comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sublatis peccis: que nos fecerant inimi
sum mandata eiꝰ contͣria uoluntate nõ
litigas. qui seqͥt᷑ iussa dñi: ⁊ ad om̃e p̃¬
ceptũ diuinũ. suũ flectit arbitriũ. Pax
ad deum. qr ei reconciliati sumꝰ ꝑ mini¬
rat beneficia que a xp̃o habent᷑ dicenᷤ¬

Expanded text:
sublatis peccatis, quae nos fecerant inimicsublatis peccatis, quae nos fecerant inimicsum mandata ejus contraria voluntate non litigat, qui sequitur jussa Domini, et ad omne praeceptum divinum suum flecthabeamus, qui ei reconciliati per minirat beneficia quae a Christo habentur. VE
Abbreviated transcription (Latin):
⁊c̃. Ostendit iusticiam eẽ ex grã fidei sine
sũptiue głabant᷑. ⁊ merita iactabant. Idts
utroꝵq iactantiã repͥmens: ad pacem mo¬
net.⁊ ne indignent᷑ se eis annumerat. Qt
beamꝰ ad deũ. qmͣ non habetis uos roma¬
ni. dũ inuicem arrogatis. Attende qd̾ hic
ait iustificati ex fide: qui supͣ dixit iusti¬
ficati gͣtis ꝑ gram. Hoc sdeo dixit: nefideᷤᷤ
ip̃a suꝑba sit. ne dicat sibi. Si eñĩ ex fide:
qͦmͦ gͣtis. Qd̃ enĩ fides meret᷑. cur nõ potiꝰ
reddit᷑ qmͣ donat᷑ Ito dicat ista homo fide¬
lis q cũ dixerit. ut merear iustificatioem
habeo fidem: respondet᷑ ei. Qͥd habes qd̾ñ
accepisti : Cũ gͦ fides impetrat ĩtificatioem
sicut unicuiq partitꝰ est deus mensurã fi¬
dei. ñ grãm dei aliqͥd meriti p̃cedit huma¬
ni: s ip̃a gra meret᷑ augeri. ut aucta. me¬
reat᷑ ⁊ ꝑfici uoluntate comitante: ñ ducen¬
deum. Pacem ñq cum deo habere: fdẽ¬
facit non lex. Hoc enĩnos reconciliat dõ

Expanded text:
 Ostendit justitiam esse ex gratia fidei, sine sumptive gloriabantur, et merita jactabant; ideoque utrorumque jactantiam reprimens, ad pacem monet, et ne indignentur se eis annumerat. Quabeamus ad Deum, quam non habetis, vos Romani, dum invicem arrogatis. Attende quod hic ait: justificati ex fide. Qui supradixit justificati gratis per gratiam, hoc ideo dixit ne ipsa fides superba sit: nec dicat sibi, si ex fide, quomodo gratis? Quod enim fides meretur, cur non potius redditur quam donatur? Non dicat ista homo fidelis, quia cum dixerit: Ut merear justificationem habeo fidem, respondetur ei: Quid habes quod non accepisti? Cum ergo fides impetrat justificationem, sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei, non gratiam Dei, aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici, voluntate comitante, non ducenDeum. Pacem namque cum Deo habere ffacit, non lex: haec enim nos reconciliat Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc fecit: nob̃ ꝓderit. Suscitauit dico: a mor¬
tuis .i. a sepulcro qͥ ꝓpͥe locꝰ est mortuoꝵ. Pa¬
ter suscitauit filiũ. ⁊ ip̃e filiꝰ scd̾m qd̾ deus
suscitauit semet ip̃m: qd̾ id̾ ⁊oꝑat᷑ est sp̃c¬
sc̃s. qui xp̃c adeo patre. a iuda. a pilato tͣ¬
ditus est inmortẽ ꝓpt̾ delicta nr̃a tollenda.
iure diaboli destructo. ⁊ resurrexit ꝓpt̾ iu¬
liter ñ poteramꝰ. Nota qd̾ utͦq .i. mors ⁊

Expanded text:
c fecit, nobis proderit. Suscitavit dico, a morid est a sepulcro, qui proprie locus est mortuorum. Pater suscitavit Filium, et ipse Filius secundum quod Deus suscitavit semetipsum. Quod idem operatus est stus a Deo Patre, a Juda, a Pilato, traditus est in mortem propter delicta nostra tollenda, jure diaboli destructo. Et resurrexit propter juliter
Abbreviated transcription (Latin):
alibi. Q fecit que futa st̃. Et alibi. Qͥ elegit
nos ante m̃di ꝯstitutioẽm. Et sufficit hoc ex¬
plicare : Eligunt qus non st nec errat qul
eligit nͨ uane eligit. Eligit tm̃ ⁊ habet
dectos. quos est creaturus eligen ur doᷤᷤ
quos hc apd̾ semet ip̃m nõ in nataͣ sua: s¬

Expanded text:
alibi: Qui fecit quae futura sunt; et alibi: Qui elegit nos ante mundi constitutionem . Quis sufficit hoc explicare? Eliguntur qui non sunt, nec errat qui eligit, nec vane eligit. Eligit tamen, et habet electos quos creaturus est eligendos, quos habet apud semetipsum, non in natura sua, s
Abbreviated transcription (Latin):
est iustꝰ. s. qͥ natꝰ est in simplicitate. in¬
nocens: qͥ ñdũ laborauit. ut amplificaret
se bonis. ut st̃ paruuli in baptismo mũ¬
dati. Iustꝰ autẽ bonũ nate sue excitio me¬
liorauit. Et licet iustꝰ scd̃m modũ qͦ hie
accipit melior sit qm bonꝰ innocentie tũ
causa est miserabilior qm iusticie. qr nõ
est huiꝰ modi iꝰticia sine seueritate. Et est
sensus. Uere magnũ fecie xp̃c moriendo ꝓ
impiis. uix eñmorit᷑ quis ꝓusto qui hci¬
bet exerticiũ urrtutũ. ideo dico ꝑ iusto. nã
ꝓbono .i. simplici ⁊ innocenti: forsitanqͥs
cuudeat mori. dicendo de iusto uix: ⁊ debo¬
no forsitan. ⁊ quis ⁊ audeat: utrũq diffi¬
cule ostendit. Irarũ. s altm̃ difficilius ⁊
rib mortuus est. In hoc autẽ deus om̃e¬
dac suã caritatem .i in hoc laudabilior
eiꝰ caritas apparet. que ẽ effusa in nob̾
qui indigni ea fuimꝰ. In hoc enĩ magnꝰ
effectus disctionis mittentis patris ⁊ ue¬

Expanded text:
silicet qui natus est in simplicitate; innocens, qui nondum laboravit, ut amplificaret se bonis, ut sint parvuli in baptismo mundati. Justus autem bonum naturae suae exercitio melioravit, et licet justu secundum modum quo hic accipitur melior sit quam bonus, innocentiae tamen causa est miserabilior quam justitiae, quia non est hujusmodi justitia sine severitate. Et est sensus: Vere magnum fecimoritur quis pro justo, qui habet exercitium virtutum. Ideo dico pro justo; nam pro bono, id est simplici et innocenti, forsitan quis audeat mori. Dicendo de justo, vix et quis; et de bono, forsitan, et quis audeat: utrumque difficile ostendit, et rarum, sed alterum difficilius et ribus mortuus est. In hoc autem Deus commendat suam charitatem, id est in hoc laudabilior ejus charitas apparet quae est effusa in nobis, qui indigni ea fuimus. In hoc enim magnus effectus dilectionis mittentis Patris, et ve
Abbreviated transcription (Latin):
dictis infert ex fide fieri hẽdes abrahe Q
sit ꝓmissio om̃i semini abrahe .i. iudeo
legaliũ oꝑm. seu qͦrũlib: fidem p̃ceden¬
tium firma eñ ꝓmissio eẽ ñ potest om̃i
semini: nͥ exfide. qr origo ꝓmissionis ex
fide est ꝑ qm purificandi sc̃: ut dignifi¬

Expanded text:
dictis infert, ex fide fieri haeredes Abrahaesit promissio omni semini Abrahae, id est Judaeo legalium operum, seu quorumlibet fidem praecedentium. Firma enim promissio esse non potest omni semini, nisi ex fide, quia origo promissionis ex fide est, per quam purgandi sunt ut digni s
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ c̃. Qi. Idõ dico ex lege eẽ iram ⁊ p̃uari¬
cationẽ: qr sine ea nõ est. Ubi enĩ nõ est
lex: nͨ p̃uaricatio. Hoc dicit. qr sublatis
qd̾ ñ ait uͥ nonest lex ñ ẽ iiqͥtas. s ait. nõ
ẽ p̃uaricatio. Om̃is eñi legem p̾̃teriens ini

Expanded text:
cat: Ideo dico ex lege esse iram et praevaricationem, quia sine ea non est. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Hoc ideo dicit, quia sublatis quod non ait ubi non est lex, non est iniquitas; sed ait, non est praevaricatio. Omnis enim leg
Abbreviated transcription (Latin):
potestatẽ: ꝑ quem fit bñdictio filiis abra
he. cui dedit pat̾ gentes et t̾minos t̾re.
sicut ait dauid. Dabo tͥ gentes. ⁊c̃ Itaq¬
in illo impleta est ꝓmissio. q̃ dictũ est
abrahe: patrem multar̃ gñtiũ posuite.
Et it̃. In semine tuo benedicent᷑ om̃s gen¬
tes: ⁊alia huiꝰmodi. Hec ꝓmissio ut dictũ
est non est fcã ꝑ legem. s ꝑuisticiã fidei
ꝑ qmͣ benedicunt᷑ hoĩes: ⁊funt fiuii ab̃¬
he. Seqr. Sienim ⁊ c̃. Dixit ꝑusticiã fi¬

Expanded text:
potestatem, per quem benedictio filiis Abrahae fit, cui dedit Pater gentes, et terminos terrae, sicut ait David: Dabo ei gentes, etc. . Itaqin illo est impleta promissio qua dictum est Abrahae: Patrem multarum gentium posui te . Et item: In semine tuo, benedicentur omnes gentes , et alia hujusmodi. Haec promissio, ut dictum est, non est facta per legem, sed per justitiam fidei, per quam benedicuntur homines, et fiunt filii Abrahae. S
Abbreviated transcription (Latin):
⁊c̃ Cõmendato illo cui crediclit abrabami:
um. qui abraham ꝯtͣsꝑem priorẽ que erat
denatura .i. scd̃m naturalem ꝯsuetudinẽ.
buit. Modo ꝯt᷑rium illi spei sꝑauit . s. ut ue
sulus ex uetula ⁊stĩli: generaret ex dei po¬
tentia. que spes est gr̃e. Credidit dico: ut
uta fieret pater multarũ gentiũ ꝑfidem.

Expanded text:
ra spem, etc. Commendato illo cui credidit Abraham, um, qui contra spem, priorem, quae erat de natura, id est secundum naturalem consuetudinem, buit; modo contrarium illi spei speravit, scilicet ut vetulus ex vetula et sterili generaret ex Dei potentia, quae spes est gratiae. Credidit, dico, ut ita, fieret, pater multarum gentium. Per fidem
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt iustus. uł ita firma est ꝓmissio om̃i
semini. et nõ tm̃ ei qui solũ mͦ est ex lege.
dei excidit: s ei solũm᷑ qui est ex fide abhe
idẽ qui imitat᷑ fidem abhe. Et ideo causa
fidei alege recedendũ est: ut sit firma ꝓmiᷤ

Expanded text:
 Ambros. Vel ita, firma est promissio omni semini et non tantum ei, qui solus est ex lege, Dei excidit; sed ei solummodo qui est ex fide Abrahae, id est qui imitatur fidem Abrahae. Et ideo causa fidei a lege recedendu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ seruet᷑ amicis. i fidelib. Ad similitudinẽ
sigilli qd̃ impͥmit᷑ ut qd̾ occultũ uolumꝰ
ẽẽ: om̃ib non pateat. Hoc est autẽ my¬
steriũ. qd̃ cͥcuncisio ꝙͣ uelatũ continet.
scilic qd̾ sicut in octaua die cͥcuncidit᷑ ho
sic in octaua etate ptꝰ finẽ .uiͭ. dierũ scł̃i
auferet᷑ om̃is uetustas .s. tulpe ⁊ pene ħ
uidendũ in qͦ pͥmo instituta circuncisio¬
fuerit ⁊ qͣre. ⁊ qͥd ꝯferret: ⁊ qͣre mutata
dati eẽt. ⁊ sic ꝓbaret᷑ an compleret uł ñ
sicut adam mandatũ accepit.ne de lig¬
no manducaret: ad ꝓbationẽ obedientie.
Et sicut p̾cepta fuit circũ cisio abhe: ita
⁊ semini eiꝰ .i. hebreis ex eo nascituris.
Et fiebat octaua die lapideo cultro in
ut ꝑ obedientiã mandati abrahã placẽt
deo cui ꝑ p̃uaricationẽ adam displicuerat
Scd̾o: insignũ magne fidei abħe. Credi¬
dit enĩ se habitmͣ filium. in quo benedice

Expanded text:
r amicis, id est fidelibus ad similitudinem sigilli quod imprimitur, ut quod occultum volumus esse, omnibus non pateat. Hoc est autem mysterium quod circumcisio quasi celatum continet, scilicet quod sicut in octava die circumciditur homo, 20 sic in octava aetate post finem septem dierum saeculi, aufereum est in quo primo instituta fuerit circumcisio, et quare, et quid conferret, et quare mutata dati esset, et sic probaretur an compleret vel non. Sicut Adam mandatum accepit, ne de ligno manducaret, ad probationem obedientiae, et sicut percepta fuit circumcisio Abrahae, ita et semini ejus, id est Hebraeis ex eo nascituris. Et fiebat octava die, lapideo cultro in ut per obedientiam mandati Abraham placeret Deo, cui per praevaricationem Adam displicuerat. Secundo, in signum magnae fidei Abrahae. Credidit en
Abbreviated transcription (Latin):
bet᷑ aliqͥs strenuus: dũ fortit᷑ colerat tor
am tyrannoꝵ. Oꝑat᷑ gͦ patientiã. uł eã¬
augendo: uł potiꝰ ostendendo. Qd̾ autẽ tͥ¬
bulatio ñ tollit patientiã s auget: facit
caritas que est ꝓpͥum donũ sp̃c sc̃i. Pat̾ia¬

Expanded text:
cetur aliquis strenuus, dum fortiter tolerat tormam tyrannorum. Operatur ergo patientiam vel eaugendo, vel potius ostendendo. Quod autem tribulatio non tollit patientiam, sed auget, hoc facit charitas, quae est proprium donum Spiritus sancti. Pati
Abbreviated transcription (Latin):
bet possidentes. Et uere: nõ. Qͥa si hoc
dicunt᷑ beredes: ħ inconuenientia secun¬
tͣ qd̾ fides ẽ exinanita .i. frustrata. qͣ cõ¬
stat iustũ fuisse abraham: ⁊ ꝓmissio
est abolita .i. in expleta. ut nulli sint
heredes. Lex enĩ nonfacit aliquos here
enim̃ data est ut reos faceret delinqñ¬
tes non efficienti causa s adiuuanti gr̃ã.
nam p̃uaricationẽ. Ex ea enĩ est p̃uari

Expanded text:
bet possidentes. Et vere, non, quia si hoc dicuntur haeredes, haec inconvenientia sequuntur, quod fides est exinanita, id est frustrata, qua constat justum fuisse Abraham. Et promissio est abolita, Augustinus id est inexpleta ut nulli sint haeredes. Lex enim, non facit aliquos haereenim data est ut reos faceret delinquentes, non efficienti causa, sed non adjuvante gratia. nam praevaricationem: ex ea enim es
Abbreviated transcription (Latin):
mune: ⁊ magis gr̃e plenũ. In circuncisio¬
ne namq pecc̃a tm̃ remittebant᷑. s nec
gr᷑a ad bene oꝑandũ ꝑ eam prestabat᷑.
nec uirtutes dabant᷑ uł augebant᷑. Inba¬
ptismo uͦ ⁊ pecẽa dimittunt᷑. ⁊ gr̃a coope¬
randi confert᷑. ⁊ uͥtutes augent᷑. Ideo rec¬
te apłs dicit qd̾ abraham accepit cirrũ¬
cisionẽ tm̃ insignum. qd̾ ẽ signaculũ
exemplo om̃iũ credentiũ. sit pater dico ÷¬

Expanded text:
mune, et magis gratiae plenum. In circumcisione namque tantum peccata remittebantur, sed non gratia ad bene operandum, per eam praestabatur, nec virtutes dabantur vel augebantur. In baptismo autem peccata dimittuntur, et gratia cooperandi confertur, et virtutes augentur. Ideo recte Apostolus ait quod Abraham accepit circumcisionem tantum in signum, quod est signaculum, exemplo, omnium credentium. Si pater dico
Abbreviated transcription (Latin):
cerneret᷑ ille popłt. Qto: ut cͥcũcisio fcã ui
rili menbro ꝑ qd̾ gnat᷑ creatura morta¬
liũ. ⁊ in ꝯͦ libido solet dñari: castitatẽ ñ¬
tis ⁊ corporis seruandã. ⁊ ĩpuditiciã re¬
cidendã indicet. Ento: ideo p̃cepta fuit
ginale pec̃cm. Cũ p̃putio quippe om̃is ho
nascit᷑. qmad modũ cũ originali pecc̃o: et
cͥcuncisus p̃putiatũ gignit tͣiciens in illũ
cͦ ip̃e iam caruit. sicut baptiratꝰ infiliũ
quẽ carne generat: reatũ t᷑icit originis
aquo ip̃e iam lib̾ erat. In carne p̃putii id̃o
iussa est fieri: qr in remediũ instituta ẽ
scilie ot᷑ originale pecc̃m̃ qd̾ a parenti¬
b othimꝰ concepti in ꝯcupiscentia. que
in parte illa magis dnat᷑. Et qr in illo
menbro culpã mobedientie pͥus homo
cognouit: decuit ut ꝑn hoc mbro signũ¬
obedientie acciꝑet. fiebat autẽ octaua die
lapideo cultro. qr pt̾ septenariũ uite hu¬
iꝰ in octaua etate que erit resurgentiũ

Expanded text:
nibus ille populus. Quarto, ut circumcisio facta in virili membro per quod generatur creatura mortalium, et in quo libido solet dominari, castitatem mentis et corporis servandam, et impudicitiam recidendam indicet. Quinto, ideo praecepta fuit, ginale peccatum: cum praeputio quippe omnis homo nascitur, quemadmodum et cum originali peccato: et circumcisus praeputiatum gignit, trajiciens in illum quo ipse jam caruit, sicut baptizatus in filium quem carne generat reatum trajicit originis, a quo ipse jam liber erat. In carne praeputii ideo jussa est fieri, quia in remedium instituta est, scilicet contra originale peccatum, quod a parentibus contrahimus; concepti in concupiscentia, quae in parte illa magis dominatur; et quia in illo membro culpam inobedientiae primus homo cognovit, decuit ut in hoc membro obedientiae acciperet. Fiebat autem octava die lapideo cultro, quia post septenarium vitae hujus in octava aetate, quae erit resurgentium,
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ pater ẽ fide uͦ om̃ium credentiũ tam
uideoꝵ qm gentiũ. Ita eoꝵ pater est ut
⁊illis credentib reputet᷑ ip̃m credere ad
iuisticiam .i. ad remissionẽ pecc̃oꝵ ⁊ bona
opa. et ita sit pater circuncisionis sp̃nal¬

Expanded text:
m pater est; fide vero omnium credentium tam Judaeorum quam gentium, ita eorum pater est. Ut et illis, credentibus, reputetur, ipsum credere, ad justitiam, id est ad remissionem peccatorum et bona opera, et ita sit, pater spiritualis
Abbreviated transcription (Latin):
deus. ⁊ ñ inuenit qͥd exigat: nͥ donaue¬
rit qd inueniat. ꝑhanc fidẽ iustificas
impiꝰ .i. fit de impio piꝰ: ut deinde ip̃a fi¬
des incipiat ꝑ dilectionẽ oꝑari. Ea qͥrpe
sola bona oꝑa dicenda st̃: que fuint ꝑ
dilectioẽm dei. Hoc autẽ necc̃e est ut an¬
tecedas fides ut inde ista: non ab istis

Expanded text:
 invenit quid exigat, nisi donaverit quod inveniat. Per hanc fidem justificatur impius, id est de impio fit pius, ut deinde ipsa fides incipiat per dilectionem operari. Ea quippe sola bona opera dicenda sunt, quae fiunt per dilectionem Dei. Haec autem necesse est ut antecedat fides, ut inde ista non ab istis
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃m qͥ gͣtis pecc̾a impio dimictit: fi¬
des eius sola reputabit᷑ ad iusticiã .i. sui
ficit ad iusticiam. qmͣ oꝑa ñ meruer̃t:
⁊ ita sufficit ad salutem. Attende qd̃ ait.
credenti in eũ non ei. Ño enĩ ꝯtinuo qͥ
credit ei: credit in eum. Aluuid enĩ est cre¬
dere ineum. aliud credere ułli: aliud cre¬
dere illũ. sta ⁊ demones credebãt ei. s ñ
credebant ineũ: ⁊ nos credimꝰ paulo cre¬
dimꝰ ⁊ petro. s ñ in paulũ uł in petrũ. Cre¬
dere illi ẽ: credere uera esse que loqͥt᷑. qd¬

Expanded text:
in Christum qui gratis peccata impio dimittit, fides ejus sola reputatur ad justitiam, id est sufficit ad justitiam quam opera non meruerunt, et ita sufficit ad salutem. Attende quod ait credenti in eum, non ei. Non enim continuo qui credit ei credit in eum. Aliud enim est credere in eum, aliud credere ei, aliud credere illum. Nam et daemones credebant ei, sed non credebant in eum. Et nos credimus Paulo, credimus et Petro, sed non in Paulum vel Petrum. Credere illi est credere esse vera ea q
Abbreviated transcription (Latin):
ux est deus ⁊ om̃is homo mendax ⁊q̃
indignis uat bona: in qͦ apparet om̃¬
dabilior eiꝰ gr̃a. ⁊ iusticia Unde carnał
dicent dm̃ uti malis qͣi instrum̃to ad
głam suam: eo rem deducit. ut dicat
Sienĩ iniusticia nr̃a ei ꝓficit: sinedu¬
bio iniqꝰ est. si dãpnat peccantẽ. Qd̾ remo
deus dat bona: in qͦ apparet om̃dabili¬

Expanded text:
x est Deus, et omnis homo mendax, et quod indignis dat bona, in quo apparet commendabilior ejus gratia et justitia. Unde carnalis dicens Deum uti malis quasi instrumento ad gloriam suam, eo rem deducit, ut dicat Si enim injustitia nostra ei proficit, sine dubio iniquus est si damnat peccantem. Quod remo dat bona, in quo apparet commendabili
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfidem. No ad aliqmͣ differentiã dictũ
est hoc tanqͣm aliud sit exfide ⁊ aliud
destruimꝰ ꝑ fidẽ: absit. sso enĩ destruit᷑ lex
cumimpletai scd̾m sp̃m: cessat scd̃m littãm.
statꝰ qr mystica ⁊ cerimonialia sp̃ualit̃
implent᷑. ⁊ qd̾ minꝰ in moralib contine¬
bat. in eunͣgłio addit᷑: ⁊ qd̾ ꝓmittebat fu¬
t᷑ͣm. fides aduenisse testat᷑. Mystiea gͦ ⁊
ꝓmittentia in eungłio impleta st̃: scd̾m
sp̃ualẽ intelligentiã. Littã nͦ occidens
collit᷑. Moralia autẽ in quib minꝰ con¬
tinebat᷑: etiã scd̃m littãm in eungłio

Expanded text:
per fidem. Non ad aliquam differentiam dictum est hoc, tanquam aliud sit ex fide et aliudestruimus per fidem? Absit! Non enim destruitur lex, cum impleta secundum spiritum, cessat secundum litteram. legis, quia mystica et caeremonialia spiritualiter implentur: et quod minus in moralibus continebat, in Evangelio additur; et quod promittebat m, fides advenisse testatur. Mystica ergo et promittentia in Evangelio impleta sunt, secundum spiritualem intelligentiam. Littera vero occidens, tollitur, moralia autem, in quibus minus continebatur, etiam secundum litteram in Evangelio
Abbreviated transcription (Latin):
cit᷑. obligata est originali pecc̃o. Dimit
enĩ alia pecc̃a preteunt actu ⁊ rema¬
nent reatu ut homicidiũ ⁊ similia:
ita eꝯtͣrio fieri potest. ut ꝯcupiscentia
id ꝯcupiscibilitas. p̃tẽat reatu ⁊ ma¬
neat actu. De hac ita ait augꝰ. M anet
qͥppe in corꝑe mortis huiꝰ carnał ꝯcupis¬
centia: cuiꝰ uitiosis desideriis nos ñ obedire
p̃cipimꝰ. que tñ concupiscentia cotidie
minuit᷑ in ꝓficientib ⁊ continentibꝰ. Qͥa
enĩ dũ sibi inuicem uir mulierq miscen
tur: sine libidine non est parentũ ꝯcu¬
bitꝰ obhoc filioꝵ ex eoꝵ carne nascentiũ.
ñ potest sine pect̾o eẽ conceptꝰ uͥ pec̾cm
in paruulos ã tͣnsmittit ꝓpago: s libido.
nec fecunditas humane nature facit
hoĩes cũ pecc̃o nasci: s fẽditas libidinis
qmͣ hoĩes habent ex illiꝰ pͥmi iustissima
condẽpnatioe pecc̃i. Ideo beatꝰ dd̾ ꝓpt̾ ori¬
ginale pecc̃m quo nataͣlit̃ obstricti ft̃fi
piscibłitatẽ eẽ pecc̃m originale. Origina¬

Expanded text:
 obligata est originali peccato. Et paenim alia peccata praetereunt actu et remanent reatu, ut homicidia et similia, ita econtrario fieri potest, ut concupiscentiacupiscibilitas praetereat reatu, et maneat actu. De hac ita ait Augustinus: quippe in corpore mortis hujus carnalis concupiscentia, cujus vitiosis desideriis nos non obedire praecipimur, quae tamen concupiscentia quotidie minuitur in proficientibus et continentibus. Quia enim tur, sine libidine non est parentum concubitus, ob hoc filiorum ex eorum carne nascentium non potest sine peccato esse conceptus; ubi peccatum in parvulos non transmittit propagatio, sed libido; nec fecunditas humanae naturae facit homines cum peccato nasci, sed foeditas libidinis quam homines habent ex illius justissima condemnatione peccati. Ideo beatus David propter originale peccatum quo naturaliter obstricti filii piscentiam esse originale peccatum. Origina
Abbreviated transcription (Latin):
nisse ẜ carnem .i. ex oꝑib legis: Dicemꝰ
amb
iustificatꝰ ẽ ex oꝑib legis .i. si ex carnali
obseruatione uere est iustus. qd̃ utiq ĩ¬
possibile ẽ seqͥt᷑ hoc alud ĩpossibile .s. qd̾
ip̃e habet głam eternam. que ex iustici

Expanded text:
ndum carnem, id est ex operibus legis? Dicemusam justificatus est ex operibus legis, id est si ex carnali observatione vere justus est quod utique impossibile est, sequitur hoc aliud impossibile, scilicet quod ipse hab
Abbreviated transcription (Latin):
dũ est de oꝑib p̃cedentib fidẽ: ñ seqñ¬
tib sine quib manis ẽ fides ut aitia¬
cob fides sñ oꝑib mortua ẽ. Et ip̃e pau¬
lus ait. Si habuero om̃em fidẽ. carita
merito bonoꝵ oꝑm ꝑueniri adfidem.
hfidem sequi oꝑabona dicit hoĩem
iustificari ꝑfide sine oꝑib legis. non
re. Seqũt᷑ enĩ oꝑa iustificatũ. ñ p̃cedt̃
iustificandũ: s sola fide sine oꝑib p̃ce¬
dentib fit homo iustus. ut ñ magis sĩt
iusti qͥ oꝑa legis timore fecerãt: cũ fi¬
des ꝑdilectiõem oꝑet᷑ corde. etiã si foriͤ
ni exit in oꝑe. Na fides ꝑ disctioe moꝑa¬

Expanded text:
dum est de operibus praecedentibus fidem, non sequentibus, sine quibus inanis est fides, ut ait Jacobus: Fides sine operibus mortua est . Et ipse Paulus ait: Si habuero omnem fidem, charitamerito bonorum operum perveniri ad fidem, sed fidem sequi bona opera, dicit hominem justificari per fidem sine operibus legis, non re. Sequuntur enim opera justificatum, non praecedunt justificandum, sed sola fide sine operibus praecedentibus fit homo justus, ut non magis sint justi qui opera legis timore fecerant; cum fides per dilectionem operetur in corde, etiam si foris non exeat in opere. Nam fides
Abbreviated transcription (Latin):
de oꝑib: cũ sint mali. sicut ille phari¬
seus glabat᷑. qͥ cũ publicano in tempłu
ascendãt: ⁊ oꝑa sua iactabat dicens. ñ
stificatꝰ ẽ abhã. ñ habet głam apud de¬
um: qi qͥ fecerit in qͥt legem. iuuet in
ea .i. ñ moriet᷑ hic ut reus: nec tñ exħ
meritũ habebit apd̃ d̾m. s fidei cau
dit abrahã deo dicenti. in semine tuo
benedicent᷑ om̃s gentes. ⁊ alia huiꝰ mo¬
di. ⁊ ip̃m credere reputatũ est illi adiꝰ¬
ticiam .i. fuit ei sufficiens causa iusti¬
cie ad salutẽ. ⁊ est aliis. s tñ ei qui oꝑa¬
tur .i. qui habet tempꝰ oꝑandr: merces

Expanded text:
de operibus, cum sint mali; sicut ille Pharisaeus gloriabatur, qui cum publicano in templum ascenderat, et opera sua jactabat dicens: Non tificatus est Abraham, non habet gloriam apud Deum, quia qui fecerit, inquit, legem vivet in ea, id est non morietur hic ut reus, nec tamen meritum ex hoc habebit apud Deum, sed fidei causdit Abraham Deo, dicenti: In semine tuo benedicentur omnes gentes , et alia hujusmodi. Et ipsum credere reputatum est illi ad justitiam, id est fuit ei sufficiens causa justitiae ad salutem, et est aliis: sed tamen ei qui operatur, id est qui habet tempus operandi, merces
Abbreviated transcription (Latin):
de lacu in qͦ ñ est aqͣ. Suꝑ quẽ locũ di¬
cit ieronimꝰ. In resurrectiõe xp̃i. iusti
qͥ ꝓ pecc̃o ade uincti mn inf᷑no teneban¬
tur: resurrexer̃t. Solet autẽ queri utr̃
antiqͥs iustis qui in inf̾no tenebant᷑
pecc̃a eẽnt remissa ꝑfidẽ ⁊ penitũtiã.
qmͣ eos uere habuisse ostat᷑.Qd̃ si re¬
missa erant om̃ia: qͣ de causa apd̾ infõ
tenebant᷑. Ad qd̾ dicimꝰ qd̾ omĩa erant

Expanded text:
. Super hunc locum dicit Hieronymus: In resurrectione Christi, justi, qui pro peccato Adae vincti in inferno tenebantur, resurrexerunt. Solet autem quaeri utrum antiquis justis qui in inferno tenebantur peccata essent remissa per fidem et poenitentiam, quam eos vere habuisse constat; et si remissa erant omnia, qua de causa apud inferos detinebantur. Ad quod dicimus, quod omnia erant
Abbreviated transcription (Latin):
iam accepta gr̃a: non nob̃ s illi tribu¬
endũ est. qui ꝑ gr̃am nos iustificauit. stã
si debitã ante gram mercedem uellet
radere: penã redderet pecc̃orib debitã.
No gͥ tibi blandiaris de meritis. cum
tibi reddi mercedem scd̃m debitũ oꝑis
aidis: tanqm ñ sit in oꝑe gr̃a retͥbuen¬
to remunãtionẽ dei deposcere: cũ ⁊̃ hoc
ip̃m qd̃ agere aliqͥd possumꝰ. uł cogita
reuł ꝓloqui ip̃iꝰ dono ⁊ largitione fa¬

Expanded text:
buendum est, qui per gratiam nos justificavit. Nam si debitam ante gratiam mercedem vellet reddere, poenam redderet peccatoribus debitam. Non ergo tibi blandiaris de meritis, cum tibi reddi mercedem secundum debitum operis audis, tanquam non sit in opere gratia retribuento remunerationem Dei deposcere, cum etiam hoc ipsum quod agere aliquid possumus, vel cogitare, vel proloqui, ipsius dono et largitione fa
Abbreviated transcription (Latin):
remanet nõ iam dñet᷑: si ꝑseueret homo
in gr̃a baptismi. Id̾o caute ait. beati qͦr¬
ad culpã delete. s ñ qnͣtũ ad penam.
⁊ quoꝵ pecca actualia tecta st̃ in bap¬
tismo. Pecc̃a dicit que st̃ in actu. que ita
in baptismo tecta st̃: ut ult᷑ ñ uideant᷑
a deo ad penã. qr hoc est dei uidere pec̾ta
qd̃ punire pecca. Et qr nullus est sine
pecc̃o uł originali uł ueniali: subdit. Be¬
atus uir cui dñs ñ imputauit ad penã¬

Expanded text:
remaneat non jam dominetur, si perseveret homo in gratia baptismi. Ideo caute ait: Beati ad culpam deletae, sed non quantum ad poenam, et Quorum peccata, actualia, tecta sunt in baptismo. Peccata dicit quae sunt in actu, quae ita in baptismo tecta sunt ut ultra non videantur a Deo ad poenam, quia hoc est Deum videre pecca vult mala. Et quia nullus est sine peccato originali, vel veniali, subdit: Beatus, vir cui non imputavit Domin
Abbreviated transcription (Latin):
t̾uã slemo gͦ cõputet uere bona oꝑa¬
lua ante fidem. Ubi fides ñ erat᷑ bonũ
opꝰ ñ erat. Gonũ enĩ opꝰ intentio facit
intentioẽm fides dirigit. Nõ ualde
actendas qͥd homo faciat᷑ s qͥd cũ facit
attendat: qͦ lacertos optime gub̾nai¬
bit᷑m᷑ quecũq hominẽ iustificari ꝑfi
dem. qd̾ credendũ ẽ: qr ⁊̃ gentiũ crea¬
dꝰ iustificatorͦ Nõne ⁊ gñtiũ creator
est ut udeoꝵͦ. Inmo ⁊ gñtiũ creator
est ut iudeoꝵ. ut eoꝵdẽ credat᷑ ita iusti

Expanded text:
 Nemo ergo computet vere bona opera ante fidem, ubi fides non erat, bonum opus non erat. Bonum enim opus intentio facit, intentionem fides dirigit. Non valde attendas quid homo faciat, sed quid cum facit attendat, quo lacertos optimae gubernabitramur quemcunque hominem justificari per fidem, quod credendum est, quia etiam gentium Creadus justificator. Nonne et gentium creator est ut Judaeorum? Imo et gentium creator est ut Judaeorum, ut
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ que ex oꝑib est: dicit habẽ głam¬
corda hõiũ ⁊ scit qͥ credit in occulto uł
non. Et est sensus Si gͦ abͣham ex oꝑi¬
b legis iustificatꝰ ẽ. ip̃e habet głam de
hac iustificatione. s apd̃ hoĩes ñ scd̾m¬

Expanded text:
quidem quae ex operibus est, dicit habecorda hominum, et scit qui credit in occulto, vel non. Et est sensus: Si ergo Abraham ex operibus legis justificatus est, ipse habet gloriam, de hac justificatione, sed ap
Abbreviated transcription (Latin):
Abraham ex fide est iustus. s ei qui o¬
ꝑatur illa carnalia legis oꝑa. uł aliqͣ
bona. ut grãm fidei ⁊ iustificationis me¬
reputabit᷑ ad iusticiam .i. sufficit ad ui¬
sticiã. ⁊ ita attribuit aliis qd̾ dixit de a
apd̾ dm̃: ⁊ ideo ex fide iustꝰ ẽ. Dico qd̾ ex
fide est iusticia. ⁊ hoc est scd̃m ꝓpositũ
gr̃e dei. Sic enĩ decreuit deus. ut cessante
onere legis: fides iustificet. Hoc autẽ nu¬
nit exemplo ꝓpħe dd̾: subdens. Sicut. ⁊c̃

Expanded text:
Abraham ex fide est justus, sed ei qui operatur illa carnalia legis opera, vel aliqua bona ut gratiam fidei et justificationis mereputatur ad justitiam, id est sufficit ad justitiam, et ita attribuit aliis quod dixit de Abapud Deum, et ideo ex fide justus est. Dico quod ex fide est justitia, et hoc est secundum propositum gratiae Dei; sic enim decrevit Deus, ut, cessante onere legis, fides justificet. Hoc autem innuit exemplo prophetae David, subdens: Sicut, etc.
Abbreviated transcription (Latin):
liundũ maris .i. eos qui erant desꝑatis¬
simi un ⁊ ioh̾es caute ñ ait. dico ut ñ
quis oret: sed non dico ut quis oret. Ex
quod diir tales ñ posse penitẽ. uł hu¬
militatẽ p̃candi subire: intelligendũ
in uitam non in mortẽ apͥncipio con¬
stituit homines. Ip̃e enim infert sibi
interitũ: qui medentis dñi ꝯtẽpnit con¬
siliũ. Ergo dũ tempꝰ est pͣuitatẽ suam
unus qͥsq deserat: dĩ patĩam ꝑtimescat:
ne quem nc̃ tnͣqͥllum despicit: iratum
postmodũ euadere nequaꝗͣ. possit. b̃a¬
nr̃is uitiis ad uindictã ꝓuocari iram
tc̃ punient᷑. & euelationis: qr tc̃ reuela¬
bitur. qd̃ a nob̾ mͦ nescit᷑. Conficeant᷑ ⁊̃

Expanded text:
rofundum maris, id est eos qui erant desperatissimi. Unde Joannes caute non ait, dico ut non quis oret, sed non dico ut non quis oret . Et quod dicuntur tales non posse poenitere, vel humilitatem deprecandi subire, intelligendum invitam non mortem a principio constituit homines. Ipse enim infert sibi interitum, qui medentis contempsit consilium Domini. Ergo dum tempus est, pravitatem suam unusquisque deserat, Dei patientiam pertimescat, ne, quem nunc tranquillum despicit, iratum postmodum evadere nequaquam possit. Tavitiis nostris ad vindictam provocari. Iram tunc punientur; revelationis, quia tunc revelbitur quod a nobis
Abbreviated transcription (Latin):
tuos. nã mas mancipati bonossi poss¬
fieri deuorare uellent. ut sicut sepuler̃
patet ad recipienda cadauera: ita ⁊ ad¬
lose agebant. ũb̾ bonadicentes s ma¬
lũ corde cogitantes. qr uenenũ aspidũ
id ÷ odium insanabile erat sub labiu
ba muscipła sc̃ Ad hoc eni locunt᷑¬
ut decipiant. ut sicut ꝑ labia serpentiᷤ
ꝑemptoriũ uenenũ effusũ est: ita ⁊ ꝑ
labia eoꝵ dolus ⁊ captio. Qͦrũ etiã os¬

Expanded text:
us. Nam malis mancipati bonos si possfieri, devorare vellent, ut sicut sepulcrum patet ad recipienda cadavera, ita et adlose agebant, verbis bona dicentes, sed malum corde cogitantes, quia venenum aspidum, id est odium insanabile erat, sub labiis ba muscipula sunt. Ad hoc enim loquuntut decipiant. Ut sicut per labia serpentis peremptorium venenum infusum est, ita per labia eorum dolus et captio. Quorum etiam o
Abbreviated transcription (Latin):
r̃t xͥ aduentũ: in inf̾no tenebant᷑ usq
ad xp̃i passionẽ uͥ uͭ penis oppͥmeban¬
tur. nͨ tñ dm̃ uidebãt: qd̾ erat eis pena.
hoc autẽ erat eis ꝓ pcc̃o pͥmi hoĩs siue
ꝓpecc̃o originali: ꝓpt̾ qd̾ obclus erat

Expanded text:
no tenebantur, usque ad Christi passionem, ubi nec poenis opprimebantur, nec tamen Deum videbant, quod erat eis poena. Hoc autem erat eis pro peccato primi hominis, sive pro peccato originali, propter quod occlusus erat
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃i ꝯgruis. habetq oꝑa miscd̾ie in mo¬
ralib p̾ceptis. Qre gͦ ⁊ ip̃a ñ dicit᷑ lex fa¬
ctoꝵ: Ad qd̾ bͤuit̃ dicã. qd̾ lex que dicit᷑
oꝑm. minando imꝑabat: s gr̃am faci¬
endi non p̾stabat. Lex autẽ que dicit᷑ si¬
dei. oꝑa qͥd̾ mandat: s credendo impe¬
trat ut fiant. ⁊ illa oꝑa secunt᷑ iusticiã.
Nõ enĩ ex ip̃is iusticia ẽ. s ip̃a st̃ ex iusti¬
cia: id̾oq ñ iusticiã oꝑm s oꝑa iusticie

Expanded text:
moralibus praeceptis. Quare ergo et ipsa non dicitur lex factorum? Ad quod breviter dicam, quod lex quae dicitur operum, minando imperabat, sed gratiam facienti non praestabat. Lex autem quae dicitur fidei, opera quidem mandat, sed credendo impetrat, ut fiant, et illa opera sequuntur justitiam. Non enim ex ipsis est justitia, sed ipsa sunt ex justitia. Ideo
Abbreviated transcription (Latin):
iecta remotiõe imqͥtatis dei .i. int̾po¬
sita de monstͣtioẽ qͣ ostendit᷑ qd̾ deus
ñ est inquus. unde u̾ba apparet ꝓphe
ñ eo quo dc̃m̃ est sensu ꝑcipienda᷑ re¬
dit apsi ad ꝓbationẽ carnał. nitens
ꝓbare qd̾ sideus punit malos: iniqꝰ ẽ.¬

Expanded text:
rjecta remotione iniquitatis Dei, id est interposita demonstratione qua ostenditur quod Deus non est iniquus, unde appan eo quo dictum est sensu accipienda, redit Apostolus ad probationem carnalis nitentis probare quod si Deus punit malos iniq
Abbreviated transcription (Latin):
stat. ⁊iustos facit ꝑ fidẽ. Lex autẽ oꝑm.
ubi iubebant᷑ oꝑa. s ñ dabat᷑ grã. ꝑle
gem oꝑm: dicit ds̃ bomini. fãc qd̾ uibeo.
ꝑlegem fidei: dicit homo deo. Daqd̾ iubeᷤ
Ideo enĩ iubet lex. ut admoneat qͥd faci¬
at fides ut cui uiber᷑. si ñ potest: scias
qͥd petat. Si autẽ ꝯtinuo potest. ⁊ obe¬
dient̃ facit: debet etiã scire quo donan¬
te possit. Seqͥt᷑ Arbit᷑mur enĩ qd̾ lex fi¬
dei iustificet: ab auctoritate sua ostendit.

Expanded text:
x autem operum, ubi jubebantur opera, sed non dabatur gratia. Per legem operum dicit Deus homini: Fac quod jubeo; per legem fidei dicit homo Deo: Da quod jubes. Ideo enim jubet lex ut admoneat quid faciat fides, ut cui jubetur, si non potest, sciat quid petat. Si autem continuo potest et obedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. Arbitramur enim quod lex fidei justificet, ab auctoritate sua ostendit.
Abbreviated transcription (Latin):
qr eiꝰ nob̾ largitate donat᷑. Iusticia gͦ dei
sine lege est. s ñ sine lege manifestata.
Qmͦ enĩ ꝑ legem testificata: si sñ lege
rio legis .i. ñ adiutis lege. s ñ sine lege
ens: sanaret᷑. Id̾oq de sap̃ia ciꝰ dicit᷑. qd̾
legem ⁊ miscd̃iã in lingua portet. Le
uͦ: qͣ iustificet humiliatos. Ergo iusticia
est ꝑfidem xp̃i. Hec autẽ iusticia uenit
in om̃es. ⁊ ut magis ꝓpͥe dicat᷑ suꝑ om̃s

Expanded text:
 ejus nobis largitate donatur. Justitia ergo Dei sine lege est, sed non sine lege manifesta. Quomodo enim per legem testificata, si sine legerio legis, id est non adjutis lege, sed non sine lege ens sanaretur. Ideoque de sapientia ejus dicitur, quod legem et misericordiam in lingua portet: legrdiam vero, qua justificet humiliatos. Ergo justitia est per fidem Christi. Haec autem justitia venit in omnes, et, ut magis proprie dicatur, s
Abbreviated transcription (Latin):
at. s uoluntas nr̃a ostendit᷑ infirma
ꝑlegem: ut sanet gr̃a uoluntatẽ. ⁊sa¬
na uoluntas impleat legem. ñ ꝯstitu¬
ta sub lege: nͨ indigens lege. Ip̃a est gͥ¬
erat impiꝰ. ⁊ideo ꝑcipiende huiꝰ gr̃e me¬
gr̃a s pena debet᷑ nͨ ista eẽc gr̃a. si non

Expanded text:
at, sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et sana voluntas impleat legem, non constituta sub lege, nec indigens lege. Ipsa ierat impius. Et ideo percipiendae hujus gratiae megratia, sed poena debetur: nec ista esset gratia, si non
Abbreviated transcription (Latin):
it dũs discipłis sensũ ut intelligẽnt
psalmis. Noñꝗͣ uͦ psalmi lex uocant᷑:
qui in lege eoꝵ scͥptꝰ ẽ: qr odio habuie¬
it̃ me gratis. Ita ⁊ hic psalmi dicunt᷑
his loqͥt᷑ qui in lege st̃ .i. iudeis legẽ ha¬
scilie ñ tm̃ gentił sine lege reus de ĩ¬
pietate. s ⁊̃ uideꝰ reus de legis tͣusgressi¬
one. fiat subdit᷑ deo. totũ ei tribuens.¬

Expanded text:
ent psalmis . Nonnunquam vero psalmi lex vocantur; qui in lege eorum scriptus est: Quia odio habuerunt me gratis . Ita et hic psalmi dicunturhis loquitur qui in lege sunt, id est Judaeis legem hascilicet non tantum gentilis sine lege reus de impietate, sed etiam Judaeus reus de legis transgressione, fiat subditus Deo: totum ei tribuens
Abbreviated transcription (Latin):
debes głari : Exclusa ẽ głatio tua. Glati¬
one laudabilem dicit que in dño ẽ. eãq
exclusam dicit .i. ut emineret expres-¬
sam: ñ ut abscedẽt pulsam. Unde ⁊ ex¬
clusores dicunt᷑: qͥdã artifices argenta¬
rii. In qͣ significatiõe ⁊̃ accipit᷑ ilid̾ in
psalmo. ut excludant᷑ qui ꝓbatist̃ ar¬
gento .i. ut emineant hii: qui ꝓbati

Expanded text:
debes gloriari? Exclusa est gloriatio tua. Gloriationem laudabilem dicit quae in Domino est, eamque exclusam dicit, id est ut emineret expressam; non ut abscederet, pulsam. Unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii, in qua significatione etiam accipitur illud in Psalmo: Ut excludantur qui probati sunt argento , id est ut emineant hi, qui probati
Abbreviated transcription (Latin):
Qxẜe erat deus sto reqͥrit dico ẜ potiꝰ
rentes deum: declinant abeo. ⁊ inclinan¬
t᷑ ad malũ ⁊ simul s. cũ ip̃a declinatioe.
inutiles fcĩst̃. qr ⁊ alios declinare fece
qui faciat bonũ nõ ẽ utiq usq ad unũ.

Expanded text:
 erat Deus, Non requirit dico, sed potius omnes non quaerentes Deum declinant ab eo, et inclinantur ad malum. Simul, scilicet cum ipsa declinatione, inutiles facti sunt, quia et alios declinare fecerqui faciat bonum, non est utique usque ad unum,
Abbreviated transcription (Latin):
tioẽm ⁊ litẽ ꝯponit. que int̾ uideos ⁊ gñ¬
tiles orta erat. cũ illi tanqͣm ex m̃itis o¬
ꝑm legis. sibi redditũ euu głũ p̃miũ ar¬
bitrarent᷑. illi econt᷑ uideis se p̃ferre ge¬
siebant: tanqm int̾fectoribꝰ dñi. Deiũ
ꝓphicũ testimoniũ subdit. qͦ ostñdit etiã
uideos reos de qͥbꝰ minꝰ iuderet᷑. qr sub lege
dei uiuere uscebant᷑: dicñs sicut scͥptũ ẽ.¬

Expanded text:
tionem, et litem componit quae inter Judaeos et gentiles orta erat, cum illi tanquam ex meritis operum legis, sibi redditum Evangelii praemium arbitrarentur; illi contra Judaeis se praeferre gestiebant tanquam interfectoribus Domini. Deinde propheticum testimonium subdit, quo ostendit etiam Judaeos reos, de quibus minus videtur, 16 quia sub lege Dei vivere videbantur, dicens: Sicut scriptum e
Abbreviated transcription (Latin):
deo qm greco scd̾m pͥorẽ statũ: ⁊ respon¬
dit multũ ⁊uiqͦ maxime demõst̾uit.
mͦ querit utr̃ in hoc statu gr̾e plꝰ sit iu¬
deo qm gentili: ⁊ respondet non. ĩmo
leqͣqͣm. qr ñ ẽ ꝑsonarũ acceptio apd̃ de¬
um: s in om̃i gente qͥ timet dm̃. ħ accep¬
tus ẽ illi. U̾e ñ sumꝰ nos uidei digniores
gentibꝰ in hac gr̃a. Causati enĩ sumꝰ i ra

Expanded text:
eo secundum priorem statum. Et respondet, multum. Et in quo maxime demonstravit. Modo quaeritur utrum in hoc statu gratiae plus sit Judaeo quam gentili; et respondet, non. Imo psonarum acceptio apud Deum, sed in omni gente qui timet Deum hic acceptus est illi . Vere non sumus nos Judaei digniores gentibus in hac gratia. Causati enim sumus. Id
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ pt᷑ du̾sionem. pt᷑ qͣm dedit bona ĩ¬
digno: unde głosus apparet᷑: Ante con¬
uersioẽm enĩ cũ male me̾rer: ex meis
ñ erat głosior. Et ẽ seniꝰ acsidicẽt. Qd̾
ante remissioẽm uideri potãt: pꝰt uide

Expanded text:
id est post conversionem, postquam dedit bona indigno, unde gloriosus apparet. Ante conversionem enim cum male mererer, ex meis non erat gloriosior. Et est sensus, ac si diceret, quod ante remissionem videri poterat, post vide
Abbreviated transcription (Latin):
axͦ iħu. De quo petrꝰ ait. qi ñ corrupti¬
bili argento uł auro redẽpti estis: sed
p̃tioso sanguine unigeniti filii deistẽ¬
pe ut iustificarent᷑ hoĩes diuina gra:
ueritas de maria nata ẽ. ut posset ꝓ
illis iustificandis offerre sacrificiũ paᷤ¬
sionis ⁊ crucis. Nisi enĩ a nob sume¬
ret carnẽ mortalẽ xp̃c: mori ñ poss.
Notand̾ uͦ qr recte dicit᷑ redemisse noᷤ:
non emisse. Ip̃iꝰ enĩ ante ꝑ natam fu¬
eramꝰ: s nr̃is delictis alienati sumꝰ. Si
gͥ ad pecc̃a ñ redeamꝰ: fructuosa erit

Expanded text:
u. De quo Petrus ait, Quia non corruptibilibus argento, vel auro, redempti estis, sed pretioso sanguine unigeniti Filii Dei . Nempe ut justificarentur homines divina gratia, Veritas de Maria nata est, ut posset pro illis justificandis offerre sacrificium passionis et crucis. Nisi enim a nobis sumeret carnem mortalem, Christus mori non posset. Notandum vero quia recto dicitur redemisse nos, non emisse. Ipsius enim ante per naturam fueramus, sed nostris delictis alienati fuimus. Si ergo ad peccata non redeamus, fructuosa erit
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃e dixit. peccaui ut iustificeris. inuiste
trahebat᷑ a carnalibꝰ. causã diuine iusti¬
ficatioĩs: nr̃a pecc̃a fore intelligñtib. E¬
rant enĩ qͥdã qui dicebant dm̃ uelle noᷤ
peccare. ideo ut oꝑatione nr̃i iustꝰ appa¬
reret: ⁊dũ pecc̃m nob̾ dimittẽt. qd̾ mi¬
sericors sit patefacẽt. Dicebant etiã eñ
uelle nos mentiri: ut ip̃e solus uerax
inueniret᷑. Qd̾̃ suita eẽt: iniuste ab illo
dãpnarem᷑. Contͣ illos tales: hic loqͥt᷑¬

Expanded text:
ipse dixit: Peccavi ut justificeris, injuste trahebatur a carnalibus, causam divinae justificationis nostra peccata fore intelligentibus. Erant enim quidam qui dicebant Deum velle nos peccare, ideo, ut comparatione nostri justus appareret, et, dum peccatum nobis dimitteret, quod misericors sit, patefaceret. Dicebant etiam eum velle nos mentiri, ut ipse solus verax inveniretur. Quod si ita esset, injuste ab illo damnaremur. Contra illos tales loq
Abbreviated transcription (Latin):
ex fide sine lege est iusticia: gͦ õuidẽe
ubi est głatio tuaͤ qͣi. so potes głari.
Dsa illa uitiosa głatio tua de suꝑbia
ueniens: exclusa est .i. sublata ẽ. Et ꝑ
qͣm legen exclusa est suꝑba głatio:¬

Expanded text:
ex fide sine lege est justitia, ergo, o Judaee, ubi est gloria tua? Non potes gloriari; nam illa vitiosa gloriatio tua de superbia veniens exclusa est, id est ablata est. Et per quam lege
Abbreviated transcription (Latin):
uostatu. qm̃ gentis. Ha ꝓphe auctori¬
tate monstrat. ⁊ deum eẽ ueracẽ. quod
ꝑtinet ad suꝑioreͣm ꝯfirmationẽ. ⁊ ho¬
minẽ ẽẽ mendacem: qd̾ ꝑtinet ad bo¬
minis indignitatẽ. Hoc autẽ .s. om̃is
homo mendax ideo addit apłs ut ap¬
pareat ꝓmissionẽ dei fcãm eẽ Ppletã
miscd̾iam dei. ut gr̃a detur indignis
ciunt ẽẽ mutabilem. natura enĩ que
fallit᷑ nõ absurde dicit᷑ mendax. Deus
autẽ apd̾ quẽ nich futm est immuta¬
bilis ꝑseuerat: Uł om̃is homo ẽ mendax
scilict qͥ ñ credit qd̾ ꝓmisit deus: qui ne¬
gat dm̃ ĩplesse ꝓmissa. Hoc facit maxi¬
me iuideus. qͥ diffidens de ꝓmissis dei. mẽ¬
dax est. ⁊ dm̃ mendacem ꝓnuntiat: qnͣ¬
lis in eẽntia. ⁊ ꝑ pecc̃a diffluens. Qd̃ aũ¬
dens uerax sit ꝓpħico exemplo ꝯfirmat:
subdens. sicut scͥptũ ẽ. Q .d. Deus ẽ ue

Expanded text:
e auctoritate, monstrat et Deum esse veracem, quod pertinet ad superiorum confirmationem; et hominem esse mendacem, quod pertinet ad hominis indignitatem. Hoc autem scilicet omnis homo mendax, ideo addit Apostolus, ut appareat promissionem Dei factam esse et completam, diam Dei, ut gratia Dei detur indignis, ciunt esse mutabilem. Natura enim quae fallitur non absurde dicitur mendax. Deus autem apud quem nil futurum est immutabilis perseverat. Vel, omnis homo est mendax, scilicet qui non credit quod promisit Deus, qui negat Deum implesse promissa. Hoc facit maxime Judaeus, qui diffidens de promissis Dei, mendax est, et Deum mendacem pronuntiat, quonilis in essentia, et per peccata diffluens. Quod autverax Deus sit prophetico exemplo confirmat subdens, sicut scriptum est, quasi dicat: De
Abbreviated transcription (Latin):
dicat᷑. qr dat. qd̾ daturꝰ negat᷑. Eũq
dat qd̾ iudicat᷑ ñ daturꝰ: uincit. ostñ¬
dens se ueracem. illũ autẽ mendacẽ:
qui ñ credit ũbis eiꝰ. Et est hic ut ꝯsecu¬
ta ut sit ut causatm̃. ⁊ respicit ad illd̾
sti enĩ. Qcũq hora pec̾cor ingemuerit:
om̃iũ iniqͥtatũ euis ñ recordãbor ãpłi.
⁊uincas. indulgentiam pc̃ci mͥ dan¬
do: cũ iudicaris ab hoĩb mͥ ueniã ñ da¬
re. Dicebãt enĩ qͥdã dd̾ adeo gͣuit̃ deli¬

Expanded text:
dicatur, quia dat quod daturus negatur. Cumque dat quod judicatur non daturus, vincit, ostendens se veracem, illum autem mendacem qui non credit verbis ejus. Et est hic, ut consecuta ut sit, ut causativum et respicit ad illud sti enim: Quacunque hora peccator ingemuerit, omnium iniquitatum ejus non recordabor amplius . Et vincas, indulgentiam peccati mihi dando; cum judicaris, ab hominibus mihi veniam non dare. Dicebant enim quidam David adeo graviter deli
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ dedisse homini. om̃es affectꝰ om̃esq
motꝰ: quib ad u̾tutẽ niti poss ⁊ ꝓgre¬
di. Insuꝑ ⁊ uim rationis inseruit quã
agnosceret qͥd deb̾et agere uł eauere
his autem acceptis homo neglexit iter
uirtutis incedere. cui ex deo nicħ defu¬
it. ip̃e uͦ inuenit᷑ defuisse his que a deo
data sc̃ sibi. Merito gͦ dicit᷑ d̾s talem
iniudicio uincere: ⁊iustificari mũbiᷤᷤ
suis. uł ita. bibi soli peccaui. qr adeo

Expanded text:
e homini omnes affectus, omnesque motus, quibus ad virtutes niti posset et progredi. Insuper etiam vim rationis inseruit, qua agnosceret quid deberet agere vel cavere. His autem acceptis homo neglexit iter virtutis incedere, cui ex Deo nil defuit, ipse vero invenitur defuisse his quae a Deo data sunt sibi. Merito ergo dicitur talem in judicio Deus vincere, et justificari in verbis suis. Vel ita, tibi s
Abbreviated transcription (Latin):
caris. Quasi dicẽt dd̃: Ego peccaui ⁊ ma¬
lũ feci in adultĩo ⁊ homicidio: ut tu õ
deus mittendo filiũ de styrpe mea sicut
iusticia ñ ex meis meritis: iustus ẽẽ
comꝑberis. ⁊uincas implendo ꝓmissa¬
cũ iudicaris appłis non debere imple
ꝓmissa ꝓpt̾ mea peccasa .l. non mittẽ
filium de stirpe mea. Daiuid enĩ pꝰtqm¬
factꝰ est aduiter ⁊ homicida uyxorem u¬
rie accipiendo. illũ gladio filioꝵ ãmon
occidendo: multi dicebant. uacua effi¬
ex semine eiꝰ xp̃c nasciturꝰ sit. qr non

Expanded text:
aimo Quasi dicat David: Ego peccavi et malum feci in adulterio et homicidio, ut tu, o Deus, mittendo Filium de stirpe mea sicut justitia non ex meis meritis complesse comproberis, et vincas, implendo promissacum judicaris a populis non debere implere promissa propter mea peccata, id est non mittere Filium de stirpe mea. David enim postqufactus est adulter, et homicida uxorem Uriae accipiendo, et illum gladio filiorum Amon occidendo, dicebant multi: Vacua effiex semine ejus Christus nasciturus sit, quia non
Abbreviated transcription (Latin):
facta est in carne .i. in ablatione cutis.
sed ille est uerus uideus: qui est uidenᷤ
in abscondito cordis .i. qui est corde cõ¬
fitens. ⁊ illa est uera çircuncisio: que
est cͥcuncisio .i. mundatio cordis. ip̃a
infigura docebat. cuiꝰ circuncisionis
laus .i. que cͥcuncisio uere laudabił:
non ex hõĩb s ex deo est .i. ex gr̃a dei

Expanded text:
facta est. In carne, id est in ablatione cutis; sed ille est vere Judaeus, qui est Judaeus in abscondito cordis, id est qui est ex corde confitens. Et illa est vera circumcisio, quae est circumcisio, id est mundatio cordis, ipsa, in figura docebat. 14 Cujus circumcisionis laus, id est quae circumcisio vere laudabilis, non ex hominibus, sed ex Deo est, id est ex
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisio. s ñ ꝓfuit ad salutẽ: sine
spuał legis obseruantia uñ hait. Cir
gre pꝰtqͣm exhibita est ui̾tas ñ m ñ ꝓdest
sed etiã obest. Unde inseqñti dicit. Si cͥcũ¬
dest cͥcũcisio: si legẽ obserues. Si autẽ
p̃uaricator legis sis .i. si ñ imples qd̃ eͥ¬
cũcisio exigit. scilie ut credas in xp̃m:
cͥcũcisio tua carnał fc̃a est p̃putium.
idẽ ñ plus ualet qmͣ p̃putium. Seiñ
a otͣriis infe̾ns: subdit. Si gͥ ⁊c̃. q.d. Et

Expanded text:
 sine spiritualis legis observantia. Unde hic postquam exhibita est veritas non modo non prodest, sed etiam obest. Unde in sequentibus dicit: Si circumdest circumcisio si legem observes; si autem praevaricator legis sis, id est si non imples quod circumcisio exigit, scilicet ut credas in Christum, circumcisio tua, carnalis, facta est praeputium, id est non plus valet quam praeputium. Deinde a contrariis inferens, subdit: Si igitur, et
Abbreviated transcription (Latin):
intelligent de futa᷑ redẽptione que
tiã ꝑtineant seminis abrahe. hocf̃
dis eoꝵ est. ut legẽ ꝑ qͣm addisce̾nt rec¬
tum a ꝑu̾so distinguere: digni iudica¬
rent᷑ acciꝑe. ⁊ ideo plus est uideis scd̾m
priorem statũ: qmͣ gn̾tib. S dices. sõ

Expanded text:
intelligerent de futura redemptione, quae tiam pertineant seminis Abrahae, Ambrdis eorum est, ut legem per quam addiscerent rectum a perverso distinguere, digni judicarentur accipere: et ideo plus est Judaeis secundum priorem statum
Abbreviated transcription (Latin):
do indm̃. uł deus ñ sit fideł in ꝓmissis:
illis qui credt̃. Nõ enĩ q aliqui credere
noluer̃t iccͥco p̾uidicabit᷑ cetũs iudeis ne
digni dicant᷑ acciꝑe que ꝓmisit deusfi¬
delib. qͥppe cũ sic facta sit ꝓmissio: ut

Expanded text:
is in promissis illis qui credunt. Non enim quia aliqui credere noluerunt idcirco praejudicabitur caeteris Judaeis, ne digni dicantur accipere quod promisit Deus fidelibus: quippe cum sic facta fuerit promissio, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nos Et hic enĩ. ñ quia dicit om̃es decli¬
nauert̃ totã penitꝰ plebẽ sigc̃at: s alte¬
rã partẽ plebis. Semꝑ enĩ duo pͦpłi st̃ ĩ
una plebe. Hic ẽ gͦ pͦpłi quẽ increpat
dñs dicens sub noĩe ierłm. Ierłm que

Expanded text:
es declinaverunt, totam penitus plebem significat, sed alteram partem plebis. Semper enim duo populi sunt in una plebe. Hic est enim populus quem increpat Dominus, dicens sub nomine Jerusalem Je