comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ciera p̃dictu lacũ erũpunt fontes terentes
notablli ꝗ in aliq̃ ꝑte italie quoꝵ aligrinis¬
tunt cine e sulphinreũ ac fecuente: est
ẽt aliquis lõcus ibi ubitra sine igne uisibili
sine aquis ꝓducit salutarẽ uapore et fumũ
medicinales corpibi ĩ firmoꝵ. Ideo bñ nouissi¬
mus poeta petrarcha ĩ quadam epla qua itmo

Expanded text:
es notabilius quam in aliqua parte Italiae, quorum aliqui emittunt cinerem sulphureum ac ferventem. Est etiam aliquis locus ibi, ubi terra sine igne visibili, sine aquis, producit salutarem vaporem et fumum medicinalem corporibus infirmorum. Ideo bene novissimus poeta Petrarca in quadam E
Abbreviated transcription (Latin):
Et ip̃e u̾giluis Me mise dentro alle secrete cose
.i. Inuisibiles quȩ nõ ondunt᷑ nisi ĩ camer
spetulationis et dicit Conleto uolto q sa
piens libent lete et sine ĩ uidia ĩ partitur
alteri sapũz. Et tangit effectu letitie dicẽd
Onde io mi confortni. Et hoc dito. Por chei porse
la sua mano alla mia. qr .s. dedit i adiuto¬

Expanded text:
crete cose, idest invisibiles, quae non ostenduntur nisi in camera speculationis. Et dicit, con lieto volto, quia sapiens libenter, laete, et sine invidia impartitur alteri sapientiam. Et tangit effectum laetitiae, dicens: ond'io mi confortai, et hoc dico, poi che pose la sua mano alla mia, quia scilicet dedit
Abbreviated transcription (Latin):
fepetit ad maiorem ex pressione: perch allate
.i. curtu aduocas Et ẽ ue ibu tuscon queni
uolunt uocare auem dicũt alleta illas uem
et est allecto ꝟbu frequentatiuu h xhi allicio
tanta uilta .i. pusillanimitatem nes core i.¬

Expanded text:
perchè allette, idest cur tu advocas? et est verbum Tuscorum: quando enim volunt vocare avem dicunt: allecta illam avem: et est allecto verbum frequentativum huius verbi allicio: - tanta viltà, idest pusillanimitatem, nel cor, i
Abbreviated transcription (Latin):
p angelus fuit simulet semel in gr̃a tex
pͥma expositione Nam ꝓprie loquendo solus dõ
estuẽ ernus S insernus ẽ solu etn ex ꝑte
post sicut celui angelus et aĩa rationalis
Infidem. Et ꝓponit pena om̃ib ĩ trãtibus
ditens Lasciate ogni sperãça uoi chenitate
Nota hic ꝙ ista ẽ gñalis et sup̃ma oĩu penaꝵ
ĩfernaliu ꝙ nũꝗͣ possunt sꝑar fine uł t̾mi¬

Expanded text:
d angelus fuerit simul et semel in gratia etprima expositione; nam proprie loquendo solus Deus est vere eternus, sed Infernus est solum eternus a parte post, sicut coelum, angelus, anima rationalis, secundum fidem. Et proponit poenam omnibus intrantibus dicens: lasciate ogni speranza voi ch'intrate. Hic nota quod ista est generalis et suprema omnium penarum infernalium, quod nunquam possunt s
Abbreviated transcription (Latin):
del celo ubi młtu post̾. Et ultra predictas sciã
et eloquentia mundana uñ dicit el mio parlar
et poeta sicut et ego fui: Deinde hes sacra theolo¬
giam quam ero ignoraui Tertio hr̃s gr̃am dei qr
uenisti tpr̃e qr̃e ego uo paganus fui et ultimo
uideris electus et predestinatus qr paratus es
recedete a uitiis Et nõ hic ultimo ꝙ auc¬
tor uidtur dicere fłm ponendo tres dñas cũ
Dicendub̃r ꝙ auctor ueꝵ dicit qr Rachel non
d ꝯputati int̾ istas dñas lam Rachel ut dni
est ponitur ꝓ uita ꝯtemplatiua que ẽ necessaria

Expanded text:
del ciel, ubi multum possunt, et ultra praedictas scientia et eloquentia humana. Unde dicit: e 'l mio parlar et poeta, sicut et ego fui: deinde habes sacram theologiam, quam ego ignoravi: tertio habes gratiam Dei, quia venisti tempore gratiae; ego vero paganus sum; et ultimo videris electus et praedestinatus, quia paratus es recedere a viciis. Et nota hic ultimo quod autor videtur dicere falsum, ponens tres dominas, cum iter quod autor verum dicit, quia Rachel non debet computari inter istas dominas; nam Rachel, ut dictum est, ponitur pro vita contemplativa, quae est necessaria
Abbreviated transcription (Latin):
reuoluant historie nihil clatius lucet
declarat hoc amplissimi splendor imperii
quo nllu minꝰ ab exordio n dilatatu maio¬
rib ĩ crem̃tis humana poss memoria reco¬
dari. Nam et quiete libertatis iiustitie
cultu reuerentia legu finiuar gentiu
amicitiis. maturitate ꝯsilioꝵ et grauita¬
te roboꝵ et operu obtinert ut orbe sue
subicẽnt dictioni. hit remouet alterã¬
ndoui poi. Pocta parte rationis siue
se ad infernũ s ad ꝑadisu uñ uult arguer
sic Si eneas oiuens iuit ad infernuzñ
Et si paulus uiuens iuit ad ꝑadisu non
seꝗtue q ego debea ire cuiꝰ cnusu assignat
dicens Louas de electione .s. Paulus quẽ
deus elegit sibi tamꝗ̃ uas legis et star septu¬
raꝵ armatiu fordicit hye conimig in
phemio suꝑ Genosin+ nota ꝗoas +¬
ranq̃ nũptius portabat et p̃dicabat electio¬
ne .i. uoluntate dñi sui. Ita capit p̃ħus
electione libꝰ ethic ꝰ et fere ubiq Adoui¬

Expanded text:
revolvantur, nihil clarius lucet. Declarat hoc amplissimi splendor imperii, quo nullum minus ab exordio, neque dilatatum maioribus incrementis humana potest memoria recordari. Nam et quietae libertatis, iustitiae cultu, reverentia legum, finitimarum gentium amicitiis, maturitate consiliorum et gravitate verborum et operum obtinuerunt ut orbem suae subicerent dominationi. - Andovi. em rationis sive se ad Infernum sed ad Paradisum. Unde vult arguere sic: Si Eneas vivens ivit ad Infernum, non et si Paulus vivens ivit ad Paradisum, non sequitur quod ego debeam ire. Cuius causam assignat dicens: lo vas d'elezione, scilicet Paulus, quem Deus elegit sibi tamquam vas legis et sanctarum scripturarum armarium, ut dicit Ieronimus in prohemio super Genesim. Et nota qtamquam nuntius portabat et praedicabat electionem, idest voluntatem Domini sui. Ita capit Philosophus electionem libro Ethicorum, et fere ubiqu
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ sumitate porte inferni quo ip̃a porta logtur
omibi intrantib Et facit colore ꝗ appellatur cõ¬
firmatio qui color fit qñ altribiimus lofurla
l aliam ꝓprietate hõis rei ĩ aiate sicut hic
porte infrani et est pulcerimus color ut dic
aristoniles ĩ suꝗ poetria. Nunt ad lr̃a dic
porta inferm Iustitia mosse el mio alto factor
dei in inferno q̃ in ꝑadiso Nam niłus ẽ in in¬
de ꝯgruo. Nam l meritu nr̃u finitu nõ possi¬

Expanded text:
 summitate portae Inferni, quo ipsa porta loquitur omnibus intrantibus; et facit colorem, qui appellatur conformatio, qui color fit quando attribuimus loquelam vel aliam proprietatem hominis rei inanimatae, sicut hic portae Inferni, et est pulcerrimus color, ut dicit Aristoteles in sua Poetria. Nunc ad literam: dicit porta Inferni: Giusticia mosse il mio alto fattorae in Inferno quam in Paradiso; nam nullus est in Inde
Abbreviated transcription (Latin):
cet ecũ pentes in locũ eeant faute esficatio
ꝙ pistes necarẽt. Et trediderũt et antiꝗ ibi ẽẽ
iter ad ĩferos qr ibi fiebant sacficiadiis infri¬
nalib sangiũe humano. Uñ Ulixes quem
homerus fingit uiuente iuisse ad ĩfernũ .xi.
odissee. uñ magni sapientes opinant pꝰmactato
el penore sotio slo reuotiuit umibras ab ĩfrcis
ui sacͥfitioꝵ et ĩcantatiõu quas ꝯsuluit de fu¬
tirris. Similt postea Eneas quẽ ugile fingit
uiꝰ enci. et uiuente iuisse d ĩstrnũ ĩm̃olato
Misseno tubiaine suo idem fent et uq ec udeli

Expanded text:
lacum erant tantae efficaciae ut pisces necarent. Crediderunt etiam antiqui ibi esse iter ad inferos, quia ibi fiebant sacrificia diis infernalibus sanguine humano; unde Ulixes, quem Homerus fingit viventem ivisse ad Infernum XI Odysseae, ut magni sapientes opinantur, primo, mactato Helpenore socio suo, revocavit umbras ab inferis vi sacrificiorum et incantationum, quas consuluit de futuris. Similiter postea Eneas, quem Virgilius fingit VI Eneidos etiam viventem ivisse ad Infernum, immolato Misseno tubicine suo, idem fecit. Sed Vi
Abbreviated transcription (Latin):
flimen currit Ita ꝑ uiam uitioꝵ discureit
humana uita labilis uelud aqua Et dicit
Que el mar nõ ha uanto. Ꝙo nllu mare
est amarius aut tempestuosius isto flumiẽ
peius tali flumine ad cuiꝰ riꝑiam .i. ripam
Al mondo nõ suoi mai persone racte.i. uelotts
et festine ad far lõpro et ad fugir lor dãno
Mͣ ista duo maxĩe facuit hoĩe festinũ et
ueloce Come io uenni supple racto. ad te
quagui .s. in infernu di ꝑo cotal parole fr
Et bñ dicit qr nlła celeritas hõiu ꝗͥtacũq¬
et sine aliquo medio. Et ĩ ista ꝯꝑatione oñ¬
dit poeta magna affectione beattis ad se
qñ cu maiori festinãtia cucurrerit ad salua¬
tione amia sui ꝙ̃ faciat homo ad salutem
ꝓpriam: Iuit gͦ sine mora ad liberandu
auctorem ab iminenti morte et rediuendũ
ad uitam et głam magñã. Et sic uide quomo

Expanded text:
 viam viciorum discurrit vita humana, labilis velut aqua. Et dicit: onde 'l mar non ha vanto, quia nullum mare est amarius, aut tempestuosius flumine isto,peius tali flumine, ad cuius riperiam, idest ripamal mondo non fuor mai persone ratte, idest veloces et festinae, a far lor pro ed a fuggir lor danno, quia ista duo maxime faciunt hominem festinum et velocem, com'io venni, supple, ratto, a te, qua giù, scilicet Infernum, dipo cotai parole fatte. Et bene dicit, quia nulla celeritas hominum qet sine aliquo medio. Et in ista comparatione ostendit autor magnam affectionem Beatricis ad se, quando cum maiori festinantia cucurrit ad salvationem amici sui, quam faciat homo ad salutem propriam. Ivit ergo sine mora ad liberandum autorem ab imminenti morte, ad reducendum ad vitam et gloriam magnam; et sic vide quomo
Abbreviated transcription (Latin):
n .cccͦxiii. Preterea auctor ecat iratuo
Bonifatio aucton exilii et expłsionis eiꝰ ꝯcele¬
stinꝰ donauãt sponte bonifatio sumu pontifica¬
tuz un auctor magnamala de bonifutio sepis¬
sime dicit. Qui de rei u̾i̾tate fuit magnani¬
multa dicent᷑. Nunt ad lr̃a redeundũ est
Dic̾ poeta Ego bantes uiddi et cognobbi lombra
dicolui .i. magnit᷑stis cħ fece el gran rifiuto
notabł uili intesi et certa sdi che questa tia
la secta de cactiui. st pata ex om̃e sectam
et tristes displicent dõ et diaboł naimor ałi
loquendo displicẽt bonis et mał qd̾ ut meli pateat

Expanded text:
 CCC.o XIII.o Praeterea autor erat iratus Bonifacio, Autori exilii et expulsionis eius. Qui Celestinus donaverat sponte Bonifacio summum pontificatum. Unde autor  qui de rei veritate fuit magnaniulis. Nunc ad literam redeundum est. Dicit autor: ego Dantes vidi e conobbi l'ombra di colui, idest magni tristis, che fece il gran rifiuto notabiliter vili, intesi, e certo fui che quella era la setta de' cattivi, separata extra omnem sectam, i viles tristes displicent Deo et diabolis, nam moraliter loquendo displicent bonis et malis; quod ut melius pateat
Abbreviated transcription (Latin):
cernimus ꝓuenisse ualde clariora ceteris
pͥmu assirioꝵ Secũdu Romanoꝵ: Na sic̃
illud pͥus hoc posterius ita illud ĩ oriente
hoc ĩ ocidente successit. ultimo ĩsine illi
statis mitiu istius fuit. Et in .xuiii. dicit
Condita est gͥ ciuitas Romana uelud alta
Babilon et poris filia Babillonis ꝑ quã deo
platuit orbe debellar t̾raꝵ ⁊ in una sotie¬
tate rei publite legũq ꝑductu longe et

Expanded text:
cernimus provenisse valde clariora ceteris: primum Assyriorum, secundum Romanorum. Nam sicut illud prius, hoc posterius, ita illud in Oriente, hoc in Occidente surrexit. Ultimo in fine illius, statim initium istius fuit. Et in XVIII dicit: Condita est civitas Roma velut altera Babylon, et prioris filia Babylonis, per quam Deo placuit orbem debellare terrarum, et in unam societatem reipublicae legumque perductum l
Abbreviated transcription (Latin):
socto e bono augusto .i. sub Octauiano ꝗ uotat
est Guus octanius ꝗ dictus est augustus sb fine
be loꝵ seet ee publita teformata. Et diat bono
qr prudentissimus pͥnceps fuit et ciui lissiue
etrei publite amantissimus litirta pͥnigrdu

Expanded text:
Sotto 'l buono Augusto, idest sub Octaviano, qui vocatus est Gaius Octavius, qui dictus est Augustus sub fine bellorum suorum, republica reformata. Et dicit buono, quia prudentissimus Princeps fuit et civilissimus, et reipublicae amantissimus, licet circa primordia
Abbreviated transcription (Latin):
ad tum mi sabile uite statiq ueniunt ꝙ sepe uo¬
tant mortem tanqͣ dulcem amira. Et illa dedi¬
gnatur audire eos. Et ista ẽ ua op̃io siue ĩten¬
tio auctoris qua declarat lr̃a sequens quȩ dit̾
Et la lor rieca uita e tanto bassa. Naz et cõpo¬
ralit uiuentes moitui sunt cheniudiosi son
dognaltra sorte. hoc est ꝙ isti incentro mi ẜiaꝵ
positi inuident om̃ib im̃o sepe mortuis et nllo
ama diloro. hic aucto ꝑ effectu cecitatem et
honor Ideo bñdicit᷑ El mondo nõ lassa esẜ fama
diloro Et ista lr̃a dic̃t ex̃piesse qd suꝑus de

Expanded text:
ad tam miserabilem vitae statum, quod saepe vocant mortem tamquam dulcem amicam, et illa dedignatur audire eos. Et ista est vera opinio, sive intentio autoris, quam declarat litera sequens, quae dicit: e la lor cieca vita èe tanto bassa, nam et corporaliter viventes mortui sunt, ch'invidiosi son d'ogni altra sorte, hoc est, quod isti in centro miseriarum positi invident omnibus, imo sepe mortuis, et nullus  autor declarat per effectum cecitatem et honor. Ideo bene dicit: il mondo non lassa esser fama di loro, et ista litera dicit expresse quod superius de
Abbreviated transcription (Latin):
Et in hoc sunt colore qui dicit icansitio quo
frequentissime untur in totoli ondttꝗnei
rit beatci Et in sua or̃one pͦ exorditur dem̃
narrat. Captat gͦ bñuolentia ab auditoe
que om̃e uiitute docos diuina et moralẽ
O theologia ꝑ quam solam scĩa genꝰ huma¬
nu transcendit om̃e qđ ꝯtmetur insra or¬

Expanded text:
et in hoc facit colorem qui dicitur transitio, quo frequentissime utitur in toto libro. 76-7rit Beatrici, et in sua oratione primo exorditur, deinde narrat. Captat ergo benivolentiam ab auditore,  omnem virtutem et divinam et moralem, o theologia, per quam solam scientiam genus humanum transcendit omne quod continetur infra or
Abbreviated transcription (Latin):
Ille cu animo amaritato respondit malum ꝙ
deus det pastorib ip̃ius qui sunt uasa oĩs tũrgitu¬
dinis sentina sorduꝵ. Ibi ⁊ est officina gule
Luxurie Auaritie Simonie et oĩu uiliũ
fides et firma quę spũsancto custodiente õ¬
ẜuatur Ideo ego ꝗ ad tua Roba flectino potam¬

Expanded text:
ille cum animo amaricato respondit: malum, quod Deus det pastoribus ipsis, qui sunt vasa omnis turpitudinis, sentina sordium: ibi enim est focina gulae, luxuriae, avaritiae, simoniae, et omnium vilium fides et firma, quae spiritu sancto custodiente conservatur. Ideo ego, qui ad tua verba flecti non poteram
Abbreviated transcription (Latin):
int dñas florentinas pultras et uagas pulcet¬
rima et pudicissima erat Ita treologia iter snãs
seclares pulcras et delctabiles pulcexima et honestis¬
sima ẽ Simile uidemꝰ tporib ñis ĩ aliopoeta
mit abile esfectus suos Nec uidat t indignũ
lertoe ꝙ beata mulier carnea a bante ꝓsatra¬

Expanded text:
inas florentinas pulcras et vagas erat pulcerrima et pudicissima, ita theologia inter scientias seculares pulcras et delectabiles est pulcerrima et honestissima. Simile vidimus temporibus nostris in alio poetamirabiliter effectus suos. Nec videatur tibi indignum, lector, quod Beatrix mulier carnea accipiat
Abbreviated transcription (Latin):
amicus u̾tutis et scĩe Et nõ della uentura
qi nõ mutat᷑ cu fortuna ñ recedit ip̃a rere¬
dente fortuna sic̾ yrundo yeme adueniẽte.
Uł dicas Lamico mio .i. amitꝰ u̾tutis et scie
et nõ della uentura.i. et nõ fortiute fplici¬
tatis et mundane psperitatis: Nam de rei

Expanded text:
amicus virtutis et scientiae, e non de la ventura, quia non mutatur cum fortuna, nec recedit recedente fortuna, sicut hirundo adveniente hyeme. Vel dicas: l'amico mio, idest amicus virtutis et scientiae, e non de la ventura, idest et non fortunae, felicitatis, et mundanae prosperitatis: nam de rei
Abbreviated transcription (Latin):
extorsit uersus homeco uñ Macchobris a. de
satnalib dict ꝓtria uident᷑ ĩ possibilia hom̃i
.s. extorquere fulm̃ ioui clauã heccili et xosin
hemero qd̾ tectu u̾giliꝰ setit. Et de hac mag
Si ego imitatus sum homeꝵ grecu et plenius
descripsi ĩfernu ꝗ̃ ip̃e. Cur tu Bantes ñ potes

Expanded text:
extorsit versum Homero; unde Macrobius quinto de Saturnalibus dicit, quod tria videntur impossibilia homini, scilicet extorquere fulmen Iovi, clavam Herculi, et versum Homero; quod tertium Virgilius fecit. Et de hac magnvelit dicere: si ego imitatus sum Homerum graecum, et plenius descripsi Infernum quam ipse, cur tu Dantes non potes
Abbreviated transcription (Latin):
qr ĩ ualle uitioꝵ relabebat᷑ et ignorãtie
quale quei cħ disuol cio ch uolle .i. quale
sucit se ille ꝗ reuocat ꝗcquid uoluerat
Et tangia proposta .i. et mutat propositũ
por noui pensier quȩ suꝑueniunt sibi
in mente Si cħ fucto si tolle dal comengar
i. totale se nemouet ab ĩcepto. Et hic
ꝗͣ tum Comꝑatio sit ꝓpria unꝰꝗsq exꝑtus ĩma
hõ cõcepit aggredi aliqd̾ ardiũ et glosu op
inse Et postea cogitimis et bñ reuoluens
i. finiui et dimisi opus assimptu et iter
inceptu cħ fu cotanto tosta nel comintiar i. qd erpo
prie eliȩ meglo nõ fate cħ farpdiss us¬

Expanded text:
ignorantiae, qual è quei che disvuol ciò che volle, idest qualem facit se ille qui revocat quidquid voluerat, et cangia proposta, idest, immutat propositum, per nuovi pensier, quae superveniunt sibi in mentem, sì che tutto si tolle dal cominciar, idest, totaliter se removet ab incoepto. Et hic quantum comparatio sit propria unusquisque expertus imao concepit aggredi aliquid arduum et gloriosum opus in se; postea cogitans et bene revolvens idest finivi et dimisi opus assumptum et iter incoeptum, che fu cotanto tosta nel cominciar, idest, quopatriae: l'è meglio non fare che far
Abbreviated transcription (Latin):
a dño intrabit carcerem ad uidendu carra
ueste parole. Hic poeta on̾dit ubi uidert
ista uerba Et dicit ꝙ uidit u̾ba p̃stͥpta ĩ suĩ¬
tate porte dicit gͦ uiddi io queste parole.o
al som̃o duna porta.I. In sumitate pͥme põ¬
sine spe redeundi. Uł ẽt põt dici ꝙ simo iste
sit durus Qa uidetur nimis nustũ ꝙ homo¬
na punit et mlr peccatore penitente s ꝑti¬
nace et despantem ꝗ uell et nale pecrare s

Expanded text:
a domino intrabit carcerem ad videndum carcerostendit ubi viderit ista verba, et dicit quod vidit verba praescripta in summitate portae. Dicit ergo: vid'io queste parole, sal sommo d'una porta, idest in summitate primae porm intrare sine spe redeundi. Vel etiam potest dici quod sermo iste sit durus, quia videtur nimis iniustum quod homona punit eternaliter peccatorem penitentem, sed pertinacem et desperantem, qui vellet eternaliter peccare, si
Abbreviated transcription (Latin):
quib ex causis Eneas et paulus iuer̃t alt̾
ad ĩfernũ. alt̾ ad ꝑadisu s ego quare
Certe nlla tal ratio est ĩme: Qd ꝓbat cu
subdit io nõ Enea io nõ paulo sono. Q
est dicerẽ l enꝑas ꝗ debebat fundarro¬
manu ĩperiu et paulus ꝗ debebat firmar
fidem tatholicu iuerĩt ad infernũ et ꝑa¬
disu. Ego ilo quar̃ uł qũo ibo: Su ẽnim
hõ pͥuatus q̃tum ad cneam et pecccitõ qͣtum
credit. S tette paulus erat perator et ꝑse¬
Et ꝯcludit cã sue dubitatõĩs et uste sũspi¬
nonis dicens perchio temo cħ lauenut
nõ sia folle. i. nẽ ista mã descensio ad ĩfer¬
nu uł ascensio ad purgatoriu et ꝑadisu
sit temeraria se mi abandono al uenire
÷ si in consulte ego intro iter. Et dict

Expanded text:
xi tibi quibus ex causis Eneas et Paulus iverint alter ad Infernum, alter ad Paradisum; sed ego quare? e nulla talis ratio est in me. Quod probat cum subdit: io non Enea, io non Paolo sono, quod est dicere: licet Eneas, qui debebat fundare romanum imperium, et Paulus, qui debebat firmare fidem catholicam, iverint ad Infernum et Paradisum, ego quare, vel quomodo ibo? Sum enim homo privatus quantum ad Eneam, et peccator quantum credit. Sed certe Paulus erat peccator et perseEt concludit causam suae dubitationis et iustae suspitionis dicens, perch'io temo che la venuta non sia folle, idest, ista mea descensio ad Infernum, vel ascensio ad Purgatorium et Paradisum sit temeraria, se m'abbandono al venire, idest si inconsulte ego intro iter. Et dicit
Abbreviated transcription (Latin):
uñ u̾giliꝰ dic̃it de Romanis pͦ eneydos
Impiu sine fine dedi: qd̾ adhuc ẽ ueꝵ
saltes quo as nom̃. S ut oĩa antiquor
auctor laudabilia testimonia p̃teream
Audi quid dicat Petrarcha mode inus ĩ
epla tantra sallui inꝗt e Roma mũdi
caput orbiu. Sedes imperii. dro catho¬

Expanded text:
Eneydos: Imperium sine fine dedi; quod adhuc est verum, saltem quoad nomen. Sed ut omnia antiquorum autorum laudabilia testimonia praeteream, audi quid dicat Petrarcha modernus in epistola contra Gallum. Inquit enim: Roma mundi caput, urbium regina, sedes imperii, a
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur ubi loquens de Mlonarchia Cesaris
aiugusti ꝯcludit libꝰ .uiͦ. cͥta fine ꝙ nunq̃
al orbe ꝯdito atꝗ exordio gnis humani fuit
ꝯtessu regno Rabillonico uł Macedonico ne¬
pluz Iano ꝯposita pace toto orbe traꝵ chri¬
stus natus est et stati fcũs ciuis Romanus
Nam Cesar augustus quẽ tantis misteriis
p̃destinauãt deus iuxit tensir fieri sin
glaꝵ ꝓiũciaꝵ Et diat hec ẽ illa pͥma et cla¬
uissima ꝓfessio quȩ añdit Cesare om̃iu
pͥncipe et Romanos dños mundi. Et sb̾dit
urbem ntu suo ampliata et defensata

Expanded text:
s de monarchia Caesaris Augusti concludit libro VI circa finem, quod nunquam ab orbe condito atque exordio generis humani fuit concessum regno Babylonio vel Macedonio, neplum Iani, composita pace toto orbe terrarum, Christus natus est, et statim factus civis Romanus; nam Caesar Augustus, quem tantis mysteriis praedestinaverat Deus, iussit censum fieri sinciarum. Et dicit: haec est illa prima et clarissima professio, quae ostendit Caesarem omnium principem, et Romanos dominos mundi. Et subdit:urbem nutu suo ampliatam et defensatam
Abbreviated transcription (Latin):
deo nello empireo cielo ÷ in sup̃mo elo
qd̾ totũ est lux et amor qd auctor sb̃aile et
sede usede el successor del magior piero
s omaniu imꝑiu sit iustu et nectuꝵ: Et ali¬
qui tenẽt ꝙ sic Alii ꝙ non d poeta nr̃ fuit

Expanded text:
Deo, nell'empireo ciel, idest, in supremo coelo, quod totum est lux et amor, quod autor subtiliter et sede, u' sede il successor del maggior Pierorum imperium sit iustum et necessarium, et aliqui tenent quod sic, alii quod non. Sed aut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ poeta in hoc uim et uirtute eloquẽtie õn
dit que errantes reuocar̃ p̃ot disꝑsos colli¬
gere ꝑtinaces flectere et alia mirabilie
facere de quib dicetur ĩfra .tͦ. uiiii. et alibi
sept. Et bñ dicit honesto .i. honorabili Na
honestu dicit᷑ al hõnorẽ ut sepe capit pħis
beatx uolse locchi lucenti. ꝗ lucẽt plus ꝗͣ strl¬
La ut dicta est supͣ Et dicit lacͥmando. Et
est cautela ꝑsuadendi et mouendi animũ au¬
ditoris ad ñusicordiam. Et ꝑ hoc caute ĩnuit
ꝙ sacra sc̃ptura potissime conat᷑ reuotare
eprantes ad uiam rectam uirtutis Ido bñ fing̃
ip̃am ita miẜicordit agere poscia ch mebbe ra¬
gionato queste. Et ace effoctum ꝯpassionis
Et denanti ad quella fiera te leuai .i. Remoui
et liberaui te a facie illius pessime lupe quę oĩa
uorat et dicit ch ti tolse el corto audde hor

Expanded text:
c ostendit vim et virtutem eloquentiae, quae potest errantes revocare, dispersos colligere, pertinaces flectere, et alia mirabilia facere, de quibus dicetur infra capitulo nono, et alibi sepe. Et bene dicit honesto, idest honorabili; nam honestum dicitBeatrix, volse gli occhi lucenti, qui lucent plus quam stella, ut dictum est supra. Et dicit, lagrimando, et est cautela persuadendi, et movendi animum auditoris ad misericordiam; et per hoc tacite innuit quod sacra scriptura potissime conatur in revocando errantes ad viam rectam virtutis, ideo bene fingit ipsam ita misericorditer agere. Poscia che m'ebbe ragionato questo, et ecce effectum compassionis et dinanci a quella fiera te levai, idest removi et liberavi te a facie illius pessimae lupae, quae omnia vorat. Et dicit: che ti tolse il corto andare; hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ciascun crudele.i. gr̃a mimica cuuislib despe¬
rantis ꝗ nõ admictit gr̃am. Nullus ẽ eͥ crude¬
lior eo q̃ despat de gr̃a dei Si mosse .s. d̾ sede
du suu dicens che mi sedea con lantica fa¬
chele .÷. in cõtemplatione. Rachel e ꝑ uita¬
lucia b̃r facit exordiu cu petitione dicẽs
Et illa lucia Dixe sub ĩ terogatione Obea¬
trice loda de dio uera.i o theologia que es
uera laus et gloria dei ch ño sutnie quei
re studuit ĩ fheologia q̃ est ua᷑ laus. Et dic̾
chussi perte della uolgare schiera q.d.
qui sunat paucissimi et rarissimi ꝓtione
qr nc maxie indiget eius saccursu. uñ
pieta del suo pianto. qui deb mouere te
istius silue pereat unde diẽ̾ Non uedi tu
la morte chel conbactr .÷. obtut su et obstac¬
ulu ⁊ tioꝵ que st mors anime expunãt

Expanded text:
a inimica cuiuslibet desperantis, qui non admittit gratiam. Nullus est enim crudelior eo qui desperat de gratia Dei; si mosse, scilicet de sede dum suum, dicens: che mi sedea con l'antica Rachele, idest, in contemplatione. Rachel eniLucia breviter facit exordium cum petitione dicens: et illa Lucia, disse, sub interrogatione: o Beatrice, loda di Dio vera, idest o theologia, quae es vera laus et gloria Dei, chè non soccorri quei, re studuit in theologia. Et dicit: ch'uscì per te de la volgare schiera, qui sunt paucissimi et rarissimi. 106-1quia nunc maxime indiget eius succursu. Unde pieta del suo pianto, qui debet movere te istius silvae. Unde dicit: non vedi tu la morte che 'l combatte, idest occursum et obstaculum viciorum, quae sunt mors animae, et oppugnant
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃e uoluit. Ista uoͣ Camilla uẽnit ĩ sõsi¬
diu litini ꝯ̃ Enea cu aliquot aliis ug̃ibi
int̾ quas fuit una uocata Tarpea alta
Tulla. Et post młta gesta tande apud ci¬
uitate Regis latini nomĩs Laurentam
eques Enee noĩe Arims furtius secũ
xit de pectore telu remanẽtẽ int̾ castas¬
uñ u̾gili oitaq cũ gemitu fugit ĩdignata
sb̵ umbras: Tunc una ex uginib noĩe Opis
totis urrib tenso arcu irũnte sagicta ꝑtus¬
sit ꝗ cõtinuo mortuus est. Mortua Camil¬
la uirgines eius arcisere et milites tarm
uersi sunt ĩ fugu nõ ualentes ulterius
sb̃stiner̃ impetũ iroyanoꝵ et sit mirabli
trucidati sunt sb oclis eoꝵ ꝗ stabant ad
defensione. Possem tñ ccedere lector ꝗt¬

Expanded text:
re virum. Ista ergo Camilla venit in subsidium Turni contra Eneam cum aliquot aliis virginibus, et inter quas fuit una vocata Tarpeya, altera Tulla, et post multa gesta, tandem apud civitatem regis Latini nomine Laurentumeques Eneae nomine Aruns furtive secutuopria extraxit de pectore telum, ferro remanente inter costas: Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. Tunc una ex virginibus, nomine Opis, totis viribus tenso arcu percussit sagitta Aruntem, qui continuo mortuus est. Mortua Camilla, virgines eius arciferae et milites Turni versi sunt in fugam, non valentes ulterius sustinere impetum Troianorum, et sic miserabiliter trucidati sunt sub oculis suorum, qui stabant ad defensionem. Posses tamen, lector
Abbreviated transcription (Latin):
g opus suu nunꝗ factu ĩ quo lratissimi et
sapientissimi uiu speculati post. Secundo
qi porta uideus liberalia studia potissime por¬
tica esse depta a pͥncipib et nobilib ꝙ pͥricip¬
alit̾ solebant ĩ poeticio delctari a quibi opera
poetita solebant oli ĩtitulari. Et ob hoc opa
uirgilii et alioꝵ excellentum poetaꝵ iacer
neglecta et despecta cautiꝰ et prudentius se
sic incepisset U ltima regna canam flu¬
uido ꝯterminamundo Sprritiq lata pa-¬
tent q̃ premia soluunt pro meritis cui¬
cũq sus ⁊ cs. Alii tñ et mlti coit dicunt
ꝙ auctor cognouit stilu suu lr̃ale nõ at¬
et ego credebam nͥ me moueief auctoritas
nouĩssimi poete Petrarce ꝗ loques de Dante
scͥbit ad uenerabilem pceptorem meu Boc¬
catiu de cectaldo Magnamih de ingrnio
eiis opinio est potusse eũ om̃ia quibi ĩtendi¬
sset. Nis br p̃missis nc̃ ad lr̃a reueetam
Dicit auctor Io cominciai. Supple loꝗet dice̾

Expanded text:
opus nunquam factum, in quo literatissimi et sapientissimi viri possunt speculari. Secundo, quia autor, videns liberalia studia, potissime poetica, esse deserta a principibus et nobilibus, qui principaliter solebant in poeticis delectari, et quibus opera poetica solebant olim intitulari, et ob hoc opera Virgilii et aliorum excellentium poetarum iacere neglecta et despecta, cautius et prudentius se liter incoepisset sic: Ultima regna canam, fluido contermina mundo, Spiritibus quae lata patent, quae premia solvunt Pro meritis cuicumque suis etc. Alii tamen et multi comuniter dicunt, quod autor cognovit stilum suum literalem non atet ego crederem, nisi me moveret autoritas novissimi poetae Petrarcae, qui loquens de Dante scribit ad venerabilem praeceptorem meum Boccatium de Certaldo: Magna mihi de ingenio eius oppinio est potuisse eum omnia, quibus intendisset. His breviter praemissis nunc ad literam revertamur. Dicit autor: Io cominciai, supple, loqui, et dicere,
Abbreviated transcription (Latin):
ln p̃notandu q ista qõ et ꝯtemptio qua auctor
singit se hic sacere cui uirgilio nõ est aliud
q̃ queda luctatio mentis et repugnantia int
hoio et ratior. Examinalas e auttor in
se uires suas et arquelut et ꝯ̃ se obielat¬

Expanded text:
stio et contentio, quam Autor fingit se hic facere cum Virgilio, non est aliud quam quaedam lucta mentis et repugnantia inter hominem et rationem. Examinabat enim autor intra se vires suas, et arguebat et obiciebat
Abbreviated transcription (Latin):
spolia tapuert more seuientis leonis ĩ petudes
Cu aũt onusti preda lete recedẽnt ocure tũt
a casu fretentis eꝗtib ꝗ ueniebant ab uibe la¬
tini ad castra turni cu duce eoꝵ cui nom eiat
Uolscens ꝙ clamãt cepit et querer ꝗ eẽnt et
quo tenderent lunc sisus et Eurialus mhil
rñdentes intrauer̃t silua proimã et otinuo
et uias Eurialus imor de temptus a fenebia
noctis et honeie spolioꝵ euadẽ nõ potiuit Nisus¬

Expanded text:
ientis in pecudes. Cum autem onusti praeda laete recederent, occurrerunt a casu trecentis equitibus, qui veniebant ab urbe Latini ad castra Turni cum duce eorum, cui nomen erat Volscens, qui clamare coepit, et quaerere qui essent, et quo tenderent. Tunc Nisus et Euryalus nihil respondentes intraverunt silvam proximam, et continuo et vias. Euryalus iunior, detentus a tenebra noctis et onere spoliorum, non potuit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ iñ raro uł siunꝗ ridet solebat. De cus uita
uaria et adusa fortuna qr ip̃e sepe sẽbit suhas
libro dicet alo suit locis Nunt adlta dici
auctor Omusa .i. oscientia poetica. Et nota
ꝙ aliꝗ textus hñt Omuse. in plurali s cceddo
ꝙ melius dicatur Omusa in singłai quia au¬
tor mutat u̾giliꝰ sum ꝙ ĩ pͥncipio eneidos
iap̃ sic Musa mibicãs memora. Ita et home¬

Expanded text:
n raro, vel numquam ridere solebat. De eius vita varia et adversa fortuna, quia ipse saepe scribit in hoc libro, dicetur alias suis locis. Nunc ad literam dicit autor: o musa, idest, o scientia poetica. Et nota quod aliqui textus habent, o muse, in plurali; sed credo quod melius dicatur, o musa, in singulari, quia autor imitatur Virgilium suum, qui in principio Eneydos incipit sic: Musa, mihi causas memora. Ita et Hom
Abbreviated transcription (Latin):
chsono int̾ra .i. ĩmundo qr uolatilia aquatica
gressibilia et rectibilia. dalle fatighe loro secun¬
circa uaria oꝑa et studia nlluo tñ c̾ta istã m̃ai
nisi solus poeta. Uult gͦ dicer̃ Cu coĩt hõies
darent se soño et quieti qr erat er̃s uruo ẽgo
solus ĩiugilaba creca istud opus laboriosu. Maꝑ¬
paricchiaua ad sostiner la guerra. E pugnam
Unde nota ꝙ nimꝗͣ Scipio uł cesat assumpsit acus
quos et intraneos .s. aĩ passionos et uitia que
tate et penalitate uitioꝵ et si della pietate.Q
humanus ẽ ꝯpati errorib hõĩus ue sepe ĩ istolibꝰ

Expanded text:
sono in terra, idest in mundo, quia volatilia, aquatilia, gressibilia, reptilia, de le fatiche lor, secuncirca varia opera et studia, nullus tamen circa istam materiam nisi solus autor. Vult ergo dicere: cum communiter homines darent se somno et quieti, quia erat tempus veris, ego solus invigilabam circa istud opus laboriosum, m'apparecchiava a sostener la guerra, scilicet Unde nota quod nunquam Scipio vel Caesar assumpsit acrius quos et intraneos, scilicet passiones animi et thumanum est compati erroribus hominum, ut sepe videbis
Abbreviated transcription (Latin):
Uirgilcꝰ Beatrix ducet te ad ꝑadisu si uo¬
les uñ dicit alle quai. s. ad quas gẽtes
poralr in purgatorio situnorrai sallre
Qͦ bũ potetis facta sp̃eculatione dañatoꝵ
et purgatoꝵ anima fia adcio piu dime
degna . S. Beatrix. Et notant dicit
ꝑiu degnia qr ẽ opus maiorib auxiliis

Expanded text:
Virgilius: Beatrix ducet te ad Paradisum, si voles; unde dicit, alle quali, scilicet, ad quas gentes poraliter in Purgatorio, se tu vorrai salire, quia bene poteris, facta speculatione damnatorum et purgatorum, anima fia a ciò più di me degna, scilicet Beatrix. Et notanter dicit più degna, quia est opus maioribus alis
Abbreviated transcription (Latin):
breuit p̃notandu ꝙ poeta ꝯsiderauit itia maxĩe
nccia sibi ad ꝑfectione huiꝰ oꝑis. Quor primũ ẽ
Scientie ꝓfunditas ul uniusitas: Secundum
Intellectus pspicacitas. Tertiu Memorie uiua¬
titas. Pͥmu tangit cu dicit Omusa. Secũdu
cu sbiungit O alto ingegno. Tertiu cu sb̾dit
inuenctionis. cui aĩ qualitate corporis effigies
iquilino ocłis ꝗrasiustalis maxilł grendibus
labio in seciot maiore colore fusto capillis et
barba densis nigris et crispis facie semꝑ malen¬
colitus meditabundus et spedatiuusAtu¬
dit gͦ semel ĩ nobilic uutate Ueione ꝙ ia suc
fuma uulgata et ĩ ferno publicato du sransiret

Expanded text:
sideravit tria maxime necessaria sibi ad perfectionem sui operis; quorum primum est scientiae profunditas vel universitas: secundum, intellectus perspicacitas: tertium, memoriae vivacitas. Primum tangit cum dicit, o musa: secundum, cum subiungit, o alto ingegno: tertium, cum subdit, inventionis; cuius animi qualitatem corporis effigies aquilino, oculis grassiuculis, maxillis grandibus, labio inferiore maiori, colore fusco, capillis et barba densis, nigris, et crispis, facie semper melancolicus, meditabundus, speculativus. Accidit ergo semel in nobili civitate Veronae quod iam sua fama vulgata, et Inferno publ
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ poeta uocet hir secunda morte die
Iuditii. Nam dãnati tals morte nõ uomũt
nͨ optant sibi quȩ augebit et duplitabig
eis penam. he qua morte loꝗtiri auguss
de ciuitꝭ. dei dicens Prima mors s. corpal
coripe .S. post die iuditii. Et ĩtellige ꝙ̃¬
tib caĩs ex̃ qͣ natura semꝑ reformidat ĩtdũ
Et uedirai color a son contenti .q. d deiñ¬

Expanded text:
or vocet hic secundam mortem diem iudicii; nam damnati talem mortem non vocant, nec optant sibi, quae augebit et duplicabit sibi poenam. De qua tali morte loquitur Augustinus de Civitate Dei, dicens: prima mors, scilicet corpore, scilicet post diem iudicii. Et intellige qutibus causis extra, quam natura semper reformidat, interdum poi vedrai color che son contenti, quasi di
Abbreviated transcription (Latin):
altissimo fieri uoluit. S ista nõ distinxit
auaritia ab aliis uitiis in inferno uł nõ
traxit auaritiã ab inferno Cu nõdu ess aua¬
ritia neq infernꝰ. Secunda ĩuidia fut
qua biadolus temptauit hoĩe de q dcũ est
paulo supra. Et hec ẽt nõ fuit maritia nͥ
de Caym et Abel Et ista inuidia bñ pꝰ distin

Expanded text:
Altissimo: sed ista non distinxit avaritiam ab aliis viciis in Inferno, vel non traxit avaritiam ab Inferno, cum nondum esset avaritia neque Infernus. Secunda invidia fuit, qua diabolus tentavit hominem, de qua dictum est paulo supra, et haec etiam non fuit avaritia, nisi de Chaim et Abel, et ista invidia bene distinxit
Abbreviated transcription (Latin):
in inferno duca te ꝑ purgatoriu ꝗ locus
est ipt̃alis et finitur uñ in sine pugi dic
ip̃e uirgilius auctori uolens ab eo recedẽr
Lo temporal foco et le t̾no ueduto hai figlo
St nota ꝙ large appollat focu om̃e ponã
purgatorii qr ignis est ultima pena pur¬
gatorii sb̾ qua sunt certe pene. Et assignat
cãm quãt sunt contenti perch speran di
finita pena ad certu tp̃s purgata culpã pue¬
nire ad infiuita gła beatoꝵ. Et istud ẽ
ẽt ueꝵ de piregatorio morali qr positi in
penitentia ꝯtentant᷑ qr sꝑant ꝑ talem¬

Expanded text:
locus est temporalis et finitus; unde in fine Purgatorii dicit ipse Virgilius autori, volens recedere ab eo: lo temporal fuoco e l'eterno, Veduto hai, figlio. Et vide quod large appellat focum omnem poenam Purgatorii, quia ignis est ultima poena Purgatorii, sub qua sunt ceterae poenae. Et assignat causam quare sunt contenti, perchè speran di finita poena ad certum tempus purgata culpa, pervenire ad infinitam gloriam beatorum. Et istud est etiam verum de Purgatorio morali, quia positi in poenitentia contentantur
Abbreviated transcription (Latin):
nde io. Uirgiliꝰ hic suu sp̃ale ꝯsilium¬
dat auctori ꝯcludens Ondio penso et discẽ¬
no .i. det̾no et ꝯcipio per lo tuo meglo .i
ꝑ salute et saluatione tua che tu mi segui
qr ista ẽ tutior uia et sequaris me ĩmita¬
tione saili uñ dict Et io saro tua guida
Et trarocti diqui .i. libe rabo te ab ista silua
et ab istis feris per luogho et̾no. qr .o.¬

Expanded text:
ic Virgilius dat suum speciale consilium autori, concludens: ond'io penso e discerno, idest decerno et concipio, per lo tuo meglio, idest pro salute et salvatione tua, che tu mi segua, quia ista est tutior via, et sequaris me imitatione styli. Unde dicit: ed io sarò tua guidae trarrotti di qui, idest liberabo te ab ista sylva et ab istis feris, per luogo eterno, q
Abbreviated transcription (Latin):
sebit Mortua camilla Turnus ultiã
desꝑatione ductus uidens aĩos Regis
lu cu ap̾ hasta ĩ modu fulmĩs ꝑ cussit
ĩ femore quo uulñe magnus et suꝑbus
Turnꝰ decidit ad t̾ra Et subito factus
ꝑuus et humił cepit Enea suppliciter
manu ꝓtensa deprecari ut prĩs uimiste

Expanded text:
XII, mortua Camilla, Turnus ultima desperatione ductus, videns animos regis lum cum hasta in modum fulminis percussit in femore. Quo vulnere magnus et superbus Turnus decidit ad terram, et subito factus parvus et humilis coepit Eneam suppliciter protensa manu deprecari, ut mise
Abbreviated transcription (Latin):
hodie stat ĩ campanea similt uginem
ꝓduxiss tp̃rb ntis. fuit e regnante
famoso Rege Roberto queda insignis
unigo nomine Maria de priuẽno Ingẽs
corpore. fortis urrib audax aĩo potens
armor quȩ p̃r̃em suu ab inimics int᷑¬
fectu magnarimis uidicauit Et ip̃a
et uelud noua Camilla nũꝗͣ uoluit uiri
hr̃e. un Regi Roberto uolente tradet̃
ip̃am nuptui respondisse fertir ꝙ su p̃s
hir̃ẽt aliguẽ nobils e sb̾ditis suis quẽ

Expanded text:
ampania, similem virginem produxisset temporibus nostris. Fuit enim, regnante famoso rege Roberto, quaedam insignis virgo, nomine Maria de Priverno, ingens corpore, fortis viribus, audax animo, potens armorum, quae patrem suum ab inimicis interfectum magnanimiter vindicavit, et ipsa etiam velut nova Camilla numquam voluit habere virum. Unde regi Roberto volenti tradere ipsam nuptui fertur respondisse, quod si ipse haberet aliquem nobilem ex subditis suis, q
Abbreviated transcription (Latin):
quib expellit et sepe mactat. Ita ueltrus¬
iste expell auaritia ab hõib et ipa ext¬
minabit cu dolore ideo dicit ch la fara
morir con dogla. Sed quis erit iste
ueltrus: de quo mlti mlta falsa et friuola
dixert de quo ẽt tot ꝯtentionos et opiniões

Expanded text:
ovibus, et saepe mactat. Ita iste veltrus expellet avaritiam ab hominibus, et ipsam exterminabit cum dolore; ideo dicit, che la farà morir con doglia. Sed quis erit iste veltrus, de quo multi multa falsa et frivola dixerunt, de quo sunt tot contentiones, tot opiniones
Abbreviated transcription (Latin):
Dic̃ e̾ ꝙ Ascaniꝰ filius enee natus & Cleusa
ficia priami uł ex lauina filia latini post
opulente reliꝗt qua Eneas ꝯdiderat et
de nominauat a nom̃ie lauinie uxori sue
Et ip̃s ascaniꝰ ꝯdidit alba cui successit in
regno filius eius noĩe Siluiꝰ caũ quodam

Expanded text:
enim quod Ascanius filius Eneae, natus ex Creusa filia Priami, vel ex Lavinia filia Latini, postopulentam, quam Eneas condiderat et denominaverat a nomine Laviniae uxoris suae, et ipse Ascanius condidit Albam, cui successit in regno filius eius nomine Silvius, casu quodam
Abbreviated transcription (Latin):
regnu italie. que adez gr̃a siquis sctibe ad utit
S ego quõ de me hot fingam. Ordma nt̃ sit¬
lr̃as Tu .o uirgili. dia .i. poetice fingis .us. ene
diel parente di Siluo .s. Entas pr̃ Siluii
Cortuctibile ancor .i. ad huc mortał ĩ corpor
uiuens ando ad ĩmortale serulo .i. ad ĩfetnũ
quez iam supra uotauit esnu et fo sensibile

Expanded text:
regnum Italiae; quae quidem gratia, si quis subtiliter advertit, sed ego quomodo de me hoc fingam? Ordina nunc silicet, o Virgili, dici, idest poetice fingis VI Eneydos, che 'l parente di Silvio, idest Eneas pater Silvii, corruttibile ancora, idest, adhuc mortalis, in corpore vivens, andò ad immortal secolo, idest ad Infernum, quem iam supra vocavit
Abbreviated transcription (Latin):
noĩe et transfixit ꝑ utrũꝙ tempus: Tunt
oisteno dux actensus ira no uidrus ex aliqua
pante anctore hoꝵ mortuoꝵ mertit fiote:
fum suꝑ Eurialu et damans tulueo penas
amboꝵ et extendibut enses suꝑeus Nisus
stam extitus no ualens se ulterius crlare uet
tantu fecre dolore alta cepit uoce clamare¬
me me adsuz qui feti ĩme ꝯuertite fecrũ
ego sum auctor totus culpe iste ĩnihili deli¬
quidi tantu ĩfelice aĩo dilexit amitus s hoc
nõ obstante ille Dux uolscens pulcrũ pectus
ferro moribundus deuenit adtra: Nisus

Expanded text:
in capite, et intransfixit per utrumque tempus. Tunc Volscens dux, accensus ira, non videns ex aliqua parte autorem harum mortium, convertit furorem suum super Euryalum, et clamans, tu lues poenas amborum, extendebat ensem super eum. Nisus statim exterritus, non valens ulterius se celare, nec tantueci: in me convertite ferrum: ego sum autor totius culpae, iste in nihilo deliquit: Tantum infelicem nimium dilexit amicum! Sed hoc non obstante ille dux Volscens transfixit enseferro moribundus devenit ad terram. Nisus
Abbreviated transcription (Latin):
ais ad aliqͥd tito ĩueniendu et ꝑcipiendu.x
omente Notant dicit mente poti q̃ memo¬
tia sam mens simplt et ꝓprie laguendo de se
hẽt Quidas uõ pessimi memoria sunt mirabui
tanto peiores q̃to minus post qd male cogitant
inista sperulationem̃a Qui si pata la tua no¬
bilitate Quasi .d. in ista tam nobili m̃a quatꝰ
uent nobilis et mitabilis inqua oñdes altas po¬
Et nota lector ꝙ nescio uidẽr ꝙ aleꝰ porta unq̃¬

Expanded text:
ae ad aliquid cito inveniendum et percipiendum. O mente. Notanter dixit mente, potius quam memoria; nam mens simpliciter et proprie loquendo de se em; quidam uero pessimi memoria sunt mirabili, tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant in ista speculatione mea; qui si parrà la tua nobilitate, quasi dicat: in ista tam nobili materia, q si tu es vere nobilis et mirabilis, in qua ostendes altam ponota, lector, quod nescio videre
Abbreviated transcription (Latin):
tus princeps erit principalr salus italie quia
italia maxis indiget repatione et potissima illa
ꝑs ytalie ubi est roma qr italia hodieina die
est maxĩe oppresa et sbiecta thiranidi et quia
italia solz esse sedes sacerdoti et ĩꝑii mea parte
ubi i se roma. S. quãt auctor uocat italiam
humile. Dicũt quĩdam ꝙ italia dicit᷑ humił ieo¬
ubi est roma: Mmifeste est enis ꝙ c amilla
et isti nominati et alii multi mortiq sunt ĩꝑte
predicta Et manifestissimũ est ꝙ rama maxns
indiget i palione quę quadamo ẽ mat̾na po¬
tens et regina urla nũt proh dolor pro

Expanded text:
turus erit principaliter salus Italiae, quia Italia maxime indiget reparatione, et potissime illa pars Italiae, ubi est Roma, quia Italia hodierna die est maxime oppressa, et subiecta tyrannidi, et quia in Italia solet esse sedes sacerdotii et imperii in ea parte, ubi est Roma. Sed quare autor vocat Italiam humilem? Dicunt quidam quod Italia dicitur humilis iroubi est Roma; manifestum est enim quod Camilla, et isti nominati, et alii multi mortui sunt pro parte praedicta, et manifestissimum est quod Roma maxime indiget reparatione, quae quodammodo matrona potens, regina Urbium,
Abbreviated transcription (Latin):
que amata regina uxor latmi mat̾ lauime
optabat hĩe in geneꝵ potissime qr lurnus
erat nepos eiꝰ filius regine uenile sorone
sue q̃ erat uxor regis Dauni et mat̾ Tuni:
Rex uõ l atius habuerat ĩ responsis ꝙ debẽi
traaer̃ ipas lauinia genero extraneo Ideo
ip̃a Enre ꝓmisit:Ex quo natu ẽ bellu acẽ¬
timu int̾ p̃satu lurnu et ip̃m eneã et odi¬
u ĩ placabile. Nlic ãt Turnus rex Rutilon
regnans inciuitate ardee sicut scr ibit idem
uiigiliꝰ in nono uenit tu aliis pͥncipib multis
et nume roso exeratu s̃ bastitay siue nouaz
tra qua siterat ẽ nras in ripa tibetis tu ipe
iuiss ad fuandtu rege ꝓsbsidio ꝗ regnabat in
ptib ubi fuit pastra roma ĩ monte palatino: Tur¬

Expanded text:
Amata, regina uxor Latini, mater Laviniae, optabat habere in generum potissime, quia Turnus erat nepos eius, filius reginae Veniliae, sororis suae, quae erat uxor regis Dauni, et mater Turni. Rex vero Latinus habuerat in responsis quod deberet tradere Laviniam ipsam genero extraneo; ideo uo natum est bellum acerrimum inter praefatum Turnum et ipsum Eneam, et odium implacabile. Hic autem Turnus rex Rutilorum, regnans in civitate Ardeae, sicut scribit idem Virgilius in nono, venit cum aliis principibus multis et numeroso esercitu contra bastitam, sive novam terram, quam fecerat Eneas in ripa Tyberis; cum ipse ivisset ad Evandrum regem pro subsidio, qui regnabat in partibus, ubi fuit postea Roma, in monte Palatino. Tur
Abbreviated transcription (Latin):
auaritia dicit Oniel nel augirar par ch sicreda
le ꝯdition di quagu transmutarsi Qñ uerra per
iupa recedet de mundo. Et dicit ꝙ ueniet ato
paradisi.cͦ. xxuiiͦ. ubi sic ait ua lalta puudẽtia
cħ con saipio di fese d roma lagla del mondo sor¬
corra tosto si come concipio. Et ita ĩ inlos aliis

Expanded text:
upa! O ciel, nel cui girar par che si creda le condizion di qua giù trasmutarsi, quando verrà per lupa recedat de mundo? Et dicit quod veniet cito Paradisi capitulo XXVII, ubi dicit: Ma l'alta providenza, che con Scipio Difese a Roma la gloria del mondo, Soccorrà tosto, sì com'io concipio, et ita in multis aliis
Abbreviated transcription (Latin):
feltru caret om̃i testura ita celu caret omi mistu¬
ra cu sit corpus simphe et nõ mistu Quasi dicat
ꝙ a bona ꝯstellatione celi et a bona ꝯiũctione stel¬
laꝵ nascetur iste pͥnceps. Si dicas ex quib parẽ¬
tibi uł de qua patria poeta nõ sperificat hoc Nec
est de more astrologoꝵ ita ꝑticlarit futura ex
pͥmẽ tu e̾cunstantiis suis. Et iõ mihi uanũ ui¬
detut qd̾ aliꝗ dicut ꝙ iste ueltrus nascet᷑ int̾
seltru qd̾ est ĩ fonindiola et feltru qd̾ est in
marchia trauisigna: Nec minus ridiculũ uidi
qd̾ alii dicũt ꝙ auctor hic loquat᷑ de magno an¬
no. Et hic nota toto aĩo ꝙ hec uidtur ua exposi¬
siue bona siue mala ut por clare de mostrari in
mltis locis et capitulis huiꝰ libii Et spãle et ex

Expanded text:
i mixtura, cum sit corpus simplex, non mixtum; quasi dicat quod a bona constellatione coeli et bona coniunctione stellarum nascetur iste princeps. Si dicas ex quibus parentibus, vel de qua patria, autor non specificat hoc; nec est de more astrologorum ita particulariter excum circumstantiis suis. Et ideo mihi vanum videtur quod aliqui dicunt, quod iste veltrus nascetur intra Feltrum, quod est in Romandiola, et Feltrum, quod est in Marchia Tarvisina. Nec minus ridiculum videtur quod alii dicunt, quod autor hic loquitur de magno anno. Et hic nota toto animo quod haec videtur vera exposisive bona, sive mala, ut potest clare demonstrari in multis lo
Abbreviated transcription (Latin):
trena uł petunu non cibera questi .i. nõ pasq
ista pͥnape Et bñ dicit pelteo est cꝰ peltrus
factu ex stagno et ramo ꝗd est dice̾ hic pͥncepe
futurus nõ faciet moneta fla sicut alia mo¬
derni pͥncipes sicut ip̃e auctor stribit de philip¬
po rege francie padisi. cͦ xxuiii. Et iste pͥncer
peꝵ uł libertates ppłoꝵ sicut mode̾ni pͥncipis
et pontifices im̃o ꝯtrariui fuciet uñ dicit Aa
iustitis et lib̾tatis ꝯtrarius modernis: Et descri¬
hit ip̃m ab origine sua dicens Et sua nation .i.
natiuitas sera tra feltro et feltro .i. int̾ celu¬

Expanded text:
na, vel pecunia, non ciberà questi, idest non pascet istum principem. Et bene dicit peltro, est enim peltrum factum ex stagno et ramo; quod est dicere: iste princeps futurus non faciet monetam falsam, sicut aliqui moderni principes, sicut ipse autor scribit de Philippo rege Franciae Paradisi capitulo XVIIII; et iste princeps tates populorum, sicut moderni principes et pontifices, immo contrarium faciet. Unde dicit, ma iusticiae et libertatis, contrarius modernis. Et describit ipsum per originem suam, dicens: e sua nazion, idest nativitas sarà tra Feltro e Feltro, idest