comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lȩsistis: Ledit discipulus magistrũ siper negle¬
gentiam suã precepta eiusꝰ laboremq dis¬
perdat: Non leserant galathȩ apostolum
usq inpresens tempus : euuangeliũ eius ac
mandata seruantes: aut certe ita quando
uobis primũ euuangeliũ ad nuntiaui. & prop¬
ter infirmitatẽ carnis ur̃ȩ quia non potera¬
tis sacramenta suscipere maiora predica¬
ui uobis quasi paruulis: & meipsum infir¬
mum esse simulaui : ut uos infirmos iucri¬
facerẽ nonne quasi angelũ suscepistis me
quasi xp̃m iħm: cumigitur in nullo me illo
atq: delectum similẽ filio dĩ puta ueritis
Quomodo ad malora uos prouocans lȩdor
a uobis perdendo laborẽ meũ. & dispensa¬
tionẽ illã qua me paruulũ esse simulaue¬
ramꝰ irrito opere nunc lugensĩper in fir¬
mitatẽ autẽ carnis non suae sed audien¬
tum galathis paulus ad nunciat : qui non
poterant carnẽ subicere uerbo di & qua¬

Expanded text:
laesistis. Laedit discipulus magistrum, si per neglilaesistis. Laedit discipulus magistrum, si per negligentiam suam praecepta ejus laboremque disperdat. Non laeserant Galatae Apostolum, usque in praesens tempus Evangelium ejus ac mandata servantes. Aut certe ita: Quando vobis primum Evangelium annuntiavi; et propter infirmitatem carnis vestrae, quia non poteratis sacramenta suscipere majora, praedicavi vobis quasi parvulis, et meipsum infirmum esse simulavi, ut vos infirmos lucrifacerem: nonne quasi angelum suscepistis me, quasi Christum Jesum? Cum igitur in nullo me illo atque dejectum similem Dei Filio putaveritis: quomodo ad majora vos provocans laedor a vobis, perdendo laborem meum, et dispensationem illam, qua me parvulum esse simulaveram, irrito opere nunc lugetis? Per infirmitatem autem carnis non suae, sed audientium, Galatis Paulus annuntiat: qui non poterant carnem subjicere verbo Dei, sed qua
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ xp̃m iħm: Superiori sententiȩ iunge quod
sequitur: quod ut fiat manifestius sit ordo
iste quẽ fingimus: obsecro uos fr̃s estote
sic̃ & ego quiꝰa & ego sic̃ a uos: simile est huic
& alibi obsecro primũ omniũ fieri de precatio¬
nes. oraciones postolationes graciarũ ac¬
tiones : Petriquoq: uerba dicentis Senio¬
res inuobis rogo consenior ipse & testis passi¬
onum xp̃i: Quȩ qui dẽ & nos adhumilitatẽ
prouocant. & superciliũ decutiunt episco¬
porum. qui uelut ialiqua sublimispecula
constituti. uix dignantur uidere morta¬
les & allo qui conseruos suos: discant ab apło
errantes & insipientes galathas Fratresuo¬
cari discant post increpationẽ blanda uerba
dicentis : Obsecro uos & quod obsecrat illutꝰ
est ut imitatores eius sint sic̃ ipse xp̃i immo
ut presentẽ locũ sequar. nichil est grande
quod postolat. ut quomodo ipse propterillos
demaiori factus est minor : sic illi aminori¬
bus ad malora conscendant: Nichil me inquit

Expanded text:
jam pridem. Superiori sententiae junge quod sequitur, quod ut fiat manifestius, sit ordo iste quem fingimus: Obsecro vos, fratres, estote sicut et ego, quia et ego sicut vos. Simile est huic i Deo . Nec non et alibi: Obsecro primum omnium fieri deprecationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones . Petri quoque verba dicentis: Seniores in vobis rogo consenior ipse, et testis passionum Christi . Quae quidem et nos ad humilitatem provocant, et supercilium decutiunt episcoporum, qui velut in aliqua sublimi specula constituti, vix dignantur videre mortales, et alloqui conservos suos. Discant ab Apostolo, 459 errantes et insipientes Galatas fratres vocari. Discant post increpationem blanda verba dicentis: Obsecro vos . Quod autem obsecrat, illud est, ut imitatores ejus sint, sicut ipse Christi; immo ut praesentem locum sequar, nihil est grande quod postulat: ut quomodo ipse propter illos de majori factus est minor: sic illi a minoribus ad majora conscendant. Nihil me, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
I seruitutẽ generans quȩ est agar. syna enim
Imons est iarabia qui conterminus estei quȩ¬
n nunc est hierusalẽ & seruit cum filiis: Illa¬
N autẽ quȩ sursum est hierusalẽ libera est quȩ

Expanded text:
 servitutem generans, quae est Agar. Sina enim mons est in Arabia: qui conjunctus est ei, quae nunc est Hierusalem, et servit cum filiis suis. Illa autem quae sursum est Hierusalem, libera est, qu
Abbreviated transcription (Latin):
si a ut̃ breuitas habet᷑ contemptui. contemnat᷑
rum. in quibus tãmira tã grandia sum quȩ fe¬
runt᷑ : ut nescias utrũ breuitatẽ sermonum
in illis admirari debeas an magnitudi nẽ sen¬
suũ: Quod si intelligerent hi qui epłam adphy¬
lemonẽ repudiantꝰ qua breuitatẽ dispice¬
rent quȩ placiniosis legis operibus euuan¬
geli codecore conscripta est . dũ breuiatũ
consummatumq sermonẽ faciat dñs suꝑter¬
ram sed lamipsa apłi uerba ponenda sunt

Expanded text:
Si autem brevitas habetur contemptui, contemnatur Si autem brevitas habetur contemptui, contemnatur  in quibus tam mira et tam grandia sunt quae feruntur, ut nescias utrum brevitatem sermonum in illis admirari debeas, an magnitudinem sensuum. Quod si intelligerent hi, qui Epistolam ad Philemonem repudiant, numquam brevitatem despicerent: quae pro laciniosis Legis oneribus, evangelico decore conscripta est, dum breviatum consummatumque sermonem facit Dominus super terram. Sed jam ipsa Apostoli verba ponenda sunt
Abbreviated transcription (Latin):
indĩ quo sđã filios adoptari. Non est huius tẽmporis
ad omã respondere . qui a nec om̃ã quȩ ꝓponere illi
solent intulimus. Quodsi non putant eorũ essepar¬
ua quorũ & magna sunt : alterũ michi conditorẽ
iuxta ualentinũ marcionẽ appellen formicȩ uer¬
miũ culicũ. locustarũ : alterũ cȩliterrȩ maris
& angelorũ debent introducere. an pocius eius¬
dem potentiȩ est ingeniũ qđ maioribus exorcu¬
eris : etiã minoribus nonnegare : & qm̃ mar¬
cionis fecimus mentionẽ. pauli esse ad phylemo
dam in his mutauerit . atq conroserit: in hanc
solã manus non est ausus mittere. qui a sua illã
breuitas defendebat: Sed michiui detur
dũ epłam simplicitatis arguunt suã impericiã
ꝓdere non intelligentes quid insingulis sermo¬
nibus uirtutis & sapientiȩ lateat . quȩ oran¬
tibus uobis & ipso nobissc̃o sp̃u suggerente
quoscripta sunt suis locis explanare conabim̃ :

Expanded text:
in Dei quosdam filios adoptari? Non est hujus temporis in Dei quosdam filios adoptari? Non est hujus temporis ad omnia respondere: quia nec omnia, quae illi proponere solent, intulimus. Quod si non putant eorum esse parva quorum et magna sunt, alterum mihi Conditorem, juxta Valentinum, Marcionem et Apellen, formicae, vermium, culicum, locustarum: alterum coeli, terrae, maris, et angelorum debent introducere. An potius ejusdem potentiae est, ingenium quod in majoribus exercueris, etiam in minoribus non negare? Et quoniam Marcionis fecimus mentionem, Pauli esse Epistolam adam in his mutaverit atque corroserit, in hanc solam manus non est ausus mittere: quia sua illam brevitas defendebat. Sed mihi videntur, dum epistolam simplicitatis arguunt, suam imperitiam prodere, non intelligentes quid in singulis sermonibus virtutis ac sapientiae lateat. Quae, orantibus vobis, et ipso nobis sancto Spiritu suggerente, quo scripta sunt, suis locis explanare conabimur.
Abbreviated transcription (Latin):
cum defer. & illudutinã excidant᷑ qui uos contur¬
bant: Inuenire plurima & adromanos & adce¬
teras eccłas. maximeque adcorinthios reme
apłs loquit᷑. Ceteris aut̃ ego dico non dns: quas
& ipsas bale aliquid habent aut pauli epłas non
putandas. aut si istȩ recipiunt᷑: recipienda esse
& adphylemonẽ. exprȩ iudicio similiũ receptarũ:
Ualde aut̃ eos simplicit̃ errare. si putent cibũeme¬
re. hospiciũ prȩparare uestimenta conquirere :
esse peccatũ & adserere fugari sp̃m scm sicorpuscu¬
li paulisꝑ necessitatibus seruiamus: Noli te iquit
apłs contristare sp̃m scm̃. in quo signatiestis indie
redemptionis : Quibus operibus sc̃s sp̃s contristet᷑
ꝓpheta commemorat: multis hos dinẽ uitiis pec¬
catisq digestis ad eetremũ inferens: In omnibus
istis contristabas me: Alio quin calicẽ aquȩ frigidȩ
porrigere pedes lauare immolare uitulũ praoi¬
dium p̃rȩparare peccatũ sit cũ sciamus exhis rebs

Expanded text:
r; et: Utinam excidantur qui vos conturbant. Inveniri plurima et ad Romanos, et ad caeteras Ecclesias maximeque ad Corinthios remisApostolus loquatur: Caeteris autem ego dico, non Dominus. Quas et ipsas quia aliquid tale habent, aut Pauli epistolas non putandas: aut si istae recipiuntur, recipiendam esse et ad Philemonem, ex praejudicio similium receptarum. Valde autem eos et simpliciter errare, si putent cibum emere, hospitium praeparare, vestimenta conquirere, esse peccatum, et asserere fugari Spiritum sanctum, si corpusculi paulisper necessitatibus serviamus. Nolite, inquit Apostolus, contristare Spiritum sanctum, in quo signati estis in die redemptionis . Quibus operibus Spiritus sanctus contristetur propheta commemorat, multis in ordine vitiis peccatisque digestis, ad extremum inferens: In omnibus istis contristabas me. Alioqui calicem aquae frigidae porrigere, pedes lavare, immolare vitulum, prandium praeparare, peccatum sit: cum sciamus ex his rebus
Abbreviated transcription (Latin):
spm scm sed ꝓpriȩ hoc esse saluatoris insigne
quia permanebatheo his & ceteris istius
quodȩdificare non possit. &t plerisq: ueteribs
recuparatã dũ commendandi tantũ sone offi¬
cio non docendi. at econtrario quiges manȩ
auctoritatis eã esse defendunt. bicunt num quã
in toto orbe acunctis eccłiis fuisse susceptã nisi
re dequibus &ipse humanȩ in becillitatis penu¬

Expanded text:
m; sed proprium hoc esse Salvatoris insigne, quia permaneat in eo. His et caeteris istiusmquod aedificare nos possit; et a plerisque veteribus repudiatam, dum commendandi tantum scribatur officio, non docendi. At econtrario qui germanae auctoritatis eam esse defendunt, dicunt numquam in toto orbe a cunctis Ecclesiis fuisse susceptam, nisi re, de quibus et ipse humanae imbecillitatis e
Abbreviated transcription (Latin):
necom̃a xp̃o inseloquente dixisse. Neq huma¬
nain becillitasimũ tenorẽ sc̃i sys feruere po¬
tiusse neq huius corpusculi necessitates sub
reprandiũ cibũ capere esurire sttire ingesta
sse aliquot tempus. in quo paulus dicerenon au
illud an experimentũ quȩritis eius quibi me loquit᷑
xp̃s. Quale inquiunt experimentũ xp̃i est audire
pȩnulã quã reliqui tro ade apud carpũ ueniens
tecũ defer. & illud ad galathas. utinã excidant᷑¬
+ qui uos conturbant & in hac ipsa epła Si mul¬
ss autẽ & prȩpara michi hospiciũ. hoc aũt̃ non so¬
lum apłis sed ꝓphetis quoq similit̃ accessisse. Vn¬
de sepius seribtũ ferat᷑ factũ est uerbũ dñi ad
ezechihel siue adquem lib& aliũ ꝓphetarũ quia
post ecpletũ uaticiniũ Rursus insem& reuer¬
tens homo communis fier& & iã ꝓpheta. &

Expanded text:
nia, Christo in se loquente, dixisse: quia nec humana imbecillitas unum tenorem sancti Spiritus ferre potuisset: nec hujus corpusculi necessitates  Alre prandium, cibum capere, esurire, saturari, ingesta isse aliquod tempus in quo Paulus dicere non autus ; et illud: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus ? Quale, inquiunt, experimentum Christi est, audire: Penulam quam reliqui Troade apud Carpum, veniens tecum affer . Et illud ad Galatas: Utinam et excidantur qui vos conturbant . Et in hac ipsa Epistola: Simul autem et praepara mihi hospitium. Hoc autem non solum apostolis, sed prophetis quoque similiter accidisse: unde saepius scriptum feratur: Factum est verbum Domini ad Ezechiel , sive ad quemlibet alium prophetarum: quia post expletum vaticinium, rursum in semet revertens, homo communis fieret e propheta; et
Abbreviated transcription (Latin):
ligere ꝓcreatos: Vnde melius esse ut non
solum de his qui inȩcđa sunt prodiuersita¬
te ut supra diximus intellectuũ. Alios ser¬
uos. Alios liberos arbi trentur: sed etiã deino
eodẽq: homine. quã diuu sequatur historiam
ancillȩ eũ esse filiũ : cũ autẽ a periente iħu
scribturas. in censum fuerit cor eius. &i
fractione panis inspexerit eũ quẽ antea
non uidebat. tunc &ipsum sarrȩ filiũ nomi¬
nari. Marcion & manicheus hunc locũ in quo
dixit a posto lus. Quȩ quidẽ sunt allegorica
& ceteraquȩ se cuntur de codice suo tolle¬
re noluerunt putantes aduersum nos re¬
linqui. Quod scilic& lex alitersit intelligenda
quã scribta est. cumutiq etiã si allegori¬
ce. ut nos quoq fatemur: & paulus doc&
accipienda sit non prouoluntate legentis:
sed proscribentis auetoritate sic conditasit
& eo ipso quod contra nosseruare uisi sunt:
contertotur . quod moyses creatoris dĩser

Expanded text:
ligere procreatos. Unde melius esse, ut non ligere procreatos. Unde melius esse, ut non solum de his qui in Ecclesia sunt, pro diversitate ut supra diximus intellectuum, alios servos, alios liberos arbitremur: sed etiam de uno eodemque homine quamdiu sequitur historiam, ancillae eum esse filium: cum autem aperiente Jesu Scripturas, incensum fuerit cor ejus, et in fractione panis inspexerit eum quem antea non videbat : tunc et ipsum Sarae filium nominari. Marcion et Manichaeus hunc locum in quo dixit Apostolus: Quae quidem sunt allegorica, et caetera quae sequuntur, de codice suo tollere noluerunt, putantes adversum nos relinqui: quod scilicet Lex aliter sit intelligenda, quam scripta est; cum utique etiamsi allegorice quod nos quoque fatemur, et Paulus docet accipienda sit, non pro voluntate legentis, et pro scribentis auctoritate sic condita sit: et eo ipso, quod contra nos servare visi sunt, conterantur: quod Moyses creatoris Dei ser
Abbreviated transcription (Latin):
conscribtum non esse perpetuũ cũ & incola
a perpetua possessione diuersus sit. & synae
montis nomen : temptationẽ son&. & ara¬
bia signific& occasum : & econtrario quȩ sur¬
sum est hierusalẽ quȩ est libera materq: sco¬
rum demonstra hanc hierus alẽ quȩ est
in prȩsenti deor sum esse & i humili Infi¬
moq demersam: Sunt quiduo testamen¬
ta & aliter intelligant ut scribturã diui¬
nam tam ueterẽ quã nouã iuxta diuer¬
sitatẽ sensus eorumq sententiã quilegunt
aut ancillã interpretentur aut liberã: & eos
qui adhuc litterȩ seruiant . & sp̃m timoris
habeant inseruitute de agar ȩgyptia uelin
esse generatos: Eos autẽ qui ad superiora
conscendant & allegorice uel int sentire
quȩ scribta sunt filios esse sarrȩ quȩ in lin¬
gua nr̃a Aꝑxoyta. Idest princeps inter¬
pretatur genere feminino: & hoc ob illã
cilla. Quos lib& uero delibera gentiliũ intel¬

Expanded text:
conscriptum, non esse perpetuum: cum et incolatus conscriptum, non esse perpetuum: cum et incolatus a perpetua possessione diversus sit, et Sina montis nomen tentationem sonet: et Arabia significet occasum: et econtrario quae sursum est Jerusalem, quae est libera materque sanctorum, demonstret hanc Jerusalem, quae in praesenti est, deorsum esse, et in humili infimoque demersam. Sunt qui duo Testamenta et aliter intelligant: ut Scripturam divinam, tam veterem quam novam, juxta diversitatem sensus eorumque senientiam qui legunt, aut ancillam interpretentur, aut liberam, et eos, qui adhuc litterae serviant, et spiritum timoris habeant in servitutem, de Agar Aegyptia velint esse generatos: eos autem qui ad superiora conscendant, et allegorice velint sentire quae scripta sunt, filios esse Sarae, quae in lingua nostra ἄρχουσα, id est, princeps interpretatur, genere feminino. Et hoc ob illam cilla, quoslibet vero gentilium de libera intel
Abbreviated transcription (Latin):
n est mater nra Pene cunctorũ super hoc loco
ista est expla natio ut agar ancillã interpre¬
tentur in lege & in populoludȩorũ : Parrã aũt
liberã in eccła quȩ degentibus congregata
est quȩ mater scõrum fit : Paulo dicente¬
i Que est materomniũ nr̃m. Hȩc diu non pepe¬
rit ante quã xp̃s de uirgine nasceretur. &
sterelis fuit. necdũ risumundi ssaac deelec¬
to patre . cũ uoce sublimiũ dogmatũ resonin¬
te si quiđẽ & abrahã in nr̃a lingua pater
electus cum sonitu refertur : a garautẽ
quȩ iiner pretatur paro ecia idestꝰ in colats
siue peregrinatio: sine mora generat is ma¬
hel quitantũ audiat dĩ prȩcepta nec faciat
hominẽ rusticũ. sanguinariũ. deserta ser¬
tantẽ qui uni uersis fr̃ibus suis deliberapro¬
creatis Inimicus sit & aduersa eis fronte
consistat. Nec mirũ uetus testamentũ quo
in monte syna qui est inarabia & consinus et
ei quȩ nuncest hierusalẽ Constitutũ estatq

Expanded text:
nostrum. Pene cunctorum super hoc loco ista est explanatio, ut Agar ancillam, interpretentur in Lege, et in populo Judaeorum: Saram autem liberam, in Ecclesia, quae de gentibus congregata est, quae mater sanctorum sit, Paulo dicente: Quae est mater omnium nostrum. Haec diu non peperit, antequam Christus de Virgine nasceretur, et sterilis fuit: necdum risu mundi Isaac de electo patre cum voce sublimium dogmatum resonante: siquidem et Abraham in nostra lingua, pater electus cum sonitu refertur. Agar autem quae interpretatur παροικία, id est, incolatus, sive peregrinatio, sive mora, generat Ismael, qui tantum audiat Dei praecepta, nec faciat hominem rusticum, sanguinarium, deserta sectantem: qui universis fratribus suis de libera procreatis inimicus sit, et adversa eis fronte resistat. Nec mirum vetus Testamentum, quod in monte Sina, qui est in Arabia, et confinis est ei, quae nunc 473 est Jerusalem, constitutum est atque
Abbreviated transcription (Latin):
torille sit legis qui potest dicere nossumus
circum cisio & inocculto iudeus : & scimus
quia lex spiritalis est qui autẽ concisionẽ &
hiter fi ectricẽ sequatur litterã eũ non le¬
gis esse factorẽ sed uerȩ legis iimicũ maxi¬
mȩ post saluatoris aduentum qui adse con¬
uertentibus tollat uelamen. ut om̃s reuela

Expanded text:
tor ille sit Legis, qui potest dicere: Non sumus tor ille sit Legis, qui potest dicere: Non sumus circumcisio; et, In occulto Judaeus: et, scimus quia Lex spiritualis est. Qui autem concisionem et interfectricem sequatur litteram, eum non Legis esse factorem, sed vere legis inimicum, 481 maxime post Salvatoris adventum, qui ad se convertentibus tollat velamen de corde
Abbreviated transcription (Latin):
intermissã legẽ reos eos faci& qui etiãsiue¬
lint uniuersa conplere non possint: nos uero
legẽ sequi spiritalẽ quȩ dicat. Non ifrenabis
os boui trituranti : &cũ apło intelligere.
Num quid debubus cura est dõ: sed propter
nosutiq dicit. & obseruaresabbata delicata
non utbos & asinus nr̃ & uilia pecoralȩ tentur
insabbato sed illi homines & pecora de quibus
scribtum est : Homines & iumenta saluos fog
dñe . Homines rationa biles quosq: & spirita¬
les uiros: animalia uero eos quitar dioris inee¬
nii sunt & aspiritalibus adagenda dñi sabbe
erudientur nec contrariũ esse id quod supra
dictũ est: Si circumcidamini xp̃s uobis nidi
prodest & quod sequitur. Testificor omnem
hominẽ circumcidentẽ se qm̃ debitor est uni¬
uersȩ legis faciende. Huic quod infertur ano¬
bis neq enim auditores legis iusti apud dm
sed factores legis iustificabuntur: Quia fac¬

Expanded text:
intermissam Legem reos eos faciat, qui etiamsi veintermissam Legem reos eos faciat, qui etiamsi velint, universa complere non possint? Nos vero legem sequi spiritualem, quae dicat: Non infrenabis os bovi trituranti , et cum Apostolo intelligere: Numquid de bobus cura est Deo ? sed propter nos utique dicit, et observare sabbata delicata , non ut bos et asinus noster, et vilia pecora laetentur in sabbato; sed illi homines, et pecora, de quibus scriptum est: Homines et jumenta salvos facies, Domine . Homines rationabiles quosque et spirituales viros, animalia vero, eos qui tardioris ingenii sunt, et a spiritualibus ad agenda Domini sabbata erudiuntur. Nec contrarium esse id quod supra dictum est: Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest: Et quod sequitur: Testificor omnem hominem circumcidentem se, quoniam debitor est universae Legis faciendae, huic quod infertur a nobis. Neque enim auditores Legis sunt justi apud Deum: sed factores Legis justificabuntur. Quia fac
Abbreviated transcription (Latin):
nem primo ad abrahã de indepermoysen
in lege prȩcepit non solũ circum cisio nẽsed
& alia multa obseruanda constituit. dies
festos hiero solimis frequentandos. hostiarũ
holo causta mane semꝑ & uespere imola¬
tionẽ in uno tantũ loco agni terrȩ septima
estate ferias quinquagesimũ remissionis an¬
num. & cetera quȩ facile est describturis excer¬
pere sibi unum quemq: lectorẽ coartabimstaq:
hebionẽ & sectatores eius qui post euuange¬
lium credentes in xp̃o circum cidendos putañ
ut aut circum cisione faciant: &ceteraquȩ
prȩcipiuntur i lege aut sim possibile est cunc¬
ta fieri cess& & cir cum cisio quȩ cum cȩteris
quasi inutilis pretermissa est Quosi responde¬
rint possibilia tantũ debere facere non enim
đm ea a nobis exigere quȩ non possimus sed quȩ
possimus inplere dicemus eis non eius dẽ esse
di custo diri uellelegẽ. & eos quilegẽ custo¬
diant derelmnquere. aut quo modo propter

Expanded text:
nem primo ad Abraham, deinde per Moysen nem primo ad Abraham, deinde per Moysen in Lege praecipit, non solum circumcisionem, sed et alia multa 480 observanda constituit: Dies festos Jerosolymis frequentandos: hostiarum holocausta, mane semper et vespere: immolationem in uno tantum loco agni, terrae septima aetate ferias: quinquagesimum remissionis annum, et caetera quae facile est de Scripturis excerpere sibi unumquemque lectorem. Coarctabimus itaque Ebionem, et sectatores ejus, qui post Evangelium credentes in Christo circumcidendos putant, ut aut circumcisionem faciant, et caetera quae praecipiuntur in Lege: aut si impossibile est cuncta fieri, cesset et circumcisio, quae cum caeteris quasi mutilis praetermissa est. Quod si responderint, possibilia tantum debere se facere non enim Deum ea a nobis exigere quae non possumus, sed ea quae possimus implere, dicemus eis, non ejusdem esse Dei, custodiri velle Legem, et eos qui Legem custodiant derelinquere. Aut quomodo propter
Abbreviated transcription (Latin):
inxp̃o & incarne confidimus : Non confidit
incarne qui omnẽ utilitatẽ expectat axp̃o &
non seminat incarne : ut de carne metat
corruptionẽ. sed in sp̃ũ de quo uita ȩterna ge¬
neratur subtilius intuenda sententra Sim
cum ci damini . xp̃s uobis nichil ꝓdest Quod non
solũ in eoisi circum cidantur non eis prosit
ipsa circum cisio sed etiã siceteras uide ant᷑
extra cir cum cisionẽ inxp̃o habere uirtutes
Uniuersȩ pereant . cũ post fidẽ x̃p̃ĩ fuermt
circum ciss: Quid igitur: nichil ꝓfuit timo¬
theo circum cisio multũ per om̃nẽ modũ non
enim tamideo circum cisus est. ut ex circum¬
cisione aliquid ȩmolumenti estimar& posse
consequi: quã ut ceteros lucrifacer&. factus
iudeis iudebs: ut ludȩos adfidẽ xp̃i suacis¬
cum cisione trans ducer&. tuncsiquide non
prodest circum cisio : cum aliquidper seme¬
yi: omnẽ hominẽ circumcidentẽ se. qm̃ debitos
estimi uersȩ legis faciendȩ : ds̃ qui circum cisio¬

Expanded text:
non in carne confidimus . Non confidit in carne, qui omnem utilitatem exspectat a Christo, et non seminat in carne, ut de carne metat corruptionem; sed in spiritu, de quo vita aeterna generatur. Subtilius intuenda sententia: Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest. Quod non solum in eo si cirumcidantur, non eis prosit ipsa circumcisio; sed etiamsi caeteras videantur extra circumcisionem in Christo habere virtutes, universae pereant, cum post fidem Christi fuerint circumcisi. Quid igitur? nihil profuit Timotheo circumcisio? Multum per omnem modum. Non enim tam ideo circumcisus est, ut ex ipsa circumcisione aliquid emolumenti aestimaret posse se consequi, quam ut caeteros lucrifaceret . Factus Judaeis Judaeus, ut Judaeos ad fidem Christi sua circumcisione transduceret. Tunc siquidem non prodest circumcisio, cum aliquid per semem omnem hominem circumcidentem se, quoniam debitor est universae Legis faciendae. Deus qui circumcisio
Abbreviated transcription (Latin):
eq nosportare potuerunt : Quod autẽ ad po¬
uit: nolite iterũ : non quo prius legẽgalathȩ
custodierint: sed quo & ido latriȩ sugũ grauȩ
it quo ȩguptiorũ populus oppressus ađ instar
lum bi hirubrũ mare mersus est. suxta quȩ̃
ensũ & supra dixerat : Quomodo conuertimi
ulterũ ad infirma &egena elementa quibus
ursũ seruire uultis dies obseruatis & men
ipłi pauli predicationẽ dolis derelictis sta¬
fitim ad euuangelii transcenderant gr̃am non
euertebantur adlegis iudaicȩ seruitutẽ quã
ium quã prius cognõuerant : sed uolentes ob¬
eruare tempora circumcidi carne & hostias
fferre corporeas : Quodam modo meosdẽ re¬
uertebantur cultus : quibus iidolatria ante
Vismahelitas & madianeos prepuciũ non ha¬
ere: quod autẽ nationes obseruent dies &
nenses & annos ut inã ne sciremus nen obiscũ
us dico uobis: qm̃ si circum cidamini ap̃s uobis
ichil ꝓdest: In euu angelio saluator ad disci

Expanded text:
nostri portare potuerunt ? Quod autem apposuit, nolite iterum, non quo prius Legem Galatae custodierint; sed quo et idololatriae jugum grave sit, quo Aegyptiorum populus oppressus, ad instar plumbi in Rubrum mare mersus est . Juxta quem sensum et supra dixerat: Quomodo convertimini iterum ad infirma, et egena elementa; quibus rursum servire vultis, dies observantes, ePauli apostoli praedicationem idolis derelictis statim ad Evangelii transcenderant gratiam, non revertebantur ad legis Judaicae servitutem, quam nunquam prius cognoverant; sed volentes observare tempora, circumcidi carne, et hostias offerre corporeas, quodammodo in eosdem revertebantur cultus quibus in idololatria ante et Ismaelitas, et Madianaeos praeputium non habere. Quod autem nationes observent dies, menses, et annos, utinam nesciremus, ne  Al. nelus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest. In Evangelio Salvator ad disc
Abbreviated transcription (Latin):
stantes dicitur. & quistat uideat necadas
& in alio loco state iuriliter agite conforta¬
mini : Vtstent cũ eo quȩ̃ ste fanus a dexti
patris stantẽ uidit in martyrioper seuerss
ficilẽ laboriosam quȩ die acnocte cultosł
isuos graui opere consumat. sic̃ & petrus mac¬
tibus a postolorũ : Quid temptatis in quit pone

Expanded text:
stantes dicitur: Et qui stat, videat ne cadat . stantes dicitur: Et qui stat, videat ne cadat . Et in alio loco: State, viriliter agite, confortamini , ut stent cum eo, quem Stephanus a dextris Patris stantem vidit in martyrio perseveransdifficilem, laboriosam, quae die ac nocte cultores suos gravi opere consumit. Sicut et Petrus in Actibus apostolorum: Quid tentatis, inquit, impone
Abbreviated transcription (Latin):
ba dñi adludeos loquentes simanseritis in
sermone meo cognoscetis ueritatẽ. & uer¬
tas liberauuit uos: Hac libertate & apłs libe¬
ratus. aiebat. Cum enim sim liber ex omnibus
qui facit peccatũ seruus peccati est. Ille quia
se ab omnibus uitiis liberũ. ab omni concupi¬
scentia &errore sciebat alienũ recte in xñ¬
I libertate gaudebat dicens: Non sinnus an¬
i cillȩ filii sed liberȩ. qua libertate &p̃s libera
n uit. state & nolite iterũ iugũ seruitutis con¬
ni tineri: &ex hoc ostenditurꝰ quia nonstet:
qui iugo here at seruitutis: & quia his quia ꝓ̃õ
libertate donatus est tam diu fuerit sub iugo
quã diu sp̃m seruitutis habuerit intimore
& legis hicia sit secutus. Quodautẽ ait . stato
firmã & stabilẽ in xp̃o hortatur fidẽ ut ecde
galatie fixo insaluatore permaneant pede
de quo & in alio loco lustus loquitur : Statut
doctrinȩ & indiuersa rapiantur : Unde&ad

Expanded text:
ba Domini ad Judaeos loquentis: Si manseritis in ba Domini ad Judaeos loquentis: Si manseritis in sermone meo, cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos . Hac libertate et Apostolus liberatus aiebat: Cum enim sim liber ex omnibus. Qui facit peccatum, servus peccati est . Ille quia se ab omnibus vitiis liberum, ab omni concupiscentia et errore sciebat alienum, recte in Christi libertate gaudebat dicens: Non sumus ancillae filii, sed liberae: qua libvit . State, et nolite iterum jugo servitutis contineri. Et ex hoc ostenditur, quia non stet qui jugo inhaereat servitutis. Et quia is qui a Christo libertate donatus est, tamdiu fuerit sub jugo, quamdiu spiritum servitutis habuerit in timore, et Legis initia sit secutus. Quod autem ait, state, firmam et stabilem in Christo hortatur fidem, ut Ecclesiae Galatiae fixo in Salvatore permaneant pede. De quo et in alio loco justus loquitur: Statuit doctrinae, et in diversa rapiantur . Unde et ad
Abbreviated transcription (Latin):
&ꝓphetas & apłos persecuti sunt. & aduer¬
antur uoluntati dĩ. Quidebimus multo ma¬
ores per secutiones quas nos etiã historiȩ
locent Alude is inxp̃ianos quã a gentilibus
cum xp̃o resurgentes ea quȩrunt quȩ sur¬
um sunt : non deorsum faciant quod uolun¬
ucd cum ismahelẽ persequantur ssaac.
icientur foras cum ancilla matre. matre¬
gyptia: nec accipient hereditatẽ quam
sui de repromissione solus natus est conse¬
uetur: Eleganter autẽ & illud quod his
ui scđm carnẽ natus est persequitur spirita¬
minum quã enim spiritalis persequiturcar¬
alẽ sed igno scit ei quasi rusticano frĩ scit
um posse ꝓficere pertempus: & siquando ȩgyp¬
ie filium uiderit irascentẽ recordatur uno¬
s patris. qui lucȩ bouescrearit : & culicẽ
inmagnadomo non solũ esse uasa aurea
argentea. sed lignea & fictilia. Itaq: cum
plo paulo dicamus: Non sumus anc ille filii
sed liberȩ & renouati in xp̃o : audiamus uer¬

Expanded text:
phetas, et apostolos persecuti sunt, et adversantur voluntati Dei: et videbimus multo majores persecutiones, quas nos etiam Historiae docent, a Judaeis in Christianos quam a gentibus cum Christo resurgentes, ea quaerunt quae sursum sunt, non deorsum. Faciant quod volunt: cum Ismaele persequantur Isaac: ejicientur foras cum ancilla matre Aegyptia: nec accipient haereditatem, quam solus qui de repromissione natus est, consequentur. Eleganter autem et illud, quod is qui secundum carnem natus est, persequitur spiritualem. Numquam enim spiritualis persequitur carnalem; sed ignoscit ei quasi rusticano fratri: scit eum posse proficere per tempus. Et si quando Aegyptiae filium viderit irascentem, recordatur unius patris, qui lucem, boves crearit et culicem: et in magna domo, non solum esse vasa aurea et argentea; sed lignea et fictilia. Itaque cum apostolo Paulo dicamus: Non sumus ancillae filii, sed liberae ; et renovati in Christo, audiamus ver
Abbreviated transcription (Latin):
at ulla dubitatio quod circum cisioni prodest
sed propter eos qui ex iudȩis crediderant: Ad
romanos decircumcisione sententiã tempera¬
uit saulatim ad epłe eiusdẽ posteriora descen¬
dens nec circumcisionẽ nec prȩputiũ aliquid
nualere monstrauit dicens: Circum cisioltaq:
nichil est & prȩputiũ nichil est. sed obseruatio
mandatorum di : Intantũ enim circumcisio
nichilest : ut hisra helice quoq: domui se de
circumcisione lactanti nichil profuerit.
propheta memorante : Om̃s gentes : incircum¬
mcisȩ carnȩ domus autẽ ihł incircum cisacor¬
de & in circum cisus mel chisedech circumo¬
sum bene dixerit abrahã Nam quodait sor¬
cum ci damini tale est quale sidicere uolius¬
sa si carne circumcidamini: quã in alio loco
non circum cisionẽ : sed concisionẽ uocatd
cens Uidete concisionẽ: nos enim sumus

Expanded text:
at ulla dubitatio, quod circumcisio nihil prosit, at ulla dubitatio, quod circumcisio nihil prosit, sed propter eos qui ex Judaeis crediderant ad Romanos de circumcisione sententiam temperarit, paulatim ad Epistolae ejusdem posteriora descendens, nec circumcisionem, nec praeputium aliquid valere monstravit, dicens: Circumcisio itaque nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei . Intantum enim circumcisio nihil est, ut Israeliticae quoque domui, se de circumcisione jactanti, nihil profuerit, propheta memorante: Omnes gentes incircumcisae carne, domus autem Israel incircumcisa corde , et incircumcisus Melchisedec, circumcisum benedixit Abraham. Nam quod ait: Si circumcidamini ; tale est, quale si dicere voluisset, si carne circumcidamini. Quam in alio loco non circumcisionem, sed concisionem vocat, dicens: Videte concisionem. Nos enim sum
Abbreviated transcription (Latin):
eos essedictatã quiexludȩis gentilibusqs
diderant & hoc egisse paulũ. ut neuter popu¬
lus offenderetur. quo scilic& suũ utraq plebs
priui legiũ possider&: ut nec gentiles circum¬
ciderentur. nec circum cisi ad ducerent prȩ¬
pucium. ad galathas autẽ scribens alio usu
sit argumento non enim erant excircum ci¬
sione sed & gentibus qui crediderant nec po¬
terat eis pro desse circumcisio : qui posteuiun¬
geli gr̃am iterũ ad legalia reuerterenturele¬
menta & inactibus apłorũ narrat historia
cum quidã de circum cisione surgentes. adseru¬
issent eos qui & gentibus crediderant debere
circumcidi & legẽ custo dire moysi. seniores
qui hiero solimis erant & apłos pariter congre¬
gatos statuisse perlitteras. ne suꝑ poneret
eis iugũ legis. nec amplius obseruarent nisi
utcusto dirent setantũ abido lothitis & sangiu
ne & fornicatione: siue ut in non nullis exem¬
plaribus scribtũ est & a suffocatis : & nereside¬

Expanded text:
eos esse dictatam, qui ex Judaeis Gentibusque eos esse dictatam, qui ex Judaeis Gentibusque crediderant: et hoc egisse Paulum, ut  Al. ne neuter populus offendeprivilegium possideret, ut nec Gentiles circumciderentur, nec circumcisi adducerent praeputium. Ad Galatas autem scribens, alio usus sit argumento. Non enim erant ex circumcisione, sed ex Gentibus, qui crediderant, nec poterat eis prodesse circumcisio, qui post Evangelii gratiam iterum ad legalia reverterentur elementa . Et in Actibus apostolorum narrat historia, cum quidam de circumcisione surgentes asseruissent eos qui ex Gentibus crediderant debere circumcidi, et legem custodire Moysi, seniores qui in Jerosolymis erant et apostolos pariter congregatos statuisse per litteras ne superponeretur eis jugum legis, nec amplius observarent, nisi ut custodirent se tantum ab idolothytis, et a sanguine, et a fornicatione, sive, ut in nonnullis exemplaribus scriptum est, et a suffocatis. Et ne reside
Abbreviated transcription (Latin):
me xp̃s. & alibi. anex perimentũ queritis
eius qui in me loquitur xp̃s. Ex quoliquido
conprobatur hoc quod nunc dixit : Ecceego
paulus dico uobis. Non quasi pauli tantũ uerba
accipienda sed dñi nam cũ inprima adcorin¬
thios premisiss&. his autẽ qui nuptisunt de¬
nuncio non ego sed dñs & statim h tuliss& ce¬
teris autẽ ego prȩcipiome uilis sua putaret
tur : qui ꝓphetas imitans dicer& : Hȩc dicit dis
ego paulus dico uobis. qm̃ si circum cidamina
xp̃s uobis nichilꝓdest: Sicũ principio copulet
toritate moueantur: Potest aliqui dicere un¬
trariũ est huic loco. illud quod ad romanos
scribitur : Circum cisio quidẽ prodest silegõ
custodias: & infra. Quq̃ dergo est amplius lu¬
deo aut quȩ utilitas circum cisionis multũ
per omnem modũ : Primũ quiđẽ quia creds¬
ta sunt illis eloquia dĩ . sienim his qui circume¬
si fuerint. Xp̃s nichilprodest: quomodole¬
gem custo dientibus ꝑdest circumcisio : Qua
quidem hac responsione soluetur. ut dici

Expanded text:
et alibi: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus ? Ex quo liquido comprobatur hoc quod nunc dicit: Ecce ego Paulus dico vobis, non quasi Pauli tantum verba accipienda, sed Domini. Nam cum et in prima ad Corinthios praemisisset: His autem qui nupti sunt denuntio, non ego, sed Dominus ; et statim intulisset: caeteris autem ego praecipio , ne vilis sua putaretur tur, qui prophetas imitans diceret: Haec dicit Domiego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest, si cum principio copuletur, toritate moveantur. Potest aliquis dicere: Contrarium est huic loco illud quod ad Romanos scribitur: Circumcisio quidem prodest, si Legem custodias ; et infra: Quid ergo est amplius Judaeo; aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei . Si enim his qui circumcisi fuerint Christus nihil prodest: quomodo Legem custodientibus prodest circumcisio? Quod quidem hac responsione solvetur, ut dicam
Abbreviated transcription (Latin):
Ds qui liberã hntus esse & foras expelli uolde
anbillã sarrȩ uerba confirmat . & lo quitus
I Audi uocẽ eius. qm̃ in isa ac uocabitur tis¬
i semen: Sic̃ ergotunc malor fr̃ ismahella¬
antẽ adhuc & paruulum per sequebatur ssa¬
ic sibi circum cisionis prȩrogatiuã sibi primo¬
renita uindicans: Ita & nunc scđm carnẽ ihł¬

Expanded text:
Deus qui liberam intus esse et foris expelli volebat Deus qui liberam intus esse et foris expelli volebat ancillam, Sarae verba confirmat, et loquitur , audi vocem ejus: quoniam in Isaac vocabitur tibi semen. Sicut ergo tunc major frater Ismael lactentem adhuc et parvulum persequebatur Isaac, sibi circumcisionis praerogativam, sibi primogenita vindicans: ita et nunc secundum carnem I
Abbreviated transcription (Latin):
& abdicatione. indignus est:uerũ apłs quasihe¬
brȩus ex hebrȩis & ad pedes magistrigamali¬
elis doctus. qui quonđa furentes aduersum
dñm phariseos : consilio refrenarat exc uer¬
bis sarrȩ dicentis : Non enimhȩreditabit fili¬
us ancille cũ filio meo ssaac Intellexitlusũ
hel quasi maiornatu & eo tempore circum¬
cisus. quo lam poterat intelligere & sentire
quod passus est sibi primo genita. Uindica¬
bat scribtura iurgiũ paruulorũ lusũ uocaut
unde & sarra hec uerba non sustinens & con¬
suetu dinẽ sibi primogenita uindicantis an¬
cillȩ filu a parua etate non paciens erupit
inuocẽ. Eice ancillãcũ filio suo. non enim
y hereditabit filius ancillȩ cũ filio meo ssaac
Quod cumdurũ uisũ fuiss& abra hȩ semꝑenim
primo genitis malora debentur. non solum
ismahelẽ priorẽ esse desinere : sed neequa¬
lem quide cũ minore fr̃e accipere portionẽ

Expanded text:
et abdicatione indignus est. Verum Apostolus quasi Heet abdicatione indignus est. Verum Apostolus quasi Hebraeus ex Hebraeis, et ad pedes magistri Gamalielis edoctus, qui quondam furentes adversus Dominum Pharisaeos consilio refrenaret ex verbis Sarae dicentis: Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac, intellexit lusumael quasi major natu, et eo tempore circumcisus, quo jam poterat intelligere, et sentire quod passus est, sibi primogenita vendicabat, Scriptura jurgium parvulorum lusum vocavit. Unde et Sara haec verba non sustinens, et consuetudine sibi primogenita vendicantis ancillae filii a parva aetate non patiens, erupit in vocem: Ejice ancillam cum filio suo. Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac. Quod cum durum visum fuisset Abrahae semper enim primogenitis majora dabantur non solum Ismaelem priorem esse desinere, sed ne aequalem quidem cum minore fratre accipere portionem:
Abbreviated transcription (Latin):
locũ edisserens. Ita apłi posuit exemplũ: Uos
itur quomodo galathas quos stultos appel
indũ isaac filios repromissionis uoc&: Di¬
emus itaq apłm ldeo eos appellare scđmisa¬
c filios repromissionis : Quia non penitus eorũ
carne fuerint consum mati. filii sint ancil
Sed quo modo tunc qui scđm carnẽ nat
uerat. pers eque batur eũ qui scđm sp̃m. ita
inunc: sed quid dicit scribtura. eice ancilłã
ifiliũ eius non enimheres erit filius ancillȩ
um filio meo isaac. Itaq: fr̃s non sumus an¬
llȩ filii sed liberȩ. qualibertate nos xp̃s li¬
rauit: Non puto inuenirenos posse ubi isma¬
N persecutus fuerit isaac. sed tantũ illutł
uod cum filius egyptiȩ qui maiornatuerat
ider& cumisaac. indignata sit sarra & di
II xeritad abrahã : Eice ancillã & filiũ eius non¬
s: enim hereditabit filius ancillȩ cũ filio meoi¬
&utiq simplex lusus inter infantes. ex pulsiono

Expanded text:
locum edisserens, ita Apostoli posuit exemplum: Vos locum edisserens, ita Apostoli posuit exemplum: Vos is, quaeritur quomodo Galatas, quos stultos appellcundum Isaac filios repromissionis vocet? Dicimus itaque Apostolum ideo eos appellare secundum Isaac filios repromissionis, quia non penitus eorum carne fuerint consummati, filii sunt ancillae. Sed quomodo tunc qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum: ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Qua libertate Christus nos liberavit. Non puto invenire non posse ubi Ismael persecutus 475 fuerit Isaac; sed tantum illud, quod cum filius Aegyptiae, qui major natu erat, luderet cum Isaac, indignata sit Sara, et ixerit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus: Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meoutique simplex lusus inter infantes expulsione
Abbreviated transcription (Latin):
y resterelis quȩ non paris . erumpe & clama quȩ
non parturis quia multi filii desertȩ magis¬
i quã eius quȩ hab& uirũ: Uirum habuit syna¬
goga legẽ & iuxta annequoq: ꝓphetiã fȩtosa
quondam in liberis fuit : sterelis uero eccła sine
uiro xp̃o. sine ullo sponsi ser monis allo quio
diu lacuit indeserto: sed post quã accepit illa
librũ repudi inmanus suas & omnia or na¬
menta uiri inidoliuertit ornatũ. Tunc marit
priori cingulo putriscente : aliũ lumbis suis
balteũ. aliuł de gentibus lumbare contecuit
Quȩ statim ut est iuro luncta concepit & pepe¬
rit & in isaia exclamat dñs perꝓphetã : Sieft
gens nata simul quando una die mactibus
postolorũ tria milia &quinq: milia hominia
rediderunt. Nec puto necesse esse ut demul¬
itudine xp̃iana & de iudeorũ paucitate di¬
amus. cum in toto mundo crucis uexilla res¬
lendeant & uixrarus atq: notabilis inur¬
entiȩ difficultas est. sed quia origenis hunc

Expanded text:
is: erumpe et clama, quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum Virum habuit synagoga Legem: et juxta Annae quoque prophetiam, fetosa quondam in liberis fuit Sterilis vero Ecclesia, sine viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, diu jacuit in deserto. Sed postquam accepit illa librum repudii in manus suas, et omnia ornamenta viri in idoli vertit ornamentum: tunc maritus, priore cingulo putrescente, alium lumbis suis baltheum, aliud de gentibus lumbare contexuit: quae statim ut est viro juncta, concepit et peperit. Et in Isaac exclamat Dominus per prophetam: Si est gens nata simul : quando una die in Actibus apostolorum tria millia, et quinque millia hominum crediderunt Nec puto necesse esse, ut de multitudine Christiana, et de Judaeorum paucitate dicamus, cum in toto mundo crucis vexilla resplendeant: et vix rarus atque notabilis in urgentiae difficultas est. Sed quia Origenes hunc
Abbreviated transcription (Latin):
głam uitiũ est si ado uirtus est qui& aduera
nos głam cohortatur dicens: Eos autẽ quime
glorificant glorificabo : Significat & aliud
inscribturis diuinis gła cũ anͥgustus aliqui d& di¬
uinius hominũ se preb& obtutibus. Visa est inta¬
bernaculo gła dñi& intemplo quoda salomone
constructum est: głaerat& in facie moysi quan¬
do nesciebat quod glorificatus ess& uultus eius
om̃s reuelata facie głam dñi contemplantes.
ineandẽ imaginẽ transforma muragła ingłam¬

Expanded text:
gloriam, vitium est: si a Deo, virtus est, qui et ad veram gloriam, vitium est: si a Deo, virtus est, qui et ad veram nos gloriam cohortatur, dicens: Eos autem qui me glorificant, glorificabo. Significat et aliud in Scripturis divinis gloria, cum augustius aliquid, et divinius hominum se praebet obtutibus. Visa est in tabernaculo gloria Domini, et in templo quod a Salomone constructum est, gloria erat , et in facie Moysi, quando nesciebat quod glorificatus esset vultus ejusomnes revelata facie gloriam Domini contemplantes, in eamdem imaginem transformamur a g
Abbreviated transcription (Latin):
describturarũ inter pretatione contendere
& dicere circumcisio melior est. non. sedrȩ¬
putiũ. contem nen da historia : & allegoria
sequenda immo allegoria uana est &umbra¬
tica & nullis ueritatis fixa ira dicibus : Vn¬
de euenit ut in inuicẽ nasdecantur inui¬
diȩ Excludere enim ait uos atc uolunt
ut illos emulemini montã ueritatẽ legis uo¬
lentes docere qua uincere: neaũt penitus uer¬
bum głȩ prȩter mittamus intactũ suas philoso¬
phimeptia srelinquentes describturis aliqua
retractemus opinionẽ uulgi & laudẽ hominũ
fauore quȩ sita głȩ nomenꝰ sonabit ubidicitur
om̃a autẽ faciunt ut ab hominibus glorifi¬
centur & a libi. Quo modo potestis credere
głam ab inuicẽ querentes. Porro in bonã partẽ
f eodẽ loco& głam ab eo qui solus est non queren¬
tes : Ex quo intelligimus idẽ uerbũ nunc uirtu¬
tem significare. nunc uitiũ si ab hominibus quero

Expanded text:
de Scripturarum interpretatione contendere de Scripturarum interpretatione contendere et dicere: Circumcisio melior est: non, sed praeputium. Contemnenda historia, et allegoria sequenda immo allegoria vana est et umbratica, et nullis veritatis fixa radicibus. Unde evenit, ut invicem nascantur invidiae. Excludere enim, ait, vos volunt, ut illos aemulemini: non tam veritatem Legis volentes docere, quam vincere. Ne autem penitus verbum gloriae praetermittamus intactum, suas philosophis ineptias relinquentes, de 516 Scripturis aliqua retractemus. Opinionem vulgi, et laudem hominum favore quaesitam, gloriae nomen sonat, ubi dicitur: Omnia autem faciunt, ut ab hominibus glorificentur . Et alibi: Quomodo potestis credere, gloriam ab invicem quaerentes ? Porro in bonam partem in eodem loco: Et gloriam ab eo qui solus est, non quaerentes. Ex quo intelligimus idem verbum, nunc virtutem significare, nunc vitium. Si ab hominibus quaero
Abbreviated transcription (Latin):
ras spiritaliter hi telligere . Quis est autẽ qui
ui uit sp̃ũ : nnsi absconditus homonr̃ qui& lux¬
ta carnẽ interdũ sol& uiuere. sed cũ sp̃u ui¬
xerit sp̃u ambulat. cũ incarne uoluerit ambu
medii sunt quos nec spiritales possumus appes¬
lare nec carneos. sed qui hnter uirtutes & ui¬
cia fluctuantes nunc ad meliora retrahunt᷑
& sp̃ssunt. nunc carnis lubrico supplantant᷑¬
& carosunt. Non efficiamus in anis głȩ cupi¬
s di. inucẽ ꝓuocantes. huicẽ inuidentes Unũ
circuitu. latimis interpres ex pressit . Quantas
autẽ habeat definitiones &significantias
gła & philosophorũ hnumerabiles libri &ci¬
ceronis duo uolumina quȩ degła scribsit indico
sunt. uerũ nos quia non uerborũ etymologias
sed scribture sensũ disserere conamur. Ita hunc
locũ cũ superioribus copulabimus. sisp̃ũuiuimᷤ
spũ obtemperamus nequa quã perlegẽ sed per
caritatẽ nobis inuicẽ seruientes non debemꝰ

Expanded text:
ras spiritualiter intelligere. Quis est autem qui ras spiritualiter intelligere. Quis est autem qui vivit spiritu, nisi absconditus homo noster, qui et juxta carnem interdum solet vivere? Sed cum spiritu vixerit, spiritu ambulat. Cum in carne voluerit ambulpiritu. Inter hos medii sunt, quos nec spirituales possumus appellare, nec carneos; sed qui inter virtutes et vitia fluctuantes, nunc ad meliora retrahuntur, et spiritus sunt: nunc carnis lubrico supplantantur, et caro sunt. Non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. Unum circuitu interpres Latinus expressit. Quantas autem habeat definitiones, et significantias gloria, et philosophorum innumerabiles libri, et Ciceronis duo volumina, quae de gloria scripsit, inditio sunt. Verum nos quia non verborum etymologias, sed Scripturae selocum cum superioribus copulavimus. Si spiritu vivimus, spiritui obtemperamus, nequaquam per legem, sed per charitatem, nobis invicem servientes, non debemus
Abbreviated transcription (Latin):
nificare corpusculi. Caute apłs itulit desideria
ut nonnaturã corporis uideret inspiritalibs
uiris negare seduitia & hoc ita ad monitũ sit
siuulgatã editionẽ sequimus legentes. Quiaũt
sunt xp̃i carnẽ crucisixerunt cũ uitis & con¬
cupiscentiis. Ut non cat nẽ xp̃i sed suã eos
crucifixis sedicamus. Pgne oblitussũ interprȩ¬
tationis scđe prȩdixera enim om̃a quȩ secunt᷑
adlegẽ & adcircumcisionẽ essereforenda
Sensus itaq: iste est in quibus est fructus sp̃s
caritas gaudiũ & reliqua: hicorporeã scrib¬
ture intelligentiã quȩ nuno caro xp̃i appel¬
latur: crucifixerunt cũ passionibus eius & de¬
sideriis quȩ generant paruulis atq: lactanti¬
busfomenta uiciorũ. Crucifixit talẽ xp̃i
carnẽ qui non iuxta carnẽ historiȩ militat.
sẽd sp̃m allego rie sequitus prȩuiantẽ: UIIT.
hoc testimonioaduersũ eos quinolunt scribiu¬

Expanded text:
nificare corpusculi, caute Apostolus intulit desideria: nificare corpusculi, caute Apostolus intulit desideria: ut non naturam corporis videretur in spiritualibus viris negare, sed vitia. Et hoc ita admonitum sit, si Vulgatam editionem sequimur, legentes: Qui autem sunt Christi carnem crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis: ut non carnem Christi, sed suam eos crucifixisse dicamus. Pene oblitus sum interpretationis secundae. Predixeram enim omnia quae sequuntur ad Legem, et ad circumcisionem esse referenda. Sensus itaque iste est: In quibus est fructus spiritus, charitas, gaudium, et reliqua, hi corpoream Scripturae intelligentiam, quae nunc caro Christi appellatur, crucifixerunt cum 515 passionibus ejus et desideriis, quae generant parvulis atque lactentibus fomenta vitiorum. Crucifixit Christi carnem, qui non juxta carnem historiae militat, sed spiritum allegoriae sequitur praeviantem. Si spiritu hoc testimonio adversum eos qui nolunt Scriptu