probatissimis mittat qui loca per quae iter faciendum est in progressu et a tergo, dextra laevaque perlustrent, ne aliquas adversarii moliantur insidias. Tutius autem operantur exploratores noctibus quam diebus; nam quodammodo ipse sui proditor invenitur cuius speculator fuerit ab adversariis comprehensus. Primi ergo equites iter arripiant, deinde pedites; impedimenta sagmarii calones vehiculaque in medio collocentur, ita
Abbreviated transcription (Latin):
pist habuis se firment᷑ ut ñsolũ consilio m̃tis uerũ aspestu oculorum
uiã ꝓfesturus eliger&: adhoc a prudentiorib & honorctus ac locoꝵ
ignane separatim deb& uniuersa ꝑ quirere & ueritatẽ colligere de
plurib prȩer ea subpericulo eligendũ uiarũ duces idoneos scientes¬
que ꝑcipere eos quȩ custodie mancipare ad dita poene oflentatone
uel pͥmi Erunt enim utiles cũin tellegant ne fugiend sibi copiã
suꝑ ẽc & fidei pmiũ ac ꝑfidiȩ paratae supplicia ꝓuidendũ quoco ut
scpientes exercitatiq quaertentur neduorũ aut trium ersor
diserimen pariat uniuersis. Interdũ aut imperita ruflicitas plura
promit t& & cred&c se scire quęnescit sed pautelȩ caput .ẽ ut aque
loca uel quib itinerib sit ꝓfesturus exercitus ignor&ur Tutiss¬
nũ nãq in expeditionib credit᷑ facienda nesciri obhoc u&eres

Expanded text:
picta habuisse firmentur, ut non solum consilio mentis verum aspectu oculorum picta habuisse firmentur, ut non solum consilio mentis verum aspectu oculorum viam profecturus eligeret. Ad hoc a prudentioribus et honoratis ac locorum gnaris separatim debet universa perquirere et veritatem colligere de pluribus, praeterea sub periculo eligentium viarum duces idoneos scientesque percipere eosque custodiae mvel premii, ut intelligant ne fugiendi quidem sibi copiam superesse et fidei premium ac perfidie parata supplicia; sed et cautsapientes exercitatique quaerantur, ne duorum aut trium error discrimen pariat universis; interdum autem imperita rusticitas plura promittit et credit se scire quae nescit. Sed cautelae caput est ut ad quae loca vel quibus itineribus sit profecturus exercitus ignoretur; tutissimum namque in expeditionibus creditur facienda nesciri. Ob hoc veteres
Abbreviated transcription (Latin):
QUAXTASII SIRUAXOA CauTeLa cũucixIS hostibus mo¬
rem militarẽ studiosius didicerunt adserunt pluroc in itinerib
quã impsa aciȩ pericula solere contingene: nã inconflisto arma¬
tisunt om̃s & hostẽ cõminus uident & adpugnandũ animo uemi¬
unt p̃parati initinere minus armatus minusq adtentur ẽ miles
& suꝑ uentus imp&us uel frcudes subsesse repente turbat̃: Ideo
omni curac omniq diligentia ꝓudere dux deb& ne ꝓficiscens paciat᷑
incursum uel facile acsine dc̃epno repellat inlatũ. primum itinere¬
ria omniũ regionũ in quib bellum geritur plenis sime debee hol&:
ꝑscripta ita ut locorũ inter ualla ñ solĩ patasum nunero sed&uiem
uiarũ qualitates ꝑdistat conpendia diuesticulet monter flumina
ad f̃dem descripta consider& usq eo ut sollestiores duces itineraria
ꝓ uintiarũ in quib necersit es gerebat᷑ nontantũ ad notata sed &icem

Expanded text:
VI QVANTA SIT SERVANDA CAVTELA CVM VICINIS HOSTIBVS MOVI QVANTA SIT SERVANDA CAVTELA CVM VICINIS HOSTIBVS MOrem militarem studiosius didicerunt asserunt plura in itineribus quam in ipsa acie pericula solere contingere. Nam in conflictu armati sunt omnes et hostem comminus vident et ad pugnandum animo veniunt praeparati; in itinere minus armatus minusque attentus est miles et superventus impetu vel fraude subsessae repente turbatur. Ideo omni cura omnique diligentia providere dux debet ne proficiscens patiatur incursum vel facile ac sine damno repellat inlatum. Primum itineraria omnium regionum in quibus bellum geritur plenissime debet habere perscripta, ita ut locorum intervalla non solum passuum numero sed etiam viarum qualitate perdiscat, compendia deverticula montes flumina ad fidem descripta consideret, usque eo ut sollertiores duces itineraria provinciarum in quibus necessitas gerebatur non tantum adnotata sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ta quenseant. Nam acies superior aquarũ imp&ũ frangit
inferior quircepti subuersiq fuerint collegit atq troens ponit
At cum altior flustꝰ nec peditẽ nec ęquitẽ patitur. si ꝑ plana de¬
currat dustis multifariã spargitur fossis. Diuisusq facile tran¬
situr. Accuigeri uero amnes hastilis fixis ac suꝑpositis tabula
tis ꝑui fiunt uel ceste tumultuario opere colligatis in anib cu¬
pis additisq trocbub transitũ p̃bent. Expediti uero ȩquites
fasces decannis aridis uelulua facere consueuer̃ suꝑ quos lo¬
ricas & arma neudent᷑ inponunt ipsi ȩqui quȩ natando
troenseunt collegatisq secum fasces ꝑtrochunt sociis. sed commo¬
dius reꝑtũ. ẽ. ut mox noxslos hoc ẽ pcculo latiores sca fulas
ex singulis trieluib excauates ꝓgenere ligni & subtilitate leuis sima
quib aliquando erestis aliquando depositis indieant quȩ geruntur

Expanded text:
menta transeant, nam acies superior aquarum impetum frangit, menta transeant, nam acies superior aquarum impetum frangit, inferior eos qui rapti subversique fuerint, colligit atque transponit. At cum altior fluctus, nec peditem nec equitem patitur, si per plana decurrat, ductis multifariam spargitur fossis divisus sicque facile transitur. Navigabiles vero amnes, hastilibus fixis ac suptis pervii fiunt vel certe tumultuario opere colligatis inanibus cupis additisque trabibus transitum praebent. Expediti vero equites fasces de cannis aridis vel ulva facere consuerunt, super quos loricas et arma, ne udentur, imponunt; ipsi equique natando transeunt colligatosque secum fasces pertrahunt socis. Sed commodius repertum est ut monoxylos, hoc est paulo latiores scafulas ex singulis trabibus excavatas, pro genere ligni et subtilitate levissimaant quae geruntur.
Abbreviated transcription (Latin):
itinere circũ ueniatur exercitus prius quã ad destinata ꝑueniat:
ut nũr cõmoditas ẽ. sapient̃ ista uitare ita si aduersariorũ imperi¬
tia uel dissimulatio occasionẽ nob̃ dederit ño post& omitti sedex¬
plonere sollicite ꝓditores ac traens fugas inuitare ut quidhostis mo¬
liatur in p̃senti uel in futurũ possemꝰ agnoscere : Paratisq ȩqui tib
acleui armatura ambulaentes eosdem uel pabula iustũq quȩren¬
tes in puiso terrore deciperent: Quem ad cooduco fluoi¬
Na Quȩ MAIORASINT TRaΡSΕapTuR
ntraensitu fluuiorum grauis molestiã negligentib frequenter
emergit. Nãc sia qua uiolentior fuerit aut aluius altior inpedi¬
m̃ta pueros &ipsos int̃dũ ignauiores sol& mergere bellatorer
Ergo explorato uido due acies ȩquitũ elestis animalib ordinant᷑
inter ucellis conp&entib se parate ut ꝑ mediũ pedites & inpedi¬

Expanded text:
itinere circumveniatur exercitus priusquam ad destinata perveniat. itinere circumveniatur exercitus priusquam ad destinata perveniat. Ut nostra commoditas est sapienter ista vitare, ita, si adversariorum imperitia vel dissimulatio occasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores ac transfugas invitare, ut quid hostis moliatur in praesenti vel in futurum possimus agnoscere, paratisque equitibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel pabula victumque quaerentes inproviso terrore decipere. VII QVEMADMODVM FLVMINA QVAE MAIORA SVNT TRANSEANTVR In transitu fluviorum gravis molestia neglegentibus frequenter emergit. Nam si aqua violentior fuerit aut alveus latior, impedimenta pueros et ipsos interdum ignaviores solet mergere bellatores. Ergo explorato vado duae acies equitum cum electis animalibus ordinantur intervallis competentib
Abbreviated transcription (Latin):
rior nec audeat obuiare cũtt̃ a fronte quã supre caput suũ cernat
armatos Quo dsi angustes uiȩ sedtam̃ tutȩ melius .ẽ. peidere
cũ securib ac̃ dolatoriis milites & cũ lahorib uias aperire quã
in optimo itinere periculũ sustinere: Pr&er ea nos se debemus
hostiũ consu&cudinẽ utrũ noste anincipiente die adhoroe refi¬
ciend. Ulces sis suꝑ uenire consueuerint & iduitare qđ illos fasturos
putamas & more iam uero utrum peditib Anȩ quitib utrum
contatis An sagit tariis amplius ualeat utrũ numero boinai
an armor̃ iunitione pcellant: scire nos conuentt &ordimare
qđ nob utile illis docoeur aduersũ. Truestare quoq ꝑdiem anper
nostem iter expediat inchoari quanta locorũ inter ualla sint atq
cupimꝰ ꝓperare ne estate aquȩ penuria obsit euntib ne hieme dis¬
ficilis aut inuiȩ occurrant paludes maioresq torrentes &impedito

Expanded text:
rior nec audeat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat rior nec audeat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat armatos. Quod si angustae sunt viae sed tamen tutae, melius est praecedere cum securibus ac dolatoriis milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus hostium consuetudinem, utrum nocte an incipiente die an hora reficiendi lassis supervenire consueverint, et id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam vero utrum peditibus an equitibus, utrum contatis an sagittariis amplius valeant, utrum numero hominum an armorum munitione praecellant, scire nos convenit et ordinare quod nobis utile, illis docetur adversum, tractare quoque, per diem an per noctem iter expediat inchoari, quanta locorum intervalla sint ad quae cupimus properare, ne aestate aquae penuria obsit euntibus, ne hieme difficiles aut inviae occurrant paludes maioresque torrentes et impedito
Abbreviated transcription (Latin):
At uero in locis siluestrib uel montuosis siue palustrib: pedestres
magis formidand r̃ copiȩ. illudq uitandum aeꝑ negligentiã aliis
festinantib aliis tcerdius int̾cedentib interrumpatur acies aut
ceste tenu&ur. Continuo enĩ hostes inter ꝓlata ꝑuadunt. Prȩpo¬
nendi ergosunt exercitatissimi cãpi dostores uicarii uel tribuni
quia lacriores r&crdent &pignius incedentes ad celerareedire¬
pellec̃. Nc̃c quimultum p̾cesserint supuetn sato ntt̃ redire
quã effugere cupuuit. Ruliuero extremis desestias uisui hostium
Q ꝓprico dispentione superant᷑: sciendũ &ic̃ qđ aduersari
inbis locis quȩsibi opostuna intellegunt subsersas occultius conlo¬
cãt uel aꝑto maste imp&um faciunt sedne secr&e noceant ducis
prȩstat industric quȩ om̃a prius conuenit explorare: dep̃henra
uero subsersa sicircũ ueniat utiliter plus periculi sustin& quã

Expanded text:
at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres magis formidandae sunt copiae. Illudque vitandum, ne per neglegentiam aliis festinantibus aliis tardius incedentibus intcerte tenuetur; continuo enim hostes interpolata pervadunt. Praeponendi ergo sunt exercitatissimi campidoctores vicarii vel tribuni, qui alacriores retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint superventu facto non tam redire quam effugere cupiunt, qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et propria desperatione superantur. Sciendum etiam quod adversarii in his locis quae sibi oportuna intellegunt subsessas occultius collocant vel aperto Marte impetum faciunt. Sed ne secreta noceant ducis praestat industria, quem omnia prius convenit explorare. Deprehensa vero subsessa, si circumveniatur utiliter, plus periculi sustinet quam
Abbreviated transcription (Latin):
festa. Ne tam̃ aliquos suꝑ uentos laboraentib fiat om̃s ȩquites
& pars peditũ quȩ ñ operaet᷑ priuilegio dignitatis ante fossã in ꝓ¬
cinstoꝰ armata consistit & ingruentes repell& inimicos. Prima
igit᷑ signa locissuis introc castra ponunt᷑: quia nihil .ẽ. uene rabilius
eorũ maiestate militib: duci p̃toriũ eiusq comitib p̃parat᷑: tribunis
tabernacula collocant᷑ quib ꝑ contubernales deputatos ad mu¬
nerae aqua lignũ & pabula ministrrentur. Tunc ꝓgradu legionib
prȩfacerent hisq uixilla dabant ut scirent ad quas signa deberent
inpedim̃tte colligere sed ꝓpugnatores ab inpedim̃tis laxam̃to ali¬
quo diuduntur ne constipati ledant᷑ in proelio ambulante exerci¬
tu utdocorũ uccri&as ȩuenerit itc defensionis ratio uariatur:
Nam in cãpis patentib ȩquites magis solent inpugnare quã pedites.

Expanded text:
erfecta. Ne tamen aliquis superventus laborantibus fiat, omnes equites erfecta. Ne tamen aliquis superventus laborantibus fiat, omnes equites et pars peditum quae non operatur privilegio dignitatis ante fossam in procinctu armata consistit et ingruentes repellit inimicos. Prima igitur signa locis suis intra castra ponuntur, quia nihil est venerabilius eorum maiestate militibus, duci praetorium eiusque comitibus praeparatur, tribunis tabernacula collocantur, quibus per contubernales deputatos ad munera aqua lignum et pabula ministrantur. Tunc pro gradu legionibus praeficerent, hisque vexilla dabant, ut scirent ad quae signa deberent impedimenta colligere. Sed propugnatores ab impedimentis laxamento aliquo dividuntur, ne constipati laedantur in proelio.Ambulante exercitu, ut locorum varietas evenerit, ita defensionis ratio variatur. Nam in campis patentibus equites magis solent impugnare quam pedites;
Abbreviated transcription (Latin):
cuiintrinsecus agger excrescit ut sine m&u fecurus requiescat ecer¬
citur. Statiba aũt castroe estate uelhieme hoste uicino maiore cura
ac̃ labore firmant᷑: Nã singule centuriȩ diuidentib cãpidostorib: &
principiis accipiunt pedatures &scutis uel sarcinis suis in urbẽ circa ꝓ¬
pria signa dispositis cunsti gladio fossã aperiunt latã aut nouẽ aut
undecim aut tredecim pedib uelsi maior aduersariorũ uis m&uð ur
pedib decem & septẽ. Imparem enĩ numerũ obseruari moris. ẽ: tum sȩ¬
pib dustis uel int̃positis stipib quȩ raormisq arborũ ne terra facile
dilabat᷑ aggere rigitur supͣ quẽ ad similitudinẽ muri & pinne &
ꝓpugnacula componunt᷑: opus centuriones decem pedes m&iunt᷑
neminus foder& aut terraberit alicuius ignabia & tribuni
circũ eunt nec ante discedunt quistrenuis̃ quã fuerint uniuersa ꝑ¬

Expanded text:
cui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat exercui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat exercitus. Stativa autem castra aestate vel hieme, hoste vicino, maiore cura ac labore firmantur. Nam singulae centuriae, dividentibus campidoctoribus et principiis, accipiunt pedaturas et scutis vel sarcinis suis in orbem circa propria signa dispositis cincti gladio fossam aperiunt latam aut novem aut undecim aut tredecim pedibus vel, si maior adversariorum vis metuitur, pedibus decem et septem imparem enim numerum observari moris est; tum saepibus ductis vel interpositis stipitibus ramisque arborum, ne terra facile dilabatur, agger erigitur, supra quem ad similitudinem muri et pinnae et propugnacula componuntur. Opus vero centuriones decempedis metiuntur, ne minus foderit aut erraverit alicuius ignavia, et tribuni circumeunt nec ante discedunt qui strenui sunt quam fuerint universa p
Abbreviated transcription (Latin):
constituent᷑: Hec utilitati p̃iudicat forma tam̃ pulcriora creduntur
quib ulcsa latitudinis spatium testia pars longitudinis addinis ad dit̃:¬
Ia auit ab agrimessiͥrib podis mnũ m̃sure collegi opost& ut codouantitatẽ
condudat᷑ ȩxercitus. Nc̃c ꝓpugnatores antiqua constipant &ultiae
quã conuenit latiora diffundunt. Tres aut̃ modos definiunt forse:
primũ iunius nosus trensitũ &itineris occupatione leuiorẽ cũ sublati
cespites ordinant᷑ & aggerẽ faciunt supͣ quẽ ualli hoc ẽ. sudes uel tribu¬
lilignei ꝑordinẽ digerunt᷑. Cȩspis aut̃ circũcidit᷑ ferram̃tis que herba¬
rũ pedicib contin& t̾rac̃ fit altus semissem latus pedẽ longus pedẽ semis
Quodsi t pe solutior fuerit ut ad similitudinẽ lateris cespes ñ possit abscidi
t unc opere tumultuario forra ꝑcutitur lata pedes quinq alta ares

Expanded text:
constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium tertia pars longitudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum mensurae colligi oportet ut ad quantitatem concludatur exercitus; nam propugnatores angusta constipant et ultra quam convenit latiora diffundunt. Tres autem modos definiunt fossae. Primum in unius noctis transitum et itineris occupationem leviorem, cum sublati caespites ordinantur et aggerem faciunt, supra quem valli, hoc est sudes vel tribuli lignei, per ordinem digeruntur. Caespes autem circumciditur ferramentis, qui herbarum radicibus continet terram; fit altus semissem, latus pedem, longus pedem semis. Quod si terra solutior fuerit, ut ad similitudinem lateris caespes non possit abscidi, tunc opere tumultuario fossa percutitur, lata pedes quinque, alta tres,
Abbreviated transcription (Latin):
militib ad capiendũ cibum occupatis ad munera facienda disꝑsis facile
nestantur insidie Postremo nostis obscuritas necessitas somnipas¬
centiũ ȩquorũ disꝑsio Sccasionẽ suꝑuentib prestat. Iymetandis castris
ñsufficit locũ bonũ legere nisi tadis st ut alter eo ñ possit melior inueniri
ne utilior p̃termissus a nob & ceduersariis occupatus a ppost& in cõmodũ
Cauendũ quoq neꝑ estatẽ aut morbosa in ꝓximo aut salubris aquãsit
longius: bieme nẽ pabulatio desit aut lignũ: desubitis tẽpestatib capus
in quo manendũ ẽ soleat inundari: nesit in abruptis ac deuiir & circum¬
sedentib aduersariis difficilis prest&ur egressus ne ex superiorib: locis
missa abhostib in eum tela ꝑueniant: quib caute studioseq ꝓuisis ꝓneces¬
sitate loci uel quadircta uel rotunda. uel trigona uel oblonga castyte

Expanded text:
militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile nectantur insidiae; postremo noctis obscuritas, necessitas somni, pascentium equorum dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis castris non sufficit locum bonum legere nisi talis sit ut alter eo non possit melior inveniri, ne utilior praetermissus a nobis et ab adversariis occupatus adportet incommodum. Cavendum quoque ne per aestatem aut morbosa in proximo aut salubris aqua sit longius, hieme ne pabulatio desit aut lignum, ne subitis tempestatibus campus in quo manendum est soleat inundari, ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis difficilis praestetur egressus, ne ex superioribus locis missa ab hostibus in eum tela perveniant. Quibus caute studioseque provisis pro necessitate loci vel quadrata vel rotunda vel trigona vel oblonga castra
Abbreviated transcription (Latin):
Obquã necessitatẽ inutracq ripa conlocant᷑ armata p̃sidia. ne alueo
inter ueniente diuisi obp̃mant᷑ abhostib. Cautius tam̃ ẽ. sudes ex
utracq paste p̃figere. acsine d&rim̃to si quauis illata fuerit sustinere
Quodsi pons ñtantũ ad trensitũ sed&iã recursũ & cõmeatus nec essari¬
us fuerit. Tunc in utroq capite ꝑcursis latiorib: fossis aggereq
construsto defensores milites accipere aquibtã diu teneat᷑ quã diu¬
postulat. Quecoo ad coduco castra
DEBEANT ORDINAPI.
onsequens uid&ur itineris obseruatione descriptae ad castroꝵ̃
Ain quib manendũ ẽ uenire roctionẽ: Nonenim belli tempore adsta¬
tiuã uel mansionẽ ciuitas murata sẽꝑ occurrit &incautũ .ẽ. plenũq
discriminis exercitũ passim sine aliqua munitione considere: Cum

Expanded text:
Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia, ne alveo Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia, ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. Cautius tamen est sudes ex utraque parte praefigere ac sine detrimento, si qua vis inlata fuerit, sustinere. Quod si pons non tantum ad transitum sed etiam ad recursum et commeatus necessarius fuerit, tunc in utroque capite percussis latioribus fossis aggereque constructo defensores milites debet accipere a quibus tamdiu teneatur quamcarpentis secum portet exercitus, tabulatis pariter et clavis ferreis prapostulat. VIII QVEMADMODVM CASTRA DEBEANT ORDINARI Consequens videtur itineris observatione descripta ad castrorum in quibus manendum est venire rationem. Non enim belli tempore ad stativam vel mansionem civitas murata semper occurrit, et incautum est plenumque discriminis exercitum passim sine aliqua munitione considere, cum
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ om̃a insedib itinerib in omni exercitatione castrinse uni¬
uersi milites & sequi &intellegere consuescant. Continuos enĩ
usus necess arios uid&ur inpace eius rei quiin proelii confusio¬
ne seruanda sit. Item mutum & cõmune signũ .ẽ. quotiens ꝓ¬
ficiscente turba excitatus puluis adsimilitudinẽ nubiũ sur¬
git hostium quȩ prodit aduentũ: similiter sidiuise in copiȩ ꝑ nostẽ
flãmis ꝑdiem fumo significant socus qđ aliter ñ potest nuntiari
aliquanti in castellorũ aut urbium turrib ad pendunt troebes
carpentis secũ post& exercitus :Eabulatis parit̃ & lauis ferreis p̃ra¬
poctis. Itac absq mora construstus pons & funib qui ꝓpt̃ ea habendis
uinstus lapidei arcus soliditatẽ prestat intẽpore: festinant̃ ceduersa¬
ri ad tuensitus fluminũ insidias uel suꝑuentus facere consueuerun

Expanded text:
Quae omnia in sedibus, in itineribus, in omni exercitatione castrensi, uniQuae omnia in sedibus, in itineribus, in omni exercitatione castrensi, universi milites et sequi et intellegere consuescant. Continuus enim usus necessarius videtur in pace eius rei quae in proelii confusione servanda sit. Item mutum et commune signum est quotiens proficiscente turba excitatus pulvis ad similitudinem nubium surgit hostiumque prodit adventum. Similiter, si divisae sint copiae, per noctem flammis, per diem fumo significant sociis quod aliter non potest nuntiari. Aliquanti in castellorum aut urbium turribus appendunt trabecarpentis secum portet exercitus, tabulatis pariter et clavis ferreis praeparatis. Ita absque mora constructus pons et funibus, qui propterea habendi sunt, vinctus lapidei arcus soliditatem praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus fluminum insidias vel superventus facere consuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
cotidiȩ debere uariari ne exusu signũ hostes agnuscant. & explo¬
rantes inter nostros uersentur inpune: semi uocalias̃ quȩ ꝑtubã
aut cornua autbucinã dantur tuba quȩ diresta ẽ. appellatur.
Hucina quȩ insem& aereo circulo flestitur cornu quod exuris
agrestib argento nexum tẽperocto aste spiritum quẽ canentis
flatus emittit auditum. Nam indubitatis ꝑhȩc sonis agnoscit
exercitus utrum stare uel ꝓgredi. anceste regredi oposteat:
Vtrum longe ꝑsequi fugientes an receptui canere: Muta sig¬
na sunt aquile dra cones uixilla flammulȩ tufȩ pinnȩ
quocũq enim hȩc ferri iusserit dustor & necesse ẽ. signũ suum
cõmitantes milites ꝑgant: sunt & alia multa signa quȩ dux
belli inȩquis aut in indumentis & in ipsis armis ut dinus catur
hostis p̃cȩpit custodiri. Pn&er ea manu aliquid uel flagello
more barbarico uel cesta mota qua utitur ueste significat.

Expanded text:
cotidie debere variari, ne ex usu signum hostes agnoscant et explocotidie debere variari, ne ex usu signum hostes agnoscant et explorantes inter nostros versentur impune. Semivocalia sunt quae per tubam aut cornum aut bucinam dantur. Tuba quae directa est appellatur, bucina quae in semet aereo circulo flectitur, cornu quod ex uris agrestibus, argento nexum, temperato arte spiritu quem canentis flatus emittit auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit exercitus utrum stare vel progredi an certe regredi oporteat, utrum longe persequi fugientes an receptui canere. Muta signa sunt aquilae dracones vexilla flammulae tufae pinnae; quocumque enim haec ferri iusserit ductor, eo necesse est signum suum comitantes milites pergant. Sunt et alia muta signa quae dux belli in equis aut indumentis et in ipsis armis, ut dinoscatur hostis, praecipit custodiri. Praeterea manu aliquid vel flagello more barbarico vel certe mota qua utitur veste significat.
Abbreviated transcription (Latin):
QUAUTA SINT CERCRA
ulta quidem sunt dicendac atq obseruanda pugnantib Siqui¬
dem nulla sit negligentiuȩ uenia ubi desclute cestatur.
Sedinter reliqua nihil magis adiustoric̃c ꝓficit quã monitis obtem¬
penrre signorum: Nam cũ uoce solac inter proeliorũ tumultus
regi multitudo ñ possit. & cum ꝓneces sitate rerum pluroc extem¬
pore iubenda atq facienda sint. Antiquus omnium gentium
usus inuenit. quo modo qđ solus dux utile iudicass& pꝰsigna totus
agnoscer& & sequȩr&ur exercitus. Tria itacq generax constat eẽ
signorum uocalia semi uocalia muta: Quorũ uocalia & semi uoca¬
lia ꝑcipiuntur aurib muta uero referuntur adoculos Vocalia
dicuntur quȩ uoce humana ꝓnuntiantur. Sicut inuigiliis uel
in proelia ꝓsigno dr ut puta iustoria palma uistus ds̃ nobcum
Friumphus imperatoris &alia quȩcũq uoluerit dare hisqui in exer¬
citu hab& maximã potestatẽ: Sciendum tam̃. ẽ. iste uocabula

Expanded text:
QVANTA SINT GENERA Multa quidem sunt discenda atque observanda pugnantibus, siquidem nulla sit neglegentiae venia ubi de salute certatur; sed inter reliqua nihil magis ad victoriam proficit quam monitis obtemperare signorum. Nam cum voce sola inter proeliorum tumultus regi multitudo non possit et cum pro necessitate rerum plura ex tempore iubenda atque facienda sint, antiquus omnium gentium usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa totus agnosceret et sequeretur exercitus. Tria itaque genera constat esse signorum, vocalia semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur ad oculos. Vocalia dicuntur quae voce humana pronuntiantur, sicut in vigiliis vel in proelio pro signo dicitur ut puta ‘victoriaʼ ‘palmaʼ ‘virtusʼ ‘Deus nobiscumʼ ‘triumphus imperatorisʼ et alia quaecumque voluerit dare is qui in exercitu habet maximam potestatem. Sciendum tamen est ista vocabula
Abbreviated transcription (Latin):
latorib quos antea ferentarios nominabant: Quastur idem
ordo consiruitur descutatis expeditis simis desagit taris iuniorib
abis quia lacrit̃ uerrãtis uel mat tio barbulis quas plumbates nominant
dimcant quidicebant᷑ leuis armatuna: scienduergo .e. stantib ducb
primis ordimb testiũ & quastũ ordinẽ ad puocandũ t̃mis uilib & iagit ts
primo loco sẽꝑ exire quisi hostes in fugã uestere potuerint. ipsi cũȩquitib
& int̃ ipsos recipiunt se adlocasua. Prima aut̃ & secunda aciercũ ad his-¬
pelthar & ccdpelã ut. dr uentũ fuerit totũ sustin& bellũ: In quasta acie

Expanded text:
latoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item latoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominant, dimicant, qui dicebantur levis armatura. Sciendum ergo est stantibus duobus primis ordinibus tertium et quartum orprimo loco semper exire. Qui si hostes in fugam vertere poterunt, ipsi cum equitibus et inter ipsos recipiunt se ad loca sua. Prima autem et secunda acies, cum ad prelium ut dicitur ventum fuerit, totum sustinet bellum. In quinta acie
Abbreviated transcription (Latin):
& optimi milites cũspiculis uellanceis ordinent᷑. quos prius hastatos
uocabant: singuli aut̃ armati in direstũ ternos pedes interse occu¬
pare consueuer̃. Hoc ẽ inmille passib mille sescenti sex aginta
sex pedites ordinant᷑ in locũ ut nec acies int̃luceat & spatiũ sit arma
⁊uestandi. Inter ordinẽ aut̃ & ordinẽ a tergo in latũ sexpedes dis¬
tare uoluer̃ ut haberent pugnantes spatiũ accedendi atq receden¬
di: uehem̃tius enĩ cũ saltu cursuq tela mittunt᷑ : In his duob ordinib
& a&ate maturi& usu confidentes &muniti. &i c̃gracuiorib armis
conlocantur: Hii. enĩ aduicẽ muri nec cedere nec sequi aliquando
cogendir̃ ne ordines turbent seduenienter aduersarios excipere
& staendo pugnandoq repellere uel fugere. Testius ordo disponit᷑
de armaturis uello cissimis de sagit tacriis iuuenib debonis iacu¬

Expanded text:
et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in mille passibus mille sexcenti sexaginta sex pedites ordinantur in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma tractandi. Inter ordinem autem et ordinem a tergo in latum sex pedes distare voluerunt, ut haberent pugnantes spatium accedendi atque recedendi; vehementius enim cum saltu cursuque tela mittuntur. In his duobus ordinibus et aetate maturi et usu confidentes et muniti etiam gravioribus armis collocantur; hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aliquando cogendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipere et stando pugnandoque repellere vel fugare. Tertius ordo disponitur de armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iacu
Abbreviated transcription (Latin):
dinaturus aciem trea deb& ante prospicere solem puluerẽ
uentũ. Nam sol ante faciẽ eripit uisum: Ventus contrarrius tua in¬
flestit ac deprimit hostiũ adiubat tela: Puluis a fronte congestur
oculos impl& & claude: Hȩc mom̃to eoqđ acies ordinant᷑ &iã impe¬
riti uitare solent: sed duci ꝓuido cauendũ.ẽ infuturũ n post paululũ
accedente die noceat solis mutata conuersione uentus aduersus hora
solita eopugnante nascat᷑: Ita ergo constituunt ordines ut hȩc post
occipitium nr̃m sint &si poͣst fieri aduersariorũ imperant faciẽ: acies
exercitus instrustur frons que aduersũ hostem spestat: Hȩc in
pugna publica sio pient̃ disponit᷑ plurimũ iubat siipedite quã ius
optimi bellatores sint mala ordination frangunt᷑. Instrustionis
lex ẽ ut in primo exercitati & u&eres milites conlocent᷑ quos antea
principes uocabant. In secundo ordine circũdati cata fiestis sagit taru

Expanded text:
Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne post paululum accedente die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ut haec post occipitium nostrum sint et si potest fieri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii
Abbreviated transcription (Latin):
aut interimant: Inimicorũ mores aduersariorũ arma ȩquos re¬
idoxeus locus elicatur adpucuaco.¬
onum ducẽ conuenit nosse magnã pastẽ uistoriȩ. ipsũ locũ inquo¬
Odimicandũ ẽ posseͥdere: elabora ergo ut consesturus manũ primũ
auxilium capias exloco qui tanto utilior iudicat᷑ quanto superior
fuerit occupatus. In subiestos enĩ uehem̃tius tela discendunt &
maiore imp&u obnitentes pars altior pellit: quiaduerso nitit᷑
clibõ duplex subit cũ loco & hoste cestam̃: sed illa distantia .ẽ. qđ
si depeditib tuis ustoriã speras controc ȩquites hostiũ loca aspera
mȩ qualia montuosa debes eligere: siuero deȩquitatib tuis
contrac aduersarii pedites iustoriã quȩperis se qui debes pcculo
quidem ȩditiora loca sedͥplana atq patentia neq silbn nequȩ
paludib impedita. Queco adooodũ acies debeant ondixapi
ut iflictu Ribbagtur inuicta

Expanded text:
aut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos reaut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos reIDONEVS LOCVS ELIGATVR AD PVGNAM Bonum ducem convenit nosse magnam partem victoriae ipsum locum in quo dimicandum est possidere. Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque paludibus impedita. XIIII QVEMADMODVM ACIES DEBEAT ORDINARI VT IN CONFLICTV REDDATVR INVICTA
Abbreviated transcription (Latin):
psadie quacestaturis̃ milites quid sentiant diligent̃ explora. Nam fidu¬
tia uel sormido ex uultu uerbis incessu motib cernitur: ne confidas satis
si trro proeliũ cupit: In exꝑtis enĩ dulcis ẽ pugna & noueris te opostere
disferre si exercitati bellatores m&uunt dimicare: monitis tam̃ &
adbostatione ducis exercitui uistus ad crescit & animos p̃cipuȩ si futu¬
ricestaminis talẽ acciperint prtionẽ quasi facile adiustoriã ꝑ-¬
uenturi: Tunc inimicorũ ignabia uelerror ostendendus ẽ. uel
si antea nob̵ superoctis cõmemorandũ dicenda &ic̃ quib militũ m̃tes
in odũ aduersariorũ irte & in dignatione moueant᷑: Animis peom̃niũ
edhoc remedio formido lenitur siantequã dimicłs frequent̃ exerci¬
tum tuũ locis. tutiorib ordines unde & uidere hostẽ & agnoscere
consuescant. Interdum audeant aliquid exoccansione aut fugiant

Expanded text:
Ipsa die qua certaturi sunt milites quid sentiant diligenter explora. Nam fiduIpsa die qua certaturi sunt milites quid sentiant diligenter explora. Nam fiducia vel formido ex vultu verbis incessu motibus cernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupit—inexpertis enim dulcis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores metuunt dimicare. Monitis tamen et adhortatione ducis exercitui virtus adcrescit et animus, praecipue si futuri certaminis talem acceperint rationem qua sperent se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superati sunt commemorandum. Dicenda etiam quibus militum mentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium ed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines, unde et videre hostem et agnoscere consuescant. Interdum audeant aliquid ex occasione: aut fugent
Abbreviated transcription (Latin):
nuria macerxtur aut desiderio suorum reuocatur ad propria aut
nibil magnũ faciens ꝑdes perationẽ Eabire cõmpellitur : Tum frausti
labore ac tedio plurimi deserunt aliquanti ꝓdunt. aliquarti se
tredunt quia aduersis rebus rarior fides ẽ.: ut nudari incipit᷑ qui
copiosus aduenerat: Ad rem ꝑtin& quales ipse aduersarios uel eius
comites optimates quȩ sint nosse utrum temerarii an cauti au¬
daces an timidi scientes astes astem bellicam uel exustaee mere
pugnantes quȩ gentes cumhis fostes quȩ ignauesint nr̃ꝵ auxilia
cuius fidei quarum qre sint uirium quos animos illius copiȩ
quos debeat nt̃ exercitus quȩ pars ibi magis uistoriã reꝓmit tat
Eius modienĩ cogitationib iustus aug&ur aut frengitur
cum reliqui&õ sudantem cũ a lacri currentẽ cũeo quist&erit subire con¬
flistum. INUESTICAEDŨ QUIdSEPrIAPT OOILITES PuCUXTURA

Expanded text:
nuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nihil magnum faciens per desperationem abire compellitur. Tum fracti labore ac taedio plurimi deserunt, aliquanti produnt, aliquanti se tradunt, quia adversis rebus rarior fides est et nudari incipit qui copiosus advenerat. Ad rem pertinet qualis ipse adversarius vel eius comites optimatesque sint nosse, utrum temerarii an cauti, audaces an timidi, scientes artem bellicam vel ex usu an temere pugnantes; quae gentes cum his fortes, quae ignavae sint; nostra auxilia cuius fidei quarumque sint virium; quos animos illius copiae, quos habeat noster exercitus; quae pars sibi magis victoriam repromittat. Eiusmodi enim cogitationibus virtus augetur aut frangiturcum requieto, sudantem cum alacri, currentem cum eo qui steterit subire conflictum. XII INVESTIGANDVM QVID SENTIANT MILITES PVGNATVRI