comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tilit̃ adtendat᷑. Verũ tam̃ hoc genus aut
nullũ si diligent̃ discutias aut omninora
dixit patri quod non ei fuit tanquã rapi¬
na id ẽ q̃si alienũ appetere si sẽ ꝑma¬
nens in ea qualitate noluis set hominẽ
indui et hominib: ut homo apparere
sed semet ipsũ ex inaniuit formã suã¬
ad motans sed formã serui accipiens
neq: conuersus. ẽ et trans motatus in ho¬
minẽ amissa in cõmotabili stabilitate.
sed tanquã uerũ hominẽ suscipiendo ipse
susceptor insimilitudinẽ hominũ factus
non sibi sed eis quib: in homine apparuit
& habitu inuentus ut homo id ẽ habendo
hominẽ inuentus ẽ. ut homo. Non enimpo¬
terat inueniri ut homo abhisquicor in¬
mundũ habent. et uerbusn apud patrẽ
uidere non poterant nisi hoc suscipien¬
do quod possent uidere . et ꝑquod ad
illud lum̃ interius ducerent᷑. Iste aut
habitus non est exprimo genere. non
enĩ insemanens natura hominis natura

Expanded text:
tiliter attendatur. uerum tamen hoc genus aut tiliter attendatur. uerum tamen hoc genus aut nullum est, si diligenter discutias, aut omnino radixit patri, quod non ei fuit tamquam rapina, id est quasi alienum appetere, si semper manens in ea aequalitate nollet homine indui et hominibus ut homo apparere; sed semet ipsum exinaniuit, non formam suam mutans, sed formam serui accipiens, neque conuersus aut transmutatus in hominem amissa incommutabili stabilitate, sed tamquam uerum hominem suscipiendo ipse susceptor in similitudine hominum factus, non sibi, sed eis quibus in homine apparuit, et habitu inuentus est ut homo, id est habendo hominem inuentus ut homo est. non enim poterat inueniri ut homo ab his qui cor immundum habebant, et uerbum apud patrem uidere non poterant nisi hoc suscipiendo quod possent uidere et per quod ad illud lumen interius ducerentur. iste autem habitus non est ex primo genere; non enim manens in se natura hominis naturam
Abbreviated transcription (Latin):
Verum tam̃ hoc inter. ẽ quod quedã eorũ
que accedunt nobis ut habitũ faciant non
motant᷑ a nob sed ipsa nos motant inseipsa
integra et in concussamanentia sicuti sapi¬
entia cũ ipsa homini accedit non ipsamo¬
tat̃ sed hominẽ motat quedestultosapientẽ
facit quaedã uero sic accedunt ut motent
& motent᷑ sicuti ẽ cibus. et ipse omittens
ualentia cõmotamur. Tertiũ genus ẽ cũ
ipsa que accedunt motant᷑ ut habitũ faci¬
ant et quodã modo formant᷑ ab eis quib:
habitũ faciunt sicuti ẽ uestis nãcũ proiec¬
ta uł reposita ẽ. non hab& eã formã quã
sumit cũ induit᷑ Induta ergo accipit for¬
mã quã non habebat exuta cũ ipsa mẽbra
et cũ induunt᷑ & cũ exuunt᷑ in suostatu
maneant. Potest esse etiã quartũ genus
cũ ea que accedunt ad faciẽ duhabitum
nec motant quib: accedunt nec abeis ipsa
motant᷑ sicut anulus digito si non nimis sub¬

Expanded text:
Verumtamen hoc interest, quod quaedam eorum Verumtamen hoc interest, quod quaedam eorum quae accidunt nobis, ut habitum faciant, non mutantur a nobis, sed ipsa nos mutant in se, ipsa integra et inconcussa manentia: sicuti sapientia, cum accidit homini, non ipsa mutatur, sed hominem mutat, quem de stulto sapientem facit. Quaedam vero sic accidunt, ut et mutent et mutentur: sicuti cibus ipse amittens valentiam commutamur. Tertium vero genus est, cum ipsa quae accidunt, mutantur ut habitum faciant, et quodam modo formantur ab eis quibus habitum faciunt, sicuti est vestis: nam cum reposita vel projecta est, non habet eam formaucitur membris. inducta ergo accipit formam, quam non habebat exuta, cum ipsa membra, et cum induuntur et cum exuuntur, in suo statu manent. potest esse etiam quartum genus, cum ea quae accidunt ad faciendum habitum nec mutant quibus accidunt nec ab eis ipsa mutantur, sicut anulus digito, si non nimis sub
Abbreviated transcription (Latin):
ultis modis habitũ dicimꝰ ł habitũ animi si¬
cuticuiꝰcunq: disciplinȩ ꝑceptio usu roborata
atq: firmata uł habitũ corporisscđm quẽ
dicimꝰ aliũ alio.esse succulentiorẽ & ualidi¬
orẽ que magis proprie habitudo dicisolet
uel habitũ eorũ que mẽbris nr̃is ac cõmo¬
dant᷑ extrinsecus. scđm que dicimꝰ uestitũ
caltiatũ armatũ. et siquid huiꝰ modi ẽ. in
quibus omnib: generib: siquidẽ nomen hoc
ductũ ẽ ab illo uerbo quod ẽ habere mani¬
festũ ẽ in eare dicihabitũ que accedit ali¬
cuilta ita ut eã possit etia non habere nã
& doctrina accedit animo sucus ac robur
corpori& uestis atq: arma non dubiũ est
quod accedant mẽbris nr̃is. ita ut et imperit᷑
posset ẽ e animus siei doctrinanon acce¬
deret. Et exileatq: languidũ corpussine
suco uiscerũ & robore et nudussine ueste
et inermis sine armis & pedenudo sine cal¬
tiamentis esse homo potest. Habitus ergo
in earedicit᷑ que nobis ut habeat᷑ accedit

Expanded text:
ultis modis habitum dicimus: vel habitum animi, sicuti est cujusque disciplinae perceptio usu roborata atque firmata; vel habitum corporis, secundum quem dicimus alium alio esse succulentiorem et validiorem, quae magis proprie habitudo dici solet; vel habitum eorum quae membris nostris accommodantur extrinsecus, secundum quem dicimus vestitum, calceatum, armatum, et si quod ejusmodi est. In quibus omnibus generibus si quidem nomen hoc ductum est ab illo verbo, quod est habere manifestum est in ea re dici habitum, quae accidit alicui, ita ut eam possit etiam non habere. Nam et doctrina accidit animo, et succus ac robur corpori; et vestis atque arma, non dubium est quin accidant membris nostris: ita ut et imperitus possit esse animus, si ei doctrina non accideret; et exile atque languidum corpus, sine succo viscerum et robore; et nudus sine veste, et inermis sine armis, et pede nudo sine calceamentis esse homo potest. Habitus ergo in ea re dicitur, quae nobis ut habeatur accidit.
Abbreviated transcription (Latin):
Is non alicubi ẽ quod alicubi enĩ ẽ contin&
loco quod contin& loco corpus. Osaũt non¬
ẽ corpus nonigit᷑ alicubi ẽ et tamen quia ẽ
& in loconon ẽ. In illo sunt potius om̃a quã
ipse alicubi nec tamen ita in illo ut ipse sit
locus. liocus enĩ inspatio ẽ quod longitudi¬
ne. latitudine altitudine corporis occupa¬
t̃ Nec ds̃talealiquid ẽ & om̃a lgit᷑ in ipso
sunt et locus non ẽ. locus tamendĩ abusi uedi¬
cit̃ tẽplũdĩ. non quod eo continea t̃ sed quod
ei p̃senssit idaũt nihil melius qua anima
munda intelligit᷑¬

Expanded text:
s non alicubi est. Quod alicubi est enim continetur loco; quod continetur loco corpus estest corpus: non igitur alicubi est. Et tamen quia est, et in loco non est, in illo sunt potius omnia, quam ipse alicubi. Nec tamen ita in illo, ut ipse sit locus: locus enim in spatio est quod longitudine et latitudine et altitudine corporis occupatur; nec Deus tale aliquid est. Et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est. Locus tamen Dei abusive dicitur templum Dei, non quod eo contineatur, sed quod ei praesens sit. Id autem nihil melius quam anima munda intelligit
Abbreviated transcription (Latin):
singulis dicã primũ genus est inquo id
quod falsum est uerũ putat᷑ cũ aliud qui
scripsit put auerit. Alterũ est quã uis
non tã late patens nonta menminus noxi¬
ũ cumid quod falsum est uerũ putatur
id tamenputatur quod etiã ille quiscrip¬
sit putauit. Tertiũ est cũ ex alienoscrip¬
to intelligit᷑ aliquiduericum hoc ille
quiscripsit non intellexerit . In quo ge¬
nere non parum est utilitatis. immo si
diligentius consideres totus legendi
fructus est integer. Primigeneris ex¬
emplũ est ut si quis qua uerbi gratia dicat
et credat radamanthũ apud inferos au¬
dire ac deludicare causasmortuor ũ
eo quod maronis in carmine idlegerit
Hic enim errat duobus modis quod et rem
non credendã credit: Neque idputandus

Expanded text:
singulis dicam. primum genus est, in quo id singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ apłs subicit . cum aut transieris ad xp̃m
auseretur uelamen non enimait aufe¬
returlex aut testamentũ uetus non lgit᷑
ꝑ dñi gratiã tã quã in utilia ibi tegerentur
ablata sunt sed tegmen potius quo utilia
tegebant̃ hoc modo agitur cumhis qui stu¬
diose acpie non turbide atq improbe
scripturarum illarũ sensum requirunt
De monstranturq: sedulo et ordorerũ
et causac factorũ atq dictorũ et uete¬
ristestamenti ad nouum tanta congru¬
entia ut apex nullus qui non consonet
relinquatur et figurarumtanta secreta
ut om̃a que inter p̃tando eruuntur
miscros esse cogant fateri qui hec uolunt
ante condẽ pnare qua discere. sedut
om̃a interimaltitudine scientiae sicagã
tecũ quomodo agendum arbitror cũ
samiliari meo id est sicut ego pos sum
non sicuti doctis simiuiros possemira tus
sum. Tria genera sunt erroris quibus
homines errant cũ aliquid legunt. de

Expanded text:
idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, auferetur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut testamentum uetus. non igitur per domini gratiam, tamquam inutilia ibi tegerentur, ablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc modo agitur cum iis, qui studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstraturque sedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictorum et ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de
Abbreviated transcription (Latin):
timorilegis inuitat. ipsa ẽ. gratia id est
beneficiũ quod non intelligunt sibi uonis¬
se diuinitus qui ad huc esse cupiunt sub
uinculis legis. quos merito paulus obiur¬
gat tanquã infideles quiser ui tute cui
certo tẽpore iustissima dĩ dispositione
erat inxp̃o illeigitur pedagogũ dedit
hominibus que timerent qui magistrũ
postea quẽ diligerent. In quibus tamen
legis preceptis atq mandatis quibus nunc
xp̃ianos uti fas non est quale uel sabbatũ
est uel circũ cisio ł sacrificia et siquid
huius modi est tanta misteria continent᷑
ut omnispius intelligat nihil esse ꝑnitiosi¬
us quã quic quid ibi est accipi adliterã
id est aduerbũ nihil salubrius quã spu
releuari. Inde est littera occidit sp̃s
aũt uiuificat. Inde est id ipsũ uelamen in
lectione ueteris testamentimanet quod
Eua cuatur nã que in xp̃o nonuetus testa¬
obscurũ atq oꝑtum est. statim quippe

Expanded text:
timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum; nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueteris testamenti manet, quodeuacuatur namque in Christo non uetus testaobscurum atque adopertum est. statim quippe
Abbreviated transcription (Latin):
uit ut ẽ generans quod ẽ agar. Syna enim
monsẽ in arabia que confinis est ei quao
nunc ẽ ierusalẽ et seruit cũ filiis suis
quae aũt sur sum est icrus alẽ libera ẽ
quae ẽ. mater omniũ nr̃m hic igitur
illi homines minime malidũ frustrare
legẽ conant̾ eas scripturas approbare
nos cogunt. At tendunt enim quod dic¬
tum est inseruitute esse eos qui suble¬
ge sunt. et idultimũ p̃ceteris uentilant
Euacuati ertis a xp̃o qui inlege iustifica¬
mini a gratia excedistis. Nos hȩc omnia
uera esse concedimus. nec illã legẽ ne¬
cessariã esse dicimus nisi eis quibus est
adhuc utilisseruitus. id eoq utilitor esse
latã quod homines quir euocari a pecca¬
tis ratione non poterant talilege coer¬
cendi erant poenarũ scilicet is tarũ que
uideri abstultis pos sunt minis atq: ter¬
roribus a quibus gratia xp̃i cũliberat
non legẽ illã dãpnat. sed aliquando nos
obte perare suae caritati non seruire

Expanded text:
uitutem generans, quod est Agar. Sina enim uitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Arabia. quae confinis est ei, quae nunc est Hierusalem, et seruit cum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire
Abbreviated transcription (Latin):
ut nonsimus cupidimalorũ. sicut et illi
concupierunt neq: idola colamus sic ut
quidã exillis sicut scriptum est. sedit po¬
pulus manducare et bibere et surrexe¬
runt ludere. Neq for nicemur sicut
quidã ex illis fornicati sunt et cecidert̃
murmuremus sicut quidã ex illis mur¬
mura uerunt et perierunt ab exter¬
minatore. Om̃a aũt ista infigura contin¬
gebant illis. Scripta sunt aut̃ ad cor¬
reptionẽ nr̃am inquos fines saeculorũ
deuenerunt. Itẽ apud apłm alligoria
quedã sane ad causã maxime ꝑtinens
ideo quod idẽ ipsi eã indisputando pro¬
ferre atq: ostentare consueuerunt
Idẽ enimpaulus dicit adgalathas.
Scriptũ est enim quod abrahã duos
filios habuit unũ de ancilla et unum
delibera. sed is quidẽ qui de ancilla se¬
cundũ carnẽ natus est. qui aũt deli¬
bera per promissionẽ quae sunt per
allegoriã dicta. nã hec sunt duo testa¬
menta. unũ quidẽ demonte syna inser¬

Expanded text:
ut non simus cupidi malorum, sicut et illi ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. neque idola colamus, sicut quidam ex illis, sicut scriptum est: et sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere. neque fornicemur. sicut quidam ex illis fornicati sunt, et ceciderunt murmuremus, sicut quidam ex illis murmurauerunt et perierunt ab exterminatore. omnia autem ista in figura contingebant illis; scripta autem sunt ad correptionem nostram, inquos finis saeculorum deuenit. est item apud apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod idem ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. idem enim Paulus dicit ad Galatas: scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdeancilla et unum delibera;sed is quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt per allegoriam dicta. nam haec sunt duo testamenta: unum quidem de monte Sina in ser
Abbreviated transcription (Latin):
Dealligoria restat ostendere. ipse libera¬
tor nrt in euangelio alligoria utitur ex
ueteritestamento. Ceneratio inquit haec
signũ quȩrit et nondabitur ei nisi signum
lonae prophete. Sicut enim ionas inuen¬
tre cȩti tribus diebus & tribus noctibus
fuit sic & filius hominis tribus diebus et tri¬
bus noc tibus erit incorde terre. Nã quid
ego de apło paulodicã quietiã ipsã exodi
historiã futura e xp̃ianȩ plebis allegoriã
suis se significat ad corintheosopistola pri¬
ma. Nolo aut uos ignorare fr̃squia patres
nr̃i om̃s subnube fuerunt et om̃s ꝑmare
transierunt et om̃s in moysenbaptisati
sunt innube & inmari. et om̃s eundẽ cybũ
spualẽ manducauerunt. et oms eundẽ
potũ spũ alẽ biberunt. Bibebant enim
despuali petra prosequenti eos. petra aũt
fuit xp̃c. sed non inpluribuscorũ bene
cõplacuit dõ prostrati enim sunt inde¬
serto. Haec aũt figurae nr̃ae fuerunt

Expanded text:
de allegoria restat ostendere. ipse liberade allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur ei nisi signum Ionae prophetae. sicut enim Ionas in uentre ceti tribus diebus et tribus noctibus fuit, sic et filius hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae. nam quid ego de apostolo Paulo dicam. qui etiam ipsam Exodi historiam futurae christianae plebis allegoriam fuisse significat ad Corinthios epistula prima? nolo autem uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare transierunt et omnes in Moy mari; et omnes eundem cibum spiritalem manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant enim de spiritali petra prosequenti eos; petra autem fuit Christus. sed non in pluribus eorum bene conplacuit deo; prostrati enim sunt in deserto. haec autem figurae nostrae fuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
esse potuerunt quȩ acorruptoribus in¬
ter iecta crediuolunt. Sed mirum illud
est quod mihi uidetur quod peto placidis¬
simo et serenissimoiudiciomecũ consideres
nostienim quod auctori suimanichei psonã
in aplorũ numerũ inducere molientes di
esse promisit ꝑ ipsũ ad nosuenisse Itaq sul¬
los actus apłorũ acciperent inquibus eui¬
denter aduentus sc̃i sp̃s p̃dicatur non in ue¬
nirent quomodo id in missũ esse dicerent
uolunt enĩnescio quos corruptores diui¬
nor ũ librorũ ante ipsius manichei tẽpora
fuisse. corrupisse aũt illos qui iudȩorũ
legẽ eugło miscere cupiebant hoc despũ
scõ dicere nequeunt nisi forte diuinasse
illos asserant et posuisse in suis libris quod
Verũ de spuscõ alias planius aliquid eloque¬
mur. Nunc ad hoc quo intenderã redeamus.
Nã et historiã ueteris testamenti & aethi¬
mologiã & analogiã innouotes tamento
inueniri satis ut puto est demonstra tum

Expanded text:
esse potuerunt, quae a corruptoribus inesse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei personam in apostolorum numerum inducere molientes dicesse promisit, per ipsum ad nos uenisse. itaque si illos Actus apostolorum' acciperent, in quibus euidenter aduentus sancti spiritus praedicatur, non inuenirent, quomodo id inmissum esse dicerent. uolunt enim nescio quos corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod uerum de spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum;
Abbreviated transcription (Latin):
us & imbecilius qua scripturas diuinas ẽẽ
corruptas. Cum id nullis intã recenti me¬
moria exstantibus exemplaribus possint
conuincere. Sienimdicerent eas sibi peni¬
tus accipiendas non putasse. sed quod ab
his essent conscriptae quos uerũ scripsis¬
se non arbi trarent᷑ esset ut cunq tergi¬
uersatio eorũ tectior uł error humani¬
or. hoc enim de illo librofecerunt quiac¬
tus apłorũ inscribitur. quod eorum con¬
silium cum mecum ipse ꝑtractonequeo
satismirari non enim sapientiã hominum
inhacre sed cor mediocredesiderio. Tan¬
ta enim liberis te habet quae similia sunt
his quae accipiunt ut magnae stultitia e
mihi uideatur non & hunc accipere et
siquid ibi eos offendit falsũ atq immissũ
dicere : Aut sitalis oratio impudens est
sicuti est cur inpauli epistolis cur in
quattuor euangelii libris ea ualere ali¬
quid putant in quibus aut scio anmulto
plura sint proportione quã in illo libro

Expanded text:
us et inbecillius quam scripturas diuinas esse us et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro
Abbreviated transcription (Latin):
uideret̃. Horũ aut tẽporũ uices at que
ordinẽ mira quadã diuinae prouidenti¬
ae dispositione digestũ atq: copositũ lon¬
gũ est explanare. Ia porro analogia qua
utriusq testamenti congruentia ꝑspicit᷑
quidego dicã usos fuisse om̃s quorũ aucto¬
ritati illi cedunt cũ secũ ipsi considerare
possint qua multa sole ant dicere immis¬
sa esse scripturis diuinis a nescio quibus¬
quibus corruptoribus ueritatis que uox
mihi sẽꝑ quidẽ etiã cũ eos audirẽ inualidis¬
sima uisa est nec mihisoli sed etiam tibi
Nambene memini nobisq: omnibus quipaulo
maior ẽ diligentiã in iudicando habere cona¬
bamur quã turba credentiũ. Nunc uero
postea quã mihi sunt exposita et enodata
multa que me maxime mouebant ea scilic&
inquibus illorũ plerunq: selactat. Et quo
securius sine aduersario eo effusius ex¬
ultat orationihil mihiuidetur ab eis impu¬
dentius dici uelut mitis loquar incuriosi¬

Expanded text:
uideretur. horum autem temporum uices atque uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosi
Abbreviated transcription (Latin):
sa ł factum uel dictum sit. Secundum
analogiã cum demonstrat̃ non sibi aduersa¬
riduotestamenta u&us et nouum. Secundũ
allegoria cũ docet᷑ non ad litterã esse acci¬
pienda quedã quae scripta sunt sed figura¬
sumptũ est cum obiectum ess& quod die
sabbati discipuli eius spicas euulsis sent.
non legistis inquit quod fecit cũesuriret
& quicũ eo erant quomodo intrauit indo¬
mũdĩ & panes propositionis manducauit
quos non licebat ei manducare neq: eis qui
cũ eo erant nisi solissacerdotibus. Ad ae¬
thimologiã uero illud ꝑtinet quodcũ xp̃c
prohibuis set uxorẽ abicinisi fornicatio¬
nis causa relatumq: esset ab interro¬
gantibus morsen libellodatorepudii ꝑmi¬
sis selicentiã. Hoc inquit moyses fecit
proptor duritiã cordis uri. hic enim
causa reddita est. Cur illud amoyse pro
tẽpore bene ꝑmissũ sit ut hoc quod xp̃c
p̃cipiebat alia iam tẽpora de monstrare

Expanded text:
sa uel factum uel dictum sit. secundum sa uel factum uel dictum sit. secundum analogiam, cum demonstratur non sibi aduersari duo testamenta, uetus et nouum. secundum allegoriam, cum docetur non ad litteram esse accipienda quaedam, quae scripta sunt, sed figurasumptum est, cum obiectum esset, quod die sabbati discipuli eius spicas euulsissent. non legistis, inquit, quod fecit Dauid, cum esuriret, et qui cum eo erant; quomodo intrauit indomum dei et panes propositionis manducauit, quos non licebat ei manducare neque eis, qui cum eo erant, nisi solis sacerdotibus. ad aetiologiam uero illud pertinet, quod cum Christus prohibuisset uxorem abici nisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit, ut hoc, quod Christus praecipiebat, alia iam tempora demonstrare
Abbreviated transcription (Latin):
gemitu consitenti non me ergo deseret
sinihil fingo si officioducor. si ueritate
amo. si amicitiã deligo simultũ metuo
ne fallaris. Om̃isigitur scriptura que testa¬
mentum uetus uocatur diligenter eam nos¬
se cupientibus qua drifaria traditur. se¬
cundũ historiã secundum a ethimologiã
scđm analogiã scđm allegoriã. ne me in¬
eptum putes grecis nominibus utentem
primum quia sic accepi nectibi hoc aliter
audeo intimare quã accepi De inde tum
quoq: animaduertis non esse harũ rerũ
apud nos usitata nomina que si fabricassẽ
interp̃tando essẽ profecto ineptior
si aũt circũloquerer minus essem indis¬
serendo expeditus. id tantum oro credas
quo quomodo erremnihil ame inflato
actumi dofieri. Scđm historiã ergotra¬
diturcum doc& quid scriptũ aut quid
gestũ st quid nongestũ sed tantũ modo
scriptũ quasi gestum sit. Secundũ aethi¬
mologiã cũ ostenditur quid qua de cau¬

Expanded text:
gemitu confitenti. non me ergo deseret, gemitu confitenti. non me ergo deseret, si nihil fingo, si officio ducor, si ueritatem amo, si amicitiam diligo, si multum metuo, ne fallaris. Omnis igitur scriptura, quae testamentum uetus uocatur, diligenter eam nosse cupientibus quadrifariam traditur: secundum historiam, secundum aetiologiam, secundum analogiam, secundum allegoriam. ne me ineptum putes graecis nominibus utentem. primum quia sic accepi nec tibi hoc aliter audeo intimare quam accepi. deinde tu quoque animaduertis non esse harum rerum apud nos usitata nomina: quae si fabricassem interpretando, essem profecto ineptior; si autem circumloquerer, minus essem in disserendo expeditus. id tantum oro credas, quoquo modo errem, nihil a me inflato ac tumido fieri. secundum historiam ergo traditur, cum docetur, quid scriptum aut quid gestum sit; quid non gestum, sed tantummodo scriptum quasi gestum sit. secundum aetiologiam, cum ostenditur, quid qua de cau
Abbreviated transcription (Latin):
sermone malitiose agere. sed ut existimo
accipiendũ esse ueri probandicausa
Cuiuniuiuerelã diustatuimus . & incredi¬
bili sollicitudine nemihi errare uobiscũ
facillimũ fuerit. Iter aũt rectũ uobiscum
tenere sit nedurius loquar difficillimum
sed p̃sumo quod & in hac spe qua spero uos
uiã sapientiȩ mecum obtenturos non me
disceret illecuisa cratussũ quẽ dies noctes¬
que intueri conor. Et propterpeccata
mea propterq: consuetudinẽ plagis ueter¬
nosarũ opinionũ sautia tũ oculũ animae
gerens inualidum me esse cognosco sȩpe
cula crimis et quẽ ad modũ post longã ce¬
citatẽ ac tenebras luminibus uixa ꝑtis
& adhuducẽ palpitando atquersando
quã tamen de siderant recus antibus pre¬
sertim si eis solẽ istũ quispiã conetur os¬
tendere ita mihi nunc euenit nonnegant
esse in effabili quidã et singulare animae
bonũ quod mente uideatur. et me ad con¬
tẽplandũ nondum esse idoneũ cũ fletu &

Expanded text:
sermone malitiose agere, sed ut existimo sermone malitiose agere, sed ut existimo accipiendum esse ueri probandi causa: cui uni rei uiuere iam diu statuimus et incredibili sollicitudine, ne mihi errare uobiscum facillimum fuerit, iter autem rectum uobiscum tenere sit, ne durius loquar, difficillimum. sed praesumo, quod et in hac spe, qua spero uos uiam sapientiae mecum obtenturos, non me deseret ille. cui sacratus sum: quem dies noctesque intueri conor et propter peccata mea propterque consuetudinem plagis ueternosarum opinionum sauciatum oculum animae gerens inualidum me esse cognosco saepe cum lacrimis. et quemadmodum post longam caecitatem ac tenebras luminibus uix apertis et adhuc lucem palpitando atque auersando, quam tamen desiderant, recusantibus, praesertim si eis solem istum quispiam conetur ostendere: ita mihi nunc euenit, non neganti esse ineffabile quiddam et singulare animae bonum, quod mente uideatur, et me ad contemplandum nondum esse idoneum cum fletu et
Abbreviated transcription (Latin):
res dequibus loqui multum amat.
Sedueniamus ad causã si placet nam bene
nosti quo d rep̃hendentes manicheicatho¬
licã fidẽ & maxime uetus tes tamentũ
discorpentes et dilaniantes cõmouent
imperitos qui profecto nesciunt qua tenus
sunt accipienda illa et quẽ ad modũ haus¬
tautiliter inuenas quasi uagientiũ adhuc
animarũ medullas que descendant. Et
quia sunt ibi quedã que sub offendunta¬
nimos ignaros & negligentes sui que
ter mysteria que his continent᷑ non a
multis ad modũ possunt quiuero pauci
hoc facere nouerunt non amant propa¬
tula et famigerula quedã indisputatione
cortamina & obhocminime nothisunt
nisi hisquieos instantissime requirunt
De hac igit᷑ manicheorũ temeritate quia
u&ustestamentũ et catholicã fidẽ rep̃¬
hendunt accipe obsecro que me moueant
Opto aut acsperote hoc animo acceptu¬
rũ quo a medicuntur. Scit ds̃ cui nota sunt
archana conscientiȩ meae nihil me in hoc

Expanded text:
res, de I quibus loqui multum amat. res, de I quibus loqui multum amat. sed ueniamus ad causam. si placet. Nam bene nosti, quod reprehendentes Manichaei catholicam fidem et maxime uetus testamentum discerpentes et dilaniantes commouent inperitos: qui profecto nesciunt, quatenus sint accipienda illa et quemadmodum hausta utiliter in uenas quasi uagientium adhuc animarum medullasque descendant. et quia sunt ibi quaedam. quae suboffendant animos ignaros et neglegentes sui — quae ter mysteria, quae his continentur, non a multis admodum possunt. qui uero pauci hoc facere nouerunt, non amant propatula et: famigerula quaedam in disputatione certamina et ob hoc minime noti sunt, nisi his, qui eos instantissime requirunt. de hac igitur Manichaeorum temeritate, qua uetus testamentum et catholicam fidem reprehendunt, accipe, obsecro, quae me moueant. opto autem ac spero te hoc animo accepturum, quo a me dicuntur. scit autem deus, cui nota sunt arcana conscientiae meae, nihil me in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ illũ transitũ fecit. Vide senĩ tumea maxi¬
ma cura nam de illis non nimis aestuo quã
hoc in ane & facillimũ ad rephendendum
quiuis essepossit . Itaq: hoc discutiendũ
dimitto prudentiae tuae . Non enimue¬
reor ne me arbitreris in habitatũ lumi¬
ne cũ uitae huius mundi eram implicatus
tenebrosã spem gerens depul chritudine
Uuxoris de pompa diuitiarũ deinanitate
honorũ cȩterisq: noxiis & ꝑnitiosis uolup¬
tatibus. haec enim om̃a quod te non latet
cũ studiose illos audirem cupere &spera¬
re non desistebã. Neque hoc eorũ doc¬
trine tribuo. fateor enim et illos sedulo
monere ut ista caueantur. sed modo me
dicere. Desertũ lumine cumabhis omnib
umbrisrerum a uerterim me soloque
uictu adualitudinẽ corporis necessario
contentus esse decreuerim illustratum
aut atq fulgentẽ fuis se cũ illa diligerẽ
et his inuolutus tenerer hominis est ut
mitissimedicã minus acute considerantis

Expanded text:
per illum transitum fecit. uides enim tu, mea maxiper illum transitum fecit. uides enim tu, mea maxima cura — nam de illis non nimis aestuo — quam hoc inane et facillimum ad reprehendendum cuiuis esse possit. itaque hoc discutiendum dimitto prudentiae tuae. non enim uereor, ne me arbitreris inhabitatum lumine, cum uitae huius mundi eram inplicatus, tenebrosam spem gerens de pulchritudine uxoris, de pompa diuitiarum, de inanitate honorum ceterisque noxiis et perniciosis uoluptatibus. haec enim omnia, quod te non latet, cum studiose illos audirem, cupere et sperare non desistebam. neque hoc eorum doctrinae tribuo; fateor enim et illos sedulo monere, ut ista caueantur. sed modo me dicere desertum lumine, cum ab his omnibus umbris rerum me auerterim soloque uictu ad ualetudinem corporis necessario contentus esse decreuerim, inlustratum autem atque fulgentem fuisse, cum illa diligerem et his inuolutus tenerer, hominis est, ut mitissime dicam, minus acute considerantis
Abbreviated transcription (Latin):
cũ alia non occurrerent inquibus ad¬
qui esceremus arbitrabamur. Itaq: nob
faciebant quod insidiosi aucipessolent
quiuis catos surculos propteraquã defi¬
gunt ut sitientes aues decipiant obru¬
unt enim et quo quo modo cooperiunt ali¬
as quȩ circa sunt a quã uel inde etiã for¬
midolosis molitionibus deterrent ut in
eorũ dolos nonelectione sed in opia deci¬
datur. Sed cur non ipsemihi respondeo
quod ista elautae aclepidae simili tu¬
dines atq: huius modire p̃hensiones in oms
quialiquid docent a quouis aduersario
effundiurba nissime acdicacissi mepos¬
sunt. Sed ob hoc putaui aliquid tale in se¬
rendũ litteris meis ut eos ad mone ame
desinant talibus agere ut quẽ ad modũ
illeait. separatis nugis locorũ cõmuniũ
res cũ recausa cũ causa ratio cũ ratione
confligat. quare desin ant dicere illud
quod in ore habent quasi necessariũ cũ eos
quisq deserit qui diutius audisset lumen

Expanded text:
cum alia non occurrerent, in quibus adcum alia non occurrerent, in quibus adquiesceremus, arbitrabamur. itaque nobis faciebant, quod insidiosi aucupes solent, qui uiscatos surculos propter aquam defigunt, ut sitientes aues decipiant. obruunt enim et quoquo modo cooperiunt alias quae circa sunt aquas, uel inde etiam formidolosis molitionibus deterrent, ut in eorum dolos non electione, sed inopia decidant. , Sed cur non ipse mihi respondeo, quod istae lautae ac lepidae similitudines atque huiusmodi reprehensiones in omnes, qui aliquid docent, a quouis aduersario effundi urbanissime ac dicacissime possunt? sed ob hoc putaui aliquid tale inserendum litteris meis, ut eos admoneam, desinant talibus agere, ut. quemadmodum ille ait, separatis nugis locorum communium res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione confligat. quare desinant dicere illud, quod in ore habent quasi necessarium, cum eos quisque deseruerit, qui diutius audisset: lumen
Abbreviated transcription (Latin):
maduertebã plus inrefellendis ali is de¬
sertos et copiosos esse quã in suis probandis
firmos & certos manere. Sed de me quid
dicã quilã catholicus xp̃ianus erã quae
nunc ubera post longissimã sitimpene ex¬
haustus atq auidus tota auiditate repe¬
tiui. eaq: altius flens & gemens concussi
et expressi ut idmaneret quod mihi sic
affecto adrecreationẽ satis esse posset
ad spemre ducendã uitae ac salutis.
quidergo de me ipsodicã tũ non dũ xp̃i¬
anus qui hortatum eo cũ eos uehe menter
execrareris uix ad ductus es ut audien¬
ditibi atq: explorandi uiderent᷑ qua
que so a lare delectatus es. recordare ob¬
sec rote nisi magna quadã p̃sũptione ac
pollicitatione rationũ. sed qui adiu mul¬
tũq: deimperitorũ erroribus latissi¬
me acuehementissime disputabant.
quod cuius medio criter eruditio esset
facillimũ sero didicisiquid etiã suorũ
nobis inserebant necessi tate retinendũ

Expanded text:
maduertebam plus in refellendis aliis dimaduertebam plus in refellendis aliis disertos et copiosos esse quam in suis probandis firmos et certos manere? sed de me quid dicam, qui iam catholicus christianus eram? quae nunc ubera post longissimam sitim paene exhaustus atque aridus tota auiditate repetiui eaque altius flens et gemens concussi et expressi, ut id manarent, quod mihi sic adfecto ad recreationem satis esse posset et ad spem reducendam uitae ac salutis. quid ergo de me ipso dicam? tu nondum christianus, qui hortatu meo, cum eos uehementer execrareris, uix adductus es, ut audiendi tibi atque explorandi uiderentur, qua, quaeso, alia re delectatus es, recordare. obsecro te. nisi magna quadam praesumptione ac pollicitatione rationum? sed quia diu multumque de inperitorum erroribus latissime ac uehementissime disputabant — quod cuiuis mediocriter erudito esse facillimum sero didici — si quid etiam suorum nobis inserebant, necessitate retinendum,
Abbreviated transcription (Latin):
ritate separata mera & simpliciratione
eos quise audire uellent introducturos
addm̃ et errore omni liberaturos. quid
enim me aliud cogebat annos fere nouem
spreta religione quamihipuerulo a pa¬
rentibus insita erat homines illos sequi ac
diligenter audire. nisi quod nos suꝑstitione
terreri et fidem nobis anterationẽ impe¬
raridicerent seaũt nullũ p̃mere ad fidẽ
nisi prius discussa et enodata ueritate.
quis non his pollicitationib: illiceretur
p̃sertim ad olescentis animus cupidus ueri
& iã non nullorũ inscola doctorũ hominũ
disputationibus suꝑbus et garrulus qua¬
lem me nunc illi inuenerunt sꝑnentẽ
scilicet quasi aniles fabulas & ab eis pro¬
missũ aꝑtũ et sincerũ uerũ tenere atq
haurire cupientẽ. sed querur sũratio re¬
uocabat neapud eos poenitus aerem ut
me in illo gradu que uocant auditorum
tenerem ut huius mundi spematq negotia
non dimitterẽ nisi quod ipsos quoq ani¬

Expanded text:
ritate separata mera et simplici ratione ritate separata mera et simplici ratione eos, qui se audire uellent, introducturos ad deum et errore omni liberaturos. quid enim me aliud cogebat annos fere nouem spreta religione. quae mihi puerulo a parentibus insita erat, homines illos sequi ac diligenter audire. nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius discussa et enodata ueritate? quis non his pollicitationibus inliceretur, praesertim adulescentis animus cupidus ueri, etiam nonnullorum in schola doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc illi inuenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas et ab eis promissum apertum et sincerum uerum tenere atque haurire cupientem ? sed quae rursum ratio reuocabat, ne apud eos penitus haererem, ut me in illo gradu quem uocant Auditorum' tenerem, ut huius mundi spem atque negotia non dimitterem, nisi quod ipsos quoque ani
Abbreviated transcription (Latin):
Et ex earũ mortifera ac falla cissima regu¬
la in effabilia penetralia ueritatis rectissi¬
me seme tiriputant. Nihil est facilius mi
carissime qũã non solũ sedicere sed etiam
opinari uerũ inuenisse sed qua reipsa dif¬
ficillimũ sit agnosces ut confido his litteris
meis que ut tibi prosint. aut certenihil
obsint omnibusq: omnino quorum inmanus
fortedeuenerint et rogaui dm̃ & rogo et spe¬
ro ita fore sibene mihi conscius sũ quodad
hunc stilũ pio & officioso animo non uani
nominis appetitione acnugatoriae osten¬
tationis accessi. Est igit᷑ mihi propositum
ut probemtibi si possũ manichei sacrilege
actemere inuehantur in eos quicatholicȩ
fidei auctoritatẽ sequentes ante quã illud
uerũ quodmente pura conspicitur intu¬
eriqueant credendo premuniuntur & in¬
luminaturo p̃parant᷑ dõ. Nostienĩ honorate
non aliã ob causã nos intales homines inci¬
disse nisi quod sedicebant terribili aucto¬

Expanded text:
et ex earum mortifera et fallacissima reguet ex earum mortifera et fallacissima regula ineffabilia penetralia ueritatis rectissime se metiri putant. nihil est facilius, mi carissime, quam non solum se dicere sed etiam opinari uerum inuenisse; sed quam re ipsa difficillimum sit, agnosces, ut confido, his litteris meis. quae ut tibi prosint aut certe nihil obsint omnibusque omnino, quorum in manus forte deuenerint, et rogaui deum et rogo; et spero ita fore. si bene mihi conscius sum, quod ad hunc stilum pio et officioso animo, non uani nominis adpetitione ac negatoriae ostentationis accessi. Est igitur mihi propositum, ut probem tibi, si possum. quod Manichaei sacrilege ac temere inuehantur in eos. qui catholicae fidei auctoritatem sequentes, antequam illud uerum, quod pura mente conspicitur, intueri queant, credendo prae- . muniuntur et inluminaturo praeparantur deo. nosti enim, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse, nisi quod se dicebant terribili aucto
Abbreviated transcription (Latin):
imihi honorate unum atq idẽ uideret᷑
esse hereticus et credens heretics ho¬
motã lingua quã stilo inhac causa conqui¬
escendum mihi esse arbitrarer. Nunc
uero cũ inter hec duo plurimũ inter sit
quando quidẽ hereticus est ut mea fert
opinio quia licuius tẽporalis cõmodi & ma¬
xime gloriae principatus que sui gratia
falsas ac nouasopiniones uel gignit uł se¬
quitur. Ille aũt qui huius modi hominib:
credit homo est imaginatione quadã ue¬
ritatis ac pietatis illusus. Cũ hȩc ergo
ita sint non putaui apudte silendũ esse
quid mihi de inuenienda a cretinenda ue¬
ritate uideatur. Cuius ut scis ab ineunte
adolescentia magno amore flagrauimꝰ
Sed res est longe remota a uanorũ homi¬
nũ mentibus quinimis inhec corporalia
progressi atq: lapsinihil aliudputant
esse quã quod istis quinq: notissimis nunti¬
is corporissentiunt et quas ab hisplagas
atq: imagines acceperunt eas secum
uolunt etiã cũ conant᷑ recedere a sensibus

Expanded text:
mihi, Honorate, unum atque idem videretur esse, haereticus, et credens haereticis homo, tam lingua quam stilo in hac causa conquiescendum mihi esse arbitrarer. Nunc vero cum inter haec duo plurimum intersit: quandoquidem haereticus est, ut mea fert opinio, qui alicujus temporalis commodi, et maxime gloriae princfalsas ac nouas opiniones uel gignit uel sequitur, ille autem, qui huiusmodi hominibus credit, homo est imaginatione quadam ueritatis ac pietatis inlusus: cum haec ergo ita sint, non putaui apud te silendum esse, quid mihi de inuenienda ac retinenda ueritate uideatur, cuius, ut scis, ab ineunte adulescentia magno amore flagrauimus. sed res est longe remota a uanorum hominum mentibus, qui nimis in haec corporalia progressi atque lapsi nihil aliud putant esse quam quod istis quinque notissimis nuntiis corporis sentiunt; et quas ab his plagas atque imagines acceperunt, eas secum uoluunt, etiam cum conantur recedere a sensibus,
Abbreviated transcription (Latin):
spũalib: sed quasi carnalib: lac uob potũ de¬
di non aescã non enĩ poteratis. sed neq ad¬
huc potestis. Adhuc enĩ estis carnales quod
enim in istis scđm građ suos actum est hoc
dignihostẽ decipere. Non enimlã erant idonei
quib: diceret᷑ diligite inimicosuros. sed tales
erant quib: tantũ modo dicioportera. Di¬
liges proximũ tuũ et odies in imicũtu ũ
Ad hucenim ille proximus quã late intelli¬
gendus esset non erat tẽporis tradere in¬
choatio ergo quedã facta ẽ subpeda gogo
ut magistro ꝑfecti seruaret̃ cũ tamen idẽ
ds̃ & pedagogũ par uulis dederit legẽ illã
scilic& ꝑfamulũ suũ & magisteriũ grandiori¬
b: idẽ euangeliũ ꝑunicũ suum

Expanded text:
 Lac vobis potum dedi, non escam; neque enim poteratis: sed neque adhuc potestis; adhuc enim estis carnales . Quod enim in istis secundum gradus suos actum est, hocdigni hostem decipere. Non enim jam erant idonei quibus diceretur, Diligite inimicos vestros; sed tales erant quibus tantummodo dici oporteret, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum . Adhuc enim ille proximus quam late intelligendus esset, non erat temporis tradere. Inchoatio ergo quaedam facta est sub paedagogo, ut magistro perfectio servaretur: cum tamen idem Deus, et paedagogum parvulis dederit, legem illam scilicet per famulum suum; et magistrum grandioribus, id est, Evangelium per Unicum suum
Abbreviated transcription (Latin):
deb& condẽpnare exterũ aestimas a tua
uirtute. Virtus enĩ tua iustitiȩ initiũ est . et
hoc quod dñsomniũ esomnib te parcere
facis uirtutẽ enĩ tuostendis qui non credi
deris in uirtute consũmatus. sed in his qui
sciunt audaciã traducis. tuaut dñs uirtutũ
cũ tranquillitate iudicas. & cũ magna reue¬
rentia disponis nos. Itẽ qđ primo interrenis
reb: sit građ ad cȩlestẽ iustitiã qualã firmi¬
monstrans dicens. Multa habeo uobdicere
sed nunc non potestis illa portare. et apłs¬

Expanded text:
non debeat, condemnare, exterum aestimas a tua non debeat, condemnare, exterum aestimas a tua virtute. Virtus enim tua justitiae initium est; et ob hoc quod omnium Dominus es, omnibus te parcere facis. Virtutem enim tu ostendis, qui non crederis esse in virtute consummatus, sed in iis qui sciunt audaciam traducis. Tu autem Dominus virtutum, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos . 4. Item quod primo in terrenis rebus fit gradus ad coelestem justitiam, quae jam firmimonstrat dicens: Multa habeo vobis dicere; sed nunc non potestis portare illa
Abbreviated transcription (Latin):
tor ẽ quod crederenefariũ et impiũ ẽe
quis non intelligat. sed meritorũ et ꝑsona¬
rũ iustissimus distributor faciens quedã
ꝑseipsũ que illo solo digna sunt ei que uni
conueniunt stcut ẽ illuminare animas.
et seipsũ cis ad ꝑfruendũ p̃bendo sapientes
beatasq: p̃stare. Alia ꝑseruientẽ sibi crea¬
turã inte gerrimis legib: promeritisor¬
dinatã quedã eorũ iubens quedã ꝑmittens
usq ad passerũ adminis trationẽ sicut dñs
in eugło dicit. Etusq ad foenide corẽ usq
adnumerũ etiã capillorũ nr̃orũ diuina
prouidentia ꝑtendente atq: ueniente.
dequa etiã dictũ ẽ. Pertendit a fine usq
ad finẽ fortit̃ et disponit om̃a sua uiter
quod aut ꝑ animarũ ministeria suislegib:
seruientia dĩpuniat et digne digna suppli¬
cia tribuat cũ ipse tranquillissimus maneat.
A ꝑtissime ita scriptũ ẽ. Ipsũ quoq: qui puniri

Expanded text:
tor est, quod credere nefarium et impium esse tor est, quod credere nefarium et impium esse quis non intelligat? sed meritorum et personarum justissimus distributor, faciens quaedam per se ipsum, quae illo solo digna sunt, eique soli conveniunt; sicuti est illuminare animas, et se ipsum eis ad perfruendum praebendo, sapientes beatasque praestare: alia per servientem sibi creaturam, integerrimis legibus pro meritis ordinatam, quaedam eorum jubens, quaedam permittens, usque ad passerum administrationem, sicut Dominus in Evangelio dicit, et usque ad feni decorem, usque ad numerum etiam capillorum nostrorum divina providentia pertendente atque veniente . De qua etiam dictum est: Pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . 3. Quod autem per animarum ministeria suis legibus servientia Deus puniat, et digne digna supplicia retribuat, cum ipse tranquillissimus maneat, apertissime ita scriptum est: Ipsum quoque qui puniri