comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tatur. Nam tertis horis diebusi pariter at nottibꝰ estu
quodã quod reuma uocant ultre titroq ꝑcurrit
et more torrentiũ fluminũ nut̃ exũdat in terras nuc
refluit i altitudinẽ suã Hec retiprorãtis meatꝰ abi¬
gnos cursũ nauiũ secła adiiat retardat adu̾sa Nue
dimitaturo magna sũt tantione ẜ uitanda Neq eĩ auxilio
remoꝵ reumatis inpetus uintit᷑ Cui interdũ cedit et uẽtꝰ
gesturꝰ cõsuetudinẽ pelag ut loti ante ꝯgressũ ceb
De locor notitia siue regionibus. C. 43¬
Autarũ gub̃natiorũq solertia est loca ĩ qͥbꝰ
nauigat᷑ portusq ꝯgnostẽ ut infesta p̃minẽ¬
tbis uel latentibꝰ scopulis uadosa ac sicta uitent/ Tãtũ
etiã seturitas est maior ꝙͣtũ mare altuis fuĩt In nau¬
ns diligentia In gułnatoribꝰ ꝑitia In remigibꝰ ꝟtꝰ
eligit᷑ pp̃ea qr nauãł pugna trãsqͥllo ꝯmittit᷑ mari

Expanded text:
tatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu tatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum nunc exundat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec reciprocantis meatus ambiguitas cursum navium secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitanda. Neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventusgesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congressum debet DE LOCORVM NOTITIA SIVE REMIGIBVS Nauticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari
Abbreviated transcription (Latin):
ex utroq ꝯmixtus mbos et furentes prccellas Letus orbis
ac lucidus serenitatẽ nanigiis reꝑmittit que gestat ĩ unltu
Stipue li quarto ortu neq obtũsis cormbꝰ rutilat / neq¬
infuso funĩt huõre fustata . sol quoq exoriens uel diẽ tõdẽs
inter se. utrũ equalibus gandeat radiisan obiecta nube
uariet rutilat mnsolito splendore fulgidus aut uentis
uegentibꝰ igneus neue pallidus uel pluua sit inpen¬
dente matulsus. Aer uo est/ et mare ipsũ nubiũq mas¬
nitudo uel spetiesssollicitos instruit nautas Ali quãta
ab auibusialiquãta sig̃tant᷑ a piscibꝰ que ugilius ĩ geor¬
gicisi dĩno poene ꝯphendit ingenio et uarro ĩ libris
naualibꝰ diligenter excoluit. Bas gũbnationes si se
Icire profitent s magis ꝑitia usus instruit /ꝙͣ altior
doctrina firmauit.
Lemẽtũ pelagi tͣria pars mõdi est / que propter
uentoꝵ flatũ suo quoq spiramĩe motuq uege¬

Expanded text:
ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neqinfuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens candens, interest utrum equalibus gaudeat radiis, an obiecta nube rutilet; utrum solito splendore fulgidus, an ventis urgentibus igneus, nive pallidus, vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum, nubiumque magnitudo vel spectes, solitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta significantur a piscibus, que Virgilius in Georgicis divino pene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Hoc gubernatores si se scire profitentur, peritie magis usus instruxit quam doctrina firmavit. lementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vege
Abbreviated transcription (Latin):
attestatione signent᷑ tamẽ qr diu̾iis calibꝰ aliꝙͣta
mutant᷑ et qd ꝯfitẽdũ est /celestes tausas humana
ꝯditio ad plenũ nosse ꝓhibet᷑ Ideo nautite obsua¬
tionis turã triphariã diuidut᷑ Aut enĩ ttͣ diẽ sta¬
tutũ aut ante uel postea tẽpestates fieri ꝯpertũ est
unde p̃cedẽtes prochimazonnãtẽtes die solempni
chimazon subsequẽtis metha chimazon gͤto uocabło
nũtupant/ S omiã enua̾re noiãtim aut ieꝑtũ uide¬
tur/ aut longũ / tũ auctores płimi nõ solũ mẽsiũ s etiq̃
dierũ rõnẽ diligent᷑ exp̃sserint Transitꝰ q siderũ
que planetas uocant cũ p̃stͥpto dierũ tursu arbito crea¬
toris sustipiũt̃ signa uel deserut que frequent᷑ assolent se¬
rena turbare Intͣ mntores iuniorũ aut dies tẽpestatibꝰ
Ultis quoq signis ex trãquillo et smne tẽpestatibus¬
procelle prodũt᷑ que uelut in speculo lune orbis
ostendit. Rubitũdus tolor uentos teruleus ĩditat pluuias

Expanded text:
attestatione signentur, tamen quia adversis casibus aliquando mutantur et quod confidentium est, celestes causas humana conditio ad plenum scire prohibetur, ideo nautice observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subsequentes metachimazon Graeco vocabulo nuncuparunt. Sed omnia enumerare nominatim aut ineptum videtur aut longum, cum auctores plurimi non solum mensum sed etiam dierum rationem diligenter expresserint. Transitus quoque siderum quos planetas vocant, cum praescripto cursu Dei arbitrio creatoris suscipiunt signa vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies tempestatibus ultis quoqprocelle produntur, que velut ostendit. Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuidos tautela tutat᷑nta negligentes extĩguit ĩturia
Igit uentoꝵ num ati uotabula ars nauigandi p¬
Hoꝵ uorabula ad submouendã dubitationẽ nõ solũg̾ra
si etiã latina ꝑtulmꝰ ita ut uentis pͥncipalibꝰ declara¬
tisi eos qui ipsis dextra leuaq ꝯuitti sut indicemꝰ. A
uerno atr solsticio i dest ab orientali tardine sumimꝯ̃
exordiũ ex quo uentus orit᷑ a yiaolces idest subsola¬
nus Huit a dextra adiũgit᷑ febias. siue eur oborus
Asiistra Eurus sine uulturnꝰ Meridianũ at tardiẽ
possidet nothus idest auster Huit a dextra iũgitur
Ae oyleoips tors / idest albꝰ nothus A smistra libonotꝰ¬

Expanded text:
providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi pmovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipsis dextra laevaque coniuncti sunt indicemus. A verno itaque solstitio, id est ab orientali cardine, sumemus exordium, ex quo ventus oritur Apheliotes, id est Subsolanus; huic a dextra iungitur Caecias sive Euroborus, a sipossidet nothus, id est auster; huic a dextra iungitur euronothus, hoc est albus nothus; a sinistra libonot
Abbreviated transcription (Latin):
uod ad magnitudinẽ ꝑtinet mĩme liburne remo¬
rũ hñt singulos ordines Paulo maiores binos Ido¬
neem ẽsure/ tnos uel quatnos Interdũ quinos sortiũt
remigũ gradus llec hee cuiꝙͣ enormes uideant᷑ tũ in
actico plio longe maiora referũt᷑ ꝯturrisse nauigia
ut senorũ etiã uel ultra ordinũ fui̾nt scaffe tamẽ
maioribus liburnis exploratorie sociant᷑ que uitenos
ꝓpe remiges in singulis partibus habebant qͣs britanĩ
pictas uocant Per hasset suꝑuẽtus fieri et ꝯmeatꝰ
adu̾sarioꝵ nauiũ aliqñ intercipi assolet et spetu¬
landi studio aduentꝰ earũ uel ꝯtiliũ dephendi. Ne
tamen exploratorie naues candore prodant᷑ colore
ueneto qui marmil est fluctibꝰ sũł uela tingunt
et fimes Cera etiã qua ungere solent naues ĩficit᷑
Nanteq uel milites uenetã uestẽ induũt ut nõ solũ
ꝑ nottẽ s etiã per diẽ fatiluis lateant exploratores.
signa debet ante p̃noscẽ Procellis nãq et fluttibꝰ liburne

Expanded text:
uod ad magnitudinem pertinet, minimae liburnae remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos, idoneae mensurae ternos vel quaternos, interdum quinos, sortiuntur remigum gradus. Nec hoc cuiquam enorme videatur, cum in Actiaco proelio longe maiora referantur concurrisse navigia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerint. Scafae tamen maioribus liburnis exploratoriae sociantur, quae vicenos prope remiges in singulis partibus habent, quas Brittanni picatos vocant. Per has et superventus fieri et commeatus adversariorum navium aliquando intercipi assolet et speculandi studio adventus earum vel consilium deprehendi. Ne tamen exploratoriae naves candore prodantur, colore veneto, qui marinis est fluctibus similis, vela tinguntur et funes, cera etiam qua unguere solent naves inficitur; nautaeque vel milites venetam vestem induunt, ut non solum per noctem sed etiam per diem facilius lateant explorantes. Xsigna debet ante praenoscere; procellis namque et fluctibus liburnae
Abbreviated transcription (Latin):
terta nauigatio est/ et discͥmi ꝓpior / Protẽa qr post
ĩdus abris orit᷑ act ariturꝰ uehemẽtissimũ sp̃dus
et .uiii. hł. octobr/ eqͥnoctiãł eueĩt a terba tẽpestas
Circa uo nonas ottobr̃ /edi pluniales .U. ydꝰ eiusdẽ
t̾auruna / Nouẽbri aut̃ mense crebris tẽpeltatibꝰ naui-¬
gia ꝯturbat ꝟgiliaꝵ hyemał occasus. Ex die gͦ t̾cio
clandũt Nam lux mĩma noxq prolixa nubiũ dẽpsi¬
tassaeris obicuritas uentoꝵ ymbri uel nubibꝰ gemi¬
nata seuicia/ nõ solũ classes a pelago s etiã ꝯmeã¬
tes a trestri itmẽ ꝯt̾bat deturbat/ Post natale
uo ut ita dicã nanigationis qui solẽpni tertamiẽ
publico quoq spectatulo multarũ urbiũ celebratuꝵ
pitulose maria tẽptant᷑ Non ergo negociatorum
tesset industria/ sed quia maior adhibenda cantela
est qñ ex̃citus nauigat tũ liburnis ꝙͣ cũ prinatarũ
mẽtiũ festinet audatia./

Expanded text:
certa navigatio est et discrimini propior propterea quia post certa navigatio est et discrimini propior propterea quia post Id. Sept. oritur Arcturus, vehementissimum sidus, et .viii. Kal. Oct. aequinoctialis evenit acerba tempestas, circa Non. vero Oct. Aedi pluviales, .v. Id. easdem Taurus. Novembri autem mense crebris tempestatibus navigia conturbat Vergiliarum hiemalis occasus. Ex die igitur .iii. clauduntur; nam lux minima noxque prolixa, nubium densitas, aeris obscuritas, ventorum imbri vel nivibus geminata saevitia non solum classes a pelago sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbat. Post natalem vero, ut ita dicam, navigationis, qui sollemni certamine publicoque spectaculo multarum urbium celebratur, periculose maria temptantur, non quo negotiatorum cesset industria sed quia maior adhibenda cautela est quando exercitus navigat cum liburnis quam cum privatarum mercium festinat audacia.
Abbreviated transcription (Latin):
tusa smistra ioẜiz siue fauoniꝰ. Septentrionałe uoc
tardinẽ sortitus est & iaps ias siue septentris. Cu
acheret adextra ł pubias siue tircius A sinstra bootris
idest aquilo hi sepe singuli interdũ duo magnis autẽ
tẽpestatibus et tres pariter flare ꝯsueuerũt Horũ
inpetu maria que sua sponte tñsquilla sunt parit᷑ et
quieta undis exestuantibus seuiũt Horũ flatu pro
natã tpr̃m uel locorũ ex ꝓtellis serenitas reddit᷑ et rur¬
su in ꝓcellas serenu mutat᷑ lam setudo spiramine
optatos classes ĩuenit portus aduso stare uel regrediia
discrimẽ sustinere ꝯpellit᷑ Et iõ difficile naufragiũ
ꝑtulit qui uentoꝵ rõnẽ diligenter inspexit.
ãno uis atq acerbitas maris patit᷑ nauigantei
sed quidã mẽses aptissimis quidã dubii ł reliqꝰ classibꝰ¬
intractabiles sũt lege natẽ planete destursu i dest pꝰ
ri ortũ idest in diẽ .xuiii. kł ottob secura nauigatio
tredit᷑ qr estatis bñficio uentoꝵ acerbitas mitigat᷑

Expanded text:
tra Iapyx sive Favonius. Septentrionalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius, a sinistra Boreas, id est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt et quieta, undis exaestuantibus saeviunt; horum flatu pro natura temporum vel locorum ex procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur. Nam secundo spiramine optatos classis invenit portus, adverso stare vel regredi aut discrimen sustinere compellitur; et ideo difficile naufragium pertulit qui ventorum rationem diligenter inspexit. anno vis atque acerbitas maris patitur navigantes, sed quidam menses aptissimi, quidam dubii, reliqui classibintractabri ortum, id est in diem .xviii. Kal. Oct., secura navigatio creditur, quia aestatis beneficio ventorum acerbitas mitigatur.
Abbreviated transcription (Latin):
neq futi᷑ quidquã absit nec p̃teriti fluxerit id et̾nu
esse iure phibet᷑᷑ idq intẽ est et sui conpos p̃sens semp
sibi assistẽre et infmitatẽ mobilis pr̃is hrẽ presentem.
Unde nõ rc̃e quide quidã qui tũ audiũt uisũ płoni mõdñ
hũc nec hũisse mitiũ tpͣris nec hĩturũ esse defc̃m̃ hoc mõ

Expanded text:
neque futuri quicquam absit nec praeteriti fluxerit, id aeternum esse iure perhibetur idque necesse est et sui compos praesens sibi semper assistere et infinitatem mobilis temporis habere praesentem. Unde non recte quidam, qui, cum audiunt visum Platoni mundum hunc nec habuisse initium temporis nec habitur
Abbreviated transcription (Latin):
uitur quod paulo ante posui Indignũ esse si sciẽ dei taulam
futura nrã prestare tredant᷑ dicant᷑ Hec enĩ stiẽ uisip̃sentaria
notione cũtta ꝯpleetens rebus modũ om̃ibus ipsa ꝯstiruit. nichil
uo posterioribus debet/ Que tũ ita sint manet intemerata morta¬
libus arbitrii hb̵tas Neq mique leges solutis omni niñtate uolũta¬
tibus smia penasq ꝓponũt Manet etiã spectator desuꝑ tuc̃toꝵ
p̃scuis deul uisionisq eius p̃sens semꝑ et̾nitas cũ nr̃oꝵ actuũ futi
malitate ꝯturrit bonis p̃mia malis supplicia dispensans Nec
feestra sunt in deo posite spes p̃resq que cũ recte sunt ĩefficaces
esse nõ possunt. Adu̾samĩ igꝰ uicia Colite ututes atd rtãs spes am̃i
siroleuate huiles p̃tes in excelso porrigite Magna uobus est si dis
sorn are nõ uultis ĩtitas indicta probitatis cũ ante oculos
agitis iudicis cũcta cernentis

Expanded text:
uitur quod paulo ante posuisti indignum esse, si scientiae dei causam uitur quod paulo ante posuisti indignum esse, si scientiae dei causam futura nostra praestare dicantur. Haec enim scientiae uis praesentaria notione cuncta complectens rebus modum omnibus ipsa constituit, nihil uero posterioribus debet. Quae cum ita sint, manet intemerata mortalibus arbitrii libertas nec iniquae leges solutis omni necessitate uoluntatibus praemia poenasque proponunt. Manet etiam spectator desuper cunctorum scius deus visionisque eius praesens semper aeternitas cum nostrorum actuum futura qualitate concurrit bonis praemia, malis supplicia dispensans. Nec frustra sunt in deo positae spes precesque, quae cum rectae sunt, inefficaces esse non possunt. Aversamini igitur vitia, colite virtutes, ad rectas spes animum sublevate, humiles preces in excelssimulare non uultis, necessitas indicta probitatis cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis
Abbreviated transcription (Latin):
fufis rebus intĩtatẽ eu eniẽdi ncc̃itatẽ nõ uidet᷑ inferre Etenĩ si
ex alt̾a parte ꝓcedit Inest tñ coĩs in utraq nccĩtas Siłia de
ꝑuidentia futurisq rebus rõcinari patet Nam etiã si idcirco
p̃posterũ est ut et̾ne p̃stientie tp̃raliũ rexũ euentꝰ causa ẽẽ
dicat᷑ Siud est aut alud arbitrari ideo deũ futura qm̃
sunt euẽtura ꝓuidere qͣ putare que olim acciderũt causa
sũme illius esse ꝓuidentie Adhec sicuti tũ quid esse scio id
ipsũ esse ncrẽ eit Ita cũ quid futuꝵ noui idiplũ futuꝵ eẽ
mo si quid aliquis aliorsũ ãtq sese res habet existimet id nõ
mõ scientia nõ est s est opinio fallax ab sciẽ uitate longe di¬
uersa. Qͣre si quid ita futur est ut enis certus ac necessariꝰ
nõ sit euentꝰ id euẽtuꝵ esse p̃sciri qui pot̾i̾t/ Sicut eĩsciã
ipsa inꝑmixta est falsitati Ita id quod ab ea ꝯcipit᷑ esse ałr

Expanded text:
uris rebus eveniendi necessitatem non videatur inferre. Etenim si ex altera parte procedprouidentia futurisque rebus ratiocinari patet. Nam etiam si idcirco st, ut aeter- nae praescientiae temporalium rerum eventus causa esse dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo deum futura, quoniam sunt eventura, providere, quam putare, quae olim acciderunt, causam summae illius esse providentiae? Ad haec sicuti, cum quid esse scio, id ipsum esse necesse est, ita, cum quid futurum novi, id ipsum futurum esse mo si quid aliquis aliorsum atque sese res habet, existimet, id non modo scientia non est, sed est opinio fallax ab scientiae ueritate longe diuersa. Quare si quid ita futurum est ut eius certus ac necessarius non sit euentus, id euenturum esse praesciri qui poterit? Sicut enim scientia ipsa impermixta est falsitati ita id quod ab ea concipitur esse a
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ nitẽ est omẽs hoiẽs esse morles alta̾ ꝯditionał ut si aliquẽ
abulare scias eñ ambulare nitẽ est/ Quod enĩ quisq nouit
id esse aliter as notũ est nequit s hec ꝯditio mĩme secũ illã
simplicẽ tralnit hant enĩ nccĩtatẽ nõ ꝓpria facit nã s tõdi¬
tionis adiectio Nulla enĩ nitĩtas cogit incede̾ uolũ ͭ ͤ gͣdientẽ
qͣius eũ tñ cũ gradit᷑ incede̾ nccͣm sit Eode igit᷑ modo si quid
puidentia pñs uidet id esse nttẽ est tã et si mlła natẽ habeat
nccĩtatẽ Atqui deus ea futura que ex arbitrii lib̾tate ꝓuẽiũt

Expanded text:
quod necesse est omnes homines esse mortales, altera condicionis, ut si aliquem ambulare scias eum ambulare necesse est. Quod enim quisque nouit id esse aliter ac notum est nequit, sed haec condicio minime secum illam simplicem trahit. Hanc enim necessitatem non propria facit natura sed condicionis adiectio; nulla enim necessitas cogit incedere uoluntate gradientem, quamuis eum tum cum graditur incedere necessarium sit. Eodem igitur modo, si quid prouidentia praesens uidet, id esse necesse est tametsi nullam naturae habeat necessitatem. Atqui deus ea futura quae ex arbitrii libertate proueniunt
Abbreviated transcription (Latin):
fugiendi aꝑpetendiq Ue aliquis uidet affectus Ratio uo hũai
tm̃ gnĩs est situt ĩtelligẽtia sola d̃mi Quo fit ut ca notãt
reteris p̃stut que suapte natã nõ mõ ꝓpriũ s tetãt quoq
neticiaꝵ subieta ꝯgnoscit Quid igitisi rõtinatio sẽsꝯ
ymagmatioq refragent᷑ nichilesse illud ułe ditẽtes quod
sese rõ putet ĩtueri Q uod enĩ sensibile uel ymagiasest¬
xanũdũ esse nõ posse Aut ent̃ igit᷑ rõms um esse inditut
nec quidꝙ eẽ sensibile aut qmĩ sibi notũ sit plura sensibus
adiniũsi tatis rõne ꝯspitere Illa doo ad umũsitatas rognitioꝵ
ospirare nõ posse qm̃ eo notio corporales figitis nõ poss̃t
ecedere de rerũ tognitione firmiori potiꝰ ꝑfectioriq indio

Expanded text:
us; ratio uero humani tantum generis est sicut intellegentia sola diuini: quo fit ut ea notitia ceteris praestet quae suapte natura non modo proprium sed ceterarum quoque notitiarum subiecta cognoscit. Quid igitur, si ratiocinationi sensus imaginatioque refragentur nihil esse illud uniuersale dicentes quod sese intueri ratio putet? Quod enim sensibile uel imagium esse non posse, aut igitur rationis verum esse iudicium nec quicquam esse sensibile aut, quoniam sibi notum sit plura sensibus in universitatis ratione conspicere, illa vero ad universitatis cognitionem aspirare non posse, quoniam eorum notio corporales figuras non posset excedere, de rerum vero cognitione firmiori potius perfectiorique iudicio
Abbreviated transcription (Latin):
corporibꝰ aĩmꝰ nõ passione insignit᷑ s ex sua ui subiettã cor¬
pori iudicat passionẽ/ quãtomagis ea que tũctis corpoꝵ af¬
fectionibꝰ absoluta sunt in discernẽdo nõ obiecta ex tͥnsetꝰ
sequũt᷑ s actũ sue mẽtis expediut. Hac itaq rõe młtiplices
cognitiones duisis ac differentibꝰ cellere substantiis sẽsus
enĩ solus cuc̃tis aliis ꝯgnitionibꝰ destitutꝰ ĩmobilibꝰ aĩantibꝰ

Expanded text:
ui subiectam corpori iudicat passionem, quanto magis ea quae cunctis corporum affectionibus absoluta sunt in discernendo non obiecta extrinsecus sequuntur, sed actum suae mentis expediunt! Hac itaque ratione multiplices cognitiones diuersis ac differentibus cessere substantiis. Sensus enim solus cunctis aliis cognitionibus destitutus immobilibus animan
Abbreviated transcription (Latin):
quadrigis moderandis atq flectendis face̾ spectãt᷑ aurige
ꝯpellit nccĩtas Minime. Frustra enĩ ess artis efftũs si oiã
quorũ exitus ab oĩ ncc̃itate sit absolutꝰ Nam illud qͥdẽ nillu¬

Expanded text:
 quadrigis moderandis atque flectendis facere spectantur aurigae,  quadrigis moderandis atque flectendis facere spectantur aurigae, compellit? — Minime; frustra enim esset artis effectus, si omnia cquorum exitus ab omni necessitate sit absolutus. Nam illud quidem nullu
Abbreviated transcription (Latin):
quidquid in tpr̃e id pñs a p̃ti̾tis in futa᷑ ꝓcedit. nich̾q est
in tp̃re ꝯstitutũ quod totũ uite lue spaciũ pariter possit
amplecti s crastinũ quidẽ nõdũ apphendit hest̾nũ uero
iam ꝑdidit In hodierna quoq uita nõ ampluis ꝟtugtis qͣ
in ilło mobili tnͣlitorioq momẽto Ed̾ git ᷑ tprĩs patitur

Expanded text:
 praeteritis in futura procedit nihilque est in tempore constitutum, quod totum vitae suae spatium pariter possit amplecti, sed crastinum quidem nondum apprehendit, hesternum vero iam perdidit; in hodierna quoque vita non amplius vivitis quam in illo mobili transitorioque momento. Quod igitur temporis patitur
Abbreviated transcription (Latin):
am uariis terras alłia ꝑmeãt figuris
llãq alia exfẽto sũt corpore puluerẽq urñt
Contiuũq trohũt ui pectoris scitata sulcũ
nit quibus alarũ leuitas uaga xberetq uentos
Et liquido long spatia etheris enatet uolatu
bas pssisse solo uestigia gressibusq gaudent
ueldrrades ampos trãs mittẽ uel subire silies
Que uariis uideas licet omĩa distrepare formis
Prona tumẽ fãties ebetes ualet inguare sensis
Unita gens hom̃ telsũ faeuat al tius tacumen
Atq leuis rcõ stat corpore despicitq teriras
Hec nisi t̾ren ÷ male desipis ãmonet figura
Qui rcõ celũ uultu petis erigisq fronte
In sublime feras aĩm quoq ne guata pessum
Inferior sidat mens corpore cellius leuato.
uoniã igit᷑ uti pauloante mõstratũ est omẽ qd̾ scitur
nõ ex sua s ex ꝯp̃hendentiũ nata rognostit᷑ Intueamͤ

Expanded text:
Quam uariis terras animalia permeant figuris! Namque alia extento sunt corpore pulueremque uerrunt continuumque trahunt ui pectoris incitata sulcum; sunt quibus alarum leuitas uaga uerberetque uentos et liquido longi spatia aetheris uolatu; haec pressisse solo uestigia gressibusque gaudent uel uirides campos transmittere uel subire siluas. Quae uariis uideas licet omnia discrepare formis, prona tamen facies hebetes ualet ingrauare sensus; unica gens hominum celsum leuat altius cacumen atque leuis recto stat corpore despicitque terras. Haec, nisi terrenus male desipis, ammonet figura: Qui recto caelum uultu petis exserisque frontem, in sublime feras animum quoque, ne grauata pessum inferior sidat mens corpore celsius leuato. Quoniam igitur, uti paulo ante monstratum est, omne quod scitur non ex sua sed ex comprehende
Abbreviated transcription (Latin):
Inpressas patit᷑ notas Precedit tñ extitans
at uires aĩ mouens uiuo in corpore passio
Cũ uel lux oculos ferit uel uox auribꝰ instrepit
Tũ mẽtis uigor excitus Quas intul species tenet
Ad motus similes uotans Notis applicat exteris
Intror sũq reconditis formis miscet ymagmes:/ꝓl¬
uod si in corporibꝰ sentiendis qs afficiat᷑ instrumẽta¬

Expanded text:
s patitur notas. Praecedit tamen excitans ac uires animi mouens uiuo in corpore passio cum uel lux oculos ferit uel uox auribus instrepit. Tum mentis uigor excitus quas intus species tenet ad motus similes uocans notis applicat exteris introrsumque reconditis formis miscet imagines. Quodsi in corporibus sentiendis, qua
Abbreviated transcription (Latin):
estimat que scuĩt ed̾ totũ ꝯt̃ est Omẽ enĩ quod cognostit
nõ lecũdũ sui uim s secũdũ cognoscentiũ potius conp̃hendit᷑ facł¬
tatẽ ellam Uthoc brem liqueat exemplo eamdẽ corporis iotũ¬
diatẽ alites unsus iliter tattus agnoscit Ie eminꝰ manẽs tom̃
simul iactis radiis intuet᷑ hic uo cherens oidi atq ꝯ ines tet

Expanded text:
nim, quod cognoscitur, non secundum sui vim, sed secundum cognoscentium potius comprehenditur facultatem. Nam, ut hoc brevi liqueat exemplo, eandem corporis rotunditatem aliter visus, aliter tactus agnoscit; ille eminus manens totum simul iactis radiis intuetur, hic vero cohaerens orbi atque coniunct
Abbreviated transcription (Latin):
At uires aĩ mouens uiuo in corpore passio
Cũ uel lux oculos ferit uel uoꝵ auribꝰ instrepir
Tñ mẽtil uigor excitus Quas intus species tenet
Ad motus similes uocans llotis applicat exteris
Intror sũq reconditis formis miscet ymagines: ꝓla¬
Uod si in corporibꝰ sentiendis q̃us afficiat instrumẽta
sensuũ forisecꝰ obiette qualitates /aĩq agẽtis uigorem
passio corporis añcedat que in se actũ mẽtis ꝓuocet excitet

Expanded text:
s uiuo in corpore passio cum uel lux oculos ferit uel uox auribus instrepit. Tum mentis uigor excitus quas intus species tenet ad motus similes uocans notis applicat exteris introrsumque reconditis formis miscet imagines. Quodsi in corporibus sentiendis, quamuis afficiant instrumenta sensuum forinsecus obiectae qualitates animique agentis uigorem passio corporis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯp̃hendit Aut quid hec refert uaticinio illo ridiculoss tyres ie
Quidquid iant erit aut nõ Siud eti ã dĩna ꝓuidentia huãna¬
opinione p̃stit̾i̾t si uti hoiẽs incerta iuditat quoꝵ est incertꝰ
euẽtus. Et si apud illũ rerũ omĩ certissimũ foritẽ nichil int̾ti
esse potest certus eoꝵ est euentus que futa᷑ firmiter ille p̃scie¬
rit Ere nulla est huãnis ꝯsiliis actionibꝰ q lib̃tas quas ẜ¬
dĩna mẽs sine falsitatis errore cuc̃ta ꝑspitiẽs ad unũ alligat
et ostringis euẽtũ Quo semel recepto quãtus octasus hnãnarũ
rerũ ꝯsequate liquet fmistra enĩ bonis malisq p̃mia pene¬
Ue ꝓronuĩt que nullus mernit hber ac uolũtariꝰ motus aiõr¬

Expanded text:
resiae Quicquid dicam aut erit aut non? Quid etiam diuina prouidentia opinione praestiterit si uti homines incerta iudicat quorum est incertus euentus? Quodsi apud illum rerum omnium certissimum fontem nihil incerti esse potest, certus eorum est euentus quae futura firmiter ille praescierit. Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas, quas diuina mens sine falsitatis errore cuncta prospiciens ad unum alligat et constringit euentum. Quo semel recepto quantus occasus humanarum rerum consequatur liquet. Frustra enim bonis malisque praemia poenaeue pro
Abbreviated transcription (Latin):
uite totã parit̾ ꝯplexã esse p̃sentiã quod dĩne mentis
propriũ esse maĩfestũ est/ Neq deus ꝯ ditis rebus ãtiqor
uideri debet tẽporis qualitate s sim̃plicis potiꝰ ꝓprietate
nature Hunc enĩ uite ĩmobilis pñtariũ statũ infinitul
ille tprãliũ rerũ motus imitat᷑. Cũq eũ effingere atq e¬
quare nõ possit / ex ĩmobilitate deficit in motu ex simpli¬
citate p̃sentie decrescit iñtmitã fun᷑ ac p̃tĩti ꝙͣtitatem¬
ipsonor aliquo mẽ nũꝙ esse desmit ilud quoq inplere atq ex¬
primere nõ tot̃ aliqͣtenꝰ uidet᷑ emłari alligans se ad qualetũq
senciã huiꝰ exigui uolutrisq momenti. Que qm̃ manentia
ilius pñtie quiãdã gestat ymaginẽ quibuscũq ꝯngerit id p̃stat

Expanded text:
plexum esse praesentiam, quod diuinae mentis proprium esse manifestum est. Neque deus conditis rebus antiquior uideri debet temporis quantitate sed simplicis potius proprietate naturae. Hunc enim vitae inimotiiis praesentarium statum infinitus ille temporalium rerum motus imitatur, cumque eum effingere atque aequare non possit, ex immobilitate deficit in motum, ex simplicitate praesentiae decrescit in infinitam futuri ac praeterpso quod aliquo modo numquam esse desinit illud quod implere atque exprimere non potest aliquatenus uidetur aemulari alligans se ad qualemcumque praesentiam huius exigui uolucrisque momenti, quae quoniam manentis illius praesentiae quandam gestat imaginem, quibuscumque contigerit id pra
Abbreviated transcription (Latin):
In quot gñã diuidat᷑ res mibtari
Q uid itra legiones et auxilia int̾iis.
Que tausa exhauriri fetĩt legrones
Quotenas legiones antiqͥ ad bellũ duxer̃t.
Quẽadmodũ legio ꝯstituatur
Quot tohortes in una sint legione/ et quot milites ĩ una
Nomia et gradus legionit pͥncipioꝵ legionis.¬
S Nomĩa eoꝵ qui intiquos ordines duxerũt -

Expanded text:
In quot genera dividatur res militarisII Quid inter legiones et auxilia intersitIII Quae causa exhauriri fecerit legionesIIII Quotenas legiones antiqui ad bellum duxerintV Quemadmodum legio constituaturVI Quot cohortes in una sint legione, item quot milites in una Nomina et gradus principiorum legionisVIII Nomina eorum qui antiquos ordines duxerunt
Abbreviated transcription (Latin):
Quid fatiẽdũ cũ p ͦ inpetu uenit᷑ ad muros:¬
i Enuãtie machinaꝵ quibꝰ muri oppugnant᷑:¬
i De ariete falce teltudine/¬
ih De umeis de pluteis de aggere¬
iõ De mustulis.¬
iN De turribꝰ ambulatoriis.¬
is Quẽadmodũ ãbulatoria turris possit intẽdi.¬
iꝯ Quẽadmodũ altitudo muris addit᷑:¬
io Quo parto subfodiat᷑ terra ut mathina nocere nil
ri De scalis sambuca ex ostra et tollenone.¬
r De balistis onagris scorpionibꝰ arcubalistis fustibał
fundis ꝑ que tormẽta defenditͤ murꝰ.¬

Expanded text:
Quid faciendum cum primo impetu venitur ad murosXIII Enumeratio machinarum quibus muri oppugnanturXIIII De ariete falce testudineXV De vineis, de pluteis, de aggereXVI De musculisXVII De turribus ambulatoriisXVIII Quemadmodum ambulatoria turris possit incendiXVIIII Quemadmodum altitudo muris addaturXX Quo pacto suffodiatur terra ut machina nocere nil possitXXI De scalis sambuca exostra et tollenoneI De ballistis onagris scorpionibus arcuballistis fustibalis fundis, per quae tormenta defenditur murus
Abbreviated transcription (Latin):
Incipiiit tabła libri quarti eiusdem.
Ciuitates aut natura aut opere debere muniri:
Non directos sedĩtł ãgulosos muros fatiendos.
Quẽadmodũ murꝰ etterra ig̃at᷑ ad gesta
De tathafractis et portis ne noceant᷑ ab ignibꝰ.¬

Expanded text:
INCIPIVNT CAPITVLA LIBRI QVARTI I Civitates aut natura aut opere debere muniriII Non directos sed angulosos muros faciendosIII Quemadmodum muris e terra iungatur adgestusIIII De cataractis et portis, ne noceantur ab ignib
Abbreviated transcription (Latin):
capta ad publitã ducendi sunt pugnã sed ante minoribꝰ
p̃liis sunt ibuendi. Dux erit itaq uigilans atq sobrꝰ et
prudens / tamꝙͣ de ciuili ransa inter ꝑtes iuidicaturꝰ ey adhi¬
bito ꝯtilio de suis et adularii copiilinditet Et si multis re¬
bus suꝑior m̃enit᷑ oportunũ sibi non differat ĩire ꝯflictũ
Di xo adũsariũ intelligat potiorẽ / certamẽ publitũ uitet

Expanded text:
capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus proeliis imbuendi. Dux itaque vigilans sobrius prudens, tamquam de civili causa inter partes iudicaturus, adhibito consilio de suis et adversarii copiis iudicet. Et si multis rebus superior invenitur, oportunum sibi non differat inire conflictum. Si vero adversarium intellegit potiorem, c
Abbreviated transcription (Latin):
aut minꝰ armatos ex ĩimitis potueris suꝑare Cauẽdũ eĩ
an ãnis aliquot in pate durarint/ Nam pro tyronibꝰ acti¬
piendi sunt qui pugnare longo tpr̃e desierũt / ed cũ
legiones auxilia uel equites ex dm̃sis aduenerint lotis dux
optimꝰ et seꝑatĩ singulos nũos per tabunos uel elettos
quorũ stit monstria ad omiã genera ex̃cere debenit ar¬
morũ Et post in unũ collectos quasi depugnaturos ꝯflictu
publito excebit Ipse sepius tẽptabit quidquid artis possit̃
habere quid uiriũ quẽ admodũ sibi iposi ꝯsentiãt utã
ad tubarũ monita/ ad signoꝵ indicia/ad p̃repta uel
mitũ diligenter obtẽꝑent / ui errant in aliquib ex̃teãt¬
atq doceant᷑ ꝙͣ diu possint esse perfecti/ Si xo in tampi¬
cursione in sagittado et in iaculando in ordinanda atie
ad plenũ fuerint eruditi/ nec sic quidem temere s orrasiõe

Expanded text:
aut minus armatos ex inimicis potueris superare. Cavendum enim aut minus armatos ex inimicis potueris superare. Cavendum enim an annis aliquot in pace durarint; nam pro tironibus accipiendi sunt qui pugnare longo tempore desierunt. Sed cum legiones auxilia vel equites ex diversis advenerint locis, dux optimus et separatim singulos numeros per tribunos electos quorum scitur industria ad omnia genera exercere debet armorum et post in unum collectos quasi depugnaturos conflictu publico exercebit ipse saepius temptabitque quid artis possint habere, quid virium, quemadmodum sibi ipsi consentiant, utrum ad tubarum monita, ad signorum indicia, ad praecepta vel nutum suum diligenter obtemperent. Si errant in aliquibus, exerceantatque doceantur quamdiu possint esse perfecti. Si vero in campicursione, in sagittando, in iaculando, in ordinanda acie ad plenum fuerint eruditi, ne sic quidem temere sed occasione
Abbreviated transcription (Latin):
faciens per desꝑationẽ abire ꝯpellit᷑ Tum fratti labore
anͥt tedio plurimi deserũt aliquãti prodũt aliquãti se
tradũt quia adu̾sariis rebus rarior fides est / et nudari
ĩcpiat qui copiosus aduenerat ad rem ꝑtinet qͣlis ipse
ad uͣsaruis uel enis tomites optimatesq sit nosse utiũ
temerarii an cauti audatel an timidi sçiẽtes artẽ bellicã
uel ex usu an temere pugnãtes/. Que gentes cũ his fortes
que ignaue sint nr̃a auxilia tuiꝰ fidei quarũq sĩt uirm̃
quos aĩmos illiuis copie/ quos habeat nr̃ excitus que pari
sibi magis uittoriã repromittat/ Eiusmodi enĩ cogitatiõibꝰ
Utus auget᷑ aut frangit᷑ desꝑantibus autẽ trescit audatia
adhortatione ducis et si nĩchil timere ipse uideat᷑ cͤł cit
animꝰ Si ex insidiis uel ex octasione aliquid fortit᷑ fecis
si hostibus aduerse res ceꝑint euenire/ si uel ĩfirmiores

Expanded text:
faciens per desperationem abire compellitur. Tum fracti labore faciens per desperationem abire compellitur. Tum fracti labore ac taedio plurimi deserunt, aliquanti produnt, aliquanti se tradunt, quia adversis rebus rarior fides est et nudari incipit qui copiosus advenerat. Ad rem pertinet qualis ipse adversarius vel eius comites optimatesque sint nosse, utrum temerarii an cauti, audaces an timidi, scientes artem bellicam vel ex usu an temere pugnantes; quae gentes cum his fortes, quae ignavae sint; nostra auxilia cuius fidei quarumque sint virium; quos animos illius copiae, quos habeat noster exercitus; quae pars sibi magis victoriam repromittat. Eiusmodi enim cogitationibus virtus augetur aut frangitur. Desperantibus autem crescit audacia adhortatione ducis, et si nihil ipse timere videatur crescit animus, si ex insidiis vel occasione aliquid fortiter feceris, si hostibus adversae res coeperint evenire, si vel infirmiores
Abbreviated transcription (Latin):
pars equites utͣ pars pedites habeat ꝓ meliores Sciẽd¬
ꝙ in peditibus uel maxiẽ ꝯsistere robur ex̾citus et int
ipsos equites/ qui contatil/ qui sagittariis antecedat / quis
plures loritas induat / quis utiliores equol adduxerit pos¬
tremo loca ipsa in quibul pugnãdũ est / utiũ inimitis an
nobis bideant᷑ artõme dasslam si equitatus gandemꝰ/cãpos
debemꝰ optare si pedite. locta elige̾ angusta fossis paludi¬
bns uel arboribus inpedita et aliquotiẽs montuosa Cui
magis uittus habũdet aut desit. Nam fames ut dicit᷑ intnͥͨꝰ
pugnatet uinat sepe sine ferro Uel max ͤ at tractandũ
est utiũ expediat intĩtatẽ protrabi / an teleruis dimitari.
Interdũ enĩ sperat adusarius exꝑeditionẽ tito posse fmiri
et si dalatus fuit in longũ tempns. aut penuria macerat᷑
ant desiderio suoꝵ reuotat᷑ ad ꝓpria aut nichil magnu

Expanded text:
pars equites, utra pedites habeat meliores, sciendpars equites, utra pedites habeat meliores, sciendumque in peditibus vel maxime consistere robur exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, quis sagittariis antecedat, quis plures loricas induat, quis utiliores equos adduxerit; postremo loca ipsa in quibus pugnandum est utrum inimicis an nobis videantur accommoda— nam si equitatu gaudemus, campos debemus optare, si pedite, loca eligere angusta, fossis paludibus vel arboribus impedita, et aliquotiens montuosa—; cui magis victus abundet aut desit—nam fames, ut dicitur, intrinsecus pugnat et vincit saepius sine ferro. Vel maxime autem tractandum est utrum expediat necessitatem proInterdum enim sperat adversarius expeditionem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut penuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nihil magnum
Abbreviated transcription (Latin):
toribus breniatos legiꝰ dignabit᷑ quã pͥmã rõnẽ plii
depugnãdiq cupit audire p̃cepta d ꝯflictus dyipublicui
duarũ aut triũ horarũ tertamine defmit᷑ Postꝙͣ ꝑtis
cogitãda ante tempusante tẽptanda / añ farienda sunt/
ꝙͣ ad ultimũ ueniat᷑ abruptũ Boni iufẽronces nõ aꝑto
Ut integͥs suis ꝙͣtũ possint hostes int̾iãt certe uel terreat
In qua parte. que intĩã ad modũ sut / ab antiqͥs reperta
destribã. Precipua ars et utilitas dutisest ut adhibi¬
til ex uniu̾so excitu scientibus uelli et sapiẽtibus uiris
de suis et hostiũ copiis sepius trattet Omniq q̃ płimũ
nocet adulatione submota utrũ maiorẽ nũm pugnatoꝵ
ipse/ an hostes habeant. utrũ ipsuis an adũsarioꝵ hoiẽs¬
unt magis armati et muniti. qui magis ex̃citati. qui
sunt in nicĩtatibus fortiores/ Querendũ est etiã/ utr aꝵ

Expanded text:
toribus breviatos legere dignabitur, quam primum rationem proelii toribus breviatos legere dignabitur, quam primum rationem proelii depugnandique cupit audire praecepta. Sed conflictus publicus duarum aut trium horarum certamine definitur, post quemcogitanda, ante temptanda, ante facienda sunt quam ad ultimum veniatur abruptum. Boni enim duces non aperto ut integris suis, quantum possunt, hostes interimant vel certe terreant; in qua parte quae necessaria admodum sunt ab antiquis reperta perscribam. Praecipua ars et utilitas ducis est ut adhibitis ex universo exercitu scientibus belli et sapientibus viris de suis et hostium copiis saepius tractet omni, quae plurimum nocet, adulatione summota, utrum maiorem numerum pugnatorum ipse an hostes habeant, utrum ipsius an adversariorum homines magis armati sint et muniti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam utra
Abbreviated transcription (Latin):
sitis alii mane alii post meridiẽ pp̃ fatigationẽ hominũ
equorũq agrarias fatut Inter pretipna quenit ducem
p̃uidere siue in castris siue in ciuitate ꝯsistat ut animaliũ
pascua subuentioq frumenti retarũq specierũ aquatio s¬
lignatio ꝑ ẜ pabulatio secura red ab hostiũ reddat᷑ ĩcsu
Quod aliter nõ potest eueĩre/ nisi per loca ydonea ꝙͣ nr̃oꝵ
ambulat ꝯmeatus p̃sidia disponant᷑  iiue ille cĩtatel sint
sure castella murata. Ꝙ si nõ reꝑit᷑ intiqua munitio opor¬
tuis locis tirtũdata maioribus fossis tumultuaria castella
in agrariis aliquãti pedites / equitesq degentes tutũ iter ꝯme¬
antibus p̾ste̾nt. Difficile enĩ hosti ad ea loca audet accedere/
in quibus a fronte / et a tergo nouit adusarios ꝯmorari.
et insidiis an publito debeat marte ꝯfligi.c.9.¬
uisquis hos artis bellice ꝯmẽtarios. ex ꝓbatissimil aut¬

Expanded text:
sitis alii mane alii post meridiem propter fatigationem hominum sitis alii mane alii post meridiem propter fatigationem hominum equorumque agrarias faciunt. Inter praecipua convenit ducem providere, sive in castris sive in civitate consistat, ut animalium pascua, subvectio frumenti ceterarumque specierum, aquatio lignatio pabulatio secura ab hostium reddatur incursu. Quod aliter non potest evenire nisi per loca idonea, qua nostrorum ambulat commeatus, praesidia disponantur, sive illae civitates sint sive castella murata. Quod si non repperitur antiqua munitio, oportunis locis circumdata maioribus fossis tumultuaria castella in agrariis aliquanti pedites equitesque degentes tutum iter commeantibus praestant. Difficile enim hostis ad ea loca audet accedere in quibus a fronte et a tergo novit adversarios commorari.ET INSIDIIS AN PVBLICO DEBEAT MARTE CONFLIGI Quisquis hos artis bellicae commentarios ex probatissimis auc
Abbreviated transcription (Latin):
dut p̃toriũ eiusq comitibus p̃parat᷑ / at tabunis tãb̾natula
tollotant᷑ quibus per. ꝯũbnales deputatos ad muimnera/ aq̃
lignũ et pabula admĩstrant  Tunt pro gradu legionibꝰ
et auxiliis et equtibus et peditibus lota in quibꝰ papiliones
tendant deputant᷑ in castris ac de singnlis tenturiis qͣtni
equites quaterni pedites/ ex cubitũ noctibus tacuit/ Et qr
inpossibile uidebat᷑ mn sperulis uigilantes singłos ꝑmanẽ/
ampluis ꝙͣ tabus horis nottnisitẽ sit uigilare a tubitĩe
omẽs uigilie ꝯi cõmitant᷑ et finitis horis a cornitme
reuotant᷑. Idoneos tamẽ tabuni et probatissimos eligunt
qui tircũeant uigiliasset renũtient / si que emerserit tulza/
quos tirtuitores appellabant / nũt militie factus est gradus/
et terciores uotant᷑. Stiendũ tamẽ est equites extra
uallũ nocturnas uigllias face̾ debere ꝑ diẽ autẽ castrispo¬

Expanded text:
duci praetorium eiusque comitibus praeparatur, tribunis tabernacula duci praetorium eiusque comitibus praeparatur, tribunis tabernacula collocantur, quibus per contubernales deputatos ad munera aqua lignum et pabula ministrantur. Tunc pro gradu legionibus et auxiliis, equitibus et peditibus loca in quibus papiliones tendant deputantur in castris, ac de singulis centuriis quaterni equites et quaterni pedites excubitum noctibus faciunt. Et quia impossibile videbatur in speculis vigilantes singulos permaneamplius quam tribus horis nocturnis necesse sit vigilare. A tubicine omnes vigiliae committuntur et finitis horis a cornicine revocantur. Idoneos tamen tribuni et probatissimos eligunt qui circumeant vigilias et renuntient si qua emerserit culpa, quos circumitores appellabant; nunc militiae factus est gradus et circitores vocantur. Sciendum tamen est equites extra vallum nocturnas excubias facere debere; per diem autem castris po
Abbreviated transcription (Latin):
Cui tũ intn̾setus ager excrescit ut sine metu leturꝰ reqͥ eleat
excitus/ Statiua autẽ castra etat estate uel hyeme/ hoste
uicmo maiore tura ac labore firment᷑ Nam singule cẽ¬
turie diuidentibul campi doctoribꝰ at pͥnipibus acripiũt
pedita̾ Et stutis uel larcinis suis in orbem circa propria
signa dispositis. Cntti gladio fossã aꝑiũt̃ latã aut ix
arborũ ne facile dilabat᷑ terra agger erigit᷑ Supra quẽ
ad similitudinẽ muri et pinne / et ꝓpugnatula ꝯponuĩtur
Opus uo hoc tenturiones detẽ pedes metũt᷑ ne minus
foderit ant erraui̾t alicuiꝰ ignauia et tribum tirtũeunt
nec ante discedũt / qui strenui sunt / quousq fui̾nt uniusa
perfecta Ne tamẽ aliquis suꝑuentus laborantibꝰ fiat / oes
equites et pars peditũ que nõ oꝑatur p̃iulegio dignitatis
ante fossã in ꝓtinttu armatã ꝯlistit / et ingruẽtes repel¬

Expanded text:
cui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat cui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat exercitus. Stativa autem castra aestate vel hieme, hoste vicino, maiore cura ac labore firmantur. Nam singulae centuriae, dividentibus campidoctoribus et principiis, accipiunt pedaturas et scutis vel sarcinis suis in orbem circa propria signa dispositis cincti gladio fossam aperiunt latam aut noarborum, ne terra facile dilabatur, agger erigitur, supra quem ad similitudinem muri et pinnae et propugnacula componuntur. Opus vero centuriones decempedis metiuntur, ne minus foderit aut erraverit alicuius ignavia, et tribuni circumeunt nec ante discedunt qui strenui sunt quam fuerint universa perfecta. Ne tamen aliquis superventus laborantibus fiat, omnes equites et pars peditum quae non operatur privilegio dignitatis ante fossam in procinctu armata consistit et ingruentes repel
Abbreviated transcription (Latin):
siue rotonda uel tugona siue oblonga castra ꝯstitues Net
utilitati p̃iuditat forma tamẽ pulcriora credũt᷑ quibꝰ ultͣ
latitudinis spatiũ tertia pars longitudini ad dit᷑ Ita autẽ ab
agri mẽs oribusspodismũ mẽsure colligi oportet / ut ad ꝙͣti ͭ ͤ
concludat᷑ ex̃titus. Nam ꝓpugnatores angusta constipant
et ultra ꝙͣ ꝯuenit latiora diffundũt/ Tribus aũt modis de¬
et itineris occupationẽ leuiorẽ tũ sublati cespites ordinãt
et aggerẽy fatut. supra quẽ ualli hoc est sudes uel tri-¬
buli lignei per ordinẽ digerũt᷑  Cespes autẽ tirtũcidit᷑ ferra¬
mentis qui herbarũ radicibus ꝯtinet terrã sit altus semisse¬
et latus pedem longus pedẽ semis. Ꝙͥa si terra solutior fuĩt
nt ad similitudin ẽ lateris cespes nõ possit abscidi tuc ope
tumłtario/ fossa ꝑdurit / lata pedes quĩq alta pedes tres

Expanded text:
vel rotunda vel trigona vel oblonga castra constitues, nec vel rotunda vel trigona vel oblonga castra constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium tertia pars longitudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum mensurae colligi oportet ut ad quantitatem concludatur exercitus; nam propugnatores angusta constipant et ultra quam convenit latiora diffundunt. Tres autem modos deet itineris occupationem leviorem, cum sublati caespites ordinantur et aggerem faciunt, supra quem valli, hoc est sudes vel tribuli lignei, per ordinem digeruntur. Caespes autem circumciditur ferramentis, qui herbarum radicibus continet terram; fit altus semissem, latus pedem, longus pedem semis. Quod si terra solutior fuerit, ut ad similitudinem lateris caespes non possit abscidi, tunc opere tumultuario fossa percutitur, lata pedes quinque, alta tres,
Abbreviated transcription (Latin):
considere/tũ militibus ad capiendũ cibos occupatis aut ad mu¬
nera fatienda disꝑsis tatile nectant᷑ insidie Postremo noctis
obsturital intrĩtas sop̃ni palcentiũ equoꝵ dispersio / octasioe
imꝑuentibus p̃stat In mextandis castris nõ suffitit locũ bonũ
legere nsi talis sit ut alter eo nõ possit melior ĩueniri ne
utilior p̃termislus a nobil/ et ab aduersariis ocrupatul ĩ apo¬
portet incõmodũ ./ Canendũ quoq ne perestatẽ ꝑ estatẽ
aut morbosa in ꝑximo ant salubris aqua sit longiꝰ hyeme
ne pabulatio desit / aut lignũ ne subiti tẽpestatibus tãpus
in quo manẽdũ est / soleat mũdari/ ne fesit in abruptis et
demiis at cirtũsidentibꝰ ad u̾sarys difficilis p̃stet᷑ egressus
ne ex suꝑioribus lotis missa ab hostibus in eũ tela ꝑueniat
Quibus cante/ studioseq ꝓuisis pro ngĩtate loci ueł quadrata

Expanded text:
considere, cum militibus ad capiendum cibum occupatis, ad muconsidere, cum militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile nectantur insidiae; postremo noctis obscuritas, necessitas somni, pascentium equorum dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis castris non sufficit locum bonum legere nisi talis sit ut alter eo non possit melior inveniri, ne utilior praetermissus a nobis et ab adversariis occupatus adportet incommodum. Cavendum quoque ne per aestatem aut morbosa in proximo aut salubris aqua sit longius, hieme ne pabulatio desit aut lignum, ne subitis tempestatibus campus in quo manendum est soleat inundari, ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis difficilis praestetur egressus, ne ex superioribus locis miQuibus caute studioseque provisis pro necessitate loci vel quadrata
Abbreviated transcription (Latin):
lapidei artus soliditatẽ prestat ĩ tempore S instantesẜ
adñsari ad ti ãsitus fluminũ ĩsidias uel suꝑuẽtꝰ tacẽ
ꝯsueuerũt Ob quã nctĩtatẽ in utaq ripa collocant᷑ arma¬
ta presidia/ ne alueo int̾ueniente diuisi oppmant᷑ ab hostibꝰ
Cantiꝰ tamen est sudes ex utraq parte p̃fige at sie
detrimento si queuis illata fuit iustinere E⁊ si pons nõ¬
tantũ ad tnͣsitũ s etiã ad recursũ ^ meatus nccͣuis fuerit
tũt in utroq capite ꝑtuslis latioribus fossil aggereq cõsti-¬
tuto/ defensores milites debet acciꝑe a quibus tã diu teneat᷑
Quẽadmodũ tastra debeant ordinari.t.d./¬
Onlequẽs uidet᷑ itineris obleruatione huata. delc̾pta
ad tastrorũ/ in quibul manẽdũ est uenire rõnẽ. Nõ eĩ
belli tẽpore. ad statuã uel mãsionẽ riuitas murata sꝑ occͣcit
Et incauitũ ꝓlenũq disc̾mi ex̃citũ passim sine aliqͣ munitiõe

Expanded text:
lapidei arcus soliditatem praestat in tempore.Festinanter lapidei arcus soliditatem praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus fluminum insidias vel superventus facere consuerunt. Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia, ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. Cautius tamen est sudes ex utraque parte praefigere ac sine detrimento, si qua vis inlata fuerit, sustinere. Quod si pons notantum ad transitum sed etiam ad recursum et commeatus necessarius fuerit, tunc in utroque capite percussis latioribus fossis aggereque constructo defensores milites debet accipere a quibus tamdiu teneatur QVEMADMODVM CASTRA DEBEANT ORDINARI Consequead castrorum in quibus manendum est venire rationem. Non enim belli tempore ad stativam vel mansionem civitas murata semper occurrit, et incautum est plenumque discriminis exercitum passim sine aliqua munitione