comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet. angłsiosephinsomnis appart
ut ostenderet: quia illiadanglor
sortium sunt ꝑuenturi. qͥamũndios¬
pedimentis. & acarnulib curis. u
dormientes sunt alieni. Qua siergod¬
miens uigilut. quimundi suꝑfluas
sollicitũdinespꝰ ponens: oculumma¬
tisinamore dĩ aperit: sicut eecleus
dicitur. Ego dormio : & cor ancuiu
gilxt. Qued atit̃ in somnis anglsass¬
ens dicat. audiameis
unge & accipe puerum ec matremeiꝰ
Ae fuge megyptum : & esto ubi usq¬
dumdicam̃tibi
bmotandum. quia nondi&̃. accipefi¬
lumtuum. ut falio udei dicere uolue¬
unt: sed accipepuerum. id ÷ accipe
scut bauilus & nutricius non quaspater
porius Nondix̃ accipe uoxorem tuã
ut fotiniani dicere uoluerunt: quam¬
us& sponse uxores dici possint: sed
accipe matremeius. id ÷ accipe quasi
custoscastitatis. & sustentator fragili¬
tatis nonut uiolator uirginitatis. Fugit
aut̃ puer ihs ante ꝑsecutionem herodis

Expanded text:
pertinet, angelus Joseph in somnis apparuit, ut ostenderet quia illi ad angelorum consortium sunt perventuri, qui a mundi impedimentis ac carnalibus curis velut dormientes sunt alieni. Quasi ergo dormiens vigilat, qui mundi superfluas sollicitudines postponens, oculum mentis in amorem Dei aperit sicut Ecclesiae voce dicitur: « Ego dormio, et cor meum vigilat . » Quid autem in somnis angelus apparens dicat, audiamus: « Surge et accipe puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum, et esto ibi usquedum dicam tibi. » Ubi notandum, quia non dixit, Accipe filium tuum, ut falso Judaei dicere voluerunt, sed, « Accipe puerum, » id est accipe quasi bajulus et nutritius, non quasi pater proprius. Non dixit, accipe uxorem tuam, ut Photiniani dicere voluerunt, quamvis et sponsae uxores dici possint, sed accipe matrem ejus, id est, accipe quasi custos castitatis et sustentator fragilitatis, non ut violator virginitatis. Fugit autem puer Jesus ante persecutionem Herodis,
Abbreviated transcription (Latin):
ła inudeã eet̃ reuersus. recogitãns qđ
iudierat a magis. natum cẽ regem iudȩoꝵ
natensoccidit om̃s pueros qͥ erant in bech¬
cem & in omnib finibus eius abiinatu
xinfia. scđm tempꝰ quod ex quisierat
mnib: unus effugere non possẽt. Quod
utẽ nato dnõ. ꝑ secutio coepit: signifi¬
atur ꝑ omne tem p̃ uitȩ p̃sentis non de

Expanded text:
gloria in Judaeam esset reversus, recogitans quod gloria in Judaeam esset reversus, recogitans quod audierat a magis natum esse regem Judaeorum: « Mittens occidit omnes pueros qui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus, a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat  omnibus occisis, unus effugere non posset. Quod autem nato Domino persecutio coepit, significatur per omne tempus vitae praesentis, non deesse
Abbreviated transcription (Latin):
quierant in beth leem : & iomnib fa¬
bus eius. Putabat enĩ qđ siom̃s puen
occiderent᷑. unusquẽ querebat eua¬
dere non posset : non estimans in fili
quia non est consiliũ. non est sapientis
non est prudentia. contra dnm̃. un¬
de & abimatu & infra. pueros iuss
occidere : hoc ÷ apuero duõꝵ annos¬
usq ad puerũ unius noctis. Quoduero
dicit᷑. secundum tempus quod ex quisi¬
cat amagis ãtradunt bistoriȩ iosephi
et grsip̃pi. quod eotempore quan¬
donatũ regem udeoꝵ amagisaudie¬
rat: acusantib aduersariis. uocatus
ab imperatore romam uenit. Etcum
ueniset ante cȩsarem. & uniuersum sena¬
tum : ut erat callidus animo & prudens
eloquio: potentissime & honestissime pur¬
gauit quȩcumq sibi fuerant obiecta.
umq alit ab inimicis putaret᷑. maiore
la abimperatore ⁊ ex altatus: in tan¬
tum ut eiregium dia dema tribuerit.
e regnandipotestate in iudea confirma¬
it. Etcum post duos annos in magna

Expanded text:
qui erant in Bethlehem, et in omnibus fiqui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus. » Putabat enim, quod si omnes pueri occiderentur, unus quem quaerebat evadere non posset, non aestimans, infelix, quia non est consilium, non est sapientia, non est prudentia contra Deum. Unde « a bimatu et infra » pueros jussit occidere, hoc est, a puero duorum annorusque ad puerum unius noctis. Quod vero dicitur: « Secundum tempus quod exquisierat a magis, » tradunt historiae Josephi et Hegesippi, quod eo tempore quando natum regem Judaeorum a magis audierat, accusantibus adversariis, vocatus ab imperatore, Romam venit: et cum venisset ante Caesarem et universum senatum, ut erat callidus animo et prudens eloquio, potentissime et honestissime purgavit quaecunque sibi fuerant objecta. Cumque aliter ab inimicis putaretur, majori gloria ab imperatore est exaltatus, in tantum ut ei regium diadema tribueret, et regnandi potestatem in Judaea confirmaret: et cum post duos annos in magna
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃ nar areuus uocabitur. Et uidebua
inquem tranfexerunt. Non nullias
hoc testimonium: denumero libron
sumptũ uoluerunt eẽ: illud scilia
populo possit intellegi: quid eegnꝰ¬
to ad terrã repromissionis uocatusq
potest & defilio dĩ accipi. qui post
obitum herodis iterum monente as¬
gelo ad terrã israhel ÷ reuersus.
unc herodes uidens qm̃ illu suseet̃ as
gis. mutens occidit oms pueros quid
in bethleem. & in omnib: finib: d
abimatu & infra. scđm tempꝰ quod
ex quisierat amagis.
uod aut̃ ait. tuncherodes ui dens
qm̃ illusus eet amagis. ad supeno¬
ra eugłu respicit. ubi dictumẽ. qd
herodes mitter& magos in bethleem.
neredirent adherodem. ꝑ aliam
uiamreuersi sunt in regionem suam
Uides sua sinsidias eẽ frustratas. iracuss
ualde: quod illusus eet̃ a magis. Ftq
occulte ꝑdere puerum non potuit:
manifesta ꝑsccutionẽ. continuoe¬
arsit. Et mittens occidit oms puen

Expanded text:
m Nazaraeus vocabitur. » Et: « Videbunt in quem transfixerunt. » Nonnulli autem hoc testimonium de Numerorum libro sumptum voluerunt esse, illud scilicet populo possit intelligi, qui de Aegypto ad terram repromissionis vocatus est, potest et de Filio Dei accipi, qui, post obitum Herodis, iterum monente angelo, ad terram Israel est reversus. « Tunc Herodes, videns quoniam illusus esset a magis, mittens in Bethlehem et in omnibus finibus ejus, a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat a magis. » Quod autem ait, « Tunc Herodes videns quoniam illusus esset a magis, » ad superiora Evangelii respicit, ubi dictum est, quia cum Herodes mitteret magos in Bethlehem,ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam, videns suas insidias esse frustratas, iratus est valde, quoniam illusus esset a magis. Et quia occulte perdere puerum non potuit, in manifestam persecutionem continuo exarsit. « Et mittens occidit omnes pueros
Abbreviated transcription (Latin):
amorientib x pm̃ aust̾re : qui possunt
dicere. Siue uiuimꝰ. dnõ uiuimus. Siue
morimur. dnõmorimur. Sienim uiui¬
mus. siue morimur : dnĩsumus. Pereos
aut̃ qui bimi occisi sunt : illi significant᷑
qui ꝑfecti sunt in opere & doctrinu.
Quicũ bene uiuendo. & recte docendo
alioꝵ nequitiã increpant : usq ad
effusionem sanguinis decertant: ꝑ illos
uero qui infra: significant̾᷑ simplices
qui scientes x pm̃ tantum & hunc cruci¬
fixum: magiseligunt quam ei fidem¬
negart. Quod aut̃ ñsolũ inbethleem
sed& iam infinib i pueri occisi sunt:
significatum est quia non solum iniu¬
dȩa unde ecđa originem sumpserat.
ꝑ secutio erat futura: sed &iamusq ad
tos ꝓpt̃ ꝑsẽcutionem prauaorum. aliquo¬
tiens a proprus sedibus ec̃fugandos ex¬
ilioq religandos. Quod uero defucto
herode. iterum angło monente adter¬
rã urł reuersusẽ  significauit eosdem
decto s post conpresiã hereticorum fal¬
sitatẽ ad proprias sedes cẽ reuersuros

Expanded text:
sunt dicere: « Sive vivimus, Domino vivimus: sive morimur, Domino morimur. Sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus . » Per eos autem qui bimi occisi sunt, illi significantur qui perfecti sunt in opere et doctrina, qui cum bene vivendo et recte docendo, aliorum nequitiam increpant, usque ad effusionem sanguinis decertant. Per illos vero qui infra, significantur simplices, qui, scientes Christum tantum et hunc crucifixum, magis eligunt mori, quam ejus fidenegare. Quod autem non solum is finibus ejus pueri occisi sunt, significatum est, quia non solum in Judaea, unde Ecclesia originem sumpserat, persecutio erat futura, sed etiam usque tos propter persecutionem pravorum, aliquoties a propriis sedibus esse fugandos, exsilioque relegandos. Quod vero defuncto Herode, iterum angelo monente, ad terram Israel reversus est, significavit eosdem electos post compressam haereticorum falsitatem, ad proprias sedes esse reversuros:
Abbreviated transcription (Latin):
aricat : ecte angłs dñi apparuit in soni
ioitph. Vbt cosĩderandum quodin¬
ter caelestis angłs. insidius herodisp̃iu¬
nit. monens cum puero fugere magi¬
tũ: nerabiem sui suroris hero dessica
incetero sinpuerum ibm̃ explere pos
Sed fonte quer& aliquis. quart angli
io sephuisominis apparuit: cũ legate
pastorib uigiluntib appariusse:
cdũ natiuitatẽ nunciasse. Sed adhi
dicendũ ẽ : quia inhac angłoꝵ diu¬
sa apparitione sc̃itus simul& prude¬
tia ioseph commendatur. Iastora
quia rudes erant ut pote pastores. &
uma mysteria dinoscere non potera
neresse fuit ut illis angłs uisibilit̃ ap¬
reret: & occultũ mysterium manist¬
te panderet Iosephuꝰ quia non solue
sc̃s. sed &iam prudens eiat: non nelo
fuit ugilanti apparere sedtantu in

Expanded text:
ni apparuit in somnis Joseph. » Ubi considerandum, quod minister coelestis angelus, insidias Herodis praevenit, monens cum puero fugere in Aegyptum, ne rabiem sui furoris Herodes, sicut in caeteros, in puerum Jesum explere posset. Sed forte quaeret aliquis, quare angelus Joseph in somnis apparuit, cum legatur pastoribus vigilantibus apparuisse, et Domini nativitatem nuntiasse? Sed ad hoc dicendum, quia in hac angelorum diversa apparitione, sanctitas simul et prudentia Joseph commendatur: pastores enim, quia rudes erant, utpote pastores, et divina mysteria dignoscere non poterant, necesse fuit ut illis angelus visibiliter appareret, et occultum mysterium manifeste panderet. Joseph vero, quia non solum sanctus, sed etiam prudens erat, non necesse fuit vigilanti apparere, sed tantum in
Abbreviated transcription (Latin):
iubente scripturas in grecũ uertebant᷑
eloquium. uudei prudenti consilio
dicunt factum ubi cumq manifeste
defilio mentio fieret: aut aliter inter¬
pretarent᷑ : aut omnino p̃t̃ mitterent:
neptoloms̃ qͥ unius dĩ cultor uidebat
trinitatem non tellegendo. inuarios
deos incideret. Vnd& plura in nr̃isco¬
dicib legunt᷑. quȩ inseptuaginta in t̃¬
p̃tib non habent᷑: sicut hoc est Ex¬

Expanded text:
jubente, Scripturas in Graecum vertebant jubente, Scripturas in Graecum vertebant eloquium, Judaei prudenti consilio dicunt factum, ut ubicunque manifeste de filio mentio fieret, aut aliter interpretarentur, aut omnino praetermitterent, ne Ptolemaeus, qui unius Dei cultor videbatur, trinitatem non intelligendo, in varios deos incideret: unde plura in nostris codicibus leguntur, quae in Septuaginta interpretibus non habentur, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
in medio eiꝰ. & commouebunt᷑ simulacra
egypti . & cetera quȩ sẽcunt᷑. Nubes
leuis uirgo ẽ maria : quȩ nonẽ graua¬
ta seminẽ uirili. Et quasi suꝑ nubem
leuem dñs ascendẽs aegyptum intrauit.
quando camẽ exuirgine assumens
mundo uisibilis apparuit.
Ut adimpleret᷑ qđ dictũ ẽ ꝑ prophetã
dicentem. Ex egypto uocaui filiũ meũ.
onsuetudo huic euangelistę uidelicet
matheo ẽ: ut frequenter suã narrati¬
onẽ oraculis ꝓphetarum: confirmet.
Quia enim hȩbrtis hebrȩosermone suũ
eugłm primus scripsit : ubicumq lo¬
ci oportununitas sedebit. suã narratio¬
nẽ ex hebreorum libris confirmarestu¬
duit. Onde cum dixisset dnm̃ monente
angło apparentib: in agrptũ fuissen
deportatũ : ad iecit continuo oraculũ
ꝓpheticum dicens. Ex egypto uocaui
filium meum. Hoc testimonium in osee
ꝓphetu legitur. iuxta ebraicam ueni¬
tatem : sed int̾septuagintu int̾p̃tes
non habet᷑. Quia enim ꝑtolo meo rege

Expanded text:
imulacra Aegypti, » et caetera quae sequuntur. Nubes levis, virgo est Maria, quae non est gravata semine virili, et quasi super nubem levem Dominus ascendens, Aegyptum intravit, quando, carnem ex virgine assumens, mundo visibilis apparuit. « Ut adimpleretur quod dictum est per prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum. » Consuetudo est huic evangelistae, videlicet Matthaeo, ut frequenter suam narrationem oraculis prophetarum confirmet. Quia enim Hebraeis Hebraeo sermone suum evangelium primus scripsit, ubicunque loci opportunitas se dedit, suam narrationem ex eorum libris confirmare studuit, unde cum dixisset Dominum monente angelo a parentibus in Aegyptum fuisse deportatum, adjecit continuo oraculum propheticum, dicens: « Ex Aegypto vocavi filium meum. » Hoc testimonium in Oseae propheta legitur juxta Hebraicam veritatem, sed inter Septuaginta interpretes non habetur. Quia enim, Ptolemaeo rege
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Quod in haclectione facile aduertimꝰ.
sullius superiora parumꝑ ad tendimus.
Supiti enĩ retulit euangelica lectio: qr
cummugos ab oriente ierd solimis uenien¬
tes. hero des bethleem misisset. dixiteis.
cum in ueneris renunciate mihi: ut ego
ne redirent adherodem. ꝑ aliamiuam

Expanded text:
ile advertimus, si illius superiora parumper attendimus. Supra enim retulit evangelica lectio, quia cum magos ab Oriente Hierosolyma venientes, Herodes Bethlehem misisset, dixit eis: « c renuntiate mihi, ut et ego ne
Abbreviated transcription (Latin):
gissunt faciunt huius modi legẽ non ba¬
bentes. ipsi sibi sunt lex quostendunt
opus legis. scriptũ in cordib: suis. Hoc
du pliciter. intellegipotest. Cumgentes
quȩ legem scriptũ non habent faciunt
eaque lex scriptu p̃cipit illis quib data
est: ipsi utiq ostendunt habere sescrip¬
tamnuturalem legem in cordib & ipsi
sunt sibilex: quia illa faciunt quȩlex
docet. licet illisnonsit datu. Uerbi
grã. Sarraceni quineq legẽ moysi. neq¬
ra quȩ faciunt: scriptã legẽ incordib
suis ostendunt. Lex dicit: Noc occides :
Isq legẽ non accepit. sinon occidit. ipse
sibiẽ lex. Alit̃. Cumgentes quelegem
moysi non habent ꝑ doctrinam euglii
inbuti. nuturalit ca faciunt quȩ lex
moysi p̃cipit: ipsi sibi sunt. lex quȩ ha¬
bent legem eugłii scriptũ incordib suis.
inspiratione om̃nipotentis di. T estimoni¬
um illis redente conscientiu ipsorum.
& inter se inuicem cogitationum accusan

Expanded text:
iunt; ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Hoc dupliciter intelligi potest. Cum gentes quae legem scriptam non habent, faciunt ea quae lex scripta praecipit illis quibus data est, ipsi utique ostendunt se habere scriptam naturalem legem in cordibus, et ipsi sibi sunt lex: quia illa faciunt quae lex docet, licet illis non sit data. Verbi gratia: Saraceni qui neque legem Moysi, neqra quae faciunt, scriptam legem in cordibus suis ostendunt. Lex dicit: Non occides. Is qui legem non accepit, si non occidit, ipse sibi est lex. Aliter: Cum gentes quae legem Moysi non habent, per doctrinam Evangelii imbuti, naturaliter ea faciunt quae lex Moysi praecepit, ipsi sibi sunt lex: quia habent eamdem legem Moysi scriptam in cordibus suis inspiratione omnipotentis Dei. Testimonium illis reddente conscientia ipsorum, et inter se invicem cogit
Abbreviated transcription (Latin):
ex poliatio carnis est : et illalaudatur
fidei xpĩ. atq expoliatiouitioꝵ̃. Et
est sensus. Quitantum modo genere &
nomine ẽ uidȩus & cutum cisionem car¬
nalit̾ obseruat. non placet dõ. neq me¬
ret᷑ laudari ab illo. quãuis ab omnibus
laudet᷑ iudeis. Qui uero in łocculto.
ab omnimala uoluntate. & cogitatio¬
ne: placet & meret᷑ laudari adõ.

Expanded text:
exspoliatio carnis est, illa laudatur fidei Christi, atque exspoliatio vitiorum. Et est sensus: Qui tantummodo genere et nomine est Judaeus, et circumcisionem carnaliter observat, non placet Deo, neque meretur laudari ab illo: quanquam ab hominibus laudetur; qui vero in occulto, ab omni mala voluntate et cogitatione, placet Deo et meretur laudari a Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
ihm. ꝑ illum enĩ iudicaturus ẽ. ds̃ pater
mundum: sicut ipsedixit. Pater non
iudicat quemĩquã: sedomne iudicium
dedit filio. Sicut stilo inprimuntur
no tȩ incera: sic qued uĩ noçtȩ malarũ
aut bonarũ cogitationum figuntur
inmente & conscientia nra quȩ aut
accusabunt aut certe defendunt nos in
die iudicii. quando non solum a perta
sed &iamquȩ nob sunt modo occulta
iudicabuntur. In hoc ergo testimoni¬
um nob ꝑhibit conscientia nr̃a: quia
manifestubit nob̶ utrum plura pecca¬
ta sint anbona operoc. & utrum ue¬
tenx ac noua. utrum deleta ꝑpoeniten¬
tiã. ac nouis scelerib cumuluta. Siaut̃
tu uideus cognominaris : sub audit᷑ aui¬
da patriartha. Et qui escis in lege. illã
legendo. meditando. & scđm tuã falsã
doctrinam intellegendo : & gloriuris
indõ. hoc ÷ in unius dĩ noticia. Et nosti
cẽ cȩcoꝵ. lumencoꝵ̃ qui in tenebris sint.
eruditorẽ insipientiũ. magistrum in fan¬
tium. habentem formam scientiȩ & ue

Expanded text:
 illum judicaturus est Deus Pater mundum, sicut ipse dixit: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Sicut stylo imprimitur nota in cera, sic quaedam notae malarum aut bonarum cogitationum figuntur in mente et conscientia nostra, quae aut accusabunt, aut certe defendent nos in die judicii, quando non solum aperta, sed etiam quae modo sunt nobis occulta judicabuntur. In hoc ergo testimonium nobis perhibebit conscientia nostra, quia manifestabit nobis utrum plura peccata sint an bona opera, et utrum vetera an nova, utrum deleta per poenitentiam an novis sceleribus cumulata. Si autem tu Judaeus cognominaris, subaudis a Juda patriarcha. Et requiescis in lege. Illam legendo, meditando, et secundum tuam falsam doctrinam intelligendo, et gloriaris in Deo, hoc est in uesse caecorum lumen eorum qui in tenebris sunt eruditorem insipientium magistrum infantium habent
Abbreviated transcription (Latin):
ordt. Ex superib: ista pendent
est sensus. Numquid ille quinatura liei
gentilisẽ & legem consumat siue ꝑficit
te comparatione scilicet melioris facti
qui ꝑlitterã intellegentium & circumqi¬
sionem carnulem legem p̃uaricaris

Expanded text:
credit. Et superioribus ista pendent, et est sensus: Nunquid ille qui naturaliter gentilis est, et legem consummat, sive perficit te comparatione, sed melioris facti quia per litteralem intelligentiam et circumcisionem carnalem legem praevaricaris?
Abbreviated transcription (Latin):
et de p̃cat ut ds̃ qđ ꝓmisit opere cõp
contra dicentesq menda cesostendil
Alit̃. iustificeris insert mib dulgen
peccantib dando ad te conuersis. si
ꝓmittis. & iancas remittendo peas
dum dicerint non possis dimitters¬

Expanded text:
et deprecatur ut Deus quod promisit opere compleat, contradicentesque mendaces ostendat. Aliter: Justificeris indulgentiam peccati dando ad te conversis sicut promittis, et vincas remittendo peccata dum judicaris non posse dimitter
Abbreviated transcription (Latin):
non crediderunt: Num quid incredulitas
illoꝵ. fidem dĩ euacuauit: Absit.
Hoc criplicit̾ pocest intellegi. Quid inqͥt
nocuit. iosua. et caleph alusq qͥ terrã
ꝓmissionis meruert̃ accipere : sisexcente
milia noncrederunt. sed periert̃ propt̃
suũ incredulitatẽ: numquid incredulitus
cuacuauit aut in anemfecit. qr dix̃ ad
ab raham terrã istũ tibi dabo et semini
tuo : nihil eis nocuit. ꝙ ipsi non sunt
frustrati ꝓmissionedĩ. Aliter. Siquidã
illoꝵ non credidert̃. sed mortui st̃ inde¬
serto. Numquid mors illoꝵ ꝓmisionẽdi
inanem fecit. quã ꝓmisit̾ abrahae dics̃
de xp̃o. Inseminituo benedicentͥ omnes

Expanded text:
litas illorum fidem Dei evacuavit? Absit. Hoc tripliciter potest intelligi. Quid, inquit, nocuit Josue, et Caleph, aliisque qui terram repromissionis meruerunt accipere, si sexcenta millia non crediderunt, sed perierunt propter suam incredulitatem? Nunquid incredulitas evacuavit, aut inanem fecit quod dixit Abrahae: Terram istam tibi dabo et semini tuo? Nihil eis nocuit, quia ipsi non sunt frustrati promissione Dei. Aliter: si quidam illorum non crediderunt, sed mortui sunt in deserto, nunquid mors illorum promissionem Dei inanem fecit, quam promisit Abrahae, dicens de Christo: In semine tuo benedicentur omnes
Abbreviated transcription (Latin):
homo inquantũ uerax adõ. sicut ser¬
tũ ẽ. Iustificeris insermonib tuis &
uincas cum udicaris. Iustificeris. id
iustusp̃diceris. & uerax intiuis ꝓmissi¬
caris apopulis. Dauid postquã factiu
adulter. & homicida uxorem urus
accipiendo. & illũ gladio filioru
amon inter ficiendo : dicebant mi
Uacua efficiet᷑ ꝓmissio omni potenti
quȩ facta ẽ. ad dauid. qđ ex semines

Expanded text:
 in quantum verax, a Deo. Sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Justificeris, id est justus praediceris, et verax in tuis promissicaris a populis. David, postquam factus est adulter et homicida, uxorem Uriae accipiendo, et illum gladio filiorum Amon interficiendo, dicebant multi: Vacua efficietur promissio omnipotentis Dei, quae facta est ad David, quod ex semine
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisionem spĩtalit᷑ non seruus.
circũ cisiotua p̃putium factaest. Id ÷
talises: qualis & gentilis qͥ non habet legẽ.¬
uia qui debueras eẽ uideus credendo in
apm̃. & legem spitalit̾ implendo simi¬

Expanded text:
circumcisionem spiritualiter non servas. circumcisionem spiritualiter non servas. Circumcisio tua praeputium facta est, id est talis es qualis et gentilis qui legem non habet, quia qui debueras esse Judaeus credendo in Christum, et legem spiritualiter implendo simi
Abbreviated transcription (Latin):
los blasphemabat᷑ : quia dicebant
hostes illoꝵ cum irrisione Eccequem
dm̃ colebatis: qui nonualuit uos libeti¬
re demanib nrĩs : uere idolu nrã.
uictritia fuerunt dĩ urĩ. Similit̃ quas
quando illiqui nomen scĩtatis debent
habere malc uiuunt : blasphematus¬
nomendĩ. quia dicunt iudei. atq
dus claudius: sed potius ambrosius. hoc¬
modo. Circumcisionẽ hoc in loco : pro
ipso genere gentis accipe. Hanc enim
habet apłs consuetudinẽ. ut iudeoscir¬
cumcisionem: gentes aut̃ p̃putium
appellet. Et est sensus. O iudeae. tunc
prodest tibi quod degenere abraham
es. & degenere circumcisione. a quo
ipsa citumcisio exordium sumpsit : si
legẽ sp̃iculit̃ intellegens. credisinx pm̃
cuilex testimonium ꝑhibet. & sicircũ¬
cisionẽ ñcurnulit̃ sed spĩtulit̃ obser¬
uas. Alioquin. non prodest eẽ. dege¬
nere abraham. sed magis ob est tibi.
iaut̃ p̃uaricator sis legis: id ÷ si non
credisinxp̃m quẽ lex promittit. & si

Expanded text:
los blasphemabatur quod dicebant hostes illorum cum irrisione: Ecce quem Deum colebatis, qui non valuit vos liberare de manibus nostris, vere idola nostra victricia fuerunt Dei vestri. Similiquando illi qui nomen sanctitatis deberent habere male vivunt, blasphematunomen Dei, quia dicunt Judaei atque dus Claudius, sed potius Ambrosius. Hujusmodi circumcisionem hoc in loco pro ipso genere gentis accipe, habet Apostolus consuetudinem, ut Judaeos circumcisionem, gentes autem praeputium appellet. Et est sensus: O Judaee, tunc prodest tibi quod de genere Abrahae es et de genere circumcisionis a quo ipsa circumcisio exordium sumpsit, si legem spiritualiter intelligens credis in Christum, cui lex testimonium perhibet, et si circumcisionem non carnaliter, sed spiritualiter observas. Alioquin non prodest esse de genere Abrahae, sed magis obest tibi.autem praevaricator legis sis, id est, si non credis in Christum quem lex promittit, et si
Abbreviated transcription (Latin):
acceptio apud dm̃. Tuncẽ ꝑ so¬
narum acceptio siue distinctio apud
dm̃. siuic propt̃ abraham iudȩos elige¬
ret. e gentiles diu idolu colentes abi¬
cerer. łsi remuneraret iud eum bene ui¬
uente : & negglegeret gentilẽ recte:
credentẽ & recte operantem. Quicũq.
peccauerunt sicut pagani: sine lege pe¬
ribunt. quia non requirit᷑ ab illis lex.
eribunt tam̃ quia legẽ naturale̾m spre¬

Expanded text:
acceptio apud Deum. Tunc esset personarum acceptio sive distinctio apud Deum, si propter Abraham Judaeos eligeret et gentiles diu idola colentes abjiceret: vel si remuneraret Judaeum bene viventem, et negligeret gentilem recte credentem et recte operantem. Quicunque peccaverunt, sicut pagani, sine lege peribunt, quia non requiretur ab illis lex; peribunt tamen, quia legem naturalem spre
Abbreviated transcription (Latin):
auditores legisiusti sunt apud dm̃.
sed factores legisiustificubuntur. Hoc
est iusticia habebunt & iusti appare¬
bunt. sicut ille uolebat: dequo dicit᷑.
Tolens aut̃ iustificalẽ semetipsum: id:
uolens iustus apparere. Qui audit legẽ.
& non adimplet p̃ceptulegis: non tusti¬
ficat᷑ solum modo propt̃ auditũ. Qui
uero auditͥor & factor. utiq ille iusti¬

Expanded text:
uditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Hoc est justi habebuntur, et justi apparebunt, sicut ille volebat, de quo dicitur: Volens autem justificare semetipsum , id est volens justum apparere. Qui audit legem, et non implet praecepta ejus, non justificabitur solummodo propter auditum; qui vero est auditor
Abbreviated transcription (Latin):
deseruis uiritus: Qui a bominuris ido¬
la. id ÷ respuis. ł odio habes. quare fi¬
cis sacrilegium : Lego siue sub lego ẽ.
furan. in desacrilegium dicit᷑ sacrarum
quare ꝑ̃p̃uaricatione legisdm̃ in ho¬
noras. : Ds inhonorat᷑ dumuoluncas
& iussio illius calcat᷑.: & ꝓnichiliodu¬

Expanded text:
deservis vitiis? Qui abominaris, iddeservis vitiis? Qui abominaris, id est respuis vel odio habes idola, quare facis sacrilegium? Legere sive sublegere, est furari. Inde sacrilegium dicitur sacrarum quare per praevaricationem legis Deum inhonoras? Deus inhonoratur, dum voluntas et jussio illius calcatur et pro nihilo du
Abbreviated transcription (Latin):
cisione. & probat utiliora in lege moy¬
tium quę erant cece̾ infidelitate igno¬
rantię & peccatis. sicut & illi fuerant
tibi nonus fieri : alio nefeceris. sed in lege
erant utiliora: qr ibiẽ cognitio dĩ. in
eugło aut̃ utillima. Gen̾tiles aut̃ qͣ¬
dammodo utiliu cognoscebant: ꝑ natu¬
ralem legem. ludei. utiliora ꝑlegon
naturalem. & ꝑ legemmorsi scriptum
cognoscunt: qui habent fidem scȩcnns¬
tatis. Quiergo alium doces. tei psumino
doces : Noc increpatiuȩ c̃. legendum &
cum sub auditione huiusmodi. Ouidae
qui alium doces. teipsum̃ non docesqͥio
Qui p̃dicas. nonfurandũ. quare furans
bona alterius: uel &ium qui p̃dicas
legem: quare furaris delege spitaloi
int̾elligentium. Quidicis ñ mechanb
quare moecharis: Mocchusẽ. adulios
Et non solum ille dicit᷑ moechus. quiu¬
rem alterius uiolat. sed ille qui cultũ
& religionem quȩ solidõ conuenit: qd¬
tum inse ẽ. falsis suꝑstitionib tribuit
Uel qu dicis. dõ deberes seruires. quan

Expanded text:
probat utiliora in lege Moytium quae erant caecae in infidelitate ignorantiae et peccatis, sicut et illi fuerunt tibi non vis fieri, alii ne feceris, sed in lege scripta erant utiliora, quia ibi est cognitio Dei, in Evangelio autem utillima. Gentiles enim quodammodo utilia cognoscebant per naturalem legem, Judaei vero per legem naturalem et per legem Moysi scriptam cognoscunt, quia habent fidem sanctae Trinitatis. Qui ergo alium doces, teipsum quare non doces? Hoc increpative est legendum et cum subauditione hujusmodi. O Judaee, qui alium doces, teipsum quare non doces? Qui praedicas non furandum, quare furaris bona alterius, vel etiam qui praedicas legem, quare furaris de lege spiritalem intelligentiam? Qui dicis non moechandum, quare moecharis? Moechus est adulter, et non solum ille dicitur moechus qui uxorem alterius violat, sed et ille qui cultum et religionem quae soli Deo convenit, quantum in se est, falsis superstitionibus tribuit. bere, servire quare
Abbreviated transcription (Latin):
Inmundo erat : ostendit ꝑ diuinitatem eũ
ubiq eẽ. presentem. quia nullo condu¬
dit᷑ loco. uel excludit᷑: sed ipse ẽ superi¬
or& ipse inferior. ipse in terior. & ipse
ex terior. Igit᷑ inmundo erat: id ÷ in or¬
be terrarum. Quidam tamen in mundo.
in scĩs hominib: exponunt. Mundus
ꝑ ipsum factus est. qr omnis creatura ꝑ ip¬
sum & ab ipso factu ẽ ex nihilo. Etmun¬
dus cum non cognouit: id ÷ mundi amu¬
tores. Recte enimmundi amutores. mun
dus uocantur : quiamente & desiderio mun¬
dum incolunt. Visibilit̃ aut̃ eum signa
facientem. scilicet iudȩi uiderunt: & ip¬
sum non cognouerunt. Namcęlum cog¬
nouit: quando eo hato. nouam stellĩ
misit. Mare cognouit: quando subplun¬
tis eius. se calcubile p̃buit. Terra cogno¬
uit. quando eo moriente contremuit.
Sol cognouit. quia radiossuosin eius mor¬
te abscondit. Sed ut diximꝰ. mundi ama¬
tores. scilicet i dei non cognouerunt.

Expanded text:
« In mundo erat, » ostendit per divinitatem eum « In mundo erat, » ostendit per divinitatem eum ubique esse praesentem: quia nullo concluditur loco, vel excluditur, sed ipse est superior et ipse inferior, ipse interior et ipse exterior. Legitur « in mundo erat, » id est in orbe terrarum. Quidam tamen « in mundo, » in sanctis hominibus exponunt. « Mundus per ipsum factus est, » quia omnis creatura per ipsum et ab ipso facta est ex nihilo. « Et mundus eum non cognovit, » id est, mundi amatores. Recte enim mundi amatores mundi nomine vocantur, quia mente et desiderio mundum incolunt. Visibiliter autem eum signa facientem, scilicet Judaei, viderunt, et ipsum non cognoverunt. Nam coelum cognovit, quando eo nato novam stellam misit; mare cognovit, quando sub plantis ejus se calcabile praebuit; terra cognovit, quando eo moriente contremuit; sol cognovit, quia radios suos in ejus morte abscondit. Sed, ut diximus, mundi amatores, scilicet Judaei, non cognoverunt.
Abbreviated transcription (Latin):
bi cumomnem hominẽ uenientem in hunc
mundũ posuit. ostendit quia siue spĩ¬
tali gr̃ã. siue natura ligenio illuminen
a quo ꝓcedit omnis sapientia. & cum quo
fuit semꝑ. & est anteçuum.
nmundo erat. & mundus ꝑipsum fac¬
tusẽ: & mundus eum non cognouit.
ic manfeste euangelistu. inmundi
uocabulo. tres differentias ostendit.
liquando enimmundi nomine scĩ sig¬
nificant᷑: aliquando situs orbis cerrarũ.
aliquundo mundi amatores. Quod
ergo ait. inmundo erat. ad scõs ꝑtinet.
Dequibus alibi dns̃ dicit. Nonuenit filius ho¬
minis ut ꝑderet mundũ. sed ut saluet᷑ mund
mundum reconciliunssibi. Qđ uero sub¬
iungit. Et mundus ꝑ ipsũ factusẽ : ad sicũ
ꝑ tinet orbis terrarum. luatu illud quod
dns̃ ait in eugło discipulis. Funtes inmun¬
dum uniuersum. Quod aut̃ infert. Ecmun¬
duseũ non connouit: ad mundi ꝑtinet ama¬
tores. Oc quib alibi dñsait. Pater iuste .
munduste non cognouit. In eo uero qđ ait

Expanded text:
omnem hominem venientem in hunc mundum » posuit, ostendit quia sine spirituali gratia, sive naturali ingenio illuminenta quo procedit omnis sapientia, cum quo fuit semper et est ante aevum. « In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. » Hic manifeste evangelista in mundi vocabulo tres differentias ostendit. Aliquando enim mundi nomine sancti significantur, aliquando situs orbis terrarum, aliquando mundi amatores. Quod ergo ait: « In mundo erat » ad sanctos pertinet, de quibus alibi Dominus dicit: « Non venit Filius hominis ut perderet mundum, sed ut salvetmundum reconcilians sibi . » Quod vero subjungit: « Et mundus per ipsum factus est, » ad situm pertinet orbis terrarum, juxta illud quod Dominus ait in Evangelio discipulis: « Euntes in mundum universum. » Quod autem infert: « et mundus eum non cognovit, » ad mundi pertinet amatores. De quibus alibi Dominus ait: Pater juste, mundus te non cognovit. In eo vero quod ait:
Abbreviated transcription (Latin):
marum lucraquęrit. Qualis erat mos
cui dictum est. Teni & mittam te in a¬
cente dñõ quem mutamꝰ & quis ibit nos
ad populum istum: Respondit. Eccs
mite me. Talis erat iohannes baptist
de quo dicitur.
Fuit homo missus ado.
Iiuduocat᷑ homo ille: Sequitur
Tuinomen erat ibhannes.
Adquid aut̃ missus sit adõ : manifeslo
cum subditur.
Hicuenit intestimonium. ut testimon
ꝑ hiber& delumine.
Utquid testimonium ꝑhiberet delumu
declarat᷑ cum dicitur.
Utomnes crederent ꝓillum.
Non dix̃ ut om̃s crederent in illum : qr
maledictus homo qui confidit in home
sed ut om̃s̃ crederent ꝑ illum. id ÷ ꝑ euss¬

Expanded text:
animarum lucra quaerit, qualis erat Moyses, animarum lucra quaerit, qualis erat Moyses, cui dictum est: « Veni, et mittam te in Adicente Domino: « Quem mittam, et quis ibit nobis ad populum istum? » Respondit: « Ecce ego, mitte me . » Talis erat Joannes Baptista, de quo dicitur: « Fuit homo missus a Deo. » Qui vocabatur homo ille, sequitur: « Cui nomen erat Joannes. » Ad quid autem missus fuit a Deo, manifestatur cum subditur: « Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine. » Ut quid testimonium perhibuit de lumine? declaratur cum subinfertur: « Ut omnes crederent per illum. « Non dixit ut omnes crederent in illum, quia « maledictus homo qui confidit in homine , » sed « ut omnes crederent per illum, » id es
Abbreviated transcription (Latin):
lippitudo mentis humanȩ p̃paret᷑. & cog¬
nosceret᷑ ds̃ & homo. Sicnim dnĩ lua subito
nob̵ apparer&. magisinde ex cȩcuremur.
quam in luminaremur. Sed paulu tim
dns ꝑ patriarchus & ꝓphetus suum aduen¬
tum nob̵ denunciare uoluit. ut uerbi cau¬
sa. sicut cum in uulle consistimus orientẽ
solem cernere non possumus: tamen in cius
summitatem ascendentes illius ortum re
suum lucẽ contemplundũ trahere uolu¬
it. De quib montib: fuit iste : dequoet sub¬
ditur.
uit homo missus adõ.
ibi in primo uerbo oboedientiae uirtus
in illo commendut᷑. cum dicitur.
Cuit homo missus adõ.
Ipsiueniebant & non mutebam cos. lo¬
bant᷑ cum non p̃ceperam illis. Ergo non
detulib iohannes: sed potius ex illisca
bus saluator ait in eugło. Ego uoseles
demundo ut catis& fructum afftra
& fructus ur̃ muneat. Adõ quippen
tit᷑. qr in eo quod docet. dĩ laudem oa

Expanded text:
lippitudo mentis humanae praepararetur, et coglippitudo mentis humanae praepararetur, et cognosceretur Deus et homo. Si enim Domini lux subito nobis appareret, magis inde excaecaremur quam illuminaremur. Sed paulatim Dominus per patriarchas et prophetas suum adventum nobis denuntiare voluit, ut, verbi causa, sicut cum in valle consistimus, orientem solem cernere non possumus, tamen in ejus summitatem ascendentes, illius ortum ressuam lucem contemplandam trahere voluit. De quibus montibus fuit iste de quo et subditur: « Fuit homo missus a Deo. » Ubi in primo verbo obedientiae virtus in illo commendatur, cum dicitur: « Fuit homo missus a Deo. Ipsi veniebant, et non mittebam eos: loquebantur, cum non praeceperam illis » : ergo non erat de talibus Joannes, sed potius ex illis erat quibus Salvator ait in Evangelio: Ego vos elegi de mundo, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat . A Deo quippe mittitur, qui in eo quod docet Dei laudem et
Abbreviated transcription (Latin):
ab ipso. sic p̃dicti homines non uident dm̃
sed uidentur a dõ. Etideo quiads̃ hosui¬
det lux intenebris lucet : id÷ in ipsis homi¬
nibus. Vel certe in tenebris lux lucet:
quia ipsa sapientia ꝑquam nos homines
cẽ. cognoscimus. & aliquid facere intelli¬
gimus. conparati iumentis insipientibus
& similes facti : ueram lucem id ÷ dñi. nos
qui sumus tenebrȩ non conprehendimus.
Vnde benedicit euangelista. Et tenebrȩ
cam non conprehenderunt. Nullu quip¬
pe participatio ut ait apłs. lucia tenebras.
N ulla conuentio xp̃i adbelial: nec pars
fideli cum infidele. Quia uero dĩ lucem
inqabilem humana mens intenebris po¬
situ subito uenientẽ sustinere non poterat.
ne in his tenebris remuneret. ipsa lux uen¬
tura mundo p̃misit hominem ante se mag¬
nimeriti. uelut lucernũ ante diem. luciꝰ¬
ferum ante solem. ꝑ cuius testimonium
& p̃dicationem aduidendam ueram lucẽ

Expanded text:
ab ipso, sic praedicti homines non vident Deum, ab ipso, sic praedicti homines non vident Deum, sed videntur a Deo: et ideo quia Deus hos videt, lux in tenebris lucet, id est, in ipsis hominibus; vel certe in tenebris lux lucet, quia ipsa sapientia per quam nos homines esse cognoscimus, et aliquid facere intelligimus, comparati jumentis insipientibus et similes facti, veram lucem, id est, Deum, nos qui sumus tenebrae, non comprehendimus. Unde bene dicit evangelista: « Et tenebrae eam non comprehenderunt. » « Nulla quippe participatio, ut ait Apostolus, luci ad tenebras, nulla conventio Christi ad Belial, nec pars fideli cum infideli . » Quia vero Dei lucem ineffabilem humana mens in tenebris posita, subito venientem sustinere non poterat, ne in his tenebris remaneret, ipsa lux ventura, mundo praemisit hominem ante se magni meriti, velut lucernam ante diem luciferum ante solem, per cujus testimonium et praedicationem ad videndam veram lucem
Abbreviated transcription (Latin):
apłs credentib ait. Fuistis aliquando te¬
nebrȩ : nunc aut̃ lux in dño. Sicutlux
intenebris lucet : qui qui carnaliter
uiuunt : deignorantia ex cusationem
habere non possunt: quando sapientes st̃
ut faciunt malu. bene aut̃ facere nesci¬
unt. Quia enim sensum racionalẽ ꝑquem
cere carnuliter uiuentes obtenebrant :
lux intenebris lucet. & tenebrȩ eame
non con prehenderunt. Solet autem con¬
tingere aliquotiens ut maioris sensus acu¬
mine. hii qui carnalit̃ uiuunt splendean
quã illi qui simpliciter. Sicut dñs ait in
eugło. Filu huius scłi: prudentiores
filus lucis ingeneratione suu sunt. Igitur
lux intenebris lucet : qr quãuis iniqui
homines nonuideant lucem. id ÷ x pñĩ.
tamen opera eoꝵ̃ mala uident᷑ alucel
scalicet arepõ ĩ cuius occulis nuda & per¬
ta sunt omnia. psal mistu teste quiait.
Uultus aut̃ dñi suꝑ facientes mala. Verbi
gratia. Si ponut᷑ cacus ad solem. sicut ipse
nonuidet lumensolis. sed circum fundit᷑

Expanded text:
stis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . » Sic lux in tenebris lucet, quia hi qui carnaliter vivunt, de ignorantia excusationem habere non possunt, quando sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nesciunt. Quia enim sensum rationalem, per qcere, carnaliter viventes obtenebrant, lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Solet autem contingere aliquoties ut majoris sensus acumine, hi qui carnaliter vivunt, splendeant quam illi qui simpliciter, sicut Dominus ait in Evangelio: « Filii hujus saeculi prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt . » Igitur lux in tenebris lucet, quia quamvis iniqui homines non videant lucem, id est Christum, tamen opera eorum mala videntur a luce, scilicet a Christo, cujus oculis nuda et aperta sunt omnia, Psalmista teste, qui ait: « Vultus autem Domini super facientes mala . » Verbi gratia, si ponatur caecus ad solem, sicut ipse non videt lumen solis, sed circa confunditur
Abbreviated transcription (Latin):
in illum. nisi addm̃ ꝑtinet. Verbigto
Credo paulum. & ꝑ paulum credo: id
in paulum : sed indm̃ quem predicat
Nonerat ille lux. sed ut testimonius
hberet delumine
eritur quare euangelista dicebat de
banne dilecto dñi. & internatusmuli¬
tum maiore. Nonerat ille luax : cum
nis̃ discipulis dicat. Gosestis lux mundi
d adhȩc facilis patet responsio. quia alia ÷
axe que illuminut. alia quȩ illuminat᷑
pe ÷ quȩ illuminat. quȩ nec initiuĩ acci¬
at. nec fine condudit. Nec augmentũ
upit: nec defectum patit᷑. sed sem ꝑaqua
pres : tenebrȩ conputabunt᷑. Nam&
rã iusticia. sullius iusticiȩ comparetur.

Expanded text:
 in illum, nisi ad eum non pertinet, verbi gratia: Credo Paulum, et per Paulum credo, id in Paulum, sed in Deum quem praedicat. « Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. » Quaeritur quare evangelista dicat de Joanne dilecto Domini, et inter natos mulierum majore, « non erat ille lux, » cum Dominus discipulis dicat: « Vos estis lux mundi , » sed a haec facilis patet responsio, quia alia est lux quae illuminat, alia quae illuminatur. Lux est quae illuminat, quae nec initium accipit, nec fine concluditur, nec augmentum capit, nec defectum patitur, sed semper aequalis tiores, tenebrae computabuntur. Nam et nostra justitia, si illius justitiae comparetur,
Abbreviated transcription (Latin):
tumẽ. Vidit cuncta quȩ fecit. & eran
uulde bona. Qđ uero quȩdam cr¬
contigit. Sicut ꝑquendum sapientẽa
s estiu rumdentes. scorpi. & serpentes: q¬
nia inuindictam creatit sunt. Nan
catum qr subsistendi naturã non haber
nonẽ adõ creatum. sed adiabolo in ut¬
tum. & ideo nichil est. Et quicquid
sub sistit: nichil est. Sicut decultura
idolum. Fuerunt & alui heretici quidi¬
nę nature substantiũ subtilius quãd¬
rent ꝑ scrutantes. uni genitũ filium d
diuiniutis forma. ado factum. &
adõ dicerent genitum: sicut fuit an
Ut ꝑ hoc eum minorem patre assererer
quod non ex dõ genitum sed a dõ faco
p̃dicurent. Quorum errorem uela
atura sed creator: non factura sede
se ait in eugło. Ego & pater unum sur
Et qui aliam naturã racionalẽ racion¬
lis dĩ sapientia Acreauit. nepuraf il
uoluntatem eius imut abilẽ. Sut subs
uellet facere aliamcreaturã quã i
terna sua dispositione non fecisiet

Expanded text:
t cuncta quae fecit, et erant valde bona . » Quod vero quaedam crcontigit, sicut per quemdam sapientem dicitur: Bestiarum dentes, scorpii et serpentes, omnia in vindictam creata sunt. Nam peccatum, quia subsistendi naturam non habet, non est a Deo creatum, sed a diabolo inventum, et ideo nihil est; et quidquid non subsistit, nihil est, sicut de cultura idolum . » Fuerunt et alii haeretici qui, divinae naturae substantiam subtilius quam deberent perscrutantes, unigenitum Filium Dei in divinitatis forma a Deo factum et non a Patre dicerent genitum, sicut fuit Arius, ut per hoc eum minorem Patre assererent, quod non ex Deo genitum, sed a Deo factum praedicarent. Quorum errorem vel creatura, sed creator: non factura, sed ipse ait in Evangelio: « Ego et Pater unum sumus . » Et quia aliam creaturam rationalem rationabilis Dei sapientia creavit, ne putares ejus voluntatem esse mutabilem, ut subito vellet facere aliam creaturam quam in aeterna sua dispositione non fecisset
Abbreviated transcription (Latin):
inquu ꝑquũ rationemut dictum ÷ iuiue
dicunt᷑ : lux hominum. Id ÷ rationa¬
ilium creaturarum. non in rationabili¬
im. Non enim bestiȩ & peccora: sed ho¬
mines illuminunt᷑ qui racionabiles sunt
icet namq bestia uiuant. tamen non illũ¬
minant᷑. ut possint sapientiam. & intellec¬
tum atq spm̃ discretionis habere. Qui¬
busdam enim creaturis tribuit eẽ uiuere
sentire. & non discernere: ut animali
re. ut petrus. Hominibus autẽ tribuit
eẽ uiuere : sentire. atq discernere.
Vnde bene illuminati sunt : qui ad imaginẽ
dĩ creati sunt. Sed & animalisquicumq.
est homo : non ꝑcipit ea quȩ sunt sp̃s dĩ
Sed quia nullũ excusationem deignoran¬
tia carnulit̃ uiuentib &terna dĩ sapien¬
tia reliquid: recte subditur.
Et lux intenebris lucet: & tenebre
eam non conprehenderunt.
enebrȩ enim homines sunt iniqui : homi¬
cidȩ. adulteri. raptores. in inundi. &
his similium factores. De quib: ꝑ iohan¬
nem dicit᷑. Omnis quiodit frm suum.

Expanded text:
quamdam rationem, ut dictum est, vivere dicuntur, lux est hominum, id est rationabilium creaturarum, non irrationabilium. Non enim bestiae et pecora, sed homines illuminantur, qui rationabiles sunt. Licet namque bestiae vivant, tamen non illuminantur, ut possint sapientiam et intellectum atque spiritum discretionis habere. Quibusdam enim creaturis tribuit esse, vivere, sentire et non discernere, ut animalibre, ut petris. Hominibus autem tribuit esse, vivere, sentire atque discernere, unde bene illuminati sunt, qui ad imaginem Dei creati sunt. Sed et animalis quicunque est homo, non percipit ea quae sunt Spiritus Dei . Sed quia nullam excusationem de ignorantia carnaliter viventibus aeterna Dei sapientia reliquit, recte subinfertur: « Et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. » Tenebrae enim homines sunt iniqui, homicidae, adulteri, raptores, immundi, et his similium patratores. De quibus per Joannem dicitur: « Omnis qui odit fratrem suum,
Abbreviated transcription (Latin):
osum lux mundi. Qui sequit᷑ me non
mbulat intenebris. sed habebit lumen
utae. Qualis erat iste iohannes. dequo
Ins alibi ait. Ille erat lucerna. ardens
x lucens. Ardens dilectione & amore:
ucens sermone. Sed noneẽ. iohannes lux
licitur. ad comparationẽ uerȩ lucis: quȩ
mis illuminut. & anullo illum inatur.
antum enim distut inter lucem & lucife

Expanded text:
Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae . » Qualis erat iste Joannes de quo Dominus alibi ait: « Ille erat lucerna ardens et lucens. » Ardens dilectione et amore, lucens sermone: sed non esse Joannes lux dicitur, ad comparationem verae lucis, quae omnes illuminat, et a nullo illuminatur. Tantum enim distat inter lucem quae
Abbreviated transcription (Latin):
cipio apuddm̃. Ostei dens aillũnonex
tempore incrementũ su ꝑsisse. sed semꝑ
coaeterna substantia cum patre eẽ. li
fuerunt & aluiueritatis inimici: qu
dam creaturas adõ. quasdã a quodas
principe tenebrarũ factas assererent
Et hos destruit euangelicus sermo.: cum
iungit. Omnia ꝑ ipsum facta sunt. &
ipso factum ÷ nichil. Quȩ enim subsil
ꝑ ipsum facta sunt : sicut scriptum est

Expanded text:
cipio apud Deum. » Ostendens illum non ex cipio apud Deum. » Ostendens illum non ex tempore incrementum sumpsisse, sed semper in coaeterna substantia cum Patre esse. Item fuerunt et alii veritatis inimici, qui quasdam creaturas a Deo, quasdam a quodam principe tenebrarum factas assererent, et hos destruit evangelicus sermo, cum adjungit: « Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. » Quae enim subsistunt, per ipsum facta sunt, sicut scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
ta dissipat cum subiungit. Et uerbum erat
apud dm̃. Sienim alter apud alterũ erat.
teste iacobo apło quiait. Apud quemnon ÷
trans mutatio nec uicissicudinis obumbra¬
tio. Item fuerunt alii filii diaboli. qui
xpm̃ hominẽ tantum crederent: dm̃ue¬
rum negaren: Ethorum fallatiam spĩ¬
tuli mucrone euangelista amputuuit.
cum adiuingit. Et ds̃ erat uerbum.
Congrua enim ratione coaeternꝰ patri filius
uerbum dicit᷑. quia sicut nosin teriorem
cordis nr̃i uoluntatem ꝑ uerbũ pate facimꝰ:
ita ds̃ pater ꝑfilium cuncta quȩ uident᷑
us dicit᷑. quia ut ait apłs. uirtus. & sapi¬
entia ÷ patris. Dequo alibi psalmista ait.
ex maria ex ordium sumpsisse putarent.
Quorum unusmente captus dixisse ferti r
Non inuideo xpõdõ facto : quia si uolo pos¬
sum fieri similis illi. Ethorum nefandissi¬
mum errorẽ scs̃ euangelisti opprimit:
cum adhuc subiungit. I ocerat in prin¬

Expanded text:
ta dissipat, cum subjungit: « Et Verbum erat ta dissipat, cum subjungit: « Et Verbum erat apud Deum. » Si enim alter apud alterum erat, teste Jacobo Apostolo qui ait: « Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio . » Item fuerunt alii filii diaboli, qui Christum hominem tantum crederent, Deum verum negarent. Et horum fallaciam spirituali mucrone evangelista amputavit, cum adjungit: « Et Deus erat Verbum. » Congrua enim ratione coaeternus Patri Filius Verbum dicitur, quia sicut nos interiorem cordis nostri voluntatem per verbum patefacimus, ita Deus Pater per Filium cuncta quae videnturus dicitur, quia, ut ait Apostolus: « Virtus et sapientia est Patris . » De quo alibi Psalmista ait: ex Maria exordium sumpsisse putarent, quorum unus mente captus dixisse fertur: Non invideo Christo facto Deo, quia si volo, possum fieri similis illi. Et horum nefandissimum errorem sanctus evangelista opprimit, cum abhuc subjungit: « Hoc erat in prin
Abbreviated transcription (Latin):
ocerat in principio apud dm̃.
lu signa & uirtutes. quas inter homi¬
ram condiderit manifestat cum ait
Omnia ꝑ ipsum facta sunt. & sine ipso fac¬
tum est nichil.
t mirabili ordine beatus iohannes euange¬
lista mex ordio suiegłu. & fidem creden¬
tium roborat : & hereticorum falsum dog¬
ma damnat. Euerunt enim heretici qui
quando ille nonerat. Quoꝵ̃ efrorem
euangelista in ipso ex ordio sui euangłii
destruit cũ dicitꝰ In principio erat uerbũ.
Quia nondix̃. in principio caepit eẽ uerbũ.
sed in principio erat uerbum: ostendit¬
nullũ tempus eiꝰ naturã antecessisse : sed
ipsum ante omã tempora semꝑ eẽ. sicut
no ordinatasum. & ex antiquis antequã
quicquam fier&: Et iterum. Quando
p̃parabat caelos aderam: simulcum illo
componens om̃a łlinc ꝑ psalmistã dicit᷑.
riusquã montei sigant aut formaretur
qui tresꝑsonas scȩ trinitatis negare uolentes.
borum falsissimum errorem uerax euangelis¬

Expanded text:
oc erat in principio apud Deum. » Alii signa et virtutes quas inter homiram condiderit, manifestat, cum ait: « Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. » Et mirabili ordine beatus Joannes evangelista in exordio sui Evangelii, et fidem credentium roborat, et haereticorum falsum dogma damnat. Fuerunt enim haeretici qui  tempus quando ille non erat. Quorum errorem evangelista in ipso exordio sui Evangelii destruit, cum dicit: « In principio erat Verbum. » Quia non dixit, in principio coepit esse Verbum, sed in principio erat Verbum, nullum tempus ejus naturam antecessisse, sed ipsum ante omnia tempora semper esse, sicut no ordinata sum, et ex antiquis antequam terra fieret . » Et iterum: « Quando praeparabat coelos, aderam, simul cum illo componens omnia . » Hinc per Psalmistam dicitur: « Priusquam montes fierent, aut formaretur qui tres personas sanctae Trinitatis negare volentes, horum falsissimum errorem verax evangelis