comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
a uidicis constituit᷑ itt apparatur ad audiendũ. Nar¬
utio ẽ ierũ gestarũ aut pinde gestarũ expositio. Di¬
uisio ẽ. ꝑ quã aꝑimus quid conueniat. quid aNCOrI¬
trouersia sit . ⁊ ꝑ quã ex ponimus quib de reb si¬
mus acturi. Confirmatio ẽ. nr̃õꝵ argum̃toꝵ ex posrti¬
o. cuni a seueratione. Confutatio ẽ contrarioꝵ loco¬
rum dissolutio. Eonclusio ẽ articificiosus oratio¬
nis t̃minus. Nunc qm̃ una cũ oratoris offictis
quo res cognitii facilior eẽt ꝓducti sumis.ut de
oroĩs paitib loquerem᷑: et eas ad inuentionis roẽm
Causa posita quo cõmodius exordiri possirius: ge¬
nus cause considerandum:. Gena eausarũ sunt
quatuor honestum. turpe. dubiũ. humile. i. ouestũ
cause genus id putamus. cum aut id defenduimus
qd ab omĩb defendendũ uidetur. Aut oppugua¬
mus qd̾ ab om̃ib uigetur opugnari debere. lit
uiro forti conͦtra patricidã. Turpe genus intelligit

Expanded text:
vel judicis constituitur, vel apparatur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum ac proinde gestarum expositio. Divisio est per quam aperimus quid conveniat quod in controversia est, et per quam exponimus quibus de rebmus acturi. Confirmatio est nostrorum argumentorum expositio cum adseveratione. Confutatio est contrariorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem . CAPUT 5 Causa posita, quo commodius exordiri possimus, genus causae est considerandum. Genera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendimus, quod ab omnibus defendendum videtur, aut obpugnabimus, quod ab omnibus videtur obpugnari debere ut pro viro forti contra parricidam. Turpe genus intellegit
Abbreviated transcription (Latin):
trem familias contuprassent. pulsassemt aliquẽ. aut post¬
tremo necassent marima supplicia maiores nr̃ consũp¬
scit̃. hiuic trulentissimo ac nefario sceleri singularem
penam ñ seliquert̃. Atq in aliis maleficiis ad singulos
aut ad paucos ey alieno peccato in uiria ꝑuenit. huiꝰ
scelens qui sunt affines uno consilio. uniu̾sis ciuibus
atrocissimas calamitates machinant᷑. Oferoces animoᷤ.
o erudeles cogitationes. o derelictos homines ab huma¬
nitate. quid ag̾e ausi sunt. aut cogitare potuerunt. Qͦ
pacto hostes reuulsis maioꝵ sepulcris. deiectis menib
ouantes iriuerent i ciuitatẽ. quo mͦ dm̃ templis
spoliatis. optimatib trucidatis. Aliis arreptis ĩn ser¬
uitutẽ. matrib familias ⁊ ingenuis. sub hostilẽ libi¬
dinẽ subiectis. urbs accerrimo coneidat incendio con

Expanded text:
tremfamilias constuprassent, volnerassent aliquem aut postremfamilias constuprassent, volnerassent aliquem aut postremo necassent, maxima supplicia maiores consumpserunt: huic truculentissimo ac nefario facinori singularem poenam non reliquerunt. Atque in aliis maleficiis ad singulos aut ad paucos ex alieno peccato iniuria pervenit: huius sceleris qui sunt adfines, uno consilio universis civibus atrocissimas calamitates machinantur. O feros animos! O crudeles cogitationes! O derelictos homines ab humanitate! Quid agere ausi sunt aut cogitare possunt? Quo pacto hostis, revulsis maiorum sepulcris, diiectis moenibus, ovantes inruerent in civitatem; quo modo deum templis spoliatis, optimatibus trucidatis, aliis abreptis in servitutem, matribusfamiliis et ingenuis sub hostilem libidinem subiectis urbs acerbissimo concidat incendio con
Abbreviated transcription (Latin):
elocutio debeat ẽẽ deiñ offendemus. quas res semꝑ
osa consumitur. unã grauẽ. altãni medioerem. tc̃ iam
ex tenuatã uocamus. Grauis ẽ que constat et u̾boꝵ
grauiũ magna ⁊ ornata constructione. Mediocris est
q̃ constat ex humili neq tñ ex infima ⁊ ꝑuulgatissima
u̾boꝵ dignitate. Attenuata ẽ. q̃ diͤmissa ẽ usq ad usi¬
tatissimã puri consuetudinẽ sermonis. In graui fi-¬
tissima u̾ba reꝑiri. siue ꝓpria. siue translata: ea unã
quãq in rem accõmodatunt᷑. Et si graues sententie
que in amplificatione ⁊ cõmiseratione tractant᷑ eligen¬
tẽ habebunt de quib pꝰ dicemus adhibebunt᷑. In ħ
dices qui satis in eum possit idoneam penã ex cogita¬
re. qui ꝓdere hostib patriam cogitant: Qd̃ maleficiũ
cũ hoc scelere comꝑari: Qd̃ huic maleficio dignũ suppli¬
ciũ pot̃ inueniri: In his qui uiolassent ingenuã ma¬

Expanded text:
elocutio debeat esse; deinde ostendemus, quas res sempeelocutio debeat esse; deinde ostendemus, quas res sempeosa consumitur: unam gravem, alteram mediocrem, tertiam extenuatam vocamus. Gravis est, quae constat ex verborum gravium levi et ornata constructione. Mediocris est, quae constat ex humiliore neque tamen ex infuma et pervulgatissima verborum dignitate. Attenuata est, quae demissa est usque ad usitatissimam puri consuetudinem sermonis. In graveitissima verba reperiri, sive propria sive extranea, unam quamque rem adcommodabuntur; et si graves sententiae, quae in amplificatione et commiseratione tractantur, eligenavitatem habebunt, de quibus post dicemus, adhibebuntur. In hoc  est vestrum, iudices, qui satis idoneam possit in eum poenam excogitare, qui prodere hostibus patriam cogitarit? Quod maleficium cum hoc scelere conparari, quod huic maleficio dignum supplicium potest inveniri? In iis, qui violassent ingenuum, ma
Abbreviated transcription (Latin):
appareat. in p̃cipiendo: ex presse conscͥpta ponere opor¬
tet exempla. ut marcis formã conuenire possint. Et
post in dicendo ne possit ars eminere. ⁊ ab omibus
uidi : facultate oratoris occultãtur. Qͦ ꝙ̃ ut mag̃ ars
cognoscatur ⁊ suis exemplis melius ẽ uti. ¶P ostremo
aput nrõs ñ erant. earũ ierũ nomina ñ potant eẽ
usitata. Qᵈ hec asꝑiora pͥmo iudeantur necẽe ẽ idq fi¬
et rei ñ nr̃a difficultate. Reliquũ scupture constimetur
in eremplis. hec aliena si posuissemus: factũ ẽẽ ut quod
cõmodius eẽt in hoc libro: id nr̃m ñ eẽt. Qd̃ asꝑius
⁊ inufitacius: id ꝓprie nobis attubueretur Gͦ hane
quoq inꝯmoditatẽ fugimus. his de causis cũ artis in¬
uentionẽ grecoꝵ ꝓbassemus: eremploꝵ roem̃ secuti nõ
sumꝰ. Nunc tempiis postulat ut ad elocutionis p̃cepta
transeamus. Hiꝑtita gͥ erit nobis elocutionis p̃ceptio.

Expanded text:
appareat; in praecipiendo expresse conscripta ponere oporappareat; in praecipiendo expresse conscripta ponere oportet exempla, uti in artis formam convenire possint: et post in dicendo, ne possit ars eminere et ab omnibus videri, facultate oratoris occultatur. Ergo etiam ut magis ars cognoscatur, suis exemplis melius est uti. Postremo nostros non erant, earum rerum nomina non poterant esse usitata. Ergo haec asperiora primo videantur necesse est, id quod fiet rei, non nostra difficultate. Relicum scripturae consumetur in exemplis: haec tamen aliena si posuissemus, factum esset, ut, quod commodi esset in hoc libro, id nostrum non esset; quod asperius et inusitatum, id proprie nobis adtribueretur. Ergo hanc quoque incommoditatem fugimus. His de causis, cum artis inventionem Graecorum probassemus, exemplorum rationem secuti non sumus. Nunc tempus postulat, ut ad elocutionis praecepta transeamus. Bipertita igitur erit nobis elocutionis praeceptio.
Abbreviated transcription (Latin):
ignẽ diuid̾e uellet ipse a uicinis cum testa ambulans car-¬
bunculos corrgaret. ñ ridiculus uideret᷑: Isti magistri
om̃iũ dicendi p̃ceptores ñ uidentur sͥ ridicule agere cũ
id qd̾ aliis pollicentur ab aliis querunt: Siqui se fonte ᷤ
marimos penitus absconditos aꝑiusse dicat. ⁊ ħ sicienꝰ
quã marume loquatur. neq habeat qui sitim sedet nõ
ndeatur. Isti cũ ñ mͦ dños se Entium. s se ipsos fontes
dicant. ⁊ om̃iũ rigare debeant ingenia. ñ putant fore
ridiculũ. sicũ io poͦlliceantur arescant ipsi siccitate:
Chares alisippo statuas facere ñ isto mͦ didicit. ut lisippus
caput ostenderet nilonis. phachia praxitele. pectus po¬
licletii. s omĩa coram magistrum facientẽ uidebat.
Ceterorum uł sua sponte poterat considenire. Isti
ab aliis erempla tam ẽẽ accõmodata ad artẽ ꝓpͣte̾a qd in
dicendo: leuit̃ unusquisq locus plerũq tangit᷑ ne ars

Expanded text:
ignem dividere vellet, ipse a vicinis cum testo ambulans carignem dividere vellet, ipse a vicinis cum testo ambulans carbunculos corrogaret, ridiculus videretur: isti magistri, omnium dicendi praeceptores, non videntur sibi ridicule facere, cum id, quod aliis pollicentur, ab aliis quaerunt? Si qui se fontes maximos penitus absconditos aperuisse dicat, et haec sitiens quommaxime loquatur neque habeat, qui sitim sedet, non rideatur? Isti cum non modo dominos se fontium, sed se ipsos fontes esse dicant et omnium rigare debeant ingenia, non putant fore ridiculum, si, cum id polliceantur, arescant ipsi siccitate? Chares ab Lysippo statuas facere non isto modo didicit, ut Lysippus caput ostenderet Myronium, brachia Praxitelae, pectus Polycletium, sed omnia coram magistrum facientem videbat, ceterorum opera vel sua sponte poterat considerare isti cab aliis, exempla tam esse artem adcommodata, propterea quod in dicendo leviter unus quisque locus plerumque tangitur, ne ars
Abbreviated transcription (Latin):
cutionis partib enitere. qm̃ neq sua ꝓͣtulerunt neq
unius alicuiꝰ. aut deniq duoꝵ. s ab om̃ib oratorib aut
poetis erempla sumpserunt. Deiñ siquis uelit artem
monstrare nichil ꝓdẽẽ ad discendum. ñ male utatur ħ
ad uim̃to. qd unus om̃s artis paites consequi nemo po
tem: id ñ ridiculũ ẽ ipsum aitis scͥptorẽ suo uidicio
comꝓbare. qͦ ab uno sum̃da fuisse dociumꝰ exempla
si semꝑ aliunde sumerentur. Nunc omĩo aliunde
sumenda ñ fuisse sic intelligimus. Primũ omĩumn
qd ab arcis scͥptore ꝓfertur eremplũ eius arcificii de¬
bet ẽẽ. ñ ut si quis purpurã aut aliud quippiã uen¬
de tibi qd̾ ostendã. Si mercẽ ipsi qui uenditant ali¬
unde exemplũ queritant mereis. aceruos se dieunt
tnitici hr̃e.⁊ eoꝵ exemplum pͥugno nͣ hñt qd̾ ostendane.
Si triptolemus cũ hominib sem̃ largiretur ipse ab alis
id hominib mutuaretur aut si ꝓmetheus cũ mortalib

Expanded text:
cutionis partibus enitere, quoniam neque sua protulerunt neque unius alicuius aut denique duorum, sed ab omnibus oratoribus et poetis exempla sumpserunt. Deinde, si quis velit artem demonstrare nihil prodesse ad dicendum, non male utatur hoc adiumento, quod unius omnis artis partes consequi nemo pottem, id non ridiculum est ipsum artis scriptorem suo iudicio conprobare? Ergo ab uno sumenda fuisse docuimus exempla, si semper aliunde sumerentur. CAPUT 9 Nunc omnino aliunde sumenda non fuisse sic intellegemus. Primum omnium, quod ab artis scriptore adfertur exemplum, id eius artificii debet esse. Ut si quis purpuram aut aliud quippiam venbo tibi quod ostendam», sic mercem ipsi qui venditant, aliunde exemplum quaeritant aliquod mercis, acervos se dicunt tritici habere, eorum exemplum pugno non habent, quod ostendant. Si Triptolemus, cum a se hominibus semen gigneretur, ipse ab aliis id hominibus mutuaretur, aut si Prometheus, cum mortalibus
Abbreviated transcription (Latin):
si ab uno erempla sumpsissent. Nunc hoc signi ẽ ipso ᷤᷤ
aitis scriptores non putasse unũ potuisse in om̃ib elo

Expanded text:
si ab uno exempla sumpsissent. Nunc hoc signi est ipsos artis scriptores non putasse unum potuisse in omnibus elo
Abbreviated transcription (Latin):
posse. Si enĩ putabit posse omĩa penes unũ consistere:
in paucis se ererrebit. Ipsis emm contentus ent. Nec
mirũ cum ipse p̃ceptor artis omĩa penes unum reꝑue
ñ potuerit allatis gͥ eremplis a catone. a graccis. a lelio.
a scipione. galba. porcina. crasso. antonio. cetisq item
sumptis. alief apoetis ⁊ historiarũ scriporib necẽe
ent eũ qui discet putare ab om̃ib omĩa. ab uno pau¬
ca uix potuisse sumi. Quare uniꝰ alicuiꝰ se ẽẽ similem
satis habebit. omĩa que om̃s habuerint solũ hr̃e se pos¬
se diffidet. Sc initile ẽ qͣui discere uult ñ putare

Expanded text:
posse. Si enim putabit posse omnia penes unum consistere, in paucis se exercebit; ipsis enim contentus erit, nec mirum, cum ipse praeceptor artis omnia penes unum reperire non potuerit. Allatis igitur exemplis a Catone, a Graccis, a Laelio, a Scipione, Galba Porcina, Crasso Antonio, ceteris, item sumptis aliis a poetis et historiarum scriptoribus necesse erit eum, qui discet, putare ab omnibus omnia, ab uno pauca vix potuisse sumi. CAPUT 8 Quare unius alicuius esse similem satis habebit; omnia, quae omnes habuerint, solum habere se posse diffidet. Ergo inutilest ei, qui discere vult, ‹non› putare
Abbreviated transcription (Latin):
tere. ipsa facta omium laudatoꝵ eloqñtiam añ ire.
Si uituꝑabimus. ea que uidemus contraria: paucis uer¬
bis cõmutatis dici posse dicemꝰ. ut paulo supra exempli
mꝰ. qm̃ ñ aput ignotos laudemus. nos monendi causa
pauea dicturaͦs. Aut siert̃ ignoti. ut talẽ urũ uelint
cognosc̾e̾ petemus. Qm̃ in eod uirtutis studio sint aput
quos laudemus: quo ille qui laudetur fuerit. aut sit:
sꝑare nos facile his qui b uelimꝰ huiꝰ facta ꝓbaturos cõ-¬
traria uituꝑatio. Qm̃ norint. pauca de nequicia euis dic-

Expanded text:
tere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. tere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutatis dici posse, dicemus, ut paulo supra exempli mus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, ut talem virum velint cognoscere, petemus: quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de nequitia eius dic
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ea que his sunt contraria. Corporis sunt ea. que nat᷑aͣ
corpori attribuit cõmoda aut in commoda. ut uelo¬
citas. uires. dignitas. ualitudo.⁊ que his contraria st̃.
Animi st̃ ea que consilio ⁊ cogitatione nr̃a constant.
prudentia. usticia. fortitudo. modestia. ⁊ que contra
huiꝰ moĩ gͥ causa principiũ sumat᷑ aut ab nr̃a: aut
ab eiꝰ de quo loquemur. aut ab eoꝵ qui audient ꝑ¬
sona. aut ab re. Ab nr̃a si laudabimus: aut officio
facere qd̃ causa necessitudinis intcedat. aut studio
re uelle qd̵ rectum sit. aut ex alioꝵ laude ostendere:
qualis nr̃ animus sit. Si uituꝑabimꝰ aut merito fa¬
cere. qr ita tractati simus. aut studio quia utile pu¬
temus eẽ ab om̃ib unicã malitiam atq nequitiã cog¬
nosci. aut quia placeat ostendi qd̵ nobis displiceat
ex alioꝵ uituꝑatione.s Ab eiꝰ ꝑsona de quo loquemur
si laudabimus: dicemus uereni nos ut illius faeta u̾bis

Expanded text:
t et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura t et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, valetudo, et quae contraria sunt. Animi sunt ea, quae consilio et cogitatione nostra constant: prudentia, iustitia, fortitudo, modestia, et quae contrhuiusmodi causa. Principium sumitur aut ab nostra aut ab eius, de quo loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio,velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qualis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: vereri nos, ut illius facta verbis
Abbreviated transcription (Latin):
turpitudo consecutum. at ñ immortalitatẽ neq ec̾̃nã
in columitatẽ consequi. nec ẽẽ exploratũ illo uitato
ꝑiculo: nullũ in aliud ꝑiculũ uenturos. uiitute uł
exͥtra mortẽ ꝓficisci ẽẽ p̃clarũ. fortitudini fortunam
quoq eẽ adium̃to solere. Cũ tute uiuere qui hones¬
te uiuat. ñ qui in p̃sentia in columis. Et eũ qui
curpit̃ uiuat: in columẽ in ꝑpetuũ eẽ ñ posse. Con¬
clusionib fere similib inhis ⁊ in iudicialib causis uti
solemus. nͥ qd his marime condit quã plurima rerũ
genus cause transeamus.Qm̃ hec causa diuiditur
in laudem ⁊ iucuꝑationẽ: quib ex reb laudem constitu¬
erimus: ex contrariis reb erit uituꝑatio cõꝑanda.
externarũ sunt ea que casu aut fortuna scd̃a aut
adu̾sa accidere possunt. qd̾ genus. educatio. diuicie.
potestates. glorie. ciuitas. amiticie. queq huiꝰ modi st̃¬

Expanded text:
turpitudo consequtura: at non inmortalitatem neque aeternam turpitudo consequtura: at non inmortalitatem neque aeternam incolumitatem consequi, nec esse exploratum illo vitato periculo nullum in aliud periculum venturum; virtutei vel ultra mortem proficisci esse praeclarum; fortitudini fortunam quoque esse adiumento solere; eum tute vivere, qui honeste vivat, non, qui in praesentia incolumis, et eum, qui turpiter vivat, incolumem in perpetuum esse non posse. Conclusionibus fere similibus in his et in iudicialibus causis uti solemus, nisi quod his maxime conducit quam plurima rerum genus causae transeamus. Quoniam haec causa dividitur in laudem et vituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit vituperatio conparata. externarum sunt ea, quae casu aut fortuna secunda aut adversa accidere possunt: genus, educatio, divitiae, potestates, gloriae, civitas, amicitiae, et quae huiusmodi sun
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃e sententie rectam eẽ dicemus. ⁊ om̃s partes recti
incident. quad riꝑtita diuisione utemur. Si ñ in¬
cident: quot erunt cot exponemꝰ in dicendo.In
confirmatione ⁊ confutatione utem᷑ nris locis quos
añ ostendimus confirmandis. contrariis. confutandis.
Argum̃tationis artificiose tractande. rõ de scd̾o libro
petetur. s si accid̾it ut in consultatione alt̾i ab tuta
rõe alt̾i ab honesta sententia sit: ut in delibatione eoꝵ qͥ
apenis circũsessi delib̾ant. quid agant. qui tutã roẽm
sequi suadebit : utetur his locis. Nullã rem utiliorẽ ẽẽ in¬
columitate. uirtutibꝰ uti neminẽ posse qui suas roes in tu¬
to ñ collocarit. Nec dõs quid̃ ẽẽ aurilio his: qui se in
ioẽm honestam : his locis utetur. uirtutẽ nullo temꝑe
relinꝗñdã. ⁊ uł dolorẽ si is timeat᷑. uł mortẽ si ea formi¬
detur. de decore ⁊ infamia leuiorẽ eẽ. Considare q̃ sit

Expanded text:
nostrae sententiae rectam esse dicemus et omnes partes rectei nostrae sententiae rectam esse dicemus et omnes partes rectei incident, quadripertita divisione utemur: si non incident, quot erunt, tot exponemus in dicendo. Confirmatione et confutatione utemur, nostris locis, quos ante ostendimus, confirmandis, contrariis confutandis. Argumentationis artificiose tractandae ratio de secundo libro petetur. Sed si acciderit, ut in consultatione alteri ab tuta ratione, alteri ab honesta sententia sit, ut in deliberatione eorum qui a Poeno circumsessi deliberant, quid agant, ‹qui› tutam rationem sequi suadebit, his locis utetur: nullam rem utiliorem esse incolumitate; virtutibus uti neminem posse, qui suas rationes in tuto non conlocarit; ‹ne› deos quidem esse auxilio is, qui se inc rei praeponet rationem honestam, his locis utetur: virtutem nullo tempore relinquendam; vel dolorem, si is timeatur, vel mortem, si ea formidetur, dedecore et infamia leviorem esse; considerare, quae sit
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas. Cum gͥ erit demonstratũ rectũ: laudal ile
ẽẽ demonstrabitur. aut ab idoneis hominib. ut si qͥ
res honestiori ordini placeat. que a deti̾ore homine im¬
ꝓbetur. aut aliquib sociis. aut omĩb ciuib. exteris¬
q nationib. posterisq nr̃is. Cũ huiꝰmõi sit diuisio
locoꝵ in consultatione: Guit̃ aꝑienda ẽ tractatio to
cius cause. Exordiri libebit uł a principio. uł ab
insinuatione. uł hisc̾ rõib quib in uidiciali causa.
Si cuiꝰ rei narratio incidet: ead̃ rõe narrari oportebit.
utrũq pollicebim nos in dicendo demonstraturos ẽẽ.
Si alt̾in erimꝰ demonstratur simplicit̃ qd̃ dicturi
sumꝰ osteademꝰ. Ac si nrãm roẽm tutã eẽ dicemꝰ. diui¬
sione utemꝰ inuim ⁊ consiliũ. Nam qd in docendo
rei dilucide magnificande causa. dolum appellauimꝰ
id in dicendo honestius consiliũ appellabimꝰ. Si roẽm

Expanded text:
voluntas. Cum igitur erit demonstratum rectum esse, laudabile voluntas. Cum igitur erit demonstratum rectum esse, laudabile esse demonstrabimus aut ab idoneis hominibus - ut si qua res honestiori ordinei placeat, quae a deteriore ordine inprobetur - aut quibus sociis aut omnibus civibus, exteris nationibus, posterisque nostris. Cum huiusmodi divisio sit locorum in consultaticausae. Exordiri licebit vel a principio vel ab insinuatione vel isdem rationibus, quibus in iudicialei causa. Si cuius rei narratio incidet, eadem ratione narrari oportebit. utrumque polliicturi sumus, ostendemus. At si nostram rationem tutam esse dicemus, divisione utemur in vim et consilium. Nam quod in docendo rei dilucidae magnificandae causa dolum appellavimus, id in dicendo honestius consilium appellabimus. Si rationem
Abbreviated transcription (Latin):
si quoad cuiq satis sit ostendemꝰ. ⁊ nimiũ ꝓgredi dissua¬
debimꝰ. ⁊ modũ unicuiq rei statuemꝰ. huiꝰ modi partes
his dehortabim᷑. ut hec attenuent᷑ que supra demonstra¬
iu. Nã erit nemo qui censeat a iuircute recedendum.
giam possimus exꝑłri: aut in contrariis pocius ieb
quã inhis ĩeb uirtus constare ostendatur. Itẽ si qͦ
pacto potimus quã is qui contradicit iusticiã uoca¬
uit: nos demonstiabimꝰ ignauiã ẽẽ ⁊ inerciã. ⁊ pruam
lib̾alitatẽ. quã prudentiam appellarit: ineptam ⁊ gar¬
rulam ⁊ odiosam scientiã eẽ dicemꝰ. quã ille modestiam
nationẽ. hoc nos eo seꝑauimꝰ arecto ñ qd̃ hee quatuor
partes que subiciunt᷑ sub uocabulũ tecti. hanc honestatis
ꝯmemorationẽ dare ñ soleant. s quãquã ex ieeto lauda¬
bile naseatur. tñ in dicendo. seorsũ tractandũ ẽ hoc
ab illo. Neq enĩ solum laudis causa rectum co:. ue ut
sequi. s ͥlaus consequit᷑: dupplicatur recti appe .neli

Expanded text:
si quoad cuique satis sit, ostendemus, nimium progredi dissuadebimus, modum uni cuique rei statuemus. CAPUT 6 Huiusmodi partes his dehortabimur, ut haec adtenuentur quae supra demonstravi. Nam nemo erit, qui censeat a virtute recedendum; imus egregiam experiri, aut in contrariis potius rebus quam in his virtus constare, quae ostendantur. Item, si quo pacto poterimus, quam is, qui contra dicet, iustitiam vocait, nos demonstrabimus ignaviam esse et inertiam, ac pravam liberalitatem; quam prudentiam appellarit, ineptam et garrulam et odiosam scientiam esse dicemus; quam ille modestiam rationem. Hoc nos eo separavimus ‹a recto, non quod hae quattuor› partes, quae subiciuntur sub vocabulum recti, hanc honestatis commemorationem dare ‹non› soleant; sed quamquam ex recto laudabile nascitur, tamen in dicendo seorsum tractandum est hoc ab illo: neque enim solum laudis causa rectum sequi convenit, sed si laus consequitur, duplicatur rectei adpetendi
Abbreviated transcription (Latin):
qui de pecuniis repetundis dampnatus sit. in conci¬
one oroẽm hr̃e. Altem ler uibet augurẽ indemortui
locũ qui petat in concione nominare. Augur quidã
dampnatus de pecuniis repetundis in demortui qͥ¬
petat E locũ nominauit. pecitur ab eo multa. Cõs¬
titutio legitima ex contrariis legib. Ix ambiguo
facẽt : testam̃to uasa argentea upori legauit. Tul¬
lius heres m̃s terentie urori mee.xxu. pondo uaso¬
rũ argenteoꝵ dato que uolet. Post mortẽ eius uasa
pondo que ipse uolet: ei dep̾ȩ dicit. Constitutio est
legitima ex ambiguo. Pefinitione causa ꝯstat. cũ
in ꝯtrou̾sia ẽ quo noĩe factũ appellet᷑. Ea ẽ huiꝰ mo¬
di. Cum luciꝰ saturninus legẽ frum̃tariam de

Expanded text:
cuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo faceret, testamento vasa argentea uxori legavit Tullius «heres meus Terentiae uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex ambiguo. CAPUT 21 Definitione causa constat, cum in controversia est, quo nomine factum conpelletur. Ea est huiusmodi: Cum L
Abbreviated transcription (Latin):
modi. minius quidã nominatĩ acciũ poetam ꝯpellaute
in cenaculo. meo. Accus inuinarũ agit. hic nichil ali¬
uo defendit nisi licere nominari eũ cuiꝰ nomine scͥpͥ¬
ta dentur agenda. Assumptiua pars ẽ cũ ꝑ se defen¬
sio infirina ẽ. s assumpta ertraria re ꝯꝓbatur. Assũ¬
ptiue partes st̃: quatuor. concessio. iemocio criminis.

Expanded text:
quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis,
Abbreviated transcription (Latin):
corpore telũ cruentũ edurit. Teucer int̾uenit. cum¬
frem occisũ. in ienicũ fñs cũ gladio cruento uideat:
airessit capitis. hic qm̃ ꝯiectum uerũ querit᷑ de facto
erit ꝯtrou̾sia. ⁊ er eo ꝯstitutio cause ꝯiecturalis nõia¬

Expanded text:
corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fracorpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic coniectura verum quaeritur; de facto erit controversia: ex eo constitutio causae coniecturalis nomina
Abbreviated transcription (Latin):
di rõq ꝑsuadendi: posita ẽ in ꝯfirmatione ⁊ ꝯfutaci¬
one. Nam cũ adiũta nm̃ exposuerimꝰ. ꝯtranaq dis¬
soliu̾mꝰ: ab solute nimirũ munus oratoriũ ꝯfecimus.
Utrũq gͥ fcice̾ pot̾imus. si ꝯstitucionẽ cause cognoui¬
mus. Causarũ constitueiones alii quatuor fecu̾nt.
nĩ doctor iu. pucauit᷑ͤ. ñ ut de illoꝵ quicquã detra¬
heret inuentione: s ut ostenderet io qd oportuess sim¬
plicit̃ ⁊ singulari mͦ doce̾: illos distribuisse dupplici¬
t̃. ⁊ biꝑtito. Constitucio ẽ pͥma dep̃catio defensoris. cũ
accusatoris insimulatione uincta. Constititiones iraq
ut añ diximus tres st̃. Coniecturalis. Legitima. uiri¬
dicialis. Coniecturalis ẽ cũ de facto ꝯtrou̾sia a ẽ ħ mͦ.
Aiax in silua pꝰquã resciit que feciss ꝑ insaniã:
gladio incubuit. ulires int̾uenit. occisũ ꝯspicatur.

Expanded text:
i posita est in confirmatione et in confutatii posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima, iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ constare cũ cet̾is artis scͥptorib nͥ qd de insinu¬
atione noua excogitauimꝰ. qd̃ eam soli nos p̃ter
ceteros in tria tempora diuisimꝰ. ut plane certã iuã
de rerũ inuentione disputandũ ẽ : in qua singulare
ꝯsumit᷑ oratoris officiũ : dabimꝰ oꝑam. ut nichilomi¬
nus indust. & quã rei utilitas postulabit: quesisse ui-
Primũ ꝑorata narratione. debemꝰ aꝑire qͥd nobis
ꝯueniat cũ adu̾sariis. si ea que utilia st̃ nob̶ con-¬
re fecĩt. ⁊ licuerit ne facere: id ẽ in ꝯtrou̾sia. Itẽ
e ꝯtrario. Agam̃nonẽ ẽẽ aclitemestra occisũ: ꝯti-¬
tentur. Cũ id ita sit: me ulcisci parentẽ negant o¬
portuisse. Neinde cũ hoc feci̾mus: distributione uti
debemus. Ea diuiditur in duas partes enu̾ationẽ.
onis ⁊ airtificii. Que res fidem abiogat orationi. Erposi¬
tio ẽ cũ ies de quib dicturi sumꝰ exponimꝰ b̾uit̃ ⁊ ab¬

Expanded text:
mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinumihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plane certam viam rum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse vidPrimum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, conre fecerit et licueritne facere, id est in controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distridebemus; ea diuiditur in duas partes in enuntiatioonis et artificii, que res fidem abrogat orationis. Expositio est, cum res de quibus dicturi sumus exponimus breuiter et ab
Abbreviated transcription (Latin):
uidebuntur. hic erit ꝯsiderandũ nequid ꝑturbate.
nequã in aliam rem transeamꝰ. Ne ab ultimo repetamꝰ.
ne longe ꝑsequam᷑. Nequid qd̃ ad rem ꝑtineat p̃terea¬
mꝰ. Et si ꝑsequem᷑ ea que de breuitate p̃cepta sunt. Nam
quo breuior eo dilucidior. ⁊ cognitu facilior narratio fi
Ucrisimilis narratio ent si ut mos. ut opinio. et¬
ut nata᷑ postulat dicemꝰ. Si spacia tempoꝵ. ꝑso¬
narũ dignitates. ꝯsilioꝵ roẽs. locoꝵ oportuni tates cons¬
tabunt. Ne refelli possĩt. Aut temporis parũ fuisse. aut
cãm nullã. aut locũ idoneũ ñ fuisse. aut homines
ipsos facere. aut pati ñ potuisse. Si u̾a ent res: nichil¬
ominꝰ hec omĩa narrando ꝯseruanda st̃. Nam sepe ue¬
ritas nisi hec seruata sint : fidem ñ pot̾ face̾. Sin er̃
ficte᷑: eo mag̃ erc̃ ꝯseruanda. De his reb caute ꝯfligẽ¬
dũ ẽ quib in reb tabule. aut alicuiꝰ firma auctori¬

Expanded text:
videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quam in aliam rem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. CAPUT 16 Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut tecausam nullam, aut locum ydoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si uera res erit, nichilominus hec omnia conseruanda sunt; nam sepe ueritas, nisi exornata sit, fidem non potest facere; si erit ficta, eo magis est conseruanda. / De hiis rebus caute confingendum est; quibus in rebus tabule aut alicuius firma auctori
Abbreviated transcription (Latin):
ut breuis. ut dilucida. ut iu̾similis sit. Que qm̃ fie¬
n oportere scimꝰ. quẽ adinodũ faciamꝰ cognoscendũ ẽ.
eM bieuit̃ narrare potimꝰ si iñ incipimꝰ narra¬
re. uñ neceẽ ent.⁊ si ñ ab ułtimo inicio irpece¬
uolemꝰ. et si sũmatim non particulatim narrabimꝰ.
Et si ñ adertiemũ s usq eo quo opus ent ꝑsasuem̃.
Et si transitionib nullis itemur. ꝙ si ñ de errabinꝰ
abeo qd ceꝑimiis exponere. ⁊ siexitus rerũ ita ẽpo¬
nemus. ut añ qͦq quae facta sunt scieͥ possint. tã¬
i si ea ieticuerimus. Qd̾ genus si dicam me ex ꝓiun¬
cia redisse. ꝓfectũ qͦq inꝑuinciã incelligat᷑. ⁊ omĩo
ñ mͦ id qd̾ obest: s ꝙ̃ id qd̾ neq obest neq adiuuat
satius ẽ p̃ti̾re. et nebis aut sepius idem dicamꝰ. Ca
h mͦ. Athenis megarum uesꝑi aduenit simo. ubi ad¬
uenit megarũ: insidias fecit uirgini. insidias pꝰ quã
scruabimus ut geste res erunt. aut ut potuisse geri

Expanded text:
ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrare poterimus, si inde incipiemus narrare, unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetevolemus; et si summatim, non particulatim narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibus nullis utemur, et si non deerrabimus ab eo, quod coeperimus exponere; et si exitus rerum ita ponemus, ut ante quoque quae facta sint, scire possint, tametsi nos reticuerimus: quod genus, si dicam me ex provincia redisse, profectum quoque in provinciam intellegatur. Et omnino non modo id, quod obest, sed etiam id, quod neque obest neque adiuvat, satius est praeterire. Et ne bis aut saepius idem dicamus, cahoc modo: Athenis Megaram vesperi advenit Simo: Ubi advenit Megaram, insidias fecit virgini: Insidias postquaminem conservabimus, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri
Abbreviated transcription (Latin):
lationẽ. iuem. Ex scrpto ⁊ sentñcia ꝯtiou̾sia nascit᷑
cũ uioet᷑ scͥptoris uoluntas cũ seͥpto ipso dissentirr.
hoc mͦ. Si ler sit que ubeat eos qui ꝓpt̃ tempes¬
tatẽ nauim reliquerint omia ꝑdere. eoꝵ nauĩ ce¬
teraq ẽẽ si nauis ꝯseruata sit qui remansert̃ in
naui. Magnitudine tempestatis om̃s ꝑt̾riti nauĩ
reliquert̃ in scapham conscendeit̃. p̃ter unũ egro¬
tum. Is ꝓpt̃ morbum exire ⁊ fuge̾ ñ potuit. Casu
⁊ fortuitu nauis in columis in portũ delata ẽ. Ha¬
ium egrotus possidet. Nauĩ pecit ille cuiꝰ fua̾t. hec

Expanded text:
ationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit. Navem petit ille cuius fuerat. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
solent uba facturos. quid alii soleant. quid nos facturi
cim aꝑtis rationib quib p̃scͥpsimus. aut attentum.
aut heniuolũ. aut docilem faciamꝰ auditorẽ. At in¬
sinuatio eiusmodi debet eẽ. ut occulte ꝑ dissimula¬
tionẽ ead illa omĩa conficiamꝰ: ut ad eand ꝯmodita¬
tẽ in dicendi oꝑe uenire possimꝰ. uerũ heȩ tres uti¬
tores sese ꝑpetuo nobis actentos. dociles. beniuolos. p̃¬
beant. tñ id ꝑ exordiũ cause maxime ꝯꝑandũ ẽ. Nc̃
ne qñ uicioso erordio utamur. q̃ uicia uitanda sint
docebo. In exordienda causa seruandũ ẽ ut lenis
sit sermo. ⁊ usitata u̾boꝵ ꝯsuetudo. ut non apparaita
uideatur orõ eẽ.Uiciosũ exordiuimi᷑ᷤ qd̾ in pliues cãs¬
Itẽ uiciosũ ẽ qd̾ nimiũ apparatis u̾bis ꝯpositum

Expanded text:
soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi tim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utitores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in pluQuarto uiciosum est quod nimium apparate propositum
Abbreviated transcription (Latin):
accedemꝰ. ⁊ similitudinẽ ꝯferemꝰ. Itẽ si negabimus nos
de adu̾sariis aut de aliqua re dicturos. ⁊ tñ occulte¬
ñ facile scire pot̾i̾mus qm̃ ñ sumus nescii quib ub
fides fien soleat. ͦ si fidem factã purtbimus. his no
reb insinuabimꝰ ad causam. deco qd ad u̾sarii firmis¬
simũ sͥ aduim̃tum putaruit: pͥmũ nos dicturo s
pollicebimur. Aut ab adu̾sani dicto exordiem᷑. et
ab eo marime qd ille nuꝑrime dixit. aut dubitatio¬
ne utem᷑. quid potissimũ dicamꝰ. aut cui loco pͥmũ
la ui simili. ĩ mirtacione. deprauatione. in u̾sione. ab
ambiguo. suspicione. iriisione. stulticia. ex suꝑations.
collactione. licterarũ mutacione. p̃terea er pectationo¬
similitudine. nouitate. historia. u̾su. aut ab alicuiꝰ
int̾pellatione. aut arrisione. Si ꝓmiserunꝰ alit ac
ꝑati fuĩmus nos eẽ dicturos. Nos ñ eod mͦ ut ceteri

Expanded text:
accedemus et similitudinem conferemus. Item, si negabimus nos accedemus et similitudinem conferemus. Item, si negabimus nos de adunon facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nune utemur quid potissimum dicamus, aut cui loco primo la uel uerisimili immutatione, deprauatione, inuersione ab ambiguo, suspitione, irrisione, stulticia, exurpatione, collectione, litterarum mutatione, preterea exspectationsimilitudine, nouitate, istoria, uersu aut aliter interpellatione aut arrisione. Et si promiserimus aliter, ut parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri
Abbreviated transcription (Latin):
si um. si potentias. factionẽ. diuicias. in continentiam.
nobilitatẽ. clientelas. hospiciũ. sodalitatẽ. affinitates
adu̾sarioꝵ ꝓferemꝰ. & his aduim̃tis mag̃ quã u̾itati
eos confidere aꝑiemus. In contemptionẽ adducemus
si inerciam. ignaniam. desidiã. lururiã adu̾sarioꝵ ꝓfe¬
temꝰ. Ab audicoꝵ ꝑsona beniuolentia colligit᷑. si res
eoꝵ fortit̾. sapient᷑. mansuete. magnifice. uidicatas ꝓfe¬
remus. & si que de his eristimatio. que uidicii sit expecca
tio aꝑiemus. Ab reb ipsis beniuolũ efficiemꝰ auditorẽ
ria ft̃ tempora quib principio uti ñ possumu.¬
habemus. heͦc ẽ cũ ipsa res animũ auditoris a nob̾
ipsis que facta dicant᷑ ab adu̾sariis. ⁊ eẽ indigna et
nefaria. Peinde cũ du rem auxerimus. nichil simi¬
le a nobis factum ostendemus. aut aliquoꝵ iudici¬
um de simili causa. aut de ead̾. aut de minore. aitt¬
de maiore ꝓferemꝰ. Deiñ ad nrãm causã pedetemptim

Expanded text:
am trahemus, si vim, si potentiam, factionem, diuicias, incontinobilitatem, clientelas, hospitium, sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidiam luxuriam adversariorum proferemus. Ab auditorum persona benivolentia colligitur, si res eorum fortiter, sapienter, mansuete, magnifice iudicatas proferemus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii expectatio sit, aperiemus. Ab rebus ipsis benivolum efficiemus auditorem, incipio nos non possumubebimus; hoc est cum ipsa res animum auditoris a nobis ipsis que facta dicantur ab aduersariis et esse indigna et nefaria. Deinde, cum diu rem auxerimus, nichil simile a nobis ostendemus factum, aut aliquorum iudicium de simili causa aut de maiori aut de minori proferemus. Deinde ad nostram causam pedetentim
Abbreviated transcription (Latin):
ei dampnato statim folliculo lupino os inuolutũ ẽ.
& solee lignee in pedib inducte sunt. in cairerem
ductus ẽ. Qui defendebant eũ: tabulas in caieciem
affert̃. testam̃tum ipso p̃sente ꝯscͥbunt. Testes rite
affueit᷑. De illo suppliciũ paulo post sumit᷑. hi qͥ
heredes erant testam̃to: hereditatẽ adeunt. fr̃ minor
malleoli qui eũ oppugnauerat in eius ꝑiculo: suã
uocat hereditatẽ lege agnationis. hic certa lex in rẽ
uulla asfert᷑. ⁊ tñ multe afferunt᷑. Ex quib rõcina¬
tio nascitur. Quartt᷑ potuerit aut ñ potuent iure
testam̃tum face̾. ꝯstituuo legitima ẽ ex rõcinatione.

Expanded text:
Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione.
Abbreviated transcription (Latin):
tulisse: possit diẽ cũ diffinitione sit usus. quid sic
fuitũ. quid sit peculatus. Secũ fuiti agi ñ pecula¬
tus oportere. hec particio legitime ꝯftitutionis his
de causis raro uenit inuidiciũ. qd in piiuata ac¬
cione p̃torie exceptiones sunt. Et acausa cacdit¬
questionib cauetur legib ut añ si reo ꝯmodũ sit
iuidicuuĩ de aecusatore fiat. utrũ liceat᷑ accusare
neene Ex ratiotinatione ꝯtrou̾sia ꝯstat. cũ ies sine
ꝓpria lege uenit in uidiciũ. que tñ ab aliis legibus
similitudinẽ quãdã aucupatur. Ea ẽ huiꝰ modi. Lex¬
ẽ. si furiosus eistat agnatoꝵ gentiluiq in eo pecuni¬
aq eius potestas esto. ꝙ ler. qui parentẽ necasse uidica
tẽ. Q lex. Pat̾familias uti suꝑ familia pecunia ue
sua legau̾it: ita uis esto. ꝙ lex. Si pat̾familias in¬
testatus moritur: familia pecuniaq euis agnatoꝵ¬
ꝙ gentiliũ esto. Malleolus uidicatus ẽ matrẽ necasse.

Expanded text:
tulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit tulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et causa caditquaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum illi liceat accusare Ex ratiocinatione controversia constat, cum res sine propria lege venit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicattem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto. Et lex: si paterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse.
Abbreviated transcription (Latin):
Hñ posse langicionẽ tantã. Senatus decierit. si eã
legẽ ad̃ popłm ferat: adu̾sus rem publicã uder.
eũ facẽ. Saturninus ferre cepit. college intcedere.
Ille nichilominus cistellã detulit. Cepio ut illũ
contin int̾cedentib collegis adũsus rem .ꝓ. iudet
ferre cũ uris honis impetũ facit. pontes distur¬
bat. cistas deiecit. Impedim̃to ẽ que secius ferit᷑. Ar¬
cessitur cepio maiestatis. Constitutio ẽ legitima er
diffinitione. Uocabulũ enĩ diffinitur ipsũ sũ que¬
ritur quis sit minuere mnaiestatẽ. Ea. translatioẽ
ꝯtro u̾sia nascitur cũ aut tempus diffendũ. aut ae¬
custore mutandũ. aut uidices mutandos seuis di¬
cit. hac parte consticutionis greci in uidiciis. nos
in uire ciuili plerũq utimur. In hac parte nos u¬
ris ciuilis scientia iuuabit. In uidiciis tñ ñ niehil
utimur. ut hoc mͦ. Siquis peculatus accusat᷑ qđ
uasa argentea publica de loco priuato dicatur sus¬

Expanded text:
onem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegis, adversus rem publicam vidit ferre, cum viris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem. CAPUT 22 Ex translatione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure civili plerumque utimur in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sus
Abbreviated transcription (Latin):
tem gestam ⁊ unũ qdq trahenus ad ittilitatẽ niñm
transitionis. aut alicuuꝰ apparationis uł laudatioĩs¬
cã. Tercium genus ẽ id qd̃ a causa cuuli remotũ
ẽ in quo tñ exercen ꝯuenit. quo ꝯmodius illas su¬
ꝑiores narrationes in causis tractare possimꝰ. Cuiꝰ
narutionis duo sunt genera. unũ qd in neciis.
altm̃ qd in ꝑsonis positũ ẽ. Io qd̃ in uegocioꝵ ex¬
positione positum ẽ: tres ht̃ partes. fabulã. histori¬
am. argum̃tũ. Fabula ẽ que neq uãs neq ui simi¬
les ꝯtinet res. ut he que tragedis tradite sunt. histo¬
ria ẽ gesta res. s ab etatis nrẽ memoria remota. Ar¬
gum̃tũ ẽ. ficta res que tñ fien pot̾̃ uelut argum̃ta
comediarũ. Illud genus narrationis qd̃ in ꝑsonis po¬
sitũ ẽ: debet hix̃ sermonis festiuitatẽ. animoꝵ dis¬
similitudinẽ. grauitatẽ. lenitatẽ. spem. metũ. suspici¬
onẽ. desid̾iũ. dissimulationẽ. miscd̾iam. terũ uarietateᷤ.

Expanded text:
rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram transitionis aut alicuius apparationis causa. Tertium genus est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores narrationes in causis tractare possimus. CAPUT 13 Eius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere sermonis festivitatem animorum dissimilitudinem, gravitatem lenitatem, spem metum, suspicionem desiderium, dis
Abbreviated transcription (Latin):
ta cuiꝰmõi sint. negat se quia uille incense sint accedere
posse. nec edificare &̃ nunc audere. tam⁊si mn tlsculano
cod̃ die futm. Quo iste ꝓ noticia dñi ediũ ingreditur cũ
hospitib. hic inquit habud. Espicit argentũ qd̾ enit expo¬
sitũ. usit tncliniũ stratũ ꝓbat. Accedit seruulus. dicit
homini clare dnm̃ iam uenturũ siuelit exire. Ita ne inqͥt. Est¬
Camus hospites. fr̃ uenit ex failerno. Ego illi obuiã ꝑgam.¬
huc uos ad decimã uenitote. hospites discedunt. Iste se raptĩ¬
in domum suam conicit. Illi decima qua uisserat uenuit.

Expanded text:
nta cuiusmodi sint; negat se, quia villae incensae sint, accedere nta cuiusmodi sint; negat se, quia villae incensae sint, accedere posse: nec aedificare etiamnunc audere; «tametsi in Tusculano eodem die futurum; quo iste pro notitia domnaedi iam it intro cum hospitibus. «Hic», inquit, «habito.» Perspicit argentum, quod erat expositum, visit triclinium stratum: probat. Accedit servulus; dicit homini clare, dominum iam venturum, si velit exire. «Itane?» inquit. «Eamus hospitis; frater venit ex Falerno: ego illi obviam pergam; vos huc decuma venitote.» Hospites discedunt. Iste se raptim domum suam conicit; ‹illi› decuma, quo iusserat, veniunt.
Abbreviated transcription (Latin):
aut ut domi lectuli sternantur : aut ab auunculo
rogetur. ethiops qui ad balneas ueniat. aut astureoni
locus añ suũ hostium decur. aut aliquod fragile false
coragiumꝰ głe comparet᷑. Deinde exclamat ut om̃s audi¬
ant. Uideto ut om̃s diligent̃ numerentur. si potest fieri
añ noctẽ. Puer qui iam hominis naturam bene norit:
tu illo plures mutas oportet inquit. si hodie uis trans¬
numerari. Age inquit duc tecũ libanũ  sosiam. Sane
deinde casu ueniunt hospites homini. quos iste dum
splendide ꝑegrinatur: inuitat. ex eare homo hercule
sane conturbatur. s tñ auicio nature ñ recedit. Bene
inquit facitis cum uenitis. s rectius fecissetis si ad meam domũ¬
recta uia abiissetis. Io fecissemus inquiunt illi si domũ
nouissemuis. At istud quid̃ facile fuit unde libet inueni¬
re. uerũ eund illũ sequunt᷑ illi. Sermo interea huius
consumitur omĩs in ostentatione. Querit in agris frum̃¬

Expanded text:
aut ut domi lectuli sternantur, aut ab avunculo rogetur Aethiops qui ad balineas veniat, aut asturconi locus ante ostium suum detur, aut aliquod fragile falsae choragium gloriae conparetur. Deinde exclamat, ut omnes audiant: «Videto, ut diligenter numeretur, si potest, ante noctem.» Puer, qui iam bene eri naturam norit: «Tu illo ‹plures› mittas oportet», inquit, «si hodie vis transnumerari.» «Age» inquit, «duc tecum Libanum et Sosiam.» «Sane.» Deinde casu veniunt hospites homini, quos iste, dum splendide peregrinatur, ‹invitat.› Ex ea re homo hercule sane conturbatur; sed tamen a vitio naturae non recedit. «Bene», inquit, «facitis, cum venitis: sed rectius fecissetis, si ad me domurecta abissetis.» «Id fecissemus», inquiunt illi, «si domum novissemus.» «At istud quidem facile fuit undelibet invenire. Verum ite mequum.» Secuntur illi. Sermo interea huius consumitur omnis in ostentatione: quaerit, in agris frume