comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cidit. arenas quas exagitatu uentis mare suꝑ¬
fuderat aliquando colligũt ⁊ dulci aqua abluũt
que sictata sole nichi lominꝰ mutatur in sales.
Iolenta aute impugnatio quando castell
centur luctuosa certamina. Illi eniz qui muroᷤᷤ
inuadere cupiunt turrifico apparatu copiiᷤ ex
positis sine spe deditionis formidinẽ geminãt
tubarum strepitu hoĩuq permixte. ũnc quia
rumor magis frangit insuetos primo inpetu a¬
stupentib oppidanis qui discriminu expetimẽ¬
ue militaribus uiris repellatur prima congressio
statim clausis cressit audatia hic eteni iam nõ
terrore s uiribus et arte confligitur. Enu̾atõ
machinarũ quib muri oppugnant᷑.
dmouentur etiaz testudines/ arietes falces
uinee plutei. Mimusculi turres. de quib
singłis qualit̾ fabricentur quomodo etiã prelien¬
tur uel repellantur en arremus.
Emateria ac tabulatis testudo ꝯtexitur. que

Expanded text:
cidit, harenas quas excitatum vento mare supercidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua eluunt, quae sole siccata nihilo minus mutatur in sales. XII iolenta autem impugnatio quando castellicentur luctuosa certamina. Illi enim qui muros invadere cupiunt terrifico apparatu expositis copiis in spem deditionis formidinem geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenve militaribus viris repellatur prima congressio, statim clausis crescit audacia, et iam non terrore sed viribus et arte confligitur. XIII ENVMERATIO MACHINARVM QVIBVS MVRI OPPVGNANTVR Admoventur enim testudines arietes falces vineae plutei musculi turres; de quibus singulis qualiter fabricentur, quo etiam pacto proelientur vel repellantur, edisseram.  De materia ac tabulatis testudo contexitur, quae
Abbreviated transcription (Latin):
aquarumq austus funibus extrahendi. Sẽd in¬
terdum situ sicciora sunt loca que montib sunt
saxisq munita. in quib superpoĩta castella ad¬
extrema muri inferioris reperiunt fontiũ uenaᷤᷤ
ac de ꝓpugnaculis uel turrib destinatis ꝓtegũt
telis ut aquatoriis liber prestetur accessus Q
si ultra iactu teli in diuo tam̃ ciuitatis subiect᷑
sagietanosq constitui ut aqua defendatur ab ho¬
stibus ¶Preterea in om̃ib publicis edifitiis multiᷤ¬
q priuatis cisterne sunt diligentissime substituẽde
ut receptacula aquis pluuialibus que de tectis
affluunt prestent difficile eni est eos siti uinci
qui ꝙͣuis exiguam a quam ad potum tamen ĩ ob¬
sidione sunt usi. Ꝙd fatiẽdũ si sales defueñt
iI
Uitaritima sit ciuitas ⁊ sales defuerint liqͦr
ex mari suntus per alueos atq patula uasa
diffunditur qui calore solis duratur in salez/
ꝙ si hostis habundare prohibeat. nã sepius hec ac¬

Expanded text:
aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed inaquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis effluunt praestent. Difficile enim eos sitis vicit qui quamvis exigua aqua ad potum tamen tantum in obsidione sunt usi. XI SI SALES DEFVERINT Si maritima sit civitas et sales defuerint, liquor ex mari sumptus per alveos aliaque patula vasa diffunditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab unda prohibeat nam hoc ac
Abbreviated transcription (Latin):
menta nisi funibus neruinis intenta nichil
prosunt. Equoru tamen sete de caudis ac iu¬
bis ad balistas utiles asseruntur Endubitãdũ
uero est crines feminaru in huiꝰmodi tormẽ¬
tis nõ minorẽ hr̃e uirtutẽ Romane netessita¬
tis experimento ¶lam in obsidione capitolii
corruptis iugi ac longa fatigatione torm̃tis
cum neruoru copia defecisset matrone cͥnes¬
abscisos uiris suis obtulere pugnãtibus repa¬
ratis machinis aduersarioru impetum repu¬
lerũt.Maluerũt eni pudicissime femine de¬
formato ad tempus capite libere uiuere cum
maritis ꝙͣ hostibus integro decore seruire ¶Cor¬
nua quoq uel cruda coria profuit colligi ad ca¬
tafractas tegendas aliaq machinamẽta siue
munimenta. Quid fatiendu sit ne aque
inopiam patiant᷑ obsessi.
Agna urbis utilitas est cu peremnes fon¬
tes murus includit sq̃uod si natura nõ p̃¬
stat cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei

Expanded text:
menta nisi funibus nervinis intenta nil menta nisi funibus nervinis intenta nil prosunt. Equorum tamen setae de caudis ac iubis ad ballistas utiles asseruntur. Indubitatum vero est crines feminarum in eiusmodi tormentis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Capitolii corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matronae abscisos crines viris suis optulere pugnantibus, reparatisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. Maluerunt enim pudicissimae feminae deformato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro decore servire. Cornua quoque vel cruda coria proficit colligi ad cataractas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. X QVID FACIENDVM NE AQVAE INOPIAM PATIANTVR OBSESSI Magna urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei
Abbreviated transcription (Latin):
de fluuiis quia pro soliditate grauiora sunt et
actiora mictentib diligentissime colliguntũ ex
quib muri replentur et turres Minima funda
siue fustibalis siue manibus iacienda. Maiora
lubili in propugnaculis diriguntur ut dimissa
per preceps nõ solum hostes obruant subeunteᷤᷤ
s etiam machinamenta confringãt Eote qͦq
de lignis uiridibus ingentissime fabricantur uł
intercisi ex ualidissimis arboribus cilindri qͦs
taleas uocant ut sint uolubiles leuigantur q̃
per pronu labentia subito impetu bellatores so¬
lent equos q deserere. Trabes quoq ⁊ tabulas/
uel diuerse magnitudinis clauos ferreos esse
oportet in prontu Nam oppugnantiũ machi
ribus addenda sit muris uel propugnaculis al¬
titudo ne aduersariorum mobiles turres suꝑ¬
ueniant. et capiant ciuitatem. Quid faciẽ¬
duz sit si neruoꝵ defueiͣt copia
Eruorum copiam sũmo studio expedit
colligi quia onagri uel baliste ceteraq tõ¬

Expanded text:
de fluviis, quia pro soliditate graviora sunt et de fluviis, quia pro soliditate graviora sunt et aptiora mittentibus, diligentissime colliguntur, ex quibus muri replentur et turres, minima ad fundas sive fustibalos vel manibus iacienda; maiora lubili in propugnaculis digeruntur ut demissa per praeceps non solum hostes obruant subeuntes sed etiam machinamenta confringant. Rotae quoque de lignis viridibus ingentissimae fabricantur, vel intercisi ex validissimis arboribus cylindri, quas taleas vocant, ut sint volubiles levigantur, quae per pronum labentia subito impetu bellatores solent equosque deterere. Trabes quoque et tabulata vel diversae magnitudinis clavos ferreos esse oportet in promptu. Nam oppugnantium machinribus addenda sit muris vel propugnaculis altitudo, ne adversariorum mobiles turres superemineant et capiant civitatem. VIIII QVID FACIEDVM SIT SI NERVORVM DEFVERIT COPIA Nervorum quoque copiam summo studio expedit colligi, quia onagri vel ballistae ceteraque tor
Abbreviated transcription (Latin):
impensa in ciuitatibus nutriunt et propt̾ egro¬
tantes sunt necessarie Pabula equis precipue
congerenda et que apportari nequiuerint exurẽda
Uini aceti ceterarũq fiugum uel pomorum cõge¬
rende sunt copie ¶Nichilq quod de sius profitiat
hostibus relinquendum Nam ut ortoru cura
in uindariis domoru uel areis exerteatur utilitati
aut uoluntatis ratio persuadet CParu autem pro¬
ficit plurimũ collegisse nisi ab exordio demensio¬
ne salubri. per ydoncos errogatio temperetur.
Numꝙͣ periclitati sunt fame qui frugalitatẽ intͥ
copias seruare ceperunt ¶mbeccillis quoq etas ac
sexus. propter necessitatem uictus portis freq̃nt
exclusa est. ne penuna oppuimeret armatos a ꝗ
incendiariu uocant ad exurendas hostiu
machinas conuenit preparari. Ad arma fatiẽ¬
da ferru utriusq temperature et carbones ser¬
uantur in conditis Uigna quoque astilibus sa¬
gictisq netessana reponuntur. Gaxa rotunda

Expanded text:
impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegroimpensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. Nam ut hortorum cura in virdiariis domorum vel areis exerceatur utilitatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequenter exclusa est, ne penuria opprimeret armatos a quincendiarium vocant ad exurendas hostium machinas convenit praeparari. Ad arma facienda ferrum utriusque temperaturae et carbones servantur in conditis. Ligna quoque hastilibus sagittisque necessaria reponuntur. Saxa rotunda
Abbreviated transcription (Latin):
ut si per scalas asscendisset hostis ⁊ partez aliꝙͣ
ip̃ius contigisset super caput suũ u̾teret saxa.
Quib modis ꝓuidendũ sit ne famem
patiantur obsessi.
Ulta defensionu oppugnatõnuq sunt ge¬
nera. que locis competentib inseremꝰ Nam
sciendu est obsidendi duas speties ẽẽ unam cũ
aduersarius oportunis locis presidiis ordinatis¬
sperat a fame quando omẽs prohibuerit cõme¬
atus. hoc eni consilio ip̃e otiosus ac tutus fati¬
gat inimicu¶Ad quos casus possessores quãuis
leui suspicatione pulsati omne alimoniã uictꝰ
intra muros debent studiosissime collocare ut
ip̃ĩs exuberet substantia aduersarios inopia co¬
gat abscedere ¶on solu autez porcinu s omĩũ
animaliu genus quod inclusu seruari nõ poteiͣt
deputari oportet ad lardu. ⁊ aminiculo carnis ⁊¬
frumenta suffitiant Aues autẽ cohortales ⁊ sine

Expanded text:
ut si per scalas ascendisset hostis et partem aliquam ut si per scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius contigisset supra caput suum vergeret saxa. VII QVIBVS MODIS PROVIDENDVM SIT NE FAMEM PATIANTVR OBSESSI Multa defensionum oppugnationumque sunt genera, quae locis competentibus inseremus. Nunc sciendum est obsidendi duas species esse, unam cum adversarius oportunis locis praesidiis ordinasperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus; hoc enim consilio ipse otiosus ac tutus fatigat inimicum. Ad quos casus possessores quamvis levi suspicione pulsati omnem alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia, adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne animalium genus quod inclusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine
Abbreviated transcription (Latin):
mina per que de superiore parte effusa aqua ⁊¬
subiectũ extinguatur incendiu.
De fossis fatiendis
Osse autem ante urbes altissime latissiẽq¬
fatiende sunt ut nec facile possit coequai
repleriq ab obsidentib et cum aquis ceperint
redundare ab aduersario cuniculu cõtinuaiͣ
minime patiantur Ma duplici modo opus
subterraneu peragi earum altitudine et ĩun¬
Ormidatur ne multitudo sagictarioru de
propugnaculis exterritis defensorib apposi¬
tisq scalis occupet muru aduersus qud̃ cata¬
fractas atq scuta in ciuitate debent hr̃e ꝙͣ plu¬
rimi deinde propugnacula duplitia sagacilia¬
q ante pectora tenduntur. impetu que exci¬
piunt sagictaru Neq eni facile transeunt
spicula rem que cedit ac fluctuat Qnuentu
quoq remediu est ut de ligno crates facerẽt
quas metallas uocauerunt lapidibq ꝯplere¬
rent ea arte inter bina propugnacula ꝯstitutaᷤᷤ

Expanded text:
mina per quae de superiore parte effusa aqua mina per quae de superiore parte effusa aqua subiectum restinguat incendium. V DE FOSSIS FACIENDIS Fossae autem ante urbes latissimae altissimaequfaciendae sunt, ut nec facile possint coaequari replerique ab obsidentibus et cum aquis coeperint redundare ab adversario cuniculum continuari minime patiantur. Nam duplici modo opus subterraneum peragi, earum altitudine et inunFormidatur ne multitudo sagittariorum de propugnaculis exterritis defensoribus appositisque scalis occupet murum. Adversum quod catafractas vel scuta in civitatibus debent habere quam plurimi. Deinde per propugnacula duplicia saga ciliciaque tenduntur impetumque excipiunt sagittarum; neque enim facile transeunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque remedium est ut de ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas
Abbreviated transcription (Latin):
fabricantur deinde terra que de fossis fuei̾t ege¬
sta. inter illos inictitur uectibq densatur ita ił
a muro primus paries pro rata inferior est ¶Se¬
cundus longe minor ducatur ut de plano ciui¬
tatis ad similitudine graduu quasi cliuo mol¬
li usq ad propugnacula possit asscendi quia nec
murus ullis potest arietib rumpi quẽ terra con¬
firmat. ⁊ quouis casu destructis lapidibus ea que
inter parietes densata fuerat ad uicem muxi
ingruentibus moles obsist. Te catafractis et
portis ne exurantur ab igne.
Auetur ne porte subiectis ignib exurantuᷤ
propter quod sunt coriis aut ferro tegende
S amplius potest quod inuenit antiquitas ⁊
ante portam addatur propugnaculu in cuius
ingressu ponitur catafracta que anulis ferre¬
is ac funib pendet ut si hostes intraueñt de¬
missa eadem extinguant᷑ indusi Ita tamen sͣ
portam murus est ordinandus ut accipiat foã¬

Expanded text:
fabricantur. Deinde terra quae de fossis fuerit egefabricantur. Deinde terra quae de fossis fuerit egesta inter illos mittitur vectibusque densatur, ita ut a muro primus paries pro rata inferior, secundus longe minor ducatur, ut de plano civitatis ad similitudinem graduum quasi clivo molli usque ad propugnacula possit ascendi, quia nec murus ullis potest arietibus rumpi quem terra confirmat et quovis casu destructis lapidibus ea quae inter parietes densata fuerat ad muri vicem ingruentibus moles obsistit. IIII DE CATARACTIS ET PORTIS NE NOCEANTVR AB IGNIBVS Cavetur propter quod sunt coriis ac ferro tegende. Sed amplius prodest, quod invenit antiquitas, ut ante portam addatur propugnaculum, in cuius ingressu ponitur chataracta, que annulis ferreis ac funibmissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat fora
Abbreviated transcription (Latin):
b̾bes atq castella/ aut natura muniũt᷑
aut manu aut utroq. quod firmius dicit᷑.
Natura aut locorum eoitu aut abrupto aut
cutũfuso mari siue paludib uel fluminib. Manͥ
fossis aut muro. In illo naturali benefitio tutissi¬
mum eligitur consilium. In plano queritur fun¬
dantis industria. uidemus antiquissimas Ciui¬
tates/ ita in campis patentib constitutas ut defi¬
tiente auxilio locorum arte tamen et opere red¬
¶Mbitum mun directu ueteres facere nolu¬
erunt ne ad ictus arietu esset expositus. s
siluosis anfractib iactis fundamentis clau¬
sere urbes crebrioresq turres in ip̃is anguliᷤᷤ red¬
diderunt/. Preterea. quia siquis ad murũ tali
ordinatione constructu uel scalas uł machͥãs
uoluerit admouere non solu a fronte s etia
a laterib/ et prope a tergo uelut insimi cutum¬
elidi hac ratione preficitur. interuallo ui¬
cenum pedum interposito duo intrinsecus parͣeteᷤᷤ

Expanded text:
bes atque castella, aut natura muniuntur, aut manu, aut utroque, quod firmius ducitur. Natura, ut loco edito vel abrupto, aut circumfuso mari sive paludibus, vel fluminibus, manu, fossis ac muro. In illo naturali beneficio tutissimo eligentis consilium, in plano quaeritur fundantis industria. Videmus antiquissimas civitates ita in campis patentibus constitutas ut deficiente auxilio locorum arte tamen et opere redAmbitum muri directum veteres ducere noluerunt, ne ad ictus arietum esset expositus, sed sinuosis anfractibus iactis fundamentis clausere urbes, crebrioresque turres in ipsis angulis reddiderunt propterea quia si quis ad murum tali ordinatione constructum vel scalas vel machinas voluerit admovere non solum a fronte sed etiam a lateribus et prope a tergo velut in sinu circumpossit elidi hac ratione perficitur. Intervallo vicenum pedum interposito duo intrinsecus parietes
Abbreviated transcription (Latin):
ferre S dispositionib ur̃e cdementie ꝙͣtu pro¬
fuei̾t muroru elaborata cõstructio Roma docu¬
mentu est que salute ciuiu capitoline arciᷤᷤ
defensione seruauit ut gloriosius postea totius
orbis possideret imperium. ¶Aad cõplementu igͥ
operis Maiestatis ur̃e preceptione subscepti rc̃e ᷤᷤ
quib uł nr̃e ciuitates defendende suut uel ho¬
stium subruende/ ex diuersis auctorib in ordine
digeram/. net laboris pigebit cu omĩbus profutã
delere munir.¬

Expanded text:
ferre. Sed dispositionibus vestrae clementiae quantum proferre. Sed dispositionibus vestrae clementiae quantum profecerit murorum elaborata constructio Roma documentum est, quae salutem civium Capitolinae arcis defensione servavit ut gloriosius postea totius orbis possideret imperium. Ad complementum igitur operis maiestatis vestrae praeceptione suscepti rationes quibus vel nostrae civitates defendendae sint vel hostium subruendae ex diversis auctoribus in ordinem digeram, nec laboris pigebit, cum omnibus profutura DE
Abbreviated transcription (Latin):
GGrestem Incultamq hominum in
initio seculi uitam a comunione bruto¬
rum animaliu uel feraru urbiu cõ¬
stitutio prima discreuit. In hiis nomen
rei publice peperit comunis utilitas
deo potentissime nationes ac principes ꝯ¬
ietrati nullam maiorẽ gloriam putauer̃t
ꝙͣ aut fundare nouas ciuitates. aut ab aliis con¬
ditas in nomen suu sub quadam amplificatiõe
transferre In quo opere dementia serenitatiᷤᷤ tue
obtinet palma. ab aliis autez uł pauce uł singłe
a pietate tua ĩnumerabiles urbes ita iugi labore
perfecte sunt ut nõ tam humana manu cõdite
ꝙͣ diuino nutu uideant᷑ innate cũctos Imꝑator
felicitate moderatione/ castimonia. exemplis ĩ¬
dulgentia studioru amore pretedis. Regni ani¬
miq cui bona cernimus et tenemus que antici¬
pare ⁊ superior optauit etas/. et extendi ĩperpe¬
tuum uentura desiderat.¶Quib rebus tantu
Uniuerso orbi prestitu gratulamur quantũ uł
humana mens petere uł gratia potuit diuina cõ¬

Expanded text:
grestem incultamque hominum in initio saeculi vitam a communione mutorum animalium vel ferarum urbium constitutio prima discrevit. In his nomen rei publicae peperit communis utilitas. Ideo potentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificatione transferre. In quo opere clementia serenitatis tuae optinet palmam. Ab illis enim vel paucae vel singulae, a pietate tua innumerabiles urbes ita iugi labore perfectae sunt ut non tam humana manu conditae quam divino nutu videantur enatae. Cunctos imperatores felicitate moderatione castimonia, exemplis indulgentiae, studiorum amore praecedis. Regni animique tui bona cernimus et tenemus, quae anticipare et superior optavit aetas et extendi in perpetuum ventura desiderat. Quibus rebus tantum universo orbi praestitum gratulamur quantum vel humana mens petere vel gratia potuit divina con
Abbreviated transcription (Latin):
Quid fatiant obsidentes/ ne ab opidanis patiant᷑
Quo genere tormentorum ciuitas defendatur.
Quemadmoduz mensura colligatur. ad scalas uel rꝯ¬
machinas fatiendas.
PRecepta belli naualis
Domina iudicum qui preerant classibus
Unde appellentur liburne.¬

Expanded text:
e ab oppidanis patiantur Quo genere tormentorum civitas defendaturXXX Quemadmodum mensura colligatur ad scalas vel machinas faciendasXXXI Praecepta belli navalisXXXII Nomina iudicum qui praeerant classiXXXIII Vnde appellentur liburn
Abbreviated transcription (Latin):
Quo mense cedende sunt trabes.
De modo liburnarum.
Homina uentorum. et numerus.
Quibus mensibus tutius nauigetur.
Quemadinodu tempestatum obseruãda sit signa.
De pronosticis.
De extuariis. hoc est de reumate.¬

Expanded text:
Quo mense caedendae sint trabesXXXVII De modo liburnarumXXXVIII Nomina ventorum et numerusXXXVIIII Quibus mensibus tutius navigeturXL Quemadmodum tempestatum observanda sint signaXLI De prognosticisXLII De aestuariis, hoc est de reumate
Abbreviated transcription (Latin):
lacedemonii quidez ⁊ athenien ses aliiq grecoꝵ
in libris retulere ꝙͣ plura que tacita uocant.
 nos disciplina militarez populi Romani de¬
bemus inquirere. qui ex paruissimis finibus
Imperium suum pene solis regionib et mundi
ip̃ius fine distendit hec necessitas compulit ⁊¬
euolutis autorib ea me in hoc opusculo fidelissĩe
dicere. que cato ille censorinus de disciplina mi¬
litari scripxit / que cornelius celsus. que fron¬
tinus ꝑstringenda dixerũt/ que patrinus diligẽ¬
tissimus iuris militaris assessor in libris redeg̾
que augusti ⁊ traiani adrianiq constitutionib
cauta sunt Nichil eni michi autoritatis assumo
sed horu quos retuli supra que dispersa sunt ue¬
luti in ordine epichitomata conscribo¬

Expanded text:
Lacedaemonii quidem et Athenienses aliique Graecorum Lacedaemonii quidem et Athenienses aliique Graecorum in libros rettulere complura quae tactica vocant, sed nos disciplinam militarem populi Romani debemus inquirere, qui ex parvissimis finibus imperium suum paene solis regionibus et mundi ipsius fine distendit. Haec necessitas compulit evolutis auctoribus ea me in hoc opusculo fidelissime dicere quae Cato ille Censorius de disciplina militari scripsit, quae Cornelius Celsus, quae Frontinus perstringenda duxerunt, quae Paternus, diligentissimus iuris militaris assertor, in libros redegit, quae Augusti et Traiani Adrianique constitutionibus cauta sunt. Nihil enim mihi auctoritatis assumo sed horum quos supra rettuli quae dispersa sunt velut in ordinem epitomata conscribo
Abbreviated transcription (Latin):
Et non statim punctis signoru inscri¬
bendus est tyro delectus. uerum etiã añ
exertitio pretentandus ut utrum uere
tanto operi aptus possit cognosci ẽt uelocitaᷤ
in illo requirenda uidetur et robur ⁊ utru
armoru disciplina ediscere ualeat utru
habeat confidentia militarez ¶pleriq eniz
ꝙͣuis non improbabiles uideantur ͫ spetie
tamen experimentis comprobant᷑ indigni.
Repudiandi ergo minus utiles sunt ⁊ ĩ locũ
coru strenuissimi subrogandi In omni eĩz
conflictu non tam prodest multitudo ꝙͣ uͥtuᷤ.¬
¶ Signatis itaq tyronib ꝑ cotidiana exertitia
armoru est demostranda doctrina. s huius
rei usum dissimulatio longe securitatis abo¬
leuit. Quez inuenies qui docere possit quod
ip̃e non didicit. Ce ystoriis ergo uł libris no¬
bis antiqua consuetudo repetenda est/. S illi
res gestas et euentus tantũ scripxere bellorũ
Ista que nũc querimus tanꝙͣ nota loquentes.

Expanded text:
ed non statim punctis signorum inscribendus est tiro delectus verum ante exercitio pertemptandus, ut utrum vere tanto operi aptus sit possit agnosci. Et velocitas in illo requirenda videtur et robur, et utrum armorum disciplinam ediscere valeat, utrum habeat confidentiam militarem. Plerique enim, quamvis non improbabiles videantur in specie, tamen experimentis comprobantur indigni. Repudiandi ergo minus utiles et in locum eorum strenuissimi subrogandi sunt. In omni enim conflictu non tam prodest multitudo quam virtus. Signatis itaque tironibus per cotidiana exercitia armorum est demonstranda doctrina. Sed huius rei usum dissimulatio longae securitatis abolevit. Quem invenias qui docere possit quod ipse non didicit? De historiis ergo vel libris nobis antiqua consuetudo repetenda est. Sed illi res gestas et eventus tantum scripsere bellorum, ista quae nunc quaerimus tamquam nota linquentes.
Abbreviated transcription (Latin):
cessitas belli. Sed ne impossibile uideatur rtpa¬
rati disciplina cuius usus intertidit doccaniũ
exemplis. ¶Apud ueteres ars militatis ĩ obli
uionez sepius uenit s a libris repetita postea⁊
ducum auctoritate firmata. Scipio affricanuᷤᷤ
sub aliis Imperatorib hyspanẽses exercitus fre¬
quenter uictos accepit Chos disciplinę regula.
custodita/ omni opere fossisq fatiendis ita diligẽ¬
ter exertuit ut diceret fodientes luto inquinai
debere/ qui madere hostium sanguine noluissẽt.
Tunc ip̃e deniq numantinos capta ciuitate sic
concremauit ut nullus euaderet ¶ Metelluᷤᷤ
in affrica albino imperante subiugatuma ac¬
cepit exertitum.quem ita emendauit uete¬
ribus institutis ut postea eos a quibus sub iu¬
go missi fuerant superarẽt ¶Cimbrico scipioĩs
⁊ mallii legiones intra gallias deleuerũt quaꝵ
reliquias cu Gaius marius suscepisset ita

Expanded text:
cessitas belli. Sed ne impossibile videatur repacessitas belli. Sed ne impossibile videatur reparari disciplinam cuius usus intercidit doceamur exemplis. Apud veteres ars militaris in oblivionem saepius venit, sed prius a libris repetita est, postea ducum auctoritate firmata. Scipio Africanus sub aliis imperatoribus Hispanienses exercitus frequenter victos accepit; hos disciplinae regula custodita omni opere fossisque faciendis ita diligenter exercuit ut diceret fodientes luto inquinari debere qui madere hostium sanguine noluissent; cum ipsis denique Numantinos capta civitate sic concremavit ut nullus evaderet. Metellus in Africa Albino imperante subiugatum accepit exercitum, quem ita emendavit veteribus institutis ut postea eos a quibus sub iugum missi fuerant superarent. Cimbri Caepionis et Mallii legiones intra Gallias deleverunt; quarum reliquias cum Gaius Marius suscepisset, ita
Abbreviated transcription (Latin):
cuule hodiu ad inimicoru pernitie preceps
est et ad utilitatẽ sue defensionis incautum¬
¶Unu illud est in hoc opere predicendũ ut ne¬
mo desperet fieri posse que fcã sunt Et dicat
aliquis. Multi autẽ sunt qui nullum fossa
aggere ualloq mansuru cirtũdant exertitũ
Respondebitur si fuisset ista cautela nichil noc¬
turni aut diurni suꝑuentus hostiu nocere po¬
tuissent  per se iuitantes romanos ductis foᷤᷤ¬
sis castra constituunt et quia arenosa sũt ꝓ¬
pe omnia sactos quos inanes portauerũt expł¬
uerulenta que effunditur terra complẽt eoꝵ¬
q cunicule aggerem fatiũt. ¶Omnes bãbaiͣ
Curribus suis. in orbem conneyis ad similitudi¬
nem Castrorum seturas asuꝑueniẽtib exigũt
noctes. ¶Gereremur ne discere nequeamu que
a nobis alii didicerunt het ex usu librisq antea
seruabantur. sed obmissa diu nemo quesiuit.
quia iugentib paucis offitiis procul aberat ne¬

Expanded text:
civile odium ad inimicorum perniciem praeceps civile odium ad inimicorum perniciem praeceps est, ad utilitatem suae defensionis incautum.Unum illud est in hoc opere praedicendum, ut nemo desperet fieri posse quae facta sunt. Dicat aliquis ‘multi anni sunt quibus nullus fossa aggere valloque mansurum circumdat exercitumʼ. Respondebitur ‘si fuisset ista cautela, nihil nocturni aut diurni superventus hostium nocere potuissentʼ. Persae imitantes Romanos ductis fossis castra constituunt, et quia harenosa sunt prope omnia saccos, quos inanes portaverant, ex pulverulenta quae effoditur terra complent eorumque cumulo aggerem faciunt. Omnes barbari carris suis in orbem conexis ad similitudinem castrorum securas a superventibus exigunt noctes. Veremur ne discere nequeamus quae a nobis alii didicerunt? Haec ex usu librisque antea servabantur, sed omissa diu nemo quaesivit, quia vigentibus pacis officiis procul aberat ne
Abbreviated transcription (Latin):
nat atq ita iter suu temperet ut cibum capientes
aut dormientes uagantes certe securos mermes dis¬
cultios distractisq equis nichil suspicantes ip̃e paratꝰ
inuadat quatenus in huiusmodi certaminibus sui
fidutiam colligant. Nam qui ante longu tempꝰ aut
omnino nunꝙ̃ uiderĩt hoĩes uulnerari uel occidi cu
primũ aspexerint perorrescunt ⁊ pauore confusi
de fuga magis ꝙͣ de conflictu incipiũt cogitare
Preterea si excurrant aduersarii longo itinẽ fa¬
tigatos aggrediantur et ultimos aut certe ĩ¬
speratos superueniãt eos etiam qui longe asuis
aut pabuli aut prede gratia cõmorantur subito
occupent cu delectis Illa eniz ante temptanda
sunt que si male cesserint minus noceant si bñ
plurimu prosint Inter hostes discordiarum se¬
rere causas sapientis est ducis Nulla eni ꝙͣuiᷤ
minima natio potest ab aduersariis perdelen nͥ
propriis simulatõibus se ip̃a consũpsert. Naz

Expanded text:
nat atque ita iter suum temperet ut cibum capientes nat atque ita iter suum temperet ut cibum capientes aut dormientes aut vacantes certe, securos inermes disculcios, destratis equis, nihil suspicantes, ipse paratus invadat, quatenus in huiusmodi certaminibus sui fiduciam colligant. Nam qui ante longum tempus aut omnino numquam viderunt homines vulnerari vel occidi, cum primum aspexerint, perhorrescunt et pavore confusi de fuga magis quam de conflictu incipiunt cogitare. Praeterea, si excurrant adversarii, longo itinere fatigatos adgrediatur et ultimos vel certe insperatos superveniat; eos etiam qui longe a suis aut pabuli aut praedae gratia commorantur subito occupet cum delectis. Illa enim ante temptanda sunt quae si male cesserint minus noceant, si bene plurimum prosint.Inter hostes discordiarum serere causas sapientis est ducis. Nulla enim quamvis minima natio potest ab adversariis perdeleri nisi propriis simultatibus se ipsa consumpserit; nam
Abbreviated transcription (Latin):
si tyronem aut diu armis desuetu exercitũ ducit
singularu legionu siue auxilioru nec nõ etiã ue¬
xillationu uires animos ⁊ consuetudinẽ dilegẽ¬
ter exploret. Sciat etia si potest fieri nominatim
quis Comes. quis Tribunus/. quis domesticus ɨ
quis contubernalis quantũ possit in bello autoritatẽ
seueritatẽ/ maximã sumat Omẽs culpas militareᷤᷤ
legibus iudicet nulli errantiu credatur ignoscere
In diuersis locis in diuersis occasionibus omniuz
experimenta pertipiat ¶ Hiis ut oportet ita curatis cũ
dispersi ad predandu securi oberrãt hostes tũc proba¬
tos equites siue podites cu tyronibus aut infenoi̾b
mictat ut ex occasione fusis mimicis et illis peritia
⁊ reliquis crescat audatia ¶Ad transitus fluuioru ad
precipia montiu ad siluaru angustias ad paludu
aduiaru difficultates suꝑuentus nullo sciente dispo¬

Expanded text:
si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, singularum legionum sive auxiliorum nec non etiam vexillationum vires animos consuetudinem diligenter exploret. Sciat etiam si potest fieri nominatim quis comes, quis tribunus, quis domesticus, quis contubernalis quantum possit in bello; auctoritatem severitatemque maximam sumat; omnes culpas militares legibus vindicet; nulli errantium credatur ignoscere; in diversis locis, in diversis occasionibus omnium experimenta percipiat. His ut oportet curatis, cum dispersi ad praedandum securi oberrant hostes, tunc probatos equites sive pedites cum tironibus aut inferioribus mittat, ut ex occasione fusis inimicis et illis peritia et reliquis crescat audacia. Ad transitus fluviorum, ad praecipitia montium, ad silvarum angustias, ad paludum aut viarum difficultatem superventus nullo sciente dispo
Abbreviated transcription (Latin):
fatientes sub bonis ducibus reportauerunt sepe uic¬
toriam. Quid oporteat fieri siquis desuetu
Aues artes omnia opera cotidiano usu ⁊ iugi
magis decet in maximis custodiri. ¶Quis autẽ
dubitet arre bellicam rebus omnib ẽẽ potiorẽ. ꝑ
quam libertas retinetur / indignitas propugnat᷑ pro¬
uinctie conseruant᷑ ⁊ imperium¶Hanc conda re¬
lictis doctrinis omnibus lacedemonii postea colue̾
Cetera omnia aut in hac arte consistere. aut
per hanc assequi se posse confidunt Hec ars dimi¬
caturis est necessana per quam uitam retineant
et uictoriam con sequantur. ¶ Dux uero cui tãte
potestatis insignia tribuunt᷑ cuius fidei atq uir¬
tuti possessoru fortune tutela urbiu salus mili¬
tum rei publice creditur gloria nõ tantum pro¬
Uniuerso exercitu s etiã pro singulis cõtubẽnalib
debet ẽẽ solicitus Siquid eni illis eueniat ĩ bello
et ip̃ius culpa et publica uideatur iniuna Ergo

Expanded text:
facientes sub bonis ducibus reportaverunt saepe vicfacientes sub bonis ducibus reportaverunt saepe victoriam. X QVID OPORTEAT FIERI SI QVIS DESVETVM Omnes artes omniaque opera cotidiano usu et iugierum est, quanto magis decet in maximis custodiri! Quis autem dubitet artem bellicam rebus omnibus esse potiorem, per quam libertas retinetur et dignitas, propagantur provinciae, conservatur imperium? Hanc quondam relictis doctrinis omnibus Lacedaemonii et postea coluerecetera omnia aut in hac arte consistere aut per hanc assequi se posse confidunt; haec dimicaturis est necessaria per quam vitam retineant et victoriam consequantur. Dux ergo cui tantae potestatis insignia tribuuntur, cuius fidei atque virtuti possessorum fortunae, tutela urbium, salus militum, rei publicae creditur gloria, non tantum prouniverso exercitu sed etiam pro singulis contubernalibus debet esse sollicitus. Si quid enim illis eveniat in bello, et ipsius culpa et publica videtur iniuria.Ergo,
Abbreviated transcription (Latin):
ercebit ip̃e sepius Temptabitq quid artis possit
habere quid uiriu queãdmodu sibi ipi consen¬
tiant utrum ad tubaru sonitum an signoru in¬
ditia ad precepta uel nutu suu diligenter obtẽ¬
perent Si errant in aliquibus exerceantur atq do¬
ceantur ꝙͣ diu possint ẽẽ perfecti. ¶Si uero in cãpi¬
cursione/ in sagictando et in iaculando mordinada
otie ad plenu fuerint eruditi ne sic quide temẽ
s occasione captata ad publica deducendi sũt pu¬
gnam s ante minorib preliis imbuendi. ¶Dux
erit uigilans atq sobrius et prudens tanꝙͣ de ciui¬
li causa inter partes iudicaturus/ adhibito consilio
de sius et aduersarii copiis iudicet et si multiᷤᷤ reb
Superior inuenitur oportunu sibi nõ differat ini¬
re conflictum Si uero aduersariu intelligit forti¬
orem certamen publicum uitet.Nam pautiores
numero et inferiores uiribus superuentus et ĩsidiaᷤᷤ

Expanded text:
ercebit ipse saepius temptabitque quid artis possint ercebit ipse saepius temptabitque quid artis possint habere, quid virium, quemadmodum sibi ipsi consentiant, utrum ad tubarum monita, ad signorum indicia, ad praecepta vel nutum suum diligenter obtemperent. Si errant in aliquibus, exerceantur atque doceantur quamdiu possint esse perfecti. Si vero in campicursione, in sagittando, in iaculando, in ordinanda acie ad plenum fuerint eruditi, ne sic quidem temere sed occasione capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus proeliis imbuendi. Dux aque vigilans sobrius prudens, tamquam de civili causa inter partes iudicaturus, adhibito consilio de suis et adversarii copiis iudicet. Et si multis rebus superior invenitur, oportunum sibi non differat inire conflictum. Si vero adversarium intellegit potiorem, certamen publicum vitet; nam pauciores numero et inferiores viribus superventus et insidias
Abbreviated transcription (Latin):
que pars sibi magis uictoria repromictat S¬
iusmodi enim cogitationibus uirtus augetur
aut frangitur. ¶desperãtib autẽ cresit audatia
adortatioẽ ducis et si nichil ip̃e timẽ uideatur
crescit animus ¶Si ex insidiis uel occasione aliquiꝰ
forte feceris Si hostibus aduerse res ceperint eueni¬
re ¶Si uel infirimiores/ aut minus armatos exũi¬
micis poteris superare Cauenduz eniz est. ne du¬
bitantem formidanteq exercitum ad pugnã pͣ
aliquando perducas Interest utruz tyrones anue
ueteres milites habeas et utruz ante breue ten¬
pus in expeditionibus fuerint ¶an annis aliquot
in pace durarint Nam pro tyronibus accipiẽdi
sunt qui pugnare longo tp̃re desierunt ¶ Sed cu
legiones auxilia uel equites/ ex diuersis aduener̃t
locis dux optimus et separati singulos numeroᷤᷤ
per tribunos uel electos quoru scitur industria oi
genere exertere debet armorum. Et post in unũ
collectos quasi depugnaturos conflictu publico ex¬

Expanded text:
quae pars sibi magis victoriam repromittat. Eiusmodi enim cogitationibus virtus augetur aut frangitur. Desperantibus autem crescit audacia adhortatione ducis, et si nihil ipse timere videatur crescit animus, si ex insidiis vel occasione aliquid fortiter feceris, si hostibus adversae res coeperint evenire, si vel infirmiores aut minus armatos ex inimicis potueris superare. Cavendum enim est ne dubitantem formidantemque exercitum ad publicam pugnam aliquando producas.Interest utrum tirones an veteres milites habeas, et utrum ante breve tempus in expeditionibus fuerint an annis aliquot in pace durarint; nam pro tironibus accipiendi sunt qui pugnare longo tempore desierunt. Sed cum legiones auxilia vel equites ex diversis advenerint locis, dux optimus et separatim singulos numeros per tribunos electos quorum scitur industria ad omnia genera exercere debet armorum et post in unum collectos quasi depugnaturos conflictu publico ex
Abbreviated transcription (Latin):
cernitur Ne confidas satis si tyro preluiz cupit¬
Inexperto dulcis est pugna et noueris te oportere
differre si exercitati bellatores metuunt dimica¬
taminis talem acceperit ratione qua sperent
se ad uictoriam poruenturos Tunc inimico¬
rum ignauia uł error ostendendus est uel si
ante a nobis superati sunt cõmenorent᷑. Di¬
cenda etia quib militum mentes in odiũ ad¬
uersanioru ira et indignatione meueantũ
¶Animis pene omniu hominu hoc naturalit
euenit ut trepident cum ad conflictũ hostiũ
uenerint Eine dubiͦ aute infirmiores sũt
quoru mentes ip̃e confundit aspectus s hoc
remedio formido lenitur si ante ꝙͣ dimices
frequent̾ exertitu tuu locis tutiorib ordiẽs
Unde et uidere hostem ⁊ agnoscere ꝯsuc scãt
Onterdum audeant al quid ex occasione aut
fugiant/ aut interimant mimicos mores ad¬
uersarioru arma equos retognoscant ¶Ha
que ex usu sunt non timentur.

Expanded text:
cernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupitcernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupit—inexpertis enim dulcis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores metuunt dimicataminis talem acceperint rationem qua sperent se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superati sunt commemorandum. Dicenda etiam quibus militum mentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium hominum hoc naturaliter evenit, ut trepident cum ad conflictum hostium venerint. Sine dubio autem infirmiores sunt quorum mentes ipse confundit aspectus; sed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines, unde et videre hostem et agnoscere consuescant. Interdum audeant aliquid ex occasione: aut fugent aut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos recognoscant. Nam quae ex usu nota sunt non timentur.
Abbreviated transcription (Latin):
ueniat ¶Ꝙ si intra ciuitatem manẽtib impa¬
iatisꝙ aduenerit/ aut differatur egressuꝰ aut
certe dissimulctur ut cu aduersarii insultare⁊
tibus letissimi quique prorumpant et cofestiz
aggrediantur ignaros. Obseruatur autẽ ne lõ¬
go spatio fatigatu milite/ ne ue lapxos post cũ¬
sum equos ad preliu publicũ cogas. Multũ ui¬
rium labore itineris pugnaturus amictit. Qpd
fatiet qui ad atiem auelus auentat hoc ⁊ uet̾es
declinauerũt et superiore uel nr̃a etate cu Ro¬
mani duces per imperitia nõ cauissent ne ꝗd
amplius dicam exercitus perdiderunt Qmpar
eni cõditio est lapxu cu requieto sudante cũ
alacri currentem cu ec qui stetei̾t subire ꝯflictũ.
Inuestigñdũ ẽ ꝗd sẽtiãt militeᷤᷤ pugnatuiͣ
Psa die qua certaturi sunt milites ꝗd sentiãt
diligenter conuenit explorare Nam fidutia
uel formido ex uultu uerbis incessu motib

Expanded text:
veniat. Quod si intra civitatem manentibus paveniat. Quod si intra civitatem manentibus paratus advenerit, aut differatur egressus aut certe dissimuletur, ut cum adversarii insultare ctibus lectissimi quique prorumpant et conferti adgrediantur ignaros. Observatur autem ne longo spatio fatigatum militem neve lassos post cursum equos ad publicum proelium cogas. Multum virium labore itineris pugnaturus amittit; quid faciet qui ad aciem anhelus adventat? Haec et veteres declinarunt et superiore vel nostra aetate cum Romani duces per imperitiam non cavissent, ne quid amplius dicam, exercitus perdiderunt. Impar enim condicio est lassum cum requieto, sudantem cum alacri, currentem cum eo qui steterit subire conflictum. XII INVESTIGANDVM QVID SENTIANT MILITES PVGNATVRI Ipsa die qua certaturi sunt milites quid sentiant diligenter explora. Nam fiducia vel formido ex vultu verbis incessu motibus
Abbreviated transcription (Latin):
die quo publica cõmictitur pugna.
Eemissis lemioribus artib belli sad publici
ꝯflictus inceptũ ⁊ ad facilem diẽ natioibuᷤ
ac populis iatio discipline militaĩs ĩuitat.
MNam ĩ euentu aperti martis uictorie plenitudo
cinsistit. Choc ergo tempus est quo tãtomagi
duces debent et̃ soliciti ꝙͣto maior speratur di¬
ligentibus gloria ⁊ maius ꝑiculũ comitatur
ignauos. EIn quo momẽto peritie usus pugnã¬
di doctrina cõsiliũq dñantur. Wetenbus sẽ¬
culis mos fuit parto cibo curatos milites ad
certamen educere ut citatiores supta redderet¬
esca et lõgiore conflictu nõ fatigarent᷑ in edia.
¶Preterea obẜuandũ ẽ p̃sentib hostibus siue x ca¬
stris siue ex ciuitate producas ad preliu nedu
per angusta portaru particulatiz procedit ex̾citꝰ
a collettis ⁊ paratis debilit̾ immicis ¶ deoq ꝑ¬
uidendu est ut añ omnes milites egrediant᷑
portas et atiem prius construant ꝙͣ hostis ad¬

Expanded text:
QVO PVBLICA COMMITTITVR PVGNA Praemissis levioribus artibus belli ad publici conflictus incertum et ad fatalem diem nationibus ac populis ratio disciplinae militaris invitat. Nam in eventu aperti Martis victoriae plenitudo consistit. Hoc ergo tempus est quo tanto magis duces debent esse solliciti quanto ,maior speratur diligentibus gloria et maius periculum comitatur ignavos, in quo momento peritiae usus, pugnandi doctrina consiliumque dominatur. Veteribus saeculis mos fuit parco cibo curatos milites ad certamen educere, ut audaciores sumpta esca redderet et longiore conflictu non fatigarentur inedia. Praeterea observandum est praesentibus hostibus, sive ex castris sive ex civitate producas ad proelium, ne dum per angusta portarum particulatim procedit exercitus a collectis et paratis debilitetur inimicis. Ideoque providendum est ut ante omnes milites egrediantur portas et aciem construant quam hostis ad
Abbreviated transcription (Latin):
ludes abruptas in yma parte halras/. ex qua hostis
non possit accedere Eeliqum exeititu tuum ditec¬
ta atie ordines sz milla ala que munitionez nõ
ħt/ omines equites et ferentarios ponas tũc secunꝰ
pro tuo arbitrio cum hoste confliges. qr ab una pã¬
te loci natura te munit / ab alia duplex proponitũ
equitatus ¶llud tñ obseruandu est quoniã nich
melius inu̾enitur ut sicũ dextro cornu tuo pu

Expanded text:
ludes aut abrupta in una parte habeas, ex qua hostis ludes aut abrupta in una parte habeas, ex qua hostis non possit accedere, reliquum exercitum tuum directa acie ordines, sed in illa ala quae munitionem non habet omnes equites et ferentarios ponas. Tunc securus pro tuo arbitrio cum hoste confligis, quia ab una parte loci natura te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen observandum est, quo nihil melius invenitur, ut, sive de dextro cornu
Abbreviated transcription (Latin):
sepe uictoriam cõsequnt am cũ instructa aties ad
hostes accedit dextraz alaz tuã sinistre ale hostium
iunge. et ibi per equites probatissimos et uelocis¬
simos pedites incipe preliur Reliquã autẽ partem
exertitus tui longissime ab aduersarioru atie re¬
moue ⁊ in directur porrige quasi ueru Nlam cu
sinxtram parrem illius a laterib et a tergo cepis
cedere sine dubio uertetur in fugam ¶Aduersariꝰ
autem. nec dextra parte sua nec dimidia atie põt
suis laborantib subuenire/ quia aties tua extẽdit᷑
et totam se porrigit ad similitudinẽ .a. litere longis¬
simeq recedit ab hostibus quo genere in itineribus
sepe confligitur. SEptima depugnatio est que lo
loci benefitio adiuuat dimicante n hac quoque
et cu pautioribus. et cu minus fortib poteris ad¬
uersaium sustinere. hoc eniz si montẽ aut ma¬
re. aut flumen aut lacuz aut ciuitatez aut pa¬

Expanded text:
semper victoriam consequuntur. Nam cum instructa acies ad semper victoriam consequuntur. Nam cum instructa acies ad hostes accedit, dextram alam tuam sinistrae alae hostium iunge et ibi per equites probatissimos et velocissimos pedites incipe proelium, reliquam autem partem exercitus tui longissime ab adversariorum acie remove et in directum porrige quasi verum; nam cum sinistram partem illius et a lateribus et a tergo coeperis caedere, sine dubio vertis in fugam. Adversarius autem nec de dextra parte sua nec de media acie potest suis laborantibus subvenire, quia acies tua extenditur et tota se porrigit ad similitudinem I litterae longissimeque recedit ab hostibus. Quo genere in itineribus saepe confligitur. Septima depugnatio est quae loci beneficio adiuvat dimicantem. In hac quoque et cum paucioribus et cum minus fortibus poteris adversarium sustinere. Hoc est, si montem aut mare aut flumen aut lacum aut civitatem aut pa
Abbreviated transcription (Latin):
sequaris S hoc genus certaminis licet cito su¬
peret si exeititatos fortissimos q produxer̾t tñ
periculosu est quia media atiez sua qui sic di¬
micat nudare cõpellitur/ et in duas partes exer¬
citu separare. Et si primo ictu uictus nõ fuerit
mimicus. ht̃ occasione qua inuadat ⁊ diuidat
cornua ⁊ mediaz atiez destitutaz Quinta de¬
pugnatio est quarte similis S hoc unũ ãpliuᷤᷤ
habet ꝙ leuem armatura ⁊ sagictaĩos ante pͥ¬
mam atiem ponit ut illis resistentibus nõ possit
irrumpi ¶Nam sicut de dextro cornu tuo illius
sinixtru sic de sinxtro cornu tuo illius dextruz
aggreditur quod si fugare potuerit stati uincit
si minus media aties ip̃ius nõ laborat quia a leui¬
armatura sagictariisq defenditur. S Exta depu¬
gnatio optima est prope similis secunde qua u¬
tuntur qui de numero suoru et de iuiture despe¬
rant. Et silene ordinauerint ꝙͣuis cũ pautiorib

Expanded text:
sequaris. Sed hoc genus certaminis, licet cito susequaris. Sed hoc genus certaminis, licet cito superet si exercitatos fortissimosque produxerit, tamen periculosum est, quia mediam aciem suam qui sic dimicat nudare compellitur et in duas partes exercitum separare; et si primo impetu victus non fuerit inimicus, habet occasionem qua invadat et divisa cornua et mediam aciem destitutam. Quinta depugnatio est quartae similis, sed hoc unum amplius habet, quod levem armaturam et sagittarios ante primam aciem ponit, ut illis resistentibus non possit inrumpi. Nam sic de dextro cornu suo illius sinistrum et de sinistro cornu suo illius dextrum adgreditur. Quod si fugare potuerit, statim vincit; sin minus, media acies ipsius non laborat, quia a leviarmatura sagittariisque defenditur. Sexta depugnatio optima est, prope similis secundae, qua utuntur qui de numero suorum et de virtute desperant; et si bene ordinaverint, quamvis cum paucioribus