comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lo post intulit duo talenta ꝑ locum dicens. debentur talenta tot qͦt
ego & tu sumus. ltem homerus talentum breue quiddam ostendit.
quippe qđ accepit uictus cum uictori leuia data sint inunera. s Dicẽ
sortem: statuere. alii proprie ducere legunt. quod est sortium ut
stat ductis sortib urna.  Excipiam sorti: preter sortem dabo. si¬
Insuꝑ his: suꝑhec. s Campi qđ rex hab& ipse latinus. mos erat ut ui¬
ris fortib siue regib pro honore daretur: aliqua publici agri parti¬
cula. ut habuit tarquinus suꝑbus in campo marcio. qđ spacium ab
homero Tiuepos dicitur. hoc ergo quod latinus pro honore dere.p.
habuit ab ascanio: intelligamus e̾e̾ promissum. n Pectore toto: om¬
ni affectu rerꝑ. Uerboꝵq fides: & rem .p. tibi cõmitam: & tecum
omne cõmunicabo consilium.ii Me nulla dies tam fortib ausis dis
similem arguerit: ab hoc officio & ab hac audacia accessu temporis in¬

Expanded text:
lo post intulit duo talenta, per iocum dicens «debentur talenta tot quot lo post intulit duo talenta, per iocum dicens «debentur talenta tot quot ego et tu sumus». Item Homerus talentum breve quiddam ostendit, quippe quod accepit victus, cum victori levia data sint munera. DICERE SORTEM statuere. Alii proprie ‘ducere’ legunt, quod est sortium, ut «stat ductis sortibus urna». EXCIPIAM SORTI praeter sortem dabo. INSVPER HIS super haec. CAMPI QVOD REX H. IPSE L. mos fuerat ut viris fortibus sive regibus pro honore daretur aliqua publici agri particula, ut habuit Tarquinius Superbus in campo Martio, quod spatium ab Homero τέμενος dicitur. Hoc ergo, quod Latinus pro honore de republica habuit, ab Ascanio intellegamus esse promissum. PECTORE TOTO omni adfectu. RERVM VERBORVMQVE FIDES et rem publicam tibi committam et tecum omne communicabo consilium. ME similem argverit ab hoc officio et ab hac audacia accessu temporis in
Abbreviated transcription (Latin):
Excipit ascanuis: idest subsequitur. & a poeta dictum est s Cane
ueste: uenerabilis antiquissime.  Obtestor: adiuro & est ordo. in¬
mo ego cui sola salus genitore redudto: uos obtestor per deos reuoca
gero. uobis cõmutam. nam ꝑ fidem consilia significat. ꝑ fortunam o¬
pes: imꝑium: cuiusliba rei possibilitatem.⁊ Nihil illo triste recepto:
homeri arisba troianis misit auxilia. & ab achille subuersa est.
sed accipimns aut ante bellum graecoꝵ arisbam a troianis captam
& in amicitiae foedus missam. aut certe pocula haec data ab hele
no qui in hanc illis bona per pyrri successerat hereditatem: ut
sit quae cepit pro quae accepit: deuicta arisba scilic&ꝰ ab achille
Duo magna talenta: bene addit magna. Nam uarium apud diuer¬
sas gentes pondus est talentum. Unde talentum potest & breue ali¬
quid & magnum significare. Nam ut supradicimus scdm̃ plautũ

Expanded text:
EXCIPIT ASCANIVS id est subsequitur, et a Poeta dictum est. CANAE EXCIPIT ASCANIVS id est subsequitur, et a Poeta dictum est. CANAE VESTAE venerabilis, antiquissimae. OBTESTOR adiuro, et est ordo: ‘immo ego, cui sola salus genitore reducto, vos obtestor per deos, revocagero, vobis committam: nam per fidem consilia significat, per fortunam opes, imperium, cuiuslibet rei possibilitatem. Homerum Arisba Troianis misit auxilia et ab Achille subversa est. sed accipimus, aut ante bellum Graecorum Arisbam a Troianis captam et in amicitiae foedus no, qui in Achillis bona per Pyrrhi successerat hereditatem, ut sit ‘quae cepit’ pro ‘quae accepit’ devicta Arisba, scilicet ab Achille. DVO MAGNA TALENTA bene addidit ‘magna’, nam varium apud diversas gentes pondus est talenti: unde talentum potest et breve aliquid et magnum significare. Nam ut supra diximus, secundum Plautum
Abbreviated transcription (Latin):
urbem: nos in obscuris uallib positi: uidimus primam urbem: idẽ
primam partem urbis. Nam palatium in monte est: non in uallib.
lere paratiᷤ: ac si diceraꝰ lica irascimini ad tempus. binc appariꝰ nõ
uelle uos poenrtus delere troianos: qđ tales animos nr̃is uiuenibds
sumul fieri potest. iretelliginus autem qd & singulos & membrati
amplestebatur. s Uultum lacrimis atq ora rigabat: poetice uitiet¬
& modo unum significat. Est autem tteratio interdum recipiũt
quod sequitur. i. Dũ moresꝙ dabunt. Ciceronis est tradtatum de phi¬
losophia: qui dicunt sufficere ad gloriam benefadti conscientiam. ss¬
Astutum: confestim sine dilatione. & est aduerbium temporis. ss Inte¬
ger eui: adulescens cui adhuc etas integra supest. unde entuus
deos eui integros dicit. quib multum eui superest. s Meriti. prestiti
ut merui quoq. item quiq sui memores aliquos fecere merendo.

Expanded text:
urbem nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est urbem nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam Palatium in monte est, non in vallibus.lere paratis ac si diceret: licet irascamini ad tempus, hinc tamen apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibussimul fieri potest. intellegimus autem quod et singulos, et membratim amplectebatur. Ad v. 249 Vultum lacrimis atque ora rigabat poetice iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. interdum recipiunt quod sequitur. DI MORESQVE DABVNT V. Ciceronis est, tractum de philosophia, qui dicunt sufficere ad gloriam bene facti conscientiam. ACTVTVM confestim, sine dilatione: et est adverbium temporis. INTEGER AEVI adulescens, cui aetas integra superest, unde Ennius «deos aevi integros» dicit quibus multum aevi superest. MERITI praestiti, ut «merui quoque», item «quique sui memores aliquos fecere merendo».
Abbreviated transcription (Latin):
ximus supra. oiusq enee iam nuntuis essaꝰ. ⁊ Accepit irepidos: fe¬
stinos more suo. i Neue haec nr̃is spectentur ab annis. bene exccusat
quia scit de etate puerori posse dubitari dicens. non ex suggeren¬
tum persona: sed sua ua consilia ponderanda. i Portae quae proxima
ponto appara. ut supra docimus castra troiana in ostensi fuisse.
siquidem nullus alter locus in lauro lauinati hinc fiuuo coher&.
hitc pelago. & nunc dicit portae quae prodcima ponto. ltem paulo
post dicturus est. opposuere aciem. nam dextra cingitur ani.s
Interrupti ignes: supra aliter lumina rara micant. s f umus erigi¬
tur: sigaum est sopitori ignium. quotiens maior fuits erigitur.
supra eurialo dixit. me referebat tibi magnus ouantem iupiter.: re¬
spiciens ad id quod possa fortiter facere.s Nec nos uia fallit: bene
ubiq cutcta cum amico cõmunicat. n Obscuris primũ sub uallibo

Expanded text:
ximus supra ‘quisve Aeneae iam nuntius esset?’. ACCEPIT TREPIDOS feximus supra ‘quisve Aeneae iam nuntius esset?’. ACCEPIT TREPIDOS festinos, more suo. NEVE HAEC NOSTRIS SPECTENTVR AB ANNIS bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, sed sua vi consilia ponderanda. PORTAE QVAE PROXIMA PONTO apparet, ut supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit ‘portae quae proxima ponto’, item paulo post dicturus est «opposuere aciem: nam dextera cingitur amni». INTERRVPTI IGNES supra aliter «lumina rara micant». FVMVS ERIGITVR signum est sopitorum ignium quotiens maior fumus erigitur. uryalo dixit "me referat tibi magnus ovantem Iuppiter" , respiciens ad id quod posset fortiter facere. Ad v. 241 Nec nos via fallit bene ubique cuncta cum amico communicat. Ad v. 242 Obscuris primam sub vallibus
Abbreviated transcription (Latin):
Lucilii uersus uno tantum sermone mutato. Nam ille ait. consilium
summis hominũ dereb habebant. n lam nuntuis esscꝰ: iam aut cito
aut cum nullum inuenirent.  Adnixi hastis ostendit: iam eos di¬
urna statione fatigatos. Quod autem stant. & romanae moris est: &
bellice necessitatis. Hunc autem standi habitum & salustius cõme¬
morat. ut fessi arma sua qiusq stantes incumbere .i. Castrori & cã
pimedio: in mecdio campi statio. qui campus castroꝵ medius fuit.
Rem magnam praeciumq more fore: dicebant se afferre rem inagnã
cuiis mora precium possa afferre idest poenan. Terentuis. ergo p̃¬
cium ob stulticiam fero. Ut sit sensus sitarduis mutamur ad aneam
luemus hostium poenas. alii sic intelligunt. scimus quidem aduentũ
nr̃m: moram ur̃is afferre consiliis. ueꝵ huius more erit precium.
idest remuneratio. Namq hoc offerebant quod illi cogitabant ut di¬

Expanded text:
Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait «consilium Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait «consilium summis hominum de rebus habebant». IAM NVNTIVS ESSET ‘iam’ aut cito, aut cum nullum invenirent. ADNIXI HASTIS ostendit iam eos diurna statione fatigatos. Quod autem ‘stant’ et Romani moris est et bellicae necessitatis. Hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut «fessi arma sua quisque stantes incumbere». CASTRORVM ET PI MEDIO in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. REM MAGNAM PRETIVMQVE MORAE FORE dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poenam; Terentius «ego pretium ob stultitiam fero»; ut sit sensus: si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. Alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut di
Abbreviated transcription (Latin):
ungunt mand& humo solito: ut cõmend& in terra. Solita autẽ
fortuna quae piis inidere consueute. Statuis hinc trahens colorem
ait. Inuida fata piis. & fors ingentib ausis: Rara comes. s absenti fe¬
rat inferias: hoc est cenotaphion faciat. & impleat honorẽ sepulchri.
Ematrib: e nobilib. Nam matres non nisi nobiles dicimus. Unde &
matrone dictae sunt. Scimus autem non omnes mulieres in sicilia.
remansisse. Nam legitur.xi. & moestum iliad& crinem demore so¬
lutae. s Ille aut: hunc locum esse interrupta oratione nisi intelli¬
gimus. si Uigiles simul exccitant: qui uigiliaꝵ officium habebant.¬
Seruantq uices: hic distinguendum est alias sensus non procedit. ss¬
Regemq requirunt: regis filium: ut Magnanimũ reginae sedenim
miseratus amorem. i Cȩtera ꝑ terras omnes: exaggerat more suo
iugilantium laborem. Consilium sumis regni de reb habebant.

Expanded text:
ungunt ‘mandet humo solita’, ut ‘commendet in terra’. ‘Solita’ autem ungunt ‘mandet humo solita’, ut ‘commendet in terra’. ‘Solita’ autem ‘fortuna’, quae piis invidere consuevit. Statius, hinc trahens colorem, ait «invida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes». ABSENTI FERAT INFERIAS hoc est cenotaphion faciat et inpleat honorem sepulcri. E MATRIBVS e nobilibus; nam matres non nisi nobiles dicimus, unde et matronae dictae sunt. Scimus autem non omnes mulieres in Sicilia remansisse: nam legitur in undecimo «et maestum Iliades crinem de more so Ille autem hunc locum esse interrupta oratione Nisi intellegimus. Ad v. 219 Vigiles simul excitat qui vigiliarum officium habebantSERVANTQVE VICES hic distinguendum est, alias sensus non procedit. REGEMQVE REQVIRVNT regis filium, ut «magnum reginae sed enim miseratus amorem». CAETERA PER TERRAS OMNES exaggerat more suo vigilantum laborem. CONSILIVM SVMMIS R. D. R. H.
Abbreviated transcription (Latin):
ter ostendit. i Moenia pallantea: ubi nunc credit esse aeneam. n Sũ¬
mis adiungere reb. Summum & exctremum dicimus & laudabile.
bene ergo dubia: sermone usus est dubio. nam hoc dicit. non debeᷤᷤ
me nec a tua głiã nec a ꝑiculis segregare. ⁊ Genitor belli assuetꝰ.
ipse puer est nec dum probatus. Unde se & ab illis temporib &ꝰ a
patris uirtute cõmenolat. s Argolicum terrorem: quem greci infere¬
rebant. s Sublatum: susceptum. . Est hic animus: hic potest esse
& aduerbium demonstrantis ut sit. est hic idest in meo pectore. po¬
test &̾ sic accipi ut dicas. est hic. est animus lucis contemptor. hocẽ
iste animus. ergo hic & produci potest & corripi. n Istum qui uita be¬
ne credat emi quo tendis honorem: qui istum honorem quo ten¬
precio. s Nil tale uerebar: quale tu suspicaris. n Nec humana ne¬
gocia uel quae loquitur. s Manda humo: multi hic distingunt: alii¬

Expanded text:
ter ostendit. MOENIA PALLANTEA ubi nunc credit esse Aenean. SVMter ostendit. MOENIA PALLANTEA ubi nunc credit esse Aenean. SVMMIS ADIVNGERE REBVS ‘summum’ et extremum dicimus et laudabile. Bene ergo in re dubia sermone usus est dubio; nam hoc dicit: non debes me nec a tua gloria nec a periculis segregare. GENITOR BELLIS ADSVETVS ipse puer est necdum probatus; unde se et a belli temporibus et a patris virtute commendat. ARGOLICVM TERROREM quem Graeci inferebant. SVBLATVM susceptum. EST HIC EST ANIMVS ‘hic’ potest esse et adverbium demonstrantis, ut sit ‘est hic’, id est in meo pectore. Potest et ‘sic’ accipi, ut dicas: ‘est hic iste animus. ergo 'hic' et produci potest et corripi. Ad v. 204 Istum qui vita bene credat emi quo tendis honorem qui istum honorem, quo tenpretio. NIHIL TALE VEREBAR quale tu suspicaris. HAEC humana negotia, vel quae loquitur. MANDET HVMO multi hic distinguunt; alii i
Abbreviated transcription (Latin):
tibo cupiditates iniciunt & desidena: an deus fit ipse meuus cupidiras:
Mentib adauta: bene addunt. Nlam animus sui natura prudetis elod
cio non soruio. nam in uigilus fuerat collocatus. n Cerius quae tutulos
habeat sictucia rerp: ipsius desiderii uult esse rationabiles causas
Somtio iunoq sepulti: alter petidor e& altero. s Porro hortanis est.
uici d ubitem : idest cogitem. Omnis erum cogitatio ia cdubitatione ẽ
anie sententiam. s łopulusq patresq: transfert in troianos romatiã
consuetudinem: ut sol& plerũq: prius eium uibebat aliquid eopulus
postea confirmabat senatus. ⁊ Reportent: portent nam reuocat . s¬
Sit ibi quȩ posco promutitur: Poscere est scłm uarronem. quociens all¬
quid pro mercto nostro deposcimus. petere uͦ est: cum aliquid humultẽ
al cut ꝑ eccibuis postulamns. & bene qd̃ eurialum nolit diere latẽ¬

Expanded text:
ntibus cupiditates iniciunt et desideria, an deus fit ipsa mentis cupiditas? ntibus cupiditates iniciunt et desideria, an deus fit ipsa mentis cupiditas? MENTIBVS ADDVNT bene ‘addunt’: nam animus sui natura prudens est, o; nam in vigiliis fuerat collocatus. CERNIS QVAE R. H. FIDVCIA R. ipsius desiderii vult esse rationabiles causas. SOMNO VINOQVE alterum pendet ex altero. PORRO hortantis est. QVID DVBITEM id est cogitem: omnis enim cogitatio in dubitatione est ante sententiam. POPVLVSQVE PATRESQVE transfert in Troianos Romanam consuetudinem, ut solet plerumque: prius enim iubebat aliquid populus, postea confirmabat senatus. REPORTENT portent: nam ‘re’ vacat. SI TIBI QVAE POSCO P. poscere est secundum Varronem quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus; petere vero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. Et bene quod Euryalum nolit dicere late
Abbreviated transcription (Latin):
nsim optimum esse iaculatorem. & hatic premutit armoꝵ pitĩã
qua plurimum potuit in eurali defensione. i Troiana neq induit.
arina: hoc est qui non dum bellicosa arma induerat idest acteperat.
& hoc dicit pulcher quidem erat: sed non tum bellandi peritus.d
Dũ tie hunc andorem mettib addunt. Euriale. an sua ciuq deus fiodm
cupido. Apud plotinum philosophum & alios quaeritur: ptrum mieutis
nostee adies: per se ad cupiditates & consilia moueatur. an impulsua¬
heuius iuminis. & primo cdoxerunt mentes humanas moueri sua spon¬
te deprehenderunt tamen ad omna honesta impelli nos getuo & mu¬
mine quodam familiari. qđ nobis nascentib datut. P raua uero nr̃a
mente nos cuꝑe: & desiderare. Nec etum potest fieri. ut praua nuuna¬
natai uoluatate cupiamus: quib rabalmalum constat placere. Inde
nune ortus est sensus hoc etum dicit nisus O euriale dii ne nostus ñ¬

Expanded text:
Nisum optimum esse iaculatorem, et hanc praemittit armorum peritiam, Nisum optimum esse iaculatorem, et hanc praemittit armorum peritiam, qua plurimum poterit in Euryali defensione. TROIANA NEQVE I. A. hoc est qui nondum bellicosa arma induerat, id est acceperat. Et hoc dicit: pulcher quidem erat, sed nondum bellandi peritus. DINE HVNC ARDOREM MENTIBVS ADDVNT EVRYALE AN S. C. D. F. D. C. apud Plotinum philosophum et alios quaeritur, utrum mentis nostrae acies per se ad cupiditates et consilia moveatur, an inpulsu alicuius numinis? Et primo dixerunt, mentes humanas moveri sua sponte; deprehenderunt tamen ad omnia honesta inpelli nos genio et numine quodam familiari, quod nobis nascentibus datur, prava vero nostra mente nos cupere et desiderare; nec enim potest fieri ut prava numinum voluntate cupiamus, quibus nihil malum constat placere. Vnde nunc hic ortus est sensus; hoc enim dicit Nisus: o Euryale, dine nostris me
Abbreviated transcription (Latin):
cubiis: excubiae durnae sunt. uigiliae nodturne. n Centeni quemq:
centurioꝵ scilicaꝰ ex more romanae militiae. Nam ex numero militum
qui eos sequunt᷑. gradus dignitatis apparet. s Sertunt crateras renos:
potant. & est emistichion ennianum. n Trepidi formidine: festini
ꝑ formidinem. Nam non est iteratio.s Pontes: qui fuint in muris an¬
gustiorib. i P ropugnacula: pilas.i. Rectores uiuenum. Legitur &
uiueni. Si uiueni ascanio. si uiuenum magiarosmilitum accipe .i. dor¬
tita periclum: sorte cdiuisa ad defensionem peridi. i Quodcutq tuen¬
duma est. exerta urius quisq uices: ad id quod accipit tuendum. ulda
ueniatria: a plerisq ida mater nisi accipitur. quia dixit uenatita.Ni
si montem uolueris accipere: abusie idam uenatricem didiam intelligẽ
pro uenationibo habundantem. Nam uenatrie est proprie quae uen̾a¬
tur non quae uenationibo habundat. s laculo celerema bene inducit

Expanded text:
CVBIIS excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. CENTENI QVEMQVE S. CVBIIS excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. CENTENI QVEMQVE S. centurionum scilicet, ex more Romanae militiae: nam ex numero militum qui eos sequuntur, gradus dignitatis apparet. VERTVNT C. A. potant. Et est hemistichium Ennianum. TREPIDI FORMIDINE festini per formidinem: nam non est iteratio. PONTESQVE qui fiunt in muris angustioribus. PROPVGNACVLA pinnas. RECTORES IVVENVM legitur et ‘iuveni’: si ‘iuveni’, Ascanio; si ‘iuvenum’, magistros militum accipe. SORTITA PERICLVM sorte divisa ad defensionem pericli. QVOD CVIQVE TVENDVM exercet unusquisque vices ad id quod accipit tuendum. IDA VENATRIX a plerisque Ida mater Nisi accipitur, quia dixit ‘venatrix’: nam si montem volueris accipere, abusive ‘Idam venatricem’ dictam intellege, pro ‘venationibus abundantem’; nam ‘venatrix’ est proprie quae venatur, non quae venationibus abundat. IACVLO CELEREM bene inducit
Abbreviated transcription (Latin):
nitur. Ipse de substentaculis uitium. P rimus uallos subiecta referto.
N on armis mihi uulcani: Bene arma generaliter dicit. Nam ipse habu¬
it a uultano: sed solum gladium. ut ensem quem dauno igni potens
deus ipse parenti fecerat. & stigia candentem uncerat unda. Per hoc
autem quasi latentet dicit se achille esse meliorem: qui se troianos ẽt̃
sine diuinis armis suꝑare posse confidit.  Addant se protinus omnes:
ne tunere iudeatur: auciliori multitudinem dicit incrementa e̾eͥ uidto
dtor: bene solus hectoris facta est com̃emoratio: ut ostendatur ipse pe
risse qui potuit esse terrori. ꝑ quod uult aeneam nihil fortiter fecisse¬
stis corpora rebus: in eo tantum qđ hostes non ausi sunt egredi. u ł u¬
gnam sperate parari: scilic& contra troianos non a troianis: ne uideat᷑
contra supra dicta omnia: nunc sociis inferre timorem.  Uigilum ex¬

Expanded text:
nitur. Ipse de sustentaculis vitium «primus vallos sub tecta referto». nitur. Ipse de sustentaculis vitium «primus vallos sub tecta referto». NON ARMIS MIHI VVLCANI bene arma generaliter dixit: nam ipse habuit a Vulcano, sed solum gladium, ut «ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat et Stygia candentem tinxerat unda». Per hoc autem quasi latenter dicit se Achille esse meliorem, qui se Troianos etiam sine divinis armis superare posse confidit. Ad v. 147 Addant se protinus omnes ne timere videatur auxiliorum multitudinem, dicit incrementa esse victorctor bene solius Hectoris facta est commemoratio, ut ostendatur perisse eum, qui potuit esse terrori: per quod vult Aenean nihil fortiter STIS CORPORA REBVS in eo tantum, quod hostes non ausi sunt egredi. PVGNAM SPERATE PARARI scilicet contra Troianos, non a Troianis, ne videatur contra supra dicta omnia nunc sociis inferre terrorem. VIGILVM EX
Abbreviated transcription (Latin):
no aata suit: nec ne responsa. quia scit falsum et quod docit arguiñtis
probare dicta contendir dicens esse sceleratam gentem raptam sibi coniu¬
gem. in quo facto utitur grȩcor exemplo: qui rapta helena gentem
deleuere troianam.s Conuige prerepta: inuidiose sponsam conuigẽ
uocat. n Nec solos tangit atridas iste dolor: Cur non in similitudine
crminis sit poenae similitudo: Si culpa repetitur iudicia quoq gemi¬
nentur. s ꝑoentius modo non genus omne posos femineum: modo
omne genus femincum: non eos poenitus posos decebat. locutus autẽ¬
est sigurate. s ł ossarq more: non tutela sed mortis dilatio.i An non
uiderunt: legitur & at non. Si an non absolutum est.si at non est in¬
ceptiua particula: ad ornatum ꝑtinens. horatuis. At o deor quidꝗd
in celo est regit. tale est. At non sic phrygus penetrat.l.p.o Uallum:
uallum dicinur ipsa munitio. Nam ualli fustes sunt quib uallum mu¬

Expanded text:
no data sint, necne, responsa? Quia scit falsum esse quod dixit, argumentis no data sint, necne, responsa? Quia scit falsum esse quod dixit, argumentis probare dicta contendit, dicens esse sceleratam gentem, raptam sibi coniugem: in quo facto utitur Graecorum exemplo, qui rapta Helena gentem delevere Troianam. CONIVGE PRAEREPTA invidiose sponsam coniugem vocat. NEC SOLOS TANGIT ATRIDAS ISTE DOLOR cur non in similitudine criminis sit poenae similitudo? Si culpa repetitur, supplicia quoque gemienitus modo non genus omne perosos femineum modo omne genus femineum non eos penitus perosos decebat, propter quautem figurate. FOSSARVMQVE MORAE non tutela, sed mortis dilatio. AN NON VIDERVNT legitur et ‘at non’: si ‘an non’, absolutum est; si ‘at non’, inceptiva est particula, ad ornatum pertinens: Horatius «at o deorum quidquid in caelo regit». Tale est «at non sic Phrygius penetrat L. p.». VALLVM dicitur ipsa munitio; nam valli fustes sunt, quibus vallum mu
Abbreviated transcription (Latin):
uia teucris. color est. nam rem quam troiani pro se putabant in con¬
trarium uerut: dicens nauigationis aucilium & fuge perdidisse troia¬
nos. quos constat pro felicitate habuisse nauigationis uitare discrimina.
Rerum pars altera: humane enim nature duo elemenia concessa sunt ma¬
re & terra. n Nil me fatalia terrent: tacitis occurrit quaestionib dicens
Si fataliter ad italiam se uenisse dicunt iam uenerunt completa sunt fa¬
ta. & callide tacuit quod erat fatale. troiani enim dicebant itala sibi re¬
gna deberi. & est orator questiones ita proponere. ut facilem solutioni
sortiantur euentum. ii Si qua phrrges pre se iadtant: quasi & ista con¬
fingant. i Sunt & mea contra fata mihi: hoc falsum est quod dicit tur¬
nus. Sed ii arte rhetorica iunc nobis conceditur: uti mendacio cum re¬
darguere nullus potest. ut hoc loco est. ꝯuis enim uere potest scire tur¬

Expanded text:
VIA TEVCRIS color est: nam rem quam pro se Troiani putabant, in conVIA TEVCRIS color est: nam rem quam pro se Troiani putabant, in contrarium vertit, dicens navigationis et fugae auxilium perdidisse Troianos, quos constat pro felicitate habuisse navigationis vitare discrimina. RERVM PARS ALTERA D. humanae enim naturae duo elementa concessa sunt, mare et terra. NIL ME FATALIA TERRENT tacitis occurrit quaestionibus, dicens: si fataliter se ad Italiam venisse dicunt, iam venerunt, completa sunt fata. Et callide tacuit quod erat fatale: Troiani enim dicebant Italiae sibi regna deberi. Et est oratorium quaestiones ita proponere, ut facile solutionis sortiantur eventum. SI QVA PHRYGES P. SE IACTANT quasi et ista fingant. SVNT ET MEA CONTRA FATA MIHI hoc falsum est quod dicit Turnus. Sed in arte rhetorica tunc nobis conceditur uti mendacio, cum redarguere nullus potest, ut hoc loco est: quis enim vere potest scire, Tur
Abbreviated transcription (Latin):
tauit: i lte deae pelagi: Alii hucusq uolunt matrem deum locutam:
alii uingunt genurx iubaꝰ. ⁊ Obstupuere ruelli: tinuerunt rutuli.
timuit mesappus numinis filus. timuit tiberis. per hos autem gra¬
dus maior turnui designatur audacia. łale est & in quarto. At nõ in
ꝗͣ rauca amnis. ii Reuocatq pedem nberinus ab alto: tunc ipsum de¬
um territum dteit. supra undas fuisse praeterritas & in se repressas.
I nimos tollit dictis: magnanimitatem suam comprobat dictis. tale est
contrarium: turbatumq oculis. ⁊ Haec monstra petunt: appetunt. ut
reginam petut.⁊ lupiter ipse: scilic& qui omnib prestare consueuit.
Unde &ꝰ iupiter dictus est quasi uiuans pater. ergo aucilium solitum nõ
cuta troianos accipimus sed quod ipse prestare consuciut. s Non tela
neq ignes expectent uitulos: non expedtant rroiani ut rutuloꝵ telis.
aut ignb pereant. qui iam nauium amissione ꝑierunt. u Maria in¬

Expanded text:
tavit. ITE DEAE PELAGI alii hucusque volunt matrem deum locutam. tavit. ITE DEAE PELAGI alii hucusque volunt matrem deum locutam. Alii iungunt ‘genetrix iubet’. OBSTIPVERE RVTVLI timuerunt Rutuli, timuit Messapus, numinis filius, timuit Tiberis. Per hos autem gradus, maior Turni designatur audacia. Tale est quam ‘rauca amnis’. REVOCATQVE PEDEM TIBERINVS AB ALTO nunc ipsum deum territum dixit: supra, undas fuisse perterritas et in se repressas. ANIMOS TOLLIT DICTIS magnanimitatem suam conprobat dictis. Tale est illud e contrario «turbatumque oculis». HAEC MONSTRA PETVNT appetunt, ut «reginam petit». IVPPITER IPSE scilicet qui omnibus praestare consuevit: unde et Iuppiter dictus est, quasi iuvans pater. Ergo ‘auxilium solitum’ non circa Troianos accipimus, sed quod ipse praestare consuevit. NON TELA NEQVE IGNES EX. R. non exspectant Troiani ut Rutulorum telis aut ignibus pereant, qui iam navium amissione perierunt. MARIA IN
Abbreviated transcription (Latin):
hic ostendit aliquas esse ꝑituras. n E uaserit undis: de undis exierit.
cum uenerit ad eum locum de quo nauigatura iam non sit. alii le
ne docit mortalem. Nec enim potest fieri ut eadem res & mortalis sit
& ĩmortalis. ante est ut desinat esse mortalis. s Qualis nereia cloto:
on docit tales erunt. Sic supra. Qualis mugitus fugit cum saucius aram
rat promissa dies: promissum tempus aduenerat. s Turni inuria: scili¬
caꝰ quam inferebat. & modo inuiria est. o̾ed irnuor idest iniustitia.¬
H inc est apud comicos inuirius qui aud&ꝰ aliquid contra ordinẽ uiriᷤᷤ.
& bene inuiria qm̃ & contra necessitatem fan: & contra rationem foe¬
deris bella cõmouerat. ⁊ Noua lux: idest ninib deor. quod ipse paulo
post dicit. s Ne trepidate. pro ne festinetis. Q̾ per hoc significatur ideo
ad nauium defensionem egressos non esse troianos quia numen ue¬

Expanded text:
Quaecumque hic ostendit aliquas esse perituras. evaserit undis de undis exierit, Quaecumque hic ostendit aliquas esse perituras. evaserit undis de undis exierit, cum venerit ad eum locum, de quo navigatura iam non sit. alii legne dixit 'mortalem': nec enim potest fieri ut eadem res et mortalis sit et inmortalis; sed ut sit inmortalis, ante est ut desinat esse mortalis. Ad v. 101 Qualis nereia doto non dixit 'tales erunt': sic supra "qualis mugitus, fugit cum saucius aram rat promissa dies promissum tempus advenerat. Ad v. 107 Turni inivria scilicet, quam inferebat. et modo 'iniuria' est ἀδίκημα , id est iniustitia.hinc est apud comicos iniEt bene ‘iniuria’, quia et contra necessitatem fati, et contra rationem foederis bella commoverat. NOVA LVX id est nimbus deorum, quod ipse paulo post dicit. NE TREPIDATE pro ‘ne festinetis’. Et per hoc significatur ideo ad navium defensionem egressos non esse Troianos, quia numen ve
Abbreviated transcription (Latin):
nis causa. s Torqu& qui: substin& regit.n Quo fata trahis: ostendit fa¬
ta posse aliquatenus trahi. non tamen usquequaq. hinc enim cdicit
quo idest ad quam rem. i Petis istis: idest pro istis. nam sic dici¬
mus peto tibi idest prote. s fas habeant: uis. nec enim possunt
eterna esse que ab hominib facta sunt. horatius. debemur morti
nostraq. Nam sicut anime facta sunt immortalia: ita corporis pere¬
unt. Salustuis. Caeteri studia omnia nostra sicut in anima imorta¬
lia sunt. s Certusq incerta per secula: hoc dicit casib licentiam haec
petitio uult adimere. Nam aeneas sorte qua homo est: nauigationis de¬
bet tumere ꝑiculum. quod perit si eiuis nauib aeternitas detur. s cui
tanta deo ꝑmissa potestas: cui ac si dicerdꝰ nec regi quidem deorum.
bunt: nautico usus est uerbo: cum de nauib diceraꝰ.s Quaetun:

Expanded text:
nis causa. TORQVET QVI S. M. sustinet, regit. QVO FATA TRAHIS ostendit fanis causa. TORQVET QVI S. M. sustinet, regit. QVO FATA TRAHIS ostendit fata posse aliquatenus trahi, non tamen usquequaque. Hinc enim dicit ‘quo’, id est ad quam rem. PETIS ISTIS id est ‘pro istis’; nam sic dicimus ‘peto tibi’, id est ‘pro te’. FAS HABEANT ius; nec enim possunt aeterna esse quae ab hominibus facta sunt. Horatius «debemur morti nos nostraque». Nam sicut animi facta inmortalia sunt, ita corporis pereunt. Sallustius ceterum: «studia omnia nostra sicuti anima inmortalia sunt». CERTVSQVE INCERTA PERICVLA L. A. hoc dicit: casibus licentiam haec petitio vult adimere; nam Aeneas sorte qua homo est, navigationis debet timere periculum, quod perit si eius navibus aeternitas detur. CVI tanta deo permissa potestas 'cui' ac si diceret 'ne regi quidem deorum'.bunt nautico usus est verbo, cum de navibus diceret. Ad v. 98
Abbreviated transcription (Latin):
caelatum matris aucilio. domito ergo olympo in tuas scilicaꝰ leges ꝑ
beneficium meum mundo redacto.s P inea silua mihi: congrue.⁊lama
prtus in tutela est matris deum. i. la arce fuit summa: hoc est apud
gargara: que dicta sunt quasi carta caros idest caput capit. abttuddi¬
nis altitudo rcipo est enuim regaan. Gargara autem sunt mortis iate
cactumina. propter qđ dtcit in arte sumina.i. Nigranti picea iugrati¬
umbrosa. & picea genus arboris est. unde pix desudat. har autem
trabes: nam de acere naues non fiunt. Unde meluis arbores refe:¬
benignitas: numinis excclusit piaculum. ⁊iam his remotis sacrilegiũ
cõmitteretur. s Timor aneius: aut perpetuum est est timoris epite¬
ditate nascitur ꝓspe roꝵ. ut exultantia haurit corda pauor pulsans.
P rosit nostris in montib ortas: bona breuitate detraxit & hns & esse.
nam pleaum est. prosit his ortas in montib nostris: qđ fecit elocutio¬

Expanded text:
celatum matris auxilio. ‘Domito’ ergo ‘Olympo’ in tuas scilicet leges per celatum matris auxilio. ‘Domito’ ergo ‘Olympo’ in tuas scilicet leges per beneficium meum mundo redacto. PINEA SILVA MIHI congrue: nam pinus in tutela est matris deum. IN ARCE FVIT SVMMA hoc est apud Gargara, quae dicta sunt quasi κάρα καρὸς, id est caput capitis, altitudinis altitudo: κάρα est enim κεφαλή. Gargara autem sunt montis Idae cacumina, propter quod dixit ‘in arce summa’. NIGRANTI PICEA ‘nigrantiumbrosa. Et ‘picea’ arboris genus est, unde pix desudat. Harum autem ego non 'trabes', nam de acere naves non fiunt: unde melius arbores intebenignitas numinis exccommitteretur. TIMOR ANXIVS aut perpetuum est timoris epitheditate nascitur prosperorum, ut «exultantiaque haurit corda pavor pulsans». PROSIT NOSTRIS IN MONTIBVS ORTAS bona brevitate detraxit et ‘his’ et ‘esse’; nam plenum est ‘prosit his ortas esse in montibus nostris’, quod fecit elocutio
Abbreviated transcription (Latin):
in ida sed apud antandrum facte sunt.. Alta pelagi: absolutum ut
lata campor. ⁊ Ipsa deum fertur genitroe: Figmentum hoc licaꝰ poe¬
ticum sit. tamen quia exemplo caraꝰ notatur acriticis. unde longo ꝓ¬
emio excusatur. Nam ideo & prisca ratione religionis & iouis benesi¬
cio dicit esse ꝑfectum: ut naues mutarent᷑ in nimphas. quo uel aliqͥ
ex parte possit esse uerisimile. s Berecinthia: mater deum. a mon¬
te phrygie berecintho quib ultima syllaba caraꝰ aspiratione quã
acdctimus quociens mortem delicinthũ dicimus. Est autem tenuisi¬
sta discretio quib nominib subtrahi debeat aspiratio. Nam ecce ni
os montes scithie significamus. ⁊ Da nate petenti: ac si dicerꝰ ei quae
ubere debuerat. Domito te poscit olympo: uidetur hoc dicere
presta ei cuius beneficio seruatus ad olympi regna uenisti. Satumꝰ
eium cum omnes consumer& filios. iouem solum esse non potuit

Expanded text:
in Ida sed apud Antandrum factae sunt. ALTA PELAGI absolutum est, ut in Ida sed apud Antandrum factae sunt. ALTA PELAGI absolutum est, ut ‘lata camporum’. IPSA DEVM FERTVR GENETRIX figmentum hoc licet poeticum sit, tamen quia exemplo caret, notatur a criticis: unde longo prooemio excusatur. Nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nymphas, quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. BERECYNTIA mater deum a monte Phrygiae Berecynto, cuius ultima syllaba caret aspiratione, quam addimus quotienscumque montem Deli Cynthum dicimus. Est autem tenuis ista discretio, quibus nominibus subtrahi debet aspiratio. Nam ecce Ripos, montes Scythiae, significamus. DA NATE PETENTI ac si diceret, ei quae iubere debuerat. DOMITO TE POSCIT OLYMPO videtur hoc dicere: praesta ei, cuius beneficiis servatus ad Olympi regna venisti. Saturnus enim cum omnes consumeret filios, Iovem solum esse non potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
fatigatur ex longo. n & qua uia clausos. oua ad uerbium loci est. nõ
pronomen. nam non stat uersus. si uia septimꝰ sit: non nominatuꝰ.
ergo qua uia ꝑ quam partem uiae uallo troianos exccutiat. Legitur
tamen & quae uia &̾ est sensus absolutior. s f acibq accingitur atris:
armatur instruitur. s Piceum fert fumum: sordidior ex tedis &
ignis & fumus est. s ouis deus o muse: quia res deori est & ardua
ideo ꝑ se eam non potest dicere. hic autem glia turni latenter o¬
stenditur: cuius uis nisi a numinib repelli non potuit. ss Prisca
fides facto sed fama pennis: omnis antiquitas difficile pura  incor¬
rupta manat in posteros. hoc enim dicit fadtum. hoc licꝰ priscum sit
idest antiquum: tamen fama eius non est obluterata temporis uetusta¬
te.. Quo primum: hoc est in micio. non eium scdo fadte sunt naues
apud idam ab ȩnea. s ł ormabat: idest formare cogitabat. Non erum

Expanded text:
fatigatur ex longo’. ET QVA VIA CLAVSOS ‘qua’ adverbium loci est, non fatigatur ex longo’. ET QVA VIA CLAVSOS ‘qua’ adverbium loci est, non pronomen: nam non stat versus, si ‘via’ septimus sit, non nominativus. Ergo ‘qua via’ per quam partem via vallo Troianos excutiat. Legitur tamen ‘et quae via’, et est sensus absolutior. FACIBVS PVBES ACCINGITVR ATRIS armatur, instruitur. PICEVM F. F. LVMEN sordidior enim taedis et ignis et fumus est. QVIS DEVS O MVSAE quia res deorum est et ardua, ideo per se eam non potest dicere. Hic autem gloria Turni latenter ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. PRISCA FIDES FACTO S. F. P. omnis antiquitas difficile pura et incorrupta manat in posteros. Hoc enim dicit: factum hoc licet priscum sit, id est antiquum, tamen fama eius non est oblitterata temporis vetustate. QVO PRIMVM hoc est ‘in initio’; non enim secundo factae sunt naves apud Idam ab Aenea. FORMABAT id est formare cogitabat; non enim
Abbreviated transcription (Latin):
& hec clarigatio dicebatur: a claritate uocis. post quam clarigatio¬
nem hasta in eor fines missa indicabat᷑ iam pugne principium.
Glamorem eccipuuit socĩ: legitur & clamore. si clamore sensus ert
talis. haste iactum socii clamore comitantur. Si clamorẽ intelligi¬
nus turni eos clamorem excepisse. & cum fremitu eum sequunt.
l nertia corda: non reuera sed sicut hostib uidebatur.n Aditumq p
aiua quaerit: etiam ꝑ auia. sane exprimitur turni iuolentia. Nam
uiam ꝑ auia nullus requirit.n Ad caulas. Munimenta & septa ouiũ.
est enun grecum nomen .c. detracto. Niam graeci aulas uocant ani¬
non & casus mutciꝰ. & egeat subauditione. ut hanc ego nunc igna¬
ram huius quodcũq pericli. s Seuit in absentes: fantasiam saeuiciae
expressit. quia lupi sic circa caulas fremunt ut in ipsis animalib
solent .i. Roc longo rabies: absoluta locutio. ut si dicas. ille fame

Expanded text:
Et haec ‘clarigatio’ dicebatur a claritate vocis. Post quam clarigatioEt haec ‘clarigatio’ dicebatur a claritate vocis. Post quam clarigationem hasta in eorum fines missa indicabatur iam pugnae principium. CLAMOREM EXCIPIVNT SOCII legitur et ‘clamore’. Si ‘clamore’, sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si ‘clamorem’, intellegimus Turni eos clamorem excepisse et cum fremitu eum sequuntur. INERTIA CORDA non re vera, sed sicut hostibus videbatur. ADITVMQVE PER AVIA QVAERIT etiam per avia. Sane exprimitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. AD CAVLAS munimenta et saepta ovium. Est enim Graecum nomen ‘c’ detracto: nam Graeci αὐλάς vocant aninon et casum mutet, et egeat subauditione, ut «hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli». SAEVIT IN ABSENTES phantasiam saevitiae expressit, qua lupi sic circa caulas fremunt, ut in ipsis animalibus solent. EX LONGO RABIES absoluta elocutio, ut si dicas ‘ille fame
Abbreviated transcription (Latin):
monstrat: lic&ꝰ eos hortaretur ira &̾ pudor. s Tardum agmen: pe¬
ditum dicit. qui equitum comparatione tardi sunt.i Urbi. troie
quam fecerat eneas castror in morem.n Maculis quem thraciꝰ albis:
noue albas maculas dixit. cum proprie maculaꝵ haec sit natura ut
obscuritate sua album aliquid infuscent. n Cristaq tegit galea au¬
rea rubra: duo ablariui sunt. & duo nominatiui. quos metrica ratio¬
ne discernumis. nam rubra crista longae sunt ultime ꝗa ablatui
sunt casus. Sane huiusmodi uersus pessimi sunt. ⁊ Principium pu¬
ꝯnae. hoc de romana solemnitate iractum est. Cum enm uolebant
bellum indicere: pater patratus hoc est princeps fecialium profiscisce¬
batur ad hostium fines. & praefatus quedam solemnia clara uoce di¬
cebat se bellum indicere propter certas causas: aut quia socios lae¬
serant. aut quia nec abrepta animalia. nec obnorcios reddiderana.

Expanded text:
MONSTRAT licet eos hortaretur ira et pudor. TARDVM AGMEN peMONSTRAT licet eos hortaretur ira et pudor. TARDVM AGMEN peditum dicit, qui equitum comparatione tardi sunt. VRBI Troiae, quam fecerat Aeneas castrorum in morem. MACVLIS QVEM T. ALBIS nove albas maculas dixit, cum proprie macularum haec sit natura, ut obscuritate sua album aliquid infuscent. CRISTAQVE TEGIT GALEA AVREA RVBRA duo ablativi sunt et duo nominativi, quos metrica ratione discernimus; nam ‘rubra crista’ longae sunt ultimae, quia ablativi sunt casus. Sane huius modi versus pessimi sunt. PRINCIPIVM PVGNAE hoc de Romana sollemnitate tractum est. Cum enim volebant bellum indicere, pater patratus, hoc est princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines et, praefatus quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia socios laeserant, aut quia nec abrepta animalia nec obnoxios redderent.
Abbreviated transcription (Latin):
Pingue flumine nilus: nilus dictus est quasi peop u̾aip. hoc est no¬
uum limum trahens. quod uolens exprimere dixit pingui flumine.
idest fluore. quae res foecundam terram efficit. quod & ipse in geor¬
gicis ostendit dicens. Liquuntur montib amnes felicemq trahunt
lunium. Item & uiridem aegyptum iuigra foecundat harena. i quis
ꝗlobus: idest quantus admirantis enim est: non interro gantis. nec
enum interrogat qui nuntiat. is Hostis adest: hnc distinguendum¬
est. ut heia militum sit properantium clamor. & est ennianum.
qui ait heia macheras. ergo eia ingenti lamore dicetites ad portas
ruebatit. alii hostis adest eia legunt.i. Namq ita discedens p̃ceptat:
execusatio troianor ne portas clausisse timore uiderentur. s Opti¬
mus armis: peritus armor. dux egregius qui & futura prouidera
Siqua in terram fortuna fuiss&: scilic& bellicus casus. s Pudor iraq

Expanded text:
PINGVI FLVMINE NILVS Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν, hoc est noPINGVI FLVMINE NILVS Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν, hoc est novum limum trahens; quod volens exprimere dixit «pingui flumine», id est fluore, quae res fecundam efficit terram. Quod et ipse in Georgicis ostendit dicens «liquuntur montibus amnes felicemque trahunt limum», item «et viridem Aegyptum nigra fecundat harena». QVIS GLOBVS id est quantus: admirantis enim est, non interrogantis. Nec enim interrogat qui nuntiat. HOSTIS ADEST hic distinguendum, ut «heia» militum sit properantium clamor. Et est Ennianum, qui ait «heia machaeras». Ergo «heia» ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. Alii «hostis adest, heia» legunt. NAMQVE ITA DISCEDENS P. excusatio Troianorum, ne portas clausisse timore viderentur. OPTIMVS ARMIS peritus armorum, dux egregius, qui et futura provideret. SI QVA I. FORTVNA F. scilicet bellicus casus. PVDOR IRAQVE
Abbreviated transcription (Latin):
quentium fluminum congrua comparatio. quae flumina dicit post
campor inundationem ui alueos suos reuerti. nam hoc uult dicere
ut de campis flumina in alueos redeurit. sic digesta est in acies
militum multitudo: quae fuerat ante diffusa.⁊ Diues equum:
ꝑ genituum frequentus utimur hac sigura: ꝗ̃ per ablatiuum.
cercent: cogunt colligunt. n Altus per tacitum ganges: fluuuis in¬
die est. qui sołm̃ senecam in situi idiae nouem alueis fluit. scãm
melonem .uii. oui tamen & ipse comemorat non nullos dicere qđ
trib alueis fluat. Uirgiluis tamen tulo eum uingens.uii. alueo
habere significat. hanc uarietatem donatus fugiens longum hꝑ¬
baton facit dicens ceu surgens .uii. amnib nilus. aut ganges altus
pertacitum: sane bene addidit ꝑ tacitum altus hoc est per profur¬
dam altitudinem: licaꝰ crescat inter ripas tamen est nec ut nilus
supfunditur campis. Unde Asper distinxit alnis per tacitum.

Expanded text:
quentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post quentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos reverti. nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos redeunt, sic digesta est in acies militum multper genetivum frequentius utimur hac figura, quam per ablativum. COERCENT cogunt, colligunt. ALTVS PER TACITVM GANGES fluvius Indiae est, qui secundum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melam septem, qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tribus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos habere significat. Hanc varietatem Donatus fugiens longum hyperbaton facit, dicens «ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges». ALTVS PER TACITVM sane bene addidit ‘per tacitum altus’, hoc est per profundam altitudinem. Nam licet crescat, intra ripas tamen est, nec, ut Nilus, superfunditur campis; unde Asper distinxit «altus per tacitum».
Abbreviated transcription (Latin):
Humani enim oculi altiorem & numium altiorem ferre non possunt.
Sane chasma est: ita enum plinuis uocat: disruptio & quidam caeli di¬
scessus. s Palantesq stellas: bene palantes: quasi in alienum tempus
errore uenientes.s Omnia tanta: scilica caelestia. s Quisꝗs in arma uo¬
uota pollicitus. Locus autem iste didtus est scdm̃ augiui morem. a¬
pud quos fuerat consuerudo: ut si post acceptum augurium ad a¬
quam uenissent inclinati haurirent ecinde manib. & fusis preci.¬
bus uota promuterent. ut uisum perseuerar&ꝰ augurium. quod
aquae intercessu dirurpitur. Unde etiam in.ii. uisum augunũ
ab aquila in fluuium cecidit. ut predam ex unguib ales proiecit
fluuio. hinc uidenir etiam turnus minime potuisse liberari. n lãꝙ
omnis campis exercitus ibat in armis: intelligamus hunc exercitũ
primo in campos confuse ruisse. post digestum in ordines. ut sit se¬

Expanded text:
Humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. Humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. Sane chasma est, ita enim Plinius vocat, disruptio et quidam caeli recessus. PALANTESQVE P. STELLAS bene ‘palantes’, quasi in alienum tempus errore venientes. OMINA TANTA scilicet caelestia. QVISQVIS IN ARMA VOvota pollicitus. locus autem iste dictus est secundum augurum morem, apud quos fuerat consuetudo, ut si post acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati aquas haurirent exinde et manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum perseveraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur: unde etiam in duodecimo visum auab aquila, in fluvium cecidit, ut "praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio" . hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. Ad v. 25 Iamque omnis campis exercitus ibat apertis intellegamus hunc exercitum primo confuse in campos ruisse, post digestum in ordines, ut sit se
Abbreviated transcription (Latin):
ecuit sub nubib arcum: hoc est ducit: ut ille uiam secat ad naues.
& reuera arcus ipse uariis colorib sectus est. bene aut sub nubibus¬
quia sine nubis beneficio artus non iudetur. n agnouit uiuenis:
irm tantum agnouit. non & a quo missa ess&. uarum a ioue an
a uinone. hinc est qđ dicir. Quis te mihi nubib actam .n Repente:
item aliud augurium. Nam cum iris sine nubib non possit uide¬
ri: post eius abscessum statim est secura serenitas. s Clara autem be¬
ne addidit quia tempestas tõ ueoop est. Discedere celum: chasma
dicit factum: idest subitam aeris disruptionem & quendam recessũ
per quod uult uideri chasma tum irin se recepisse.n Medium autẽ
bene dixcit. nam est &ꝰ sũmum. unde est. Sic uertice caeli constitit.
N ubes autem in medio sunt: ubi omnia fiunt signa quae dicit: idest
iris: serenitas: chasma. nam si in sũmo fier&̾: nullus uidere potuissa

Expanded text:
secvit sub nubibus arcum hoc est duxit, ut "ille viam secat ad naves" . secvit sub nubibus arcum hoc est duxit, ut "ille viam secat ad naves" . et re vera arcus ipse variis coloribquia sine nubis beneficio arcus non videtur. AGNOVIT IVVENIS Irim tantum agnovit, non et a quo missa esset, utrum a Iove, an a Iunone. Hinc est quod dicit «quis te mihi nubibus actam». REPENTE item aliud augurium: namque cum Iris sine nubibus non possit videri, post eius abscessum statim est secuta serenitas. CLARA autem bene addidit, quia tempestas τῶν μέσων est. DISCEDERE CAELVM chasma dicit factum, id est subitam aeris disruptionem per quod vult videri chasma Irim se recepisse. MEDIVM autem bene dixit; nam est et summum, unde est «sic vertice caeli constitit». Nubes autem in medio sunt, ubi omnia fiunt signa quae dicit, id est Iris, serenitas, chasma: nam, si in summo fieret, nullus videre potuisset.
Abbreviated transcription (Latin):
aut erat. aut consilia capiebat. aut augurabatur. i Thaumantias:
scđm poeticam thaumantis filia. cęteꝵ ex admiratione hoc nom̃
accepte. que admiratio de euis colorib nascitur. & Diuum pro-¬
mittere nemo: nemo pro nullus posuit. & est acrologia. Nam di¬
uum nemo non possumus dicere: cum proprie nemo sit nec homo.
luderd: docꝰ per transitum multa: intertum temporis ratione pro¬
uenire : quae numina praestare non possurt. quod etiam paulo post
in matris deum petitione iupiter probat dicens. ciui tanta deo pro¬
missa potestas.  Uoluenda: pro uolubilis. ⁊ Nec satis: quia occurre¬
bat. ab euandro eum facile posse remeare. s Corithi: montis tuscie
quia ut docimus nomen accepit a conntho rege: cum cuius uocore
concubuit upiter: unde natus est dardanus. s Armat agrestes:
ne ei formidinem iniiciat agrestes esse cõmemorat. n Turbata arri¬
pe: aut arripe & turba. aut turbata inuade ꝑ absentiam enee.

Expanded text:
aut erat, aut consilia capiebat, aut augurabatur. THAVMANTIAS aut erat, aut consilia capiebat, aut augurabatur. THAVMANTIAS secundum Poetam Thaumantis filia. Ceterum ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus nascitur. DIVVM P. NEMO ‘nemo’ pro ‘nullus’ posuit. Et est acyrologia: nam ‘divum nemo’ non possumus dicere, cum proprie ‘nemo’ sit ‘ne homo’. AVDERET docet per transitum multa interdum temporum ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens «cui tanta deo permissa potestas». VOLVENDA pro ‘volubilis’. NEC SATIS quia occurrebat ab Euandro eum facile posse remeare. CORYTHI montis Tusciae, qui, ut diximus, nomen accepit a Corytho rege, cum cuius uxore concubuit Iuppiter, unde natus est Dardanus. ARMAT AGRESTES ne ei formidinem iniciat, agrestes esse commemorat. TVRBATA ARRIPE C. aut ‘arripe et turba’, aut ‘turbata invade’ per absentiam Aeneae.