comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cꝗtẽ. Philippus cũ auoriss pitiã
quẽdã bonum puignatorẽ. aliena¬
to sibi ꝙ tres filias mops iux alẽt
ꝙͣ curarem. Dem̃ familiarit̾ secre¬
to elicitũ ꝑitiã accepta difficulta¬
te necͣcitatũ domesticarũ peciĩa
tius crispinus post ĩfaustã adu̾sꝰ
penos dimicatõem quo collegam
marcellũ amiẜat. cũ cognouisset
potitu anulo int̾fc̃i hãnibalẽ. lite¬
ras circa municipia totiꝰ ita liedi¬
misit. ne credẽnt epłis siq̃ marcel¬
li anuli obsignate ꝑferrent᷑. Mo¬
nitõe ꝯsecntus. ut salapia ⁊ alie ur¬
bes frustra hãnibał doł tẽptarent᷑.
Post cãnẽsẽ cladẽ ꝑculsis ita roma¬
noꝵ aĩs ut pars magna reliqaꝵ
nobilissimis auctorib deẜende ita¬
lie iniret ꝯsiliũ. publius scipio ad¬
olescens admodii ĩpetu fc̃o in coi¬
pso in quo talia agitabãt᷑ cetu. ꝓ¬
nũtiauit manu sẽ sua int̾fc̃urum
religione tali obligasset strictogla¬
dio mortẽ uni ex primis minatriᷤ

Expanded text:
. Philippus, cum audisset Pythian quendam bonum pugnatorem alienatum sibi, quod tres filias inops vix aleret quam curarem?" Deinde familiariter secreto elicitum Pythian, accepta difficultate necessitatium domesticarum, pecunia tius Crispinus post infaustam adversus Poenos dimicationem, qua collegam Marcellum amiserat, cum comperisset potitum anulo interfecti Hannibalem, litteras circa municipia totius Italiae dimisit, ne crederent epistulis, si quae Marcelli anulo signatae perferrentur. Monitione consecutus est, ut Salapia et aliae urbes frustra Hannibalis dolis temptarentur. Post Cannensem cladem perculsis ita Romanorum animis, ut pars magna reliquiarum nobilissimis auctoribus deserendae Italiae iniret consilium, P. Scipio adulescens admodum impetu facto in eo ipso, in quo talia agitabantur, coetu pronuntiavit manu se sua interfecturum,  primus religione tali obligasset, stricto gladio mortem uni ex proximis minatus,
Abbreviated transcription (Latin):
eã uallem uidẽt excitũ. cius late¬
ra omia q̃ supiora hostis ĩsederat de¬
poposcit ⁊ accepit aꝯẜ. trecẽtos mi¬
lites. Quos hortatus ut uirtute sua
excitũ ẜuarẽt. in mediã ualẽ decue¬
rit. Ad opprimendos cos undiq de¬
scendit hostis. lõgoq ⁊ asꝑo p̃lio re¬
tentus occasionẽ ꝯsuli ad exͣhendũ¬

Expanded text:
et exercitum, cuius latera omniaque superiora hostis insederat, depoposcit et accepit a consule trecentos milites, quos hortatus, ut virtute sua exercitum servarent, in mediam vallem decucurrit; ad opprimendos eos undique descendit hostis longoque et aspero proelio retentus occasionem consuli ad extrahendu
Abbreviated transcription (Latin):
decius tribunus militũ bello sanin¬
itiro. cornelio ꝯsule. mniꝗs. locis dep̃¬
bẽso ab bostib suasit. ut ad occupã¬
dũ collem. qui in propinquo erat.
modica manũ mictẽt. se q duce
his ꝗ mictebant obtulit. Aduoca¬
tus indiu̾sũ hostis emisit ꝯsule
deciũ aũt cinxit obseditq. Illa  qͦr
ãgustias nocte eruptõe fcã cũ elu¬
ctatus eẽt decius. incolumis cu
militib ꝯsuli accesit. Idẽ fecit sub
atilio calatino ꝯs. cuius uarie tra

Expanded text:
um bello Samnitico Cornelio consuli iniquis locis deprehenso ab hostibus suasit, ut ad occupandum collem, qui in propinquo erat, modicam manum mitteret, seque ducem his qui mittebantur obtulit. Avocatus in diversum hostis emisit consulem, Decium autem cinxit obseditque. Illas quoque angustias nocte eruptione facta cum eluctatus esset Decius, incolumis cum militibus consuli accessit. Idem fecit sub Atilio Ca
Abbreviated transcription (Latin):
ditate. s rei .p. amore suꝑfuisse re¬
liquo etatis sue tp̃r approbauit abar¬
bã capillũ q sũmisit. ⁊ po̾a nũꝙͣ̃ recy¬
bãs cibũ cepit. honorib quo cũ ei
deferẽnt᷑ a ppło. renũtiauit dicens.
feliciorib magr̃atib rei publiceopꝰ
ceͣ. Sẽpronius tuditanus. ⁊c. octa¬
uius tribuni militũ om̃ib fusis ad
cãnas. cũ inminorib castris circũ¬
sedẽnt᷑. suasert cõmilitonib strm¬
gẽnt gladios. ⁊ per hostiũ p̃sidia e
decũctãtib .xii. oĩo eqtib .l. pediti¬
b qui comitari sustinẽnt reꝑtis. ĩ¬
columes camisiũ ꝑuenerũt. C. fõ¬
teius cassus in hispania cũ tribus
milib hõiũ p̃latũ prefectus. locoq¬

Expanded text:
rereliquo aetatis suae tempore approbavit; et barbam capillumque summisit et postea numquam recubans cibum cepit; honoribus quoque, cum ei deferrentur a populo, renuntiavit, dicens felicioribus magistratibus rei publicae opus esse. Sempronius Tuditanus et Cn. Octavius tribuni militum omnibus fusis ad Cannas, cum in minoribus castris circumsederentur, suaserunt commilitonibus, stringerent gladios et per hostium praesidia ede cunctantibus XII omnino equitibus, L. Peditibus, qui comitari sustinerent, repertis incolumes Canusium pervenerunt. C. Fonteius Crassus in Hispania cum tribus milib
Abbreviated transcription (Latin):
ostẽ quos exauctorauat ignomĩã
dep̾cantes restituit. ⁊ optimos mi¬
lites bũit. Postumius consulariᷤ
cohortatus suos. cũ int̾rogatus eẽt
amilitib quid ĩꝑaret. dixit ut se
unitarent. ⁊ arrepto signo hostes
primus inuasit. quẽ secuti uictoĩ¬
ã adepti sũt. Cl. marcellus cũ ĩma¬
nus galloꝵ ĩprudens incidiss. cir¬
cũspiciende regioĩs qua enaderet.
cã. equũ in orbẽ flexit. Dem̃ cũ oĩa
ẽẽ ĩfesta uidiss. pcatus deos in me¬
dios bostes irrupit. Quib in opiã¬
ta audacia ꝑculsis. ducẽ quoq eoꝵ
trucidauit. atq ubi spes salutis uix
suꝑfuerat. in opima retulit spolia.
L.panlus admisso ad cãnas exͥcitu
offẽnte equũ lentulo quo fugeret.
adclinãt ꝑsedit. doẽc ab hostib op¬
p̃ssus ꝯfodẽt᷑. Uarro collega eiꝰ uł
maioẽ ꝯstantia poꝰ eãdẽ clade̾ uixit.
gr̃eq ei a senatu ⁊ ppło acte sũt. qd̾
nõ desꝑasset rẽ .p. Nõ aũt uite cupi

Expanded text:
osdem, quos exauctoraverat, ignominiam deprecantis restituit et optimos milites habuit. Postumius consularis cohortatus suos, cum interrogatus esset a militibus, quid imperaret, dixit, ut se imitarentur, et arrepto signo hostis primus invasit; quem secuti victoriam adepti sunt. Claudius Marcellus, cum in manus Gallorum imprudens incidisset, circumspiciendae regionis qua evaderet causa equum in orbem flexit, deinde cum omnia esse infesta vidisset, precatus deos in medios hostis irrupit; quibus inopinata audacia perculsis ducem quoque eorum trucidavit atque, ubi spes salutis vix superfuerat, inde opima rettulit spolia. L. Paulus, amisso ad Cannas exercitu, offerente equom Lentulo, quo fugeret, acclinaverat, persedit, donec ab hostibus oppressus confoderetur. Varro, collega eius, vel maiore constantia post eandem cladem vixit gratiaeque ei a senatu et populo actae sunt, quod non desperass
Abbreviated transcription (Latin):
cens. repetẽdis obsidionib neccĩoci
uitatẽ ĩꝑata facturã. Camillus nõ
solũ spreuit ꝑfidiã. s et restrictis poꝰ
terga manib magr̃m uirgis agẽd̾
ad parẽtes tradidit. pueris adeptus
romanoꝵ medicus pirri epirotarũ
regis peruenit. pollicitus q ẽ datũ
se puro uenenũ. si merces sibi ĩ qua
oꝑep̃tiũ foret ꝯstitueret᷑. Quo facin
militib. que in trĩpho ferret᷑. ẜm¬
lio ⁊ glancia cobortib ut diuidẽt
eam ne seditio fieret. affirmauit
nõ triũpbatũm se potius s moriti¬
rũ ꝙͣ licentie militũ succumbẽt.
Castigatis q oroe graui laureatos
faces obiecit. ut ab illoꝵ incipent
direptõe. eaq inuidia redegit cos
ad modestiã .C. cesar seditõe in tu¬
multu ciuiliũ armoꝵ actã. maxie

Expanded text:
cens retentis eis obsidibus necessario cens retentis eis obsidibus necessario civitatem imperata facturam. Camillus non solum sprevit perfidiam, sed et restrictis post terga manibus magistrum virgis agendum ad parentes tradidit pueris, adeptusRomanorum, medicus Pyrrhi, Epirotarum regis, pervenit pollicitusque est daturum se Pyrrho venenum, si merces sibi, in qua operae pretium foret, constitueretur. Quo facinomilitibus, quae in triumpho ferretur, Servilio et Glaucia cohortantibus, ut divideret eam, ne seditio fieret, affirmavit non triumphaturum se potius sed moriturum, quam licentiae militum succumberet, castigatisque oratione gravi laureatos fasces obiecit, ut ab illorum inciperent direptione; eaque invidia redegit eos ad modestiam. C. Caesar, seditione in tumultu civi
Abbreviated transcription (Latin):
ciuẽ dicens. cui nõ eẽt idẽ qd̾ ceteris
satis. Hniu̾si quo ex̾citus natabił
sepe fuit. ꝯtinentia. sicut eiꝰ qui sub
marco scauro meruit. Nãq memo¬
rie tradidit scaurus pomiferã abo¬
rẽ quã in pede castroꝵ fuerat .ꝯplexa
metatio. postero diẽ abeunte exͥci¬
tu. antactis fructib relictã. Auspi¬
cus ĩꝑatoris cesaris domitiani au¬
gusti germanico bello. qd uiliꝰ ciuił
ingalłia mou̾at. lingonũ opulẽtis¬
sima ciuitas q̃ ad cuulẽ descmãt cũ
adueniẽtẽ excitus cesaris popula¬
iuolata nich ex reb suis amiserat
qui corintho capta nõ ytaliã solu
s etiã prouĩciã tabuł statiusq exõ¬
nauit. adeo nicħ extãtis manubis
insuũ ꝯu̾tit ut filiã eiꝰ iopẽ senatꝰ ⁊¬
expublico dotam̃t. De institia.iiii.¬
Amillo faliscos obsidenti ludima¬
gister liberos faliscoꝵ tãꝙͣ ãbulã¬
di cansa exͣ murũ eductos t̃droit. di¬

Expanded text:
civem dicens, cui non esset idem quod ceteris civem dicens, cui non esset idem quod ceteris satis. Universi quoque exercitus notabilis saepe fuit continentia, sicut eius qui sub M. Scauro meruit. Namque memoriae tradidit Scaurus pomiferam arborem, quam in pede castrorum fuerat complexa metatio, postero die abeunte exercitu intactis fructibus relictam. Auspiciis Imperatoris Caesaris Domitiani Augusti Germanici eo bello, quod Iulius Civilis in Gallia moverat, Lingonum opulentissima civitas, quae ad Civilem desciverat, cum advenientem ab exercitu Caesaris populaviolata, nihil ex rebus suis amiserat,us Mummius qui Corintho capta non Italiam solum, sed etiam provinciam tabulis statuisque exornavit, adeo nihil ex manubiis tantis in suum ex publico dotaverit. IV De Iustitia Camillo Faliscos obsidenti ludi magister liberos Faliscorum tamquam ambulandi causa extra murum eductos tradidit, di
Abbreviated transcription (Latin):
De disciplina. Cap .i.
scipio ad numãtiã corrup¬
tũ suꝑiorũ ducũ socordia
excitũ correxit. aimusso in¬
gẽti lixarũ nũo redactiᷤᷤ ad
munus cotidiana ex̾citatõe mi¬
litib. qb cũ freq̃ns uĩgẽt it̾. por¬
tare cõpluriũ dierũ cibaria ĩpera¬
bat.itant frigora ⁊ ĩbres patiua¬
da fluminũ pedĩb ticẽ ad suescẽt
nules exprobrãte subin ĩpatore ti¬
miditatẽ ⁊ ignauiã. frãgẽte delica¬
tores usus. ac parũ neccia. expedi¬
tõi uasa. qd̾ maxĩe nobiłr acciait.
gaio nẽnio tribuno. cui dixisse tã
tino simiłr lapsã militũ discipłi¬
nã. pari seuĩtate restituit. cũ ĩsuꝑ ꝓ
hibuisset alia carne ꝙͣ assa chixaue
milites uti. Pirrus delectori suofẽ¬
tur dixisse. tu grandes elige.ego e¬
rone ꝯẜ. milites primo iureiirando
teli petendi feriendi hostis. aut ci

Expanded text:
De Disciplina P. Scipio ad Numantiam corruptum superiorum ducum socordia exercitum correxit dimisso ingenti lixarum numero, redactis ad munus cotidiana exercitatione militibus. Quibus cum frequens iniungeret iter, portare complurium dierum cibaria imperabat, ita ut frigora et imbres pati, vada fluminum pedibus traicere assuesceret miles, exprobrante subinde imperatore timiditatem et ignaviam, frangente delicatioris usus ac parum necessaria expeditioni vasa. Quod maxime notabiliter accidit C. Memmio tribuno, cui dixisse tradthino similiter lapsam militum disciplinam pari severitate restituit, cum insuper prohibuisset alia carne quam assa elixave milites uti. Pyrrhus dilectatori suo fertur dixisse: "tu grandes elige, ego, erone consulibus milites primo iure iurando teli petendi feriendive hostis aut ci
Abbreviated transcription (Latin):
sularis dãpnatus est a ppło ꝙ p̃dã nõ¬
eq̃lr diuiderat. militib. Cum a ligu¬
rib in p̃lio quintus petilius ꝯsulint̾¬
fc̃s ẽc̃t. decreuit senatus uti ea legio
in cuiꝰ acie ꝯsul erat occisus tota ĩ fre¬
quẽs referret᷑. Stipẽdiũ ei ãnuũ nõ
darct᷑. era recidẽntur.
De effectu discipline
Ruti ⁊ cassi excitus memorie ꝓdi¬
ditũ est bello cuuli cũ una ꝑ ma¬
cedoniã iter face̾nt.prior q brutus
ad fluuiũ in quo pontẽ iũgi oporte¬
do ponte.⁊ maturando transitu pre¬
cessisse. qui uigor discipline effet̃.
ne solũ in oꝑib. um ⁊ in sũma belli
prestarent cassiani brutianos. C
rutilanũ quendã minorẽ ꝗ c̾tioe̾¬
ris discipline arbit᷑bat᷑ poptauit.
Domitu corbulo duab legionib
⁊ paucissĩs auxilus disciplina cõ¬
recta partos sustinuit. Alexãder
terrarũ aggressus. innũas hostiũ
copias uicit. Cirrus bello adusꝰ

Expanded text:
onsularis damnatus est a populoonsularis damnatus est a populoer diviserat militibus. Cum ab Liguribus in proelio Q. Petilius consul interfectus esset, decrevit senatus, uti ea legio, in cuius acie consul erat occisus, tota infrequens referretur, stipendium ei annuum non daretur, aera reciderentur. II De Effectu Disciplinae Bruti et Cassi exercitus, memoriae proditum est, bello civili cum una per Macedoniam iter facerent priorque Brutus ad fluvium, in quo pontem iungi oportedo ponte et in maturando transitu praecessisse; qui vigor disciplinae effecit, ne solum in operibus, verum et in summa belli praestarent Cassiani Brutianos. C.Rutilianum quamquam minorem, quia certioris disciplinae arbitrabatur, praeoptavit. Domitius Corbulo duabus legionibus et paucissimis auxiliis disciplina correcta Parthos sustinuit. Alexander terrarum adgressus innumerabiles hostium copias vicit. Cyrus bello advers
Abbreviated transcription (Latin):
rachiũ cũ ex ꝗnq legionibuna
seditõe fc̃a militiã det̾ctasset. sccutu¬
ram q se temeritatẽ ducis in expedi¬
tionem asꝑam ⁊ insidiosam negas¬
set. quatuor legiones eduxit arma¬
tas. ⁊ ꝯsistẽ ordĩb detectis armis ue¬
lut in acie iussit. Post hoc seditiosã
legionẽ inermẽ. ꝓcedẽ. discinctãq
in ꝯspectu armati ex̾citus. stram̃ta
coegit secare. postero aũt die simłr
fossã discinctos milites facẽ. nulł¬
q p̃cib legionis impetrari ab co
potuit. ne signa eius sũmicteret.
nom̃ q eius abolẽt. milites aũt
insupplem̃tũ aliarũ legionũ dis¬
tribueret.Q. fuliuo appio claudio ꝯẜ.
milites expugna cãnẽsi in siciliã a
senatu relegati postulauerũt a ꝯsu¬
le. M. marcello ut in p̃liũ ducẽnt᷑
Ille senatũ ꝯsulitit.senatus nega
ret. neue dõaretur. neue qd p̃miu
ferret. aut in ytaliã reportaret᷑. dũ
peni in ca fuissent. M. salmator ꝯ¬

Expanded text:
rachium, cum ex quinque legionibus una seditione facta militiam detractasset securturamque se temeritatem ducis in expeditionem asperam et insidiosam negasset, quattuor legiones eduxit armatas et consistere ordinibus detectis armis velut in acie iussit. Post hoc seditiosam legionem inermem procedere discinctamque in conspectu armati exercitus stramenta coegit secare, postero autem die similiter fossam discinctos milites facere, nullisque precibus legionis impetrari ab eo potuit, ne signa eius summitteret nomenque aboleret, milites autem in supplementum ceterarum legionum distribueret. Q. Fulvio Appio Claudio consulibus milites ex pugna Cannensi in Siciliam a senatu relegati postulaverunt a consule M. Marcello, ut in proelium ducerentur. Ille senatum consuluit; senatus negavret neve donaretur neve quod praemium ferret aut in Italiam reportaretur, dum Poeni in ea fuissent. M. Salinator c
Abbreviated transcription (Latin):
cun ꝑcussit. Aꝗrius ternos excẽturu
quoꝵ statio ab hoste prupta erat. se¬
curi ꝓcussit .M. antonius cũ agerab
hostib incẽsus eẽt. exhis qui in ope
fuerant duarũ cohortiũ militẽ de¬
cimauit. ⁊ in singulos ex his cẽtun¬
ones aĩadutit. legatũ cũ ignomĩa
dimisit. reliꝗs ex legioẽ ordeũ dari iꝰ¬
sit. In legionẽ q̃ uissu ducis regium
is sepeliri uł lugẽ fas ẽẽt .L. papirius
cursor pictator fabiũ rutiliũ magiᷤᷤ¬
securi ꝑcussurus. nec̃ ꝯtẽtõi aut p̾cib
militũ xessit aĩadu̾sionẽ. Eũq ꝓfu¬
gientẽ romã ꝑsecutus est. nec ibi
qdẽ remissco prius supplicii metu ꝙͣ
ad genua enis ⁊ fabius cũ pr̃e ꝓuol¬
uẽtur. ⁊ parit̾ senatus ac popuł roga
men fuit. filiũ qd̾ is ꝯtͣ edcm prĩs
cũ hoste pugnauat quãuis uictoe̾
in ꝯspectu exercitus uirgis cesũ se¬

Expanded text:
curi percussit. Aquilius ternos ex centuriis, curi percussit. Aquilius ternos ex centuriis, quarum statio ab hoste perrupta erat, securi percussit. M. Antonius, cum agger ab hostibus incensus esset, ex his, qui in opere fuerant, duarum cohortium militem decimavit et in singulos ex his centuriones animadvertit, legatum cum ignominia dimisit, reliquis ex legione hordeum dari iussit. In legionem, quae Regium is sepelire vel lugere fas esset. L. Papirius Cursor dictator Fabium Rutilium magissecuri percussurus, nec contentioni aut precibus militum concessit animadversionem, eumque profugientem Romam persecutus est: nec ibi quidem remissio prius supplicii metu, quam ad genua ejus, et Fabius cum patre provolveretur, et pariter senatus ac populus rogmen fuit, filium, quod is contra edictum patris, cum hoste pugnaverat, quamvis victorem, in conspectu exercitus virgis caesum, se
Abbreviated transcription (Latin):
tribunũ militũ ex gt̾e ualeria nrgi
aĩadũtit. Idẽ .p. aureliũ sangume
sibi iũctũ quẽ obsidiom lippararũ
ip̃e ad auspitia repetenda messanã
trasiturus. p̃fecerat. cũ agger ĩcẽs
⁊ capta castra ẽẽnt. iurgis oesũ ĩnu¬
merũ gregaliũ peditũ referri et mu¬
nerib fungi uissit. Fuluius flacc̾
ꝯẜ. fuluiũ frẽm suũ qr legionẽ ĩ quã
tribunus militũ erat. in iussu ꝯsu¬
ł dimiserat. senatu mouit. M. ca¬
to abhostili litoẽ in quo per aliquot
gno classẽ soluiss. ⁊ relictus a mi¬
litib ꝗdã at̾ra uoce ⁊gestu expostu¬
laret. uti tollẽt᷑. circũacta adlitus u¬
niu̾sa classe ꝯp̃hensũ supplicio affi¬
ciiussit. ⁊ quẽ occisuri per ignonũ¬
am hostes fuerant. exẽplo pͥotiꝰ ĩpen¬
dit. Apius cladius ex his qui loco
cesserant decimũ quẽq militẽ sorte
ductũ fusti ꝓcussit. Fabius rullus
ꝯẜ. ex duab legionib que loco cesse¬
rant. sorte ductos in ꝯspectu militũ se¬

Expanded text:
rgis animadvertit. Idem P. Aurelium sanguine sibi iunctum, quem obsidioni Lipararum, ipse ad auspicia repetenda Messanam transiturus, praefecerat, cum agger incensus et capta castra essent, virgis caesum in numerum gregalium peditum referri et muneribus fungi iussit. Fulvius Flaccus censor Fulvium fratrem suum, quia legionem, in qua tribunus militum erat, iniussu consulis dimiserat, senatu movit. M. Cato ab hostili litore, in quo per aliquotgno classem solvisset et relictus e militibus quidam a terra voce et gestu expostularet, uti tolleretur, circumacta ad litus universa classe, comprehensum supplicio affici iussit et, quem occisuri per ignominiam hostes fuerant, exemplo potius impendit. Appius Claudius ex his, qui loco cesserant, decimum quemque militem sorte ductum fusti percussit. Fabius Rullus consul ex duabus legionibus, quae loco cesserant, sorte ductos in conspectu militum se
Abbreviated transcription (Latin):
p̃lium ex desperatõe redĩtege̾t
de dissimulandis adu̾sis
de restituenda perꝯstãtiam
acie eoꝵ. dein que post p̃liũ
agenda sũt has eẽ species ex¬
Si res prosꝑe cesserit de con¬
sumandis reliquiis belli.
Sires durius cesserit de ad¬
uersis emendandis.
de dubioꝵ aĩs in fide retinẽdiᷤᷤ.
Que facienda sunt pro castriꝰ
si satis fiducie in p̃ntib copiiᷤ¬
nõ hẽmus.
xIII. De effugiẽdo.
xIIII. De tẽpore ad pugnã eligẽdo.¬

Expanded text:
elium ex desperatione redintegret. VII. De dissimulandis adversis. VIII. De restituenda per constantiam acie. Eorum deinde, quae post proelium agenda sunt, has esse species exSi res prospere cesserit, de consummandis reliquiis belli. X. Si res durius cesserit, de adversis emendandis. XI. De dubiorum animis in fide retinendis. XII. Quae facienda sint pro castris, si satis fiduciae in praesentibus copiinon habemus. XIII. De effugiendo. I De Tempore ad Pugnam Eligendo
Abbreviated transcription (Latin):
ĩcũbit eueniat. Quẽadmõ adscuta uiminca uel ad ꝑagãti¬
qui exercebant tyrones.
Atiꝗ sicut ĩuenit᷑ ĩ libris hoc gnͣe ex̾cuere trronos. Scu¬
ta de uimine ĩmõ cratiu ꝯrotũdata texebãt.ita ut du¬
plu põdus illa cratis hr̃et. qm̃ scutu publica hr̃e ꝯsu

Expanded text:
t eveniat. XI QVEMADMODVM AD SCVTA VIMINEA VEL AD PALOS ANTIQVI EXERCEBANT TIRONES Antiqui, sicut invenitur in libris, hoc genere exercuere tirones: scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebant ita ut duplum pondus cratis haberet quam scutum publicum habe
Abbreviated transcription (Latin):
uer uitiosa ẽẽ ꝙͣ domu. Excipresso igitur ⁊ pinu domistica
siluestri lance ⁊ abiete p̃cipue libura ꝯtexitur. Utilius er

Expanded text:
vem vitiosam esse quam domum. Ex cupresso igitur et pinu domestica sive silvestri et abiete praecipue liburna contexitur, utilius aer
Abbreviated transcription (Latin):
locu ĩ quo dimicandur ẽ possidere. Nabora gͦ ut ꝯse¬
quutus manu primur auxiliu captes ex loco. q
tanto utilior iudicatur ꝙͣto suꝑior fui̾t occupatus. In subiec¬
tos cĩ ulxmentius tutela descendũt ⁊ maiore impetu obintẽ

Expanded text:
locum in quo dimicandum est possidere. Elabora ergo ut conselocum in quo dimicandum est possidere. Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnite
Abbreviated transcription (Latin):
cis est pugna ⁊ nou̾is te oportere differre si exercitati bellatões
sperent se aductoria puẽturos. Tunc mimicoru ignauia uł
error oñdendus ẽ uł si ante a nobis suꝑati sũt ꝯmemoret᷑. Di¬
cenda ⁊̃ quib militu mentes ĩ odiu adu̾sarioru ⁊ ĩdignatõe
moueant᷑. Animis pene õiu hõiu hoc nałr euenit ut trepidẽt
cu ad ꝯflictu hostiu uen̾int. Sine dubio aũt̃ infirmiores sũt.
quoru mentes ip̃e ꝯfundit aspectus. S hoc remedio formido le¬
nitur si ante ꝙͣ dimices frequent̾ ex̾citu tuu locis tutiorib or¬
dines unde ⁊ uidere hostez ⁊ agnoscere ꝯsuescant. Int̾duz audea¬
nt aliquid ex occasioe aut fugiant aut ĩt̾imant inimicos mões
adu̾sarioru. arma. equos. recognoscant. Nãq̃ exusu sunt non
timentur.
Onuz ducez ꝯuenit nosce magna partez uictorie ip̃z

Expanded text:
cis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores cis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores sperent se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superati sunt commemorandum. Dicenda etiam quibus militum mentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium hominum hoc naturaliter evenit, ut trepident cum ad conflictum hostium venerint. Sine dubio autem infirmiores sunt quorum mentes ipse confundit aspectus; sed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines, unde et videre hostem et agnoscere consuescant. Interdum audeant aliquid ex occasione: aut fugent aut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos recognoscant. Nam quae ex usu nota sunt non timentur.onum ducem convenit nosse magnam partem victoriae ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
certe dissimulet᷑ ut cu adiisarii insultare ceꝑuit hus quos nõ
putant exituros. ⁊ cu ad p̃da aut ad reddeundu ꝯu̾tennt an¬
imu cu ordines soluennt tunc illis stupentib lectissimmi qn¬
q prũpunt ⁊ ꝯfestim agrediantur ignar&. Obsernatur autez
ne logo sꝑacio fatigatu milite neue lapsos post cursu equosad
pliu publicu cogas. Multu uiriu labore itineris pugnatur
a nõ cauissent neꝗd amplius dica excitus ꝑdiderunt. Im par
eĩ ꝯditio est lapsu cu requieto sudantez cu alacri currentem
cu eo qui steterit subure ꝯflictu. Inuestigandum est quid sẽ¬
tiant milites pugnaturi.
Psa die quacertatur sunt milites qd senciãt dilligẽt ꝯue¬
nit explorare. Na fiducia uł formido ex uultu u̾bis ĩcessu mo¬
tib cernitur. Ne ꝯfidas satis si trro p̾liu cupit. In expto dul¬

Expanded text:
certe dissimuletur, ut cum adversarii insultare coeperint his quos non certe dissimuletur, ut cum adversarii insultare coeperint his quos non putant exituros, cum ad praedam aut ad redeundum converterint animum, cum ordines solverint, tunc illis stupentibus lectissimi quique prorumpant et conferti adgrediantur ignaros. Observatur autem ne longo spatio fatigatum militem neve lassos post cursum equos ad publicum proelium cogas. Multum virium labore itineris pugnaturus am non cavissent, ne quid amplius dicam, exercitus perdiderunt. Impar enim condicio est lassum cum requieto, sudantem cum alacri, currentem cum eo qui steterit subire conflictum. XII INVESTIGANDVM QVID SENTIANT MILITES PVGNATVRI Ipsa die qua certaturi sunt milites quid sentiant diligenter explora. Nam fiducia vel formido ex vultu verbis incessu motibus cernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupit—inexpertis enim dul
Abbreviated transcription (Latin):
tu ⁊ adfatale die nationib ac ppłis rõ discipline milita¬
ris inuitat. Na ĩ euentu aꝑti martis uictorie plenitudo ꝯsis¬
tit. Hoc gͦ tpx est quo tantomagis ducos debent eẽ soliciti qͣto ⁊¬
maior sꝑatur diligentib głia. ⁊ maus piculu ꝯmitatur ign¬
auꝙ. ĩ quo mom̃to ꝑicie usus pugnandi daoctrina ꝯsciliũq dñan¬
tur. Uct̾ib scculis mo fuit parto cibo curatos militos ad certamẽ
educere ut citacioros sũpta redderet esca ⁊ logiore ꝯflictu nõ fatig¬
arentur ĩ edia. Prct̾ea obẜuandum est presentib hostib siuc
ex castris siuc ex ciuitate ꝓducas ad pliui nedu ꝑ angusta por¬
tari particulatiz ꝓcedit ex̾citus a colectis ⁊ paratis debilitetur
inimicis Ideoq prouidendu est ut ante oẽs milites egrediãt᷑
portas ⁊ acie prius ꝯstruant ꝙ̃ hostis adueniat. D si intra
ciuitate manentib paratus aduen̾it aut differat᷑ egressus a ͭ

Expanded text:
o disciplinae militaris invitat. Nam in eventu aperti Martis victoriae plenitudo consistit. Hoc ergo tempus est quo tanto magis duces debent esse solliciti quanto ,maior speratur diligentibus gloria et maius periculum comitatur ignavos, in quo momento peritiae usus, pugnandi doctrina consiliumque dominatur. Veteribus saeculis mos fuit parco cibo curatos milites ad certamen educere, ut audaciores sumpta esca redderet et longiore conflictu non fatigarentur inedia. Praeterea observandum est praesentibus hostibus, sive ex castris sive ex civitate producas ad proelium, ne dum per angusta portarum particulatim procedit exercitus a collectis et paratis debilitetur inimicis. Ideoque providendum est ut ante omnes milites egrediantur portas et aciem construant quam hostis adveniat. Quod si intra civitatem manentibus paratus advenerit, aut differatur egressus aut
Abbreviated transcription (Latin):
nib ĩ ip̃os uictores ꝑoccultas ĩsidias ĩpetus faciũt ac sic au¬
dacia reparanda. nec oportunitas desit. cu ꝓfelicitate supbiꝰ
⁊ ĩcaucius mentes efferantur humane. Siquis hũc casuz ul¬
timu putat cogitet euentus oĩu p̃lioru intra micia ꝯtra il¬
los magis fuisse quib uictoria debebatur.

Expanded text:
nibus in ipsos victores per occultas insidias impetus faciendus ac sic aunibus in ipsos victores per occultas insidias impetus faciendus ac sic audacia reparanda. Nec oportunitas defit, cum pro felicitate superbius et incautius mentes efferantur humanae. Si quis hunc casum ultimum putat, cogitet eventus omnium proeliorum inter initia contra illos magis fuisse quibus victoria debebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
parte discesserit. Ꝙ si aliquo casu oĩs ĩ acie funditur ex̾citꝰ
puitiose cladis tñ reparatõis multis fortuna nõ deffuit ⁊
medicina querẽda est. Dux gͦ ꝓuidus sub ea cautela pi ͤ
debet marte ꝯfligere ut siꝗd pro uarietate belloru uł ꝯditi¬
onis humane secus acciderit absq graui detrimento liberet
uictos. Na si uicini colles fuerint.si post t̾ga munitio. si cet̾is
abscedentib fortissum quiq restit̾int se suoq ẜuabũt. freq̃n¬
t̾ ia fusa acios disꝑsos ac passir sequẽtos reparatis uirib ĩt̾em¬
it. Na nũꝙͣ exultantib mauis solet euenire discrimẽ ꝙͣ cũ
ex subita ferocia informidine ꝯmutantur. S quocũq euẽtu
colligendi sunt suꝑstitos bello errigendi adortationib ꝯrius
⁊ arnoru restauratõe refouendi sũt. Tunc noui delectus i
noua querunt auxilia ⁊ ꝙ amplius ꝑdest captatis orcasio¬

Expanded text:
parte discesserit. Quod si aliquo casu omnis in acie fundatur exercitus, parte discesserit. Quod si aliquo casu omnis in acie fundatur exercitus, perniciosa clades; tamen reparationis multis fortuna non defuit, et medicina quaerenda est. Dux ergo providus sub ea cautela publico debet Marte confligere ut si quid pro varietate bellorum vel condicionis humanae secus acciderit absque gravi detrimento liberet victos. Nam si vicini colles fuerint, si post terga munitio, si ceteris abscedentibus fortissimi quique restiterint, se suosque servabunt. Frequenter iam fusa acies dispersos ac passim sequentes reparatis viribus interemit. Numquam exultantibus maius solet evenire discrimen quam cum ex subita ferocia in formidinem commutantur. Sed quocumque eventu colligendi sunt superstites bello, erigendi adhortationibuset armorum instauratione refovendi. Tunc novi dilectus, nova quaeruntur auxilia, et, quod amplius prodest, captatis occasio
Abbreviated transcription (Latin):
rent. quo nicħ tutius ĩuenitur. Pret̾ea uementib bellius
quasi irupissent aciez spaciuz milites dabant. que cu ĩ agm̃
mediu ꝑuenissent circũfusis undiq armatoru globis cu
magistris absq uuln̾ib capiebantur illese. Carobalistas ali¬
ꝙͣto maioros. Hec eĩ lõgius ⁊ uehxem̃tius spicula dirigũt suꝑ¬
positas curriculis cuzbinis equis aut mulis post aciez ordi
trãsfiguntur. latius tñ ꝯtra eqs ⁊ furmiꝰ prefigitur ferru ut
ĩmagnis corporib maiora sint uuln̾a. Adu̾su ellefãtes
plura exẽpla ⁊ machinam̃ta retulimus ut si quando ncͣcitas
postulau̾it sciatur que sint taz ĩ manib belluis opponẽda.
minime dispanduz.cuz ĩ huĩmodi nccitate ducis
ꝯstancia tota sͥ possit uendicare uictoria. In nũabilib hac
prior clamore ac bucinis exultare uideatur. hec fiducia ꝑ
terrebit inimicos ita suis fiducia geminabit qĩ uictor exoi

Expanded text:
rent, quo nihil tutius invenitur. Praeterea venientibus beluis, rent, quo nihil tutius invenitur. Praeterea venientibus beluis, quasi inrupissent aciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circumfusis undique armatorum globis cum magistris absque vulneribus capiebantur inlaesae. Carroballistas aliquanto maiores—hae enim longius et vehementius spicula dirigunt—superpositas curriculis cum binis equis vel mulis post aciem convetransfiguntur. Latius tamen contra eas et firmius praefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exempla et machinamenta rettulimus, ut si quando necessitas postulaverit sciatur quae sint tam immanibus beluis opponenda. ndum, cum in eiusmodi necessitate ducis onstantia totam sibi possit vindicare victoriam. Innumerabilibus hoc prior clamore ac bucinis exultare videatur. Hac fiducia ita perterrebit inimicos, ita suis fiduciam geminabit, quasi victor ex omni
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ caru impetu equoꝵ celeritate uitabant. Alii ꝯtra elefãtes
catefracto milites ĩmiscerũt ita ut ĩbrachus coru ⁊ ĩ cas¬
sidib uł hum̾is aculci ingentes ponerẽtur efferro ne ma¬
nu sua clephans bellatorez etra se uenientez poss ap̾hendere.
p̃cipue tñ uelites antiqui adu̾sus elefantes ordinau̾ũt. Ue¬
lites aũt erant iuiuenes leui armatura ⁊ corpore alacri. q
ex equis optimis missibilia durigebant. Hii equis p̃t̾ cur¬
rentib adlaciores lanceas uł maiora spicula belluas occi¬
debant. S crescente audacia postea collecti plures milites
parit̾ pila. hoc ẽ missibilia melefantes gerebant. cosq uul¬
u̾ib elidebant. Illud additu est ut funditoros cu fustibł¬
is ⁊ fundis rotundis lapidib destinatis Indis ꝑ quo rege¬
bantur ellefãtes cu ip̃is turrib affligerent atq macta¬

Expanded text:
et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantos et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantos catafractos milites immiserunt, ita ut in brachiis eorum et in cassidibus vel umeris aculei ingentes ponerentur e ferro, ne manu sua elephas bellatorem contra se venientem posset apprendere. Praecipue tamen velites antiqui adversum elephantos ordinaverunt. Velites autem erant iuvenes levi armatura, corpore alacri, qui ex equis optime missibilia dirigebant. Hi equis praetercurrentibus ad latiores lanceas vel maiora spicula beluas occidebant. Sed crescente audacia postea collecti plures milites pariter pila, hoc est missibilia, in elephantos congerebant eosque vulneribus elidebant. Illud additum est, ut funditores cum fustibalis et fundis rotundis lapidibus destinatis Indos per quos regebantur elephanti cum ipsis turribus affligerent atque macta
Abbreviated transcription (Latin):
uentu est repente toto campo romani tribulq abiecerũt.
ĩ quo currentes quadrige cu ĩcidissent delete sunt. Tribu¬
lus aut̃ est exquatuor palis ꝯfixu ꝓpugnaculu. ꝙ quã
m̃o abieceris trib radus stat. ⁊ recto quarto ĩfestu est.Ele¬
fantes ĩp̃lus magnitudine corporuz barritus horrore for¬
me ip̃ius nouitate hoĩes equoq ꝯturbant.h ꝯtra roma¬
nuz excitu primus in lucania rex puus eduxit. postea hã¬
nibal in affrica. rex anthiocus moriente. iugurta in numi¬
dia copioso habuerunt adu̾sus quos diu̾sa resistendi excogi¬
tata sunt gnͣa. Nam ⁊ centurio inlucania gladio manum
qua promuscide uocant unius abscidit ⁊ bini catafracti
cqui uingebantur ad curru. qb insidentes clibanarus sa¬
rissas hoc est logissimo cõto inclefantes dirrigebant.Nam
muniti ferro nec sagitarus quos uehebant belluc delebantur

Expanded text:
ventum est, repente toto campo Romani tribulos abiecerunt, ventum est, repente toto campo Romani tribulos abiecerunt, in quos currentes quadrigae cum incidissent deletae sunt. Tribulus autem est ex quattuor palis confixum propugnaculum quod quoquo modo abieceris tribus radiis stat et erecto quarto infestum est. Elephanti in proeliis magnitudine corporum, barritus horrore, formae ipsius novitate homines equosque conturbant. Hos contra Romanum exercitum primus in Lucania rex Pyrrus eduxit; postea Hannibal in Africa, rex Antiochus in Oriente, Iugurtha in Numidia copiosos habuerunt. Adversus quos diversa resistendi excogitata sunt genera. Nam et centurio in Lucania gladio manum, quam promuscidem vocant, unius abscidit, et bini catafracti equi iungebantur ad currum, quibus insidentes clibanarii sarisas, hoc est longissimos contos, in elephantos dirigebant; nam muniti ferro nec a sagittariis quos vehebant beluae laedebantur
Abbreviated transcription (Latin):
q ꝓducunt. S hoc genus aĩaliu a renis tollerandũ
sibi aptu ꝯfusas ⁊̃ ĩpuluere uento uias absq t̾rore duri¬
gere memorat᷑. Ceteru p̃t nouitate si ab insolitis uideatur ĩ¬
efficax est iubello. Catafracti equites ꝑꝑ munimina que ge¬
runt auulu̾ib tuti sunt. S ꝑꝑ impedimentu ⁊ podus armor¬
ip̃s capi facile est. ⁊ alt̾a que hus frequent̾ obuoxia ꝯtra di¬
ꝑsos pedites ꝙͣ ꝯtra equites incertamine meliores sunt tñ
aut ante legiones positi aut cuz legionarus mixti qũ comi
nus hoc est manu ad manu pugnant acies hostiu sepe i¬
Cladrigas falcatas inbello rex anthiocus ⁊ mitri¬
dates habuerunt. que ut primo magnu intullere
t̾rore ita postinalu fucre derisui. Na difficile cur¬
rus falcatus planu sẽꝑ ĩuenit cãpu ⁊ leui impedimento
retinctur unoq afflicto atq uulnato equo decipitur. set
maxime a romanoru militu arte pierũt. ubi ad pugnã

Expanded text:
 sed genus animalium harenis et tolerandae siti aptum confusas etiam in pulvere vento vias absque errore dirigere memoratur, ceterum praeter novitatem, si ab insolitis videatur, inefficax bello est. Catafracti equites, propter munimina quae gerunt a vulneribus tuti sed propter impedimentum et pondus armorum capi faciles et laqueis frequenter obnoxii, contra dispersos pedites quam contra equites in certamine meliores, tamen aunus, hoc est manu ad manum pugnatur et acies hostium sepe Quadrigas falcatas in bello rex Antiochus et Mitridates habuerunt. Quae ut primo magnum intulere terrorem, ita postmodum fuere derisui. Nam difficile currus falcatus planum semper invenit campum et levi impedimento retinetur unoque afflicto aut vulnerato equo decipitur. Sed maxime hac Romanorum militum arte perierunt: ubi ad pugnam
Abbreviated transcription (Latin):
dare prohibeat. Naz hoc sepius accidit arenas quas exagi¬
tatu uentis mare suꝑfunderat ałn colligunt. ⁊ dulci aqua
luunt que sole siccata nichominus mutatur ĩsales.
Quid faciendu sit cu pͥo ĩpetu uenitur ad murq
Iolenta aut̃ impugnatio quãdo castellis uł ciuita¬
tib p̃paratur mutuo utriq ꝑiculo. S maiore opp¬
ugnantiu sanguine exercentur luctuosa certamina. Illi eĩ
qui murqs ĩuadere cupiunt turrifico apparatu expositis co¬
pus spe deditionis formidinez geminant tubaru strepitu ho¬
minũq ꝑmixto. Tunc qr rumor magis frangit ĩsueto pͥo
impetu stupentib oppidanis. qui discriminu exꝑimenta⁊
non nouerint du admotis scalis ĩuaditur ciuitas resis
repellatur prima ꝯressio stati clausis crescit audatia.
hic eĩ q̃ non t̾rore. s unib ⁊ arte ꝯfligitur. Enuͣatio
machinaru. ꝗb muri oppugnantur.

Expanded text:
da prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excida prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua eluunt, quae sole siccata nihilo minus mutatur in sales. XII QVID FACIENDVM CVM PRIMO IMPETV VENITVR AD MVROS Violenta autem impugnatio quando castellis vel civitatibus praeparatur, mutuo utrimque periculo sed maiore oppugnantium sanguine exercentur luctuosa certamina. Illi enim qui muros invadere cupiunt terrifico apparatu expositis copiis in spem deditionis formidinem geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenta non norunt, admotis scalis invaditur civitas. repellatur prima congressio, statim clausis crescit audacia, et iam non terrore sed viribus et arte confligitur. XIII ENVMERATIO MACHINARVM QVIBVS MVRI OPPVGNANTVR
Abbreviated transcription (Latin):
dinis effodiendi sũt putei aquaruq haustus funib exͣh¬
endi. S int̾du situ sictiora sũt loca que montib sũt saxis¬
q munita. ĩ quib supposita castella ad extrema muri ĩfers¬
oris repuit fontiuz uenas ac de ꝓpugnaculis uł turrib de¬
stinatis protegunt telis ut aquatorus liber prestetur accessus.
Qd̾ si ultra iactu teli ĩcliuo tam̃ ciuitatis subiecta sit uena
castellu paruulur qd̾ burgu uocant ĩt̾ ciuitatez ⁊ fontez ꝯue¬
nit fabricari. Ibiq balistas sagitarioq ꝯstitui. ut aqua defen¬
datur ab hostib. Pret̾ea ĩ omnib publicis hedifitus multis¬
q priuatis cisteme sunt dilligentissime substituende. ut rece¬
ptacula aquis pluuialib que detectis affluunt p̃stent. Dif¬
mari sũptus ꝑ alueq atq pactula uasa diffundit᷑.¬
qui calore solis duratur insalez. Ꝙ si hostis habun¬

Expanded text:
dinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahdinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique ballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis effluunt praestent. Difmari sumptus per alveos aliaque patula vasa diffunditurqui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab un
Abbreviated transcription (Latin):
Eruoru copia sũmo studio expedit colligi. qz ona¬
gri uł baliste ceteraq tormenta nisi fimib numnis
uitenta nich ꝓsunt. Equoru tñ sete de caudis ac
iubis adbalistas utiles asseruntur. Indubitandu u̾õ est
crines feminaru ĩ huiusmade tormentis nõ minorẽ hr̃e
u̾tute romane nccͣitatis exꝑimento. Na ĩ obsidiõe capito
lu coruptis iugi ac lõga fatigatõe tormentis cu nͥuorũ co¬
pia defeciss matrone abscisas crines uiris suis obtulere pu¬
gnantib reparatisq machinis adusarioru ĩpetu repule¬
runt. O Aluerunt eĩ pudicissime femine deformato ad tys̃
capite libere iuiuere cu maritis ꝙͣ hostib ĩtegro decore ẜui¬
re. Cornua quoq uł cruda coria profuit colligi ad catafra¬
ctas tegendas aliaq machinamenta siue munimenta.
Quid faciendu sit ne aque ĩ opia patiantur obsessi.
Agna urbis utilitas ẽ cu ꝑhennes fontes murus
includit.ꝙ sinatura non prestat cuiuslibet altitu¬

Expanded text:
uoque copiam summo studio expedit colligi, quia onagri vel ballistae ceteraque tormenta nisi funibus nervinis intenta nil prosunt. Equorum tamen setae de caudis ac iubis ad ballistas utiles asseruntur. Indubitatum vero est crines feminarum in eiusmodi tormentis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Calii, corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matrone abscissos crines, viris suis obtulere pugnantibus, reparatisque machinis, adversariorum impetum repulerunt. Malverunt enim pudicitie femine, deformato ad tempus capite, libere vivere cum maritis, quam hostibus in tergo servire. Cornua quoque vel cruda coria, proficit colligi ad catactas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. X QVID FACIENDVM NE AQVAE INOPIAM PATIANTVR OBSESSI agna urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitu
Abbreviated transcription (Latin):
Em̃a ac tabulatis testudo ꝯtexitur. que ne ex¬
tur ĩcendio corus ułcilicus centonibq uestitur.
hxec intrinsecus accipit trabez que adunco p̾figitur feno. ap

Expanded text:
e ac tabulatis testudo contexitur, que ne exratur incendio, coriis vel ciliciis, centonibus quoque vestitur. Hec intrinsecus accipit trabem, que adunco prefigitur ferro
Abbreviated transcription (Latin):
ferantur insidie
On solum inobsidionib s in uniu̾so genere bel¬
lorum supra omnia dicitur hostiuz ꝯsuetudinez
explorare diligent̾ ac nosce. Oportunitas eĩ insidiaru
alit̾ non pot inueniri. nisi scias quib horis adu̾sarius
a laboris intentõe discedat quib reddatur ĩcautior. Int̾¬
duz de medio dic. Int̾du ad uesꝑu. sepe nocte. aliquã¬
do eo tp̃r quo sũmitur cib cu utriusq partis milites ad
requie ad curanda corpora disꝑguntur. Qd ĩciuitate i¬
cu ceꝑit fieri obsidentes astute se aprelio subtrahunt.
⁊ adu̾sarioruz negligentia sibi licentia trbuũt. Que i¬
ip̃a impunitate cu creuerit repente admotis machinis

Expanded text:
FERANTVR INSIDIAE Non solum in obsidionibus sed in universo genere bellorum supra omnia ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidiarum aliter non potest inveniri nisi scias quibus horis adversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior, interdum medio die, interdum ad vesperum, saepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, cum utriusque partis milites ad requiem aut ad curanda corpora disperguntur. Quod in civitate cum coeperit fieri, obsidentes astu se a proelio subtrahunt et adversariorum neglegentiae licentiam tribuunt. Quaipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis
Abbreviated transcription (Latin):
ran. ad arma facienda ferru utriusq tẽꝑature ⁊ carbo¬
nes ẜuantur ĩ ꝯlitis. Ligna quaq hastilib sagittisq nec

Expanded text:
 praeparari. Ad arma facienda ferrum utriusque temperaturae et carbones servantur in conditis. Ligna quoque hastilibus sagittisque nec
Abbreviated transcription (Latin):
dius pli̾b iaculatorib ĩstitutis atq ꝑdoctis hoste cui prius
ĩpar fuat supauit. africanus ꝗde scipio cur adu̾sus numã¬
gittanos miscuiss. ad iactando lapides fundis exercend¬

Expanded text:
dius pluribus iaculatoribus institutis atque perdoctis hostem cui prius dius pluribus iaculatoribus institutis atque perdoctis hostem cui prius impar fuerat superavit. Africanus quidem Scipio, cum adversus Numangittarios miscuisset. XVI AD IACTANDOS LAPIDES FVNDIS EXERCEND
Abbreviated transcription (Latin):
adu̾sus illu palu tãꝙ̃ adu̾sus hoĩe iactare ꝯpellit᷑. In qͣ
re armoꝵ Doctor intendit ut magnis uirib hastille ꝯtorquet
ut destinato ictu uł ĩ palu uł iuxta dirigat missille. Eo cĩ ex̾titi¬
o ⁊ laceitis robur accrescit. ⁊ iaculandi ꝑitia atq usus acqrit᷑.
EEt ꝓpe t̾tia pars uł quarta iuniorũ que aptior potuerit re¬
ꝑii artub ligneis sagittisq lusorus circa ip̃os ex̾cenda ẽ
semꝑ ad palo. ⁊ doctores adhanc rez artifices elligendi ⁊ maior
adhibenda solertia ut arcu scient̾ teneant ⁊ fortiter ĩpleant ut si¬
nistra fixa sit ⁊ dextra cu rõe ducatur. ut ad illud qd̾ ferriedũ ẽ
oculus parit̾ animusq ꝯsentiat. ut siue cquo siue ĩt̾ra rectu sa¬
gitare doceat qua artez ⁊ disci opus ẽ dilligent̾ ⁊ cotidianoi
usu excitioq ẜuari. Quãtu aũt utilitatis sagittarii ĩp̃lus ha¬
beãt. ⁊ cato ĩlibris de disciplina militari euident̾ oñdit. ⁊cl au¬

Expanded text:
adversum illum palum tamquam adversus hominem iactare compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut magnis viribus hastile contorqueat, ut destinato ictu vel in palum vel iuxta dirigat missile. Eo enim exercitio et lacertis robur adcrescit et iaculandi peritia atque usus adquiritur. Sed prope tertia vel quarta pars iuniorum, quae aptior potuerit repperiri, arcubus ligneis sagittisque lusoriis illos ipsos exercenda est semper ad palos. Et doctores ad hanc rem artifices eligendi et maior adhibenda sollertia ut arcum scienter teneant, ut fortiter impleant, ut sinistra fixa sit, ut dextra cum ratione ducatur, ut ad illud quod feriendum est oculus pariter animusque consentiat, ut sive in equo sive in terra rectum sagittare doceantur. Quam artem et disci opus est diligenter et cotidiano usu exercitioque servari. Quantum autem utilitatis boni sagittarii in proeliis habeant et Cato in libris de disciplina militari evidenter ostendit et Clau
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quid faciendu sit ne aque ĩopia patiant᷑ obsessi.¬
¶Qu̾id faciendu sit cu primo ĩpetu uenitur ad murq.
¶Enuatio machinaru qb mun oppugnant᷑.
¶De ariete. falce. ⁊ testudine.
¶De iineis. de pluteis. de agere.
¶De musculis.¬

Expanded text:
 patiantur obsessiQuid faciendum cum primo impetu venitur ad murosXIII Enumeratio machinarum quibus muri oppugnanturXIIII De ariete falce testudineXV De vineis, de pluteis, de aggereXVI De musculis
Abbreviated transcription (Latin):
hominu abinitio seculi uita a coĩoẽ
brutoru aĩaliu uł ferraru urbiu ꝯ¬
stitutio prima discreuit. In hus nom̃
rei publice peꝑit coĩs utilitas. Ideo po¬
tentissime natões ac prĩcipes ꝯsecrati i¬
nullaz maiorez głiaz putau̾ũt ꝙͣ aut
fundare nouas ciuitates aut ab alus
ꝯditas in nomen suu. sub quada ãp¬
lificatõe transfere. In quo oꝑe clemencia serenitatis tue ob¬
tinet palma. ab alus ei uł pauce uł sĩgule apietate tua ĩ¬
nũabiles urbos ita uigi labore ꝑfecte sunt. ut nõ taz huã¬
na manu ꝯlite ꝙͣ diuino nuttu uideantur unate. Cũc

Expanded text:
hominum in initio saeculi vitam a communione mutorum animalium vel ferarum urbium constitutio prima discrevit. In his nomen rei publicae peperit communis utilitas. Ideo potentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificatione transferre. In quo opere clementia serenitatis tuae optinet palmam. Ab illis enim vel paucae vel singulae, a pietate tua innumerabiles urbes ita iugi labore perfectae sunt ut non tam humana manu conditae quam divino nutu videan
Abbreviated transcription (Latin):
¶e scalis. sambuca. exostra. ⁊ tollenone.¬
Ee ballistis. onagris. scorpionib. arcuballistis. fustiballis. fun¬
dis. ꝑ que tormenta defunditur murus.
¶Quid facere debeant opidani si hostes irruꝑint ciuitatez.
¶Que sit adhibenda cautela ne hostes furtu occupẽt muru.

Expanded text:
e scalis sambuca exostra et tollenoneXDe ballistis onagris scorpionibus arcuballistis fustibalis fundis, per quae tormenta defenditur murusXXQuid facere debeant oppidani si hostes inruperint civitatemXXVI Quae sit adhib
Abbreviated transcription (Latin):
dulgencia studioru amore p̃cedis. Negni aĩq tui bona
cemimus ⁊ tenemus. que anticipare ⁊ suꝑior optauit etas et
extendi ĩꝑpetuu uentura desiderat. Quib reb tm̃ uniu̾so or¬
bi p̃stitu gratulamur ꝙͣtu uł humana mens petere. uł grã
potuit diuina ꝯferre. S dispositionib ur̃e clemencie qͣtum
profuerit muroru ellaborata ꝯstructio. Roma documentu
est. que salute cuuu capitoline artis deffensiõe ẜuauit. ut
głiosius postea tocius orbis possideret ĩꝑiu. Ad ꝯplem̃tu gͥ

Expanded text:
diorum amore praecedis. Regni animique tui bona ernimus et tenemus, quae anticipare et superior optavit aetas et extendi in perpetuum ventura desiderat. Quibus rebus tantum universo orbi praestitum gratulamur quantum vel humana mens petere vel gratia potuit divina conferre. Sed dispositionibus vestrae clementiae quantum profecerit murorum elaborata constructio Roma documentum est, quae salutem civium Capitolinae arcis defensione servavit ut gloriosius postea totius orbis possideret imperium. Ad complementu