comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dus est. at instrumenti ferramentiq curam ut duplicia ꝗͣ numeriis
seruoꝵꝵ &xigit refecta et reposita custodiat. ne quid a uicino peten¬
dum sit quiꝰ plus in operibus seruorum ꝙ̃ in pretio re eiusmodi
consumitur. cultam uestitamq familiam magis utiliter ꝙ̃ delicute
habeat munitamq diligenter a uento frigore pliuuaq quȩ cuncha
prohibentur pellibus manicatis centonibus confectis uel sagis cuculis sed¬
id si fint nullus diestam intolerabilis est quo non suo diuo moliri aliqd
possit nec tantum operis a grestis sit artifex sed et animi quantũm
seruile patitur ꝑ ingeniumꝰ uirtutibus instructus: ut neq remisse
neq crudeliter imperet. sempꝰ aliquos ex meloribus foneat. partat tũ
etium minus bonis et ut potius timeant eius seueritatem ꝙͣ crudeitãt
detestentur id contingere poterit si maluerit custedirȩ subects ne peccens

Expanded text:
dus est ad instrumentorum ferramentorumque curam, ut duplicia, quam numerus dus est ad instrumentorum ferramentorumque curam, ut duplicia, quam numerus servorum exigit, refecta et reposita custodiat, ne quid a vicino petendum sit; quia plus in operis servorum quam in pretio rerum eius modi consumitur. Cultam vestitamque familiam magis utiliter quam delicate habeat munitamque diligenter a vento, frigore pluviaque, quae cuncta prohibentur pellibus manicatis, centonibus confectis vel sagis cucullis.Id si fiat, nullus dies tam intolerabilis est, quo non sub divo moliri aliquid possit. Nec tantum operis agrestis sit artifex, sed et animi, quantum servile patitur ingenium, virtutibus instructus, ut neque remisse neque crudeliter imperet semperque aliquos ex melioribus foveat, parcat tamen etiam minus bonis, ita ut potius timeant eius severitatem, quam crudelitatem detestentur. Id contingere poterit, si maluerit custodire subiectos, ne peccent,
Abbreviated transcription (Latin):
et in quibusdam tamen rebus adiuuet. eidem actori prȩtiuendũ est
ne conuinctũ cum demestico multoq minus cum extero habeat. non
nunꝙ̃ tamen eum quem assidue sedulum et fortem ĩ operibus admi¬
nistiandis cognouerit honoris cause mensȩ sue die festo dignet᷑ adhi¬
bere. In crificia nisi ex p̃cepto dñi ne fecerit. hnurus pices sagasq quȩ
Utraq genera uan suꝑstitionis rudis animes ad impensas ac de inceps
ad flagitia compellunt ne admiserint. neq urbem neq ullas mindinas
nouerit nisi emendȩ uendendȩue ꝑtinentis ad se rei causa. Uilicus .d.
quod ait Cato ambulator esse noñ debet nec aggredi terminos nisi ut
adiscat aliquam culturam: et si ita in uicino ẽ ut remeare possit semi¬
tas nouosq milites in agro fieri non patiat᷑. non hospitem nisi amicum
familiarem domini necessarium recepit. ab his artendus atq ex hortan¬

Expanded text:
et in quibusdam rebus tamen adiuvet; eidemque actori praecipiendum est, et in quibusdam rebus tamen adiuvet; eidemque actori praecipiendum est, ne convictum cum domestico multoque minus cum extero habeat. Non numquam tamen eum, quem assidue sedulum et fortem in operibus administrandis cognoverit, honoris causa mensae suae die festo dignetur adhibere. Sacrificia, nisi ex praecepto domini, ne fecerit. Haruspices sagasque, quae utraque genera vana superstitione rudes animos ad impensas ac deinceps ad flagitia compellunt, ne admiserit, neque urbem neque ullas nundinas noverit, nisi emendae vendendaeve pertinentis ad se rei causa. Vilicus enim, quod ait Cato, ambulator esse non debet; nec egredi terminos, nisi ut addiscat aliquam culturam, et hoc si ita in vicino est, ut remeare possit. Semitas novosque limites in agro fieri ne patiatur, neve hospitem, nisi amicum familiaremque domini necessarium, receperit. Ut ab his arcendus, ita exhortan
Abbreviated transcription (Latin):
is non erit dehis p̃ficint᷑ ꝙ seruitutem laboriosam tolerauerunt. Iamq¬
qui transcenderit etatem p̃rimȩ uuuentȩ nec dim senettutis astigerit
ille ne et auctoritatem detrahat ad im perũ quom incuiores dedigñe t
parere adolescentulo hec ne laboriosissimo succimbebnt coren acuarede
igitur sit etatis et firmi roboris. peritus rerum rusticarum aut certe
maximȩ cunrȩ quo celerius adiscat. Nam non est nostri negetis al¬
terum imperare et alterum docere neq .N. recte opus exigere
Ualeat qui quid aut taliter faciendum sit ab subiecto discit. petest
esse illiteratus dummodo tenacissimȩ memoriȩ : rem satis comme de
administrare eius modi uilicum Cornelius celsus ait sȩpius ñimos¬
a domino q̃ librum afferre quia nescius literaꝵ uel ipse minus
licunq uilico contubernalis mũlier assignanda est quȩ contineat ẽũ

Expanded text:
is non erit, de iis praeficiatur qui servitutem laboriosam toleraverunt; iamquis non erit, de iis praeficiatur qui servitutem laboriosam toleraverunt; iamque is transcendent aetatem primae iuventae nec dum senectutis attigerit, illa ne et auctoritatem detrahat ad imperium, quoniam maiores dedignentur parere adulescentulo, haec ne laboriosissimo succumbat operi. Mediae igitur sit aetatis et firmi roboris, peritus rerum rusticarum aut certe maximae curae, quo celerius addiscat. Nam non est nostri negotii alterum imperare et alterum docere; neque enim recte opus exigere valet, qui quid aut qualiter faciendum sit ab subiecto discit. Potest etiam inlitteratus, dum modo tenacissimae memoriae, rem satis commode administrare. Eius modi vilicum Cornelius Celsus ait, saepius nummos domino quam librum adferre, quia nescius litterarum vel ipse minus licumque vilico contubernalis mulier adsignanda est, quae et contineat eum
Abbreviated transcription (Latin):
et ab aliis fiunribus non custodiunt᷑. sed nec conditum cum fide ratio¬
nibus inferunt ita fit ut actor et familia peccent et ager sȩpius in¬
fametur. quare talis gñis prȩdium si ut dixi adm̃ prȩsentia cariticꝵx
est cemeo locandum
Roxima est cura de serius qui quenque officio prȩponere
conueniat quousq et qualibus oꝑibus destinie. Igitur prȩmoneo
ne uilicum ex eo genere seruorꝵ qui corpore placuerunt institu¬
amus ne ex eo quidem ordine qui urbams ac delicatas artes exer¬
cuerit socors et somniculosum genus id mancipioꝵ ociis. campo
cirto theatris aleȩ popinȩ Lupa naribus tonsuetum ninq non eas¬
dem ineptias somniat quas cum in agriculturam transtulit: non tn in
ipso seruo q̃itum in uniueria re detrimenti dominus capit. Eligen¬
dus est rusticus oꝑibus ab infinite durat et inspectis exꝑimentis sitñ

Expanded text:
et ab aliis furibus non custodiunt, sed nec conditum cum fide ratioet ab aliis furibus non custodiunt, sed nec conditum cum fide rationibus inferunt. Ita fit, ut et actor et familia peccent et ager saepius infametur. Quare talis generis praedium, si, ut dixi, domini praesentia cariturum est, censeo locandum. Proxima est cura de servis, cui quemque officio praeponere conveniat quosque et qualibus operibus destinare. Igitur praemoneo ne vilicum ex eo genere servorum, qui corpore placuerunt, instituamus, ne ex eo quidem ordine, qui urbanas ac delicatas artes exercuerit. Socors et somniculosum genus id mancipiorum,otiis, campo, circo, theatris, aleae, popinae, lupanaribus consuetum, numquam non easdem ineptias somniat; quas cum in agri culturam transtulit, non tantum in ipso servo quantum in universa re detrimenti dominus capit. Eligendus est rusticis operibus ab infante duratus et inspectus experimentis. Si tamen
Abbreviated transcription (Latin):
Uilici nisi si maxima uel negligentia serui uel rapacitas interueniat quȩ
Utraq peccata plerunq uitio domini uel comitti uel foueri nhil dubiũ
est. cum liceat aut cauere ne talis ꝑficiatur negotio aut iam positus ut
submoueatur curare. In longinquis tñ fundisi quos non ẽ facilis excur¬
sus patris familiȩ cum omne genus agri tollerabilius fit sub liberis colomis
ꝙ̃ sub uilicis serius habere: tum prȩtipue frum̃tarium quem et mini¬
me sicut uineas aut arbustum colonus euertere potest et maximȩ ue¬
Nant serui qui boues elocant eosdem et cętera petora mule pascant
nec industrie terram uertunt. longeq plus imputant seminis iacti
ꝙ̃ qued seruerint sed nec quod terrȩ mandauerint sic adiuuant᷑ ut
recte preueniant idq cum in aream contulerunt ꝑ trituram quoti¬
die minuunt uel fraude uel negligentia. nam et̃ ipsi et diripiunt

Expanded text:
vilici, nisi si maxima vel neglegentia servi vel rapacitas intervenit. Quae vilici, nisi si maxima vel neglegentia servi vel rapacitas intervenit. Quae utraque peccata plerumque vitio domini vel committi vel foveri nihil dubium est, cum liceat aut cavere ne talis praeficiatur negotio, aut iam praepositus ut summoveatur curare. In longinquis tamen fundis, in quos non est facilis excursus patris familiae, cum omne genus agri tolerabilius sit sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere, tum praecipue frumentarium, quem et minime, sicut vineas aut arbustum, colonus evertere potest et maxime vexant servi, qui boves elocant eosdemque et cetera pecora male pascunt nec industrie terram vertunt longeque plus imputant seminis iacti, quam quod severint, sed nec quod terrae mandaverunt sic adiuvant, ut recte proveniat, idque cum in aream contulerunt, per trituram cotidie minuunt vel fraude vel neglegentia. Nam et ipsi diripiunt
Abbreviated transcription (Latin):
memoria ueterem consularem uirumq opulentissimum P. uolusũt
asseuerantem auduii. felicissimum findum esse qui colones indigenns
haberet. et tanquram paterna possessione natos iam inde a cunabulis
longa familiaritate retineret. Ita certe mea fert opinio remma¬
lam esse frequentem locationem fundi pdiorem tñ Urbanũ colonũ
ꝗ ꝑ familiam mauuit agrum ꝙ̃ ꝑ se colere. Saserm dicebat ab
eiũs medi homuie fere pro mercede litem reddĩ ꝑꝑ qued eperam dͥan¬
dam esse ut et rusticos et eosdem assiduos tolonos retineamus cum aut
nobismet ip̃is non licuerit aut ꝑ domesticos colere non expedierit : quad
tamen non euenit nisi regionibus quę̧ grauitate çeli soliq sterilitate ua¬
stantur. Cȩterum cumꝰ mediocris adest et salubritas et terrȩ bonitas
nunꝙ̃ non ex agro plus sua cuiq cura reddititꝙ̃ coloni unq̃s non etiam

Expanded text:
memoria veterem consularem virumque opulentissimum P. Volusium memoria veterem consularem virumque opulentissimum P. Volusium adseverantem audivi felicissimum fundum esse, qui colonos indigenas haberet et tamquam in paterna possessione natos iam inde a cunabulis longa familiaritate retineret. Ita certe mea fert opinio rem malam esse frequentem locationem fundi, peiorem tamen urbanum colonum, qui per familiam mavult agrum quam per se colere. Saserna dicebat ab eius modi homine fere pro mercede litem reddi, propter quod operam dandam esse ut et rusticos et eosdem assiduos colonos retineamus, cum aut nobismet ipsis non licuerit aut per domesticos colere non expedient; quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate caeli solique sterilitate vastantur. Ceterum cum mediocris adest et salubritas et terrae bonitas, numquam non ex agro plus sua cuique cura reddidit quam coloni, numquam non etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ris rebus tum mixime in hominibus atq ii uel coloni uel serui sũt
soluti aut iuncti: Comiter agat cum colonis fatileinq se prȩbeat
auarius opus exigat ꝙ̃ pensiones quõ et minius id offendit. et tamen
in uniuersum magis proedest. nam ubi sedulo colitur ager plerũq
compedium nimq̃ nisi cȩli maior uis aut predonis incessit detrĩm̃¬
tum affert eoq remissionem colonis petere non audet. Sed nẽ
dominus in uma quaq re cum colonu obligauerit tenãx esse
sui uiris debet situt in diebus petuminꝵꝵ ut lignis et cȩteris parius
accessionibus exigendis quarum cura maiorem molestiam que im¬
pensam ruisticis affert. nec sane ẽ uĩditandum nobis quiequid licẽt
Nam sum̃umuis antiqui sinnãm̃ putabant crucem. nec rursus in
totum remutendum cum uel optima nomina non appellanda fieri ma¬
la foenemtur Alphius dixisse seuerissime fertur. sed ipse nostra

Expanded text:
ris rebus tum maxime in hominibus. Atque hi vel coloni vel servi sunt ris rebus tum maxime in hominibus. Atque hi vel coloni vel servi sunt soluti aut vincti. Comiter agat cum colonis facilemque se praebeat, et avarius opus exigat quam pensiones, quoniam et minus id offendit et tamen in universum magis prodest. Nam ubi sedulo colitur ager, plerumque compendium, numquam, nisi si caeli maior vis aut praedonis incessit, detrimentum adfert, eoque remissionem colonus petere non audet. Sed nec dominus in unaquaque re, cui colonum obligaverit, tenax esse iuris sui debet, sicut in diebus pecuniarum vellignis et ceteris parvis accessionibus exigendis, quarum cura maiorem molestiam quam impensam rusticis adfert; nec sane est vindicandum nobis quicquid licet, nam summum ius antiqui summam putabant crucem. Nec rursus in totum remittendum, quoniam " vel optima nomina non apellando fieri mala " faenerator Alfius dixisse verissime fertur. Sed et ipse nostra
Abbreviated transcription (Latin):
petit ita constituenda s est ut uel a domino uel certe i procuratore
despici possit: eãq optima est in silice constructa ꝙ et ted erites tru¬
menta deteruntur nen cedente solo pulsibus uirguhꝵ tribularumq
et eadem euenticulata mindiora sunt lapillisq carent et qlebulis quas
ꝑ trituram fere remittt arta. Huc autem nubilarium applica¬
rt debet maximeq ĩ Italia propter in constantiam cęli quo collita
semitrita frumenta protegantur si subitaneus hymber processerit.
Nam in transmarins quibusdam regionibus ubi ȩstas pliuia caret
suꝑuacium est. Pomaria q et hortos oportet septo cirtunduri et
esse in propinquo atq ea parte quȩ possit omnis stercorata colluues
cohortes balneariorumq et oleis expressse amurcȩ sames refiuere
nam quoq tiusmedi lȩtatur alimentis et olus et arbor. His omnib
ita uel acceptis uel compositis p̃cipua cura domini requirit᷑ cum ĩ cȩtẽ¬

Expanded text:
a, si comperit, ita constituenda est, ut vel a domino vel certe a procuratore a, si comperit, ita constituenda est, ut vel a domino vel certe a procuratore despici possit, eaque optima est silice constrata, quod et celeriter frumenta deteruntur, non cedente solo pulsibus ungularum tribularumque, et eadem eventilata mundiora sunt lapillisque carent et glaebulis, quas per trituram fere terrena remittit area. Huic autem nubilarapplicari debet maximeque in Italia propter inconstantiam caeli, quo conlata semitrita frumenta protegantur, si subitaneus imber incesserit. Nam in transmarinis quibusdam regionibus, ubi aestas pluvia caret, supervacuum est. Pomaria quoque et hortos oportet saepto circumdari et esse in propinquo atque in ea parte, qua possit omnis stercorata colluvies cohortis balneariorumque et oleis expressa amurcae sanies influere. Nam quoque eius modi laetatur alimentis et holus et arbor. His omnibus ita vel acceptis vel compositis, praecipua cura domini requiritur cum in cete
Abbreviated transcription (Latin):
Citra uillam deinceps hȩc esse oportebit furnum et pistrinum quã¬
tum futurus numerus colonorum postulauerit. Pstims minime dins
Dolteram quȩ anseribus petoribusq seruiat. Alteram ĩ qua lupinũ
Uimina. et uirgas atq alia que sunt usibus nostris apta maceremꝰ
Sterquilinia quoq duo sint unum quod noua purgam̃ta recipiat et
in annim conseruet. Alterum ex quo uetera uehunt᷑. sed utrũq
more piscimꝵ deuexu leui cliuo et extructum pauimentũ que
solo ne humorem tramutant. Plurimum .N. refert non adsicato
suco fimim uires continere et assiduo macerari liquore ut si qua in¬
teriecta sint stramentis aut paleis spinarum uel graminum semina
intereant nec in agrum ex portata herbidas reddant: Ideoq periti
rustici quicquid oiulibus stabulisq conuersum progresserunt suꝑpositis
Uirgis tergint nec arescere solis in cursu patiuntur. Nrtã si com

Expanded text:
Circa villam deinceps haec esse oportebit: fumum et pistrinum, quanCirca villam deinceps haec esse oportebit: fumum et pistrinum, quantum futurus numerus colonorum postulaverit: piscinas minime duas, alteram, quae anseribus pecoribusque serviat, alteram, in qua lupinum, ulmi vimina et virgas atque alia quae sunt usibus nostris apta. maceremus. Stercilina quoque duo sint, unum, quod nova purgamenta recipiat et in annum conservet, alterum, ex quo vetera vehantur, sed utrumque more piscinarum devexum leni clivo et exstructum pavimentatumque solo, ne umorem tramittant. Plurimum enim refert non adsiccato suco fimum vires continere et assiduo macerari liquore, ut, si qua interiecta sint stramentis aut paleis spinarum vel graminum semina, intereant nec in agrum exportata segetes herbidas reddant. Ideoque periti rustici, quicquid ovilibus stabulisque conversum progesserunt, superpositis virgis tegunt nec arescere solis incursu patiuntur vel exuri. Are
Abbreviated transcription (Latin):
tione celi et declinatione ita non ẽ opus ignibus aut flam̃is cum fumo
sed fuligine sapor olei corrumpit᷑ propter quod torcular debet meridiana
parte et illustrari necesse: nec habemus ignis lucernamq adhibere cum
premetur olea. Cortinale ubi defructum fiat nec angustum nec ob¬
scurum ut sine in commodo minister ꝗ saꝑam decoquet uersari possit.
rusticȩ uillȩ fieri potest iunctum rusticis balneis. Nam eã quoq re¬
fert esse in quibus familia sed tamen fere is lauetur. neq enim cor¬
poris robori conuenit frequens usus earum. Appothecȩ recte supronẽt᷑
his locis unde plerunq fumus exoriat᷑ cum uina celerius uetustesamt
que fino quedam genere pręcoquem maturitatem trahunt prepter qued et
aliud tabulatum ẽe debebit quo ad moneant ᷑ ne rursus nimia suffumitione
medicata sint quod add uillȩ sitim ꝑtiuimq euis dispositionem sutis dictũ sit.

Expanded text:
tione caeli et declinatione, ita non est opus ignibus aut flammis, quoniam fumo tione caeli et declinatione, ita non est opus ignibus aut flammis, quoniam fumo et fuligine sapor olei corrumpitur. Propter quod torcular debet a meridiana parte inlustrari, ne necesse habeamus ignes lucernamque adhibere, cum premetur olea. Cortinale, ubi defrutum fiat, nec angustum nec obscurum sit, ut sine incommodo minister, qui sapam decoquet, versari possit. rusticae villae fieri potest iunctum rusticis balneis.Nam eas quoque refert esse, in quibus familia, sed tamen feriis, lavetur; neque enim corporis robori convenit frequens usus earum. Apothecae recte superponentur his locis, unde plerumque fumus exoritur, quoniam vina celerius vetustescunt, quae fumo quodam generepraecoquem maturitatem trahunt.Propter quod et aliud tabulatum esse debebit, quo amoveantur, ne rursus nimia suffuniatione medicata sint. Quod ad villae situm partiumque eius dispositionem, satis dictum est.
Abbreviated transcription (Latin):
magis illam pensionem pensilis horreꝰ. et hanc curam pauimentõꝵ
et parietum probamus. cum ut rectuli sic emunita sola et latera hor¬
reorum prohibent gurgulionem: quad genus exicii cum incidit multi
opinantur arteri posse si exesȩ fruges in horreo uentilent et qua¬
si refrigerent. Id aũt falisimum est neq enim hec ficto expellut̃
inimalia et ĩmiscentur totis acerius ꝗ si maneant ĩm̃oti sum̃is tm̃ ꝑti¬
biis infestentur cum infra mensuram palmi non nascitur gurgulio. Pon¬
geq prȩstat id solum ꝗ̃ iã uiatum ꝙͣ totum periculo subia̾cere. nam cũ
exiget facile est eo sublato quod uiatitum erat. integro inferiore uti sed
prȩcioue cellȩq oleariȩ calidȩ esse debent quia cõmodius omnis liquor
Uapore soluitur ac frigoribus magnis conficit᷑ oleum qđ minus proue¬
nit si congellatur farcesset at calore naturali ẽ opuis qui contigit posi¬

Expanded text:
magis illam positionem pensilis horrei et hanc curam pavimentorum magis illam positionem pensilis horrei et hanc curam pavimentorum et parietum probamus, quoniam, ut rettuli, sic emunita sola et latera horreorum prohibent curculionem. Quod genus exitii cum incidit, multi opinantur arceri posse, si exesae fruges in horreo ventilentur et quasi refrigerentur. Id autem falsissimum est; neque enim hoc facto expelluntur animalia, sed immiscentur totis acervis. Qui si maneant immoti, summis tantum partibus infestentur,quoniam infra mensuram palmi non nascitur curculio; longeque praestat id solum, quod iam vitiatum est, quam totum periculo subicere. Nam cum exiget usus,facile est eo sublato, quod vitiatum erit, integro inferiore uti. Sed praecipue cellaeque oleariae calidae esse debent, quia commodius omnis liquor vapore solvitur ac frigoribus magnis conficitur;oleum, quod minus provenit, si congelatur, fracescit. Sed ut calore naturali est opus, qui contingit posi
Abbreviated transcription (Latin):
caud prebent et latebras subterraneis añimalibus. Sed et lacibus di¬
stinguntur granaria ut separatim quęq legumina ponantur. Pane¬
tes obliniuntur amurca subacto luto cu pro paleis admixta sut arida
pleastri uel si ea non  olei folia deinde cum p̃dictum tectorium in aruit
rursus amurca respergit᷑ qua siccata frumentum infert ea res obnoxia
gurgulionum et similium animalium cõmodissime uidet᷑ conditas fruges
defendere que si diligenter reposite sint celeriter ab his consumuntur.
Sed id genus horrei quod scripsimus nisi sicca positione uillȩ quãtus
granumꝰ robustissimum corrumpit situ. qui si nullus addit possit etiã
defossa frumenta seruare sicut transmarinis quibusdam prouincus ubi
puteorum ĩ modum quos appellant syros exhausta humiis editos a se
fructus recipit. Sed nos in nostris regienibus que redundat uligine

Expanded text:
cava praebent et latebras subterraneis animalibus. Sed et lacibus dicava praebent et latebras subterraneis animalibus. Sed et lacibus distinguuntur granaria, ut separatim quaeque legumina ponantur. Parietes oblinuntur amurca subacto luto, cui pro paleis admixta sunt arida oleastri vel, si ea non sunt, oleae folia. Deinde cum praedictum tectorium inaruit, rursus amurca respergitur, qua siccata frumentum infertur. Ea res ab noxia curculionum et similium animalium commodissime videtur conditas fruges defendere, quae nisi diligenter repositae sint, celeriter ab iis consumuntur. Sed id genus horrei, quod scripsimus, nisi sicca positione villae quamvis granum robustissimum corrumpit situ; qui si nullus adsit, possit etiam defossa frumenta servare, sicut transmarinis quibusdam provinciis, ubi puteorum in modum, quos apellant siros, exhausta humus editos a se fructus recipit. Sed nos in nostris regionibus, quae redundant uligine,
Abbreviated transcription (Latin):
et minime humida est: que utraq pennitatem conditis frum̃tis afferũt.
Eadem ratio ẽ in plano sitę uinarię̧ cellȩ quȩ sum̃otę ẽe debeat
ab alienis. furno. sterquilinio reliquisq ĩmundiciis tetrum odorem spi¬
rantibus. Nec minus a cisternis aquisue salientibus quibus extrahit᷑
humor qui uinum corrumpit. Neq me pręterit sedem trurãtis
optimam quibusdam uidere horreum camera contectum cuiuis solũ
terrenum priusꝙ̃ consternatur ꝑfessum et amurta recenti non sal¬
sa madefactum uelut signinum opus pillis condensatur: tiem deinde cũ
ex arut simili modo paiumenta testaces que pro aqua recepint amur¬
cam mixtam calti et harenę suꝑsternuntur et magna ui prinniculis
incultantur atq expoliuntur: omnesq parietum et soli iuncture testa¬
ceis puluinis fibulantur cum fere cũ his ptibus edificia rimas egerunt

Expanded text:
et minime umida est, quae utraque perennitatem conditis frumentis adferunt. et minime umida est, quae utraque perennitatem conditis frumentis adferunt. Eadem ratio est in plano sitae vinariae cellae; quae summota procul esse debet a balineis,fumo, stercilino reliquisque immunditiis taetrum odorem spirantibus, nec minus a cisternis aquisve salientibus, quibus extrahitur umor, qui vinum corrumpit. Neque me praeterit sedem frumentis optimam quibusdam videri horreum camara contectum, cuius solum terrenum, priusquam consternatus perfossum et amurca recenti non salsa madefactum velut Signinum opus pilis condensatur. Tum deinde cum exaruit, simili modo pavimenta testacea, quae pro aqua receperint amurcam mixtam calci et harenae, supersternuntur et magna vi paviculis inculcantur atque expoliuntur; omnesque parietum et soli iuncturae testaceis pulvinis fibulantur, quoniam fere cum in his partibus aedificia rimas egerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ianuam fiat habitatio ut intrantium ex euntiumq conspectũ procuratori
supra ianuam ob easdem causas: et is tñ uilicum obseruet ex uicino. sitq
Utriq proximum horreum quo conseruetur omne rusticum instrum̃tum
et intra id ipsum colausus locus quo feramenta cendantur. Bubalas pasto¬
ribuisq cellȩ ponantur uixta sug petora. ut ad eorum curam sit opportu¬
nus excursus. omnes tamen ꝙ proxime alter ab altero debent habi¬
tare ne uilici diuersas ptes circũeunti sedulitas distendatur et ut
inter se diligentiȩ et nẽgligentiȩ cuiusq stẽs̃ sint. Pars aũt fructu¬
aria duuditur mn cellam oleariam tortulariam cellam uinariam de¬
Uenalium. Sictȩ aũt congerantur tabulatis: ut frum̃ta. foenum fron¬
des. palea. cęteraq pabula. Sed granaria ut dixi scalis adeantur et
modicis fenestellis inspirentur. Nam ea cęli positio maxime frigida

Expanded text:
ianuam fiat habitatio, ut intrantium exeuntiumque conspectum habeat, procuratori ianuam fiat habitatio, ut intrantium exeuntiumque conspectum habeat, procuratori supra ianuam ob easdem causas; et is tamen vilicum observet ex vicino, sitque utrique proximum horreum, quo conteratur omne rusticum instrumentum, et intra id ipsum clausus locus, quo ferramenta recondantur. Bubulcis pastoribusque cellae ponantur iuxta sua pecora, ut ad eorum curam sit opportunus excursus. Omnes tamen quam proxime alter ab altero debent habitare, ne vilici diversas partes circumeuntis sedulitas distendatur et ut inter se diligentiae et neglegentiae cuiusque testes sint. Pars autem fructuaria dividitur in cellam oleariam, torculariarn, cellam vinariam, deini aut olei venalium; siccae autem con- gerantur tabulatis, ut frumenta, faenum, frondes, paleae ceteraque pabula. Sed granaria, ut dixi, scalis adeantur et modicis fenestellis aquilonibus inspirentur. Nam ea caeli positio maxime frigida
Abbreviated transcription (Latin):
stulum plurimis sit que id angustis illustratum fenestris atq a teria sic
editis ne manu contingi possint. Petudibus stabula que nec frigore nec
calere infestentur domitis armentis duplicia bubula sint hybermm atq esti¬
ua cęteris aũt petoribus que intra uillam ẽẽ conuenit ex parte tecti
loca ex parte sub diuo parietibus altis circunsepta ut illic ꝑ hyemem
hic ꝑ estatem sine uiolentia ferarum conquiescant. Ied am̃pla stabula
sic ordinentur ne quis humor infiuere possit et ũt quisq ibi conceptus
fuerit ꝙ̃ celerrumt duabat᷑ ut nec fundamenta parietum corrumpantur
nec ungulȩ pecudum. Lata bubilia ẽẽ oportebit pedes detem uel mini¬
me nouem quȩ mensura et ad procumbendum petori et adugario cir¬
cuẽundum laxa ministeria prebeat. Non altius edita ẽẽ prȩsẽpra conue¬
niat quam ut bos aut iumentum sine in cõmodo uesci possit. Uilito urxta

Expanded text:
stulum plurimis, sitque id angustis inlustratum fenestris atque a terra sic stulum plurimis, sitque id angustis inlustratum fenestris atque a terra sic editis, ne manu contingi possint. Pecudibus stabula,quae neque frigore neque calore infestentur; domitis armentis duplicia bubilia sint hiberna atque aestiva; ceteris autem pecoribus, quae intra villam esse convenit, ex parte tecta loca, ex parte sub divo parietibus altis circumsaepta, ut illic per hiemem, hic per aestatem sine violentia ferarum conquiescant. Sed ampla stabula sic ordinentur, ne quis umor influere possit et ut quisque ibi conceptus fuerit quam celerrime dilabatur, ut nec fundamenta parietum corrumpantur nec ungulae pecudum. Lata bubilia esse oportebit pedes decem vel minime novem, quae mensura et ad procumbendum pecori et iugario ad circurneundum laxa ministeria praebeat. Non altius edita esse praesaepia conveniet,quam ut bos aut iumentum sine incommodo stans vesci possit. Vilico iuxta
Abbreviated transcription (Latin):
statim fundamenta iaciuntur eutandus est modus aũt membrȩrumq
numerus aptetur uniuerso consepto et duudatur in tres partes urbanã
Nusticam et fructuariam. Urbana rursus in hybernacula et estiua
sic digeratur ut spectent hyemalis temporis cubicula brumalem orĩetem
Cuenationes equinoctialem occidentem. Rursus ȩstiua cubilia spectent
mȩridiem equinoctialem sed coenationes eiusdem temporis spectent
hybernum orientem. Balnearia occidentia ȩstiuo aduertantur ut sint
post meridiem et uso in uesperum industria. Ambulationes meridiano
equi noctiali subiectȩ sint: ut et hyemes plurimum solis et ęstate mini¬
mum recipiant. At in rustica parte magna et alta culina penetur ut
et contignatio careat incendii periculo et in eo cõmode familiares om̃s¬
tempore anni morari queant. Optime solitis serius cellȩ meridiem
equinectialem spectantes fient iuicts qͣ saluberrimum subterraneum erga¬

Expanded text:
statim fundamenta iaciuntur, evitandum est. Modus autem membrorumque statim fundamenta iaciuntur, evitandum est. Modus autem membrorumque numerus aptetur universo consaepto et dividatur in tres partes, urbanam, rusticam, fructuariam. Urbana rursus in hibernacula et aestiva sic digeratur ut spectent hiemalis temporiscubiculabrumalem orientem, cenationes aequinoctialem occidentem. Rursus aestiva cubicula spectent meridiem aequinoctialem, sed cenationes eiusdem temporis prospectent hibernum orientem. Balnearia occidenti aestivo advertantur, ut sint post meridiem et usque in vesperum inlustria. Ambulationes meridiano aequinoctiali subiectae sint, ut et hieme plurimum solis et aestate minimum recipiant. At in rustica parte magna et alta culina ponetur,ut et contignatio careat incendii periculo et in ea commode familiares omnitempore anni morari queant. Optime solutis servis cellae meridiem aequinoctialem spectantes fient; vinctis quam saluberrimum subterraneum erga
Abbreviated transcription (Latin):
cũ hominibus afferant ꝑniciem tum et arm̃tis et uirentibus eorũq
frugibus. sed quid ȩdificia quis ȩdificare uolet in decliubus areis
exfruere semꝑ ab inferiore parte auspicetur: qui cũ ex pressiore loco
fuerit orsa fundam̃ta non solum suꝑficiem suam ficile sustinebunt
sed pro fultua et substructione fungentur aduersus ea. que mox si forte
Uillam prolatare libuerit ad supiorem partem applicabimtur quippe ab im̃o
ꝑsfrusta ualenter resistent contra ea que suꝑ posita incumbant: At si
sumima pars cliu fundata propriam molem suscepit quicquid ab infe¬
riere mox opposueris fissum erit rimosumq. Nam cum ueter altru¬
itur rimosumq retens ȩdificium quasi surgente reluctans oneri cedit.
et quod prius ex tructum eminebat ceientiꝰ paulatimq degnidntum
pondere suo pnsteps attribetur lgtur iad struddauꝵ uitũ cĩprmũ

Expanded text:
cum hominibus adferunt perniciem, tum et armentis et virentibus eorumque cum hominibus adferunt perniciem, tum et armentis et virentibus eorumque frugibus. Sed quisquis aedificare volet in declivibus areis, exstruere semper ab inferiore parte auspicetur, quia cum ex depressiore loco fuerint orsa fundamenta, non solum superficiem suam facile sustinebunt, sed et pro fultura et substructione fungentur adversus ea, quae mox, si forte villam prolatare libuerit, ad superiorem partem applicabuntur, quippe ab imo praestructa valenter resistent contra ea, quae postmodum superposita incumbant. At si summa pars clivi fundata propriam molem susceperit, quicquid ab inferiore mox apposueris, fissum erit rimosumque. Nam tum cum veteri adstruitur recens aedificium, quasi surgenti reluctans oneri cedit, et quod prius exstructum imminebit cedenti, paulatim degravatum pondere suo praeceps attrahetur. Igitur id structurae vitium, cum primum
Abbreviated transcription (Latin):
tempore situs atq humor instrũmentum rusticum supellectilemq et
inconditos conditosq fructus corrumpunt. hȩc aũt prȩtereuntium ui¬
atoꝵ populatoribus et assidius diuertentium hospitus infestat rem
familiarem proepter que censeo eius modi uitare in com̃oda uillãq
nec  uii nec alia procul editiore situ condere sicut frons eius ad
orientem equinochalem directa ͭ nam eiusmodi positio medum tem¬
patumq libramentum uentorum hyemalium et estiuoꝵ tenete
quantoq fuerit eaificis solum pronus omenti tanto et ęstate lide¬
rus tape t iꝑ flatus et hyemis procells minus infestari el matitino
regesapit ex̃fu porent ut concreti rores liquescnt qued tum fere
pestiuens habetur quod est remotum ac sinistrum soli et apricis fla¬
hibus quibus siccaret nulla alia uis potest nocturnas pruinas et q̃đ¬
cunq rubiginis aut spurticiȩ resedit siccare atq detergere. hȩc aũt

Expanded text:
tempore situs atque umor instrumentum rusticum supellectilemque et tempore situs atque umor instrumentum rusticum supellectilemque et inconditos conditosque fructus corrumpit; haec autem praetereuntem viatorum populationibus et adsiduis devertentium hospitiis infestat rem familiarem. Propter quae censeo eius modi vitare incommoda villamque nec in via nec a via procul editiore situ condere, sic ut frons eius ad orientem aequinoctialem directa sit. Nam eius modi positio medium temperatumque libramentum ventorum hiemalium et aestivorum tenet, quantoque fuerit aedificii solum pronius orienti, tanto et aestate liberius capere perflatus et hiemis procellis minus infestari et matutino regelari ortu poterit, ut concreti rores liquescant, quoniam fere pestilens habetur, quod est remotum ac sinistrum soli et apricis flatibus; quibus si caret, nulla alia vis potest nocturnas pruinas et quodcumque rubiginis aut spurcitiae resedit siccare atque detergere. Haec autem
Abbreviated transcription (Latin):
inspirantium uentorꝵ submouent᷑ pecudibus hominibusq conferunt pe¬
stem. Optimẽ aũt salubribus ut dixi locis ad orientem uel ad meridi¬
em graubus ad Septentrionem uilla conuertit̃ eademq semo mare
recte comspicit cum pulsatur ac flucta respargitur. nunꝙ̃ ex ripa
sed aut paulum simota a littore. Nam prȩstatꝰ a muri longe potius in¬
teruallo ꝗ̃ breui refugisse quia media sunt spacia grauioris habitus
neo paludem uicinam ẽẽ opertet ȩdificis nec iunctam militarem uĩã
ꝙ illa caloribus noxium uirus eructat et infestis aculeis armata gui¬
anist animalia quȩ in nos densissimis examinibus inuolant: Cum efuã
pantum serpentiumq pestis hi berna destituta uligine teno et eñtitai ferĩntita
coluuie uenenata emistit ex quibus sȩpe contrahuntur cȩci morbi
querum causas ne medic quidem ꝑspicere queunt. sed et ami toto

Expanded text:
inspirantium ventorum summoventur, pecudibus hominibusque conferunt peinspirantium ventorum summoventur, pecudibus hominibusque conferunt pestem. Optime autem salubribus, ut dixi, locis ad orientem vel ad meridiem, gravibus ad septentrionem villa convertitur. Eademque semper mare recte conspicit, cum pulsatur ac fluctu respergitur, num- quam ex ripa, sed haud paulum summota a litore. Nam praestat a mari longo potius intervallo quam brevi refugisse, quia media sunt spatia gravioris halitus. Nec paludem quidem vicinam esse oportet aedificiis nec iunctam militarem viam, quod illa caloribus noxium virus eructat et infestis aculeis armata gignit animalia, quae in nos densissimis examinibus involant, tum etiam nantium serpentiumque pestes hiberna destitutas uligine, caeno et fermentata colluvie venenatas emittit, ex quibus saepe contrahuntur caeci morbi, quorum causas ne medici quidem perspicere queunt; sed et anni toto
Abbreviated transcription (Latin):
tealis collina uel quȩ non infima ualle repitur. Teterrimi palustris
quȩ pigro lapsu repet. Pestilens quȩ in palude semꝑ consistit. hic
idem tamen humor ꝙͣuis nocentis naturę temporibũs tñ hyemis edo¬
mitis imbribus mitescit. ex quo cȩlestis aqua maxime salubris intel¬
ligitur. quod etiam uenenati liquoris eluit pniciem: sed hano potui
probatissimam dicimus. Cȩterum ad estuum tempandes talores et
amenitatem locorum plurimum conferunt salitensq riui quos si con¬
dicio loci patiet᷑ qualescunq dummodo dulces utiq p̃ducendos in uillam
censeo: Sin sum̃otus longius a collibus erit amnis et loci salubritas editiorq
go potius ꝗͣ pręse flumen habeat. et ut ȩdificii frons auersa sit ab
infestis eius Regionis uentis et amicissimis aduersa: cum pleriq amnes
ȩstate uaporitatis hyeme frigidis nebulis caligant. que nisi ui maiore

Expanded text:
tealis collina vel quae non infima valle reperitur; deterrima palustris, tealis collina vel quae non infima valle reperitur; deterrima palustris, quae pigro lapsu repit; etpestilens, quae in palude semper consistit. Hic idem tamen umor, quamvis nocentis naturae, temporibus hiemis edomitus imbribus mitescit; ex quo caelestis aqua maxime salubris intellegitur, quod etiam venenati liquoris eluit perniciem.Sed hanc potui probatissimam diximus. Ceterum ad aestatum temperandos calores et amoenitatem locorum plurimum conferunt salientes rivi, quos, si conditio loci patietur, qualescumque, dum tamen dulces, utique perducendos in villam censeo. Sin summotus longius a collibus erit amnis et loci salubritas editiorquego potius quam prae se flumen habeat et ut aedificii frons aversa sit ab infestis eius regionis ventis et amicissimis adversa; quoniam plerique amnes aestate vaporatis, hieme frigidis nebulis caligant, quae nisi vi maiore
Abbreviated transcription (Latin):
hyeme prunis torpet: aut torret ȩstate uaporibus neq elatus ĩ sũm̃a
montium pexigius uentorum motibus uit pliuiis omni tempore anni
sguit. hȩc est igitur collis medii optima positio loco tñ ipso paululum
intumescente ne cũ a uertice torrens imbribus conceptus affluxerit fun¬
dam̃ta conuellat. Si aũt uel intra uillam uel extrinsetus inductas fons
ꝑennis lignatio pabulumq utinum si deerit fluens aqua putealis quęrat᷑.
in uicinoq non sit haustus profundi non amari saporis aut falsi. hȩc
quoq si deficient et spes artior aquȩ manentis coegeris uastȩ cisternȩ
hominibus piscinęq pecori sternant᷑ quȩ tñ pluuialis aqua salubritati cor¬
poris ẽ accommodatissima. Sed ea sic habetur eximia si fictilibus tu¬
bis in contectum cisterna deducit᷑. huic proxima fluens aqua ẽ montibus
oriunda ꝑ saxa p̃ceps deuoluit᷑ ut ẽ in Guacerno campamȩ. Tetra pu¬

Expanded text:
hieme pruinis torpet aut torret aestate vaporibus neque elatus in summa hieme pruinis torpet aut torret aestate vaporibus neque elatus in summa montium perexiguis ventorum motibus aut pluviis omni tempore anni saevit. Haec igitur est medii collis optima positio, loco tamen ipso paulum intumescente, ne cum a vertice torrens imbribus conceptus adfluxerit, fundamenta convellat. Sit autem vel intra villam vel extrinsecus inductus fons perennis, lignatio pabulumque vicinum. Si deerit fluens unda, putealis quaeratur in vicino, quae non sit haustus profundi, non amari saporis aut salsi. Haec quoque si deficiet et spes artior aquae manantis coegerit, vastae cisternae hominibus piscinaeque pecori struantur;quae tamen pluvialis aqua salubritati corporis est accommodatissima, sed ea sic habetur eximia, si fictilibus tubis in contectam cisternam deducitur.Huic proxima fluens aqua, quae montibus oriunda per saxa praeceps devolvitur, ut est in Gaurano Campaniae;tertia pu
Abbreviated transcription (Latin):
gustias incommoda sunt tecta quibus inferantur proportionis etiam
facultatum qua optime pater familias debet habitare ut et libentius
rus ueniat et degat in eo iocunduis: utiq uiro si ẽt matrom comitait᷑
cuus et sexus ita animus est delicatior amoenitate aliqun demerenda
erit quo patientius moretur cum uiro. Eleganter igitur ȩdificet agri¬
cola neo sit tamen ȩdificator atq areę edem tm̃ contemplatus quod ait
Cato quantum ne uilla fundum quęrat. ne ue fructus uillam ciuus uni¬
uersum situm qualem oporteat ẽẽ nunc explicabimus.
affert corporibus nostris causas offensarum. Sunt quȩdam loca quȩ sol¬
sticiis minus concalescunt. sed frigoribus hyemis intollerabiliter. horrent
sicut Thebas ferunt Boetios. Sunt quȩ tepent hyeme sed estite sȩuis¬
sime candent ut affirmant Cuboitam Calchiden. Petatur igitur aer
calore et frigore temꝑatus ꝗ melius obtinet collis quod neq de pressus

Expanded text:
gustias incommoda sunt tecta, quibus inferantur. Pro portione etiam gustias incommoda sunt tecta, quibus inferantur. Pro portione etiam facultatum quam optime pater familiae debet habitare, ut et libentius rus veniat et degat in eo iucundius. Utique vero, si etiam matrona comitabitur, cuius ut sexus ita animus est delicatior, amoenitate aliqua demerenda erit, quo patientins moretur cum viro. Eleganter igitur aedificet agricola nec sit tamen aedificator, atque areae pedem tantum complectatur, quod ait Cato, quantum " ne villa fundum quaerat neve fundus villam." Cuius universum situm qualem oporteat esse, nunc explicabimus. adfert corporibus nostris causasoffensarum.Suntquaedam loca, quae solstitiis minus concalescunt, sed frigoribus hiemis intolerabiliter horrent, sicut Thebas ferunt Boeotias; sunt quae tepent hieme, sed aestate saevissime candent, ut adfirmant Euboicam Chalcidem. Petatur igitur aer calore et frigore temperatus, qui fere medios obtinet colles, quod neque depressus
Abbreviated transcription (Latin):
pendiosum quia nullus ager sine profectu colt᷑: simul tentando possessor
efficit ut in id formetur quod maxime p̃stari possit. Ea res etiam
feracissimos agros utiliores reddit. Itaq: nusq expimentorũ utrietas
omittenda est̾ longeq etiam in pingui solo magis audendum cum nͨ
laborem nec sumptum frustratur effectus. sed quoniam refert qualis
fundus et quomodo colat᷑. tum uilla qualiter ȩdificet᷑ et quã utiliter
mos uiros L. Lucullum et Q. Scȩuolam querum alter maioris alter
minus amplas ꝙͣ postulauit modus agri uillas extruxit. cũ utrunq sit
contra rem familiarem. Diffusiora enim consepta non solum pluris ȩdi¬
ficamus sed etiam impensis maioribus tuemur. At minora cũ simt
qͣ postulat fundus dilabitur fructus. Nam et humidȩ res et siccȩ
quas terra progenerat facile uiciantur. si aut non sunt aut ꝑp an¬

Expanded text:
pendiosum, quia nullus ager sine profectu colitur, si multa temptando possessor pendiosum, quia nullus ager sine profectu colitur, si multa temptando possessor efficit, ut in id formetur, quod maxime praestare possit. Ea res etiam feracissimos agros utiliores reddit. Itaque nusquam experimentorum varietas omittenda est, longeque etiam in pingui solo magis audendum, quoniam nec laborem nec sumptum frustratur effectus. Sed quam refert qualis fundus et quo modo colatur, tam villa qualiter aedificetur et quam utilitermos viros L. Lucullum et Q. Scaevolarn, quorum alter maioris, alter minus amplas, quam postulavit modus agri, villas exstruxit, cum utrumque sit contra rem familiarem. Diffusiora enim consaepta non solum pluris aedificamus, sed etiam impensis maioribus tuemur; at minora cum sunt, quam postulat fundus, dilabitur fructus. Nam et umidae res et siccae, quas terra progenerat, facile vitiantur, si aut non sunt aut propter an
Abbreviated transcription (Latin):
pestilentis simul et exilis agni cultorem fuisse eum lequũt᷑ historȩ
Quapꝑ cum sit sapientis nen ubiq emere. nec aut ybertatiş illetebris
aut deliciarum conc̃im̃tate dietipi. sic uerum industru patrisfimiliȩ
est quicquid erit aut acceperit facere fructuosum aeq utile queniam
et grauioris cęli multa remedia priores tradiderunt quibus mitigetur
pesfifera lues. et in exili terra cultores prudentia ac diligentia maciem
soli uincere potest. hȩc aũt consequemur si uerissimo uelut oraculo tre¬
diderimus dicenti: Uentum et proprium cęli prȩdiscere morem cura
sit ac patrios cultus habitusq locorum. et quid quęq ferat regio et quidͥ
quȩq retuset. Nec contenti tamen auctoritate uel priorum uel prȩsen¬
tium colonorũ nostra p̃miserimus exempla: nouaq tentauerimus ex¬
ꝑimenta. quod et si ꝑ partes non nunꝙ̃ damnosum ẽ in sum̃a tñ fit cõ¬

Expanded text:
pestilentis simul et exilis agri cultorem fuisse eum loquunturhistoriae. pestilentis simul et exilis agri cultorem fuisse eum loquunturhistoriae. Quapropter cum sit sapientis non ubique emere nec aut ubertatis inlecebris aut deliciarum concinnitate decipi, sic verum industrii patris familiae est, quicquid aut emerit aut acceperit, facere fructuosum atque utile, quoniam et gravioris caeli multa remedia priores tradiderunt, quibus mitigetur pestifera lues, et in exili terra cultoris prudentia ac diligentia maciem soli vincere potest. Haec autem consequemur,si verissimo vati velut oraculo crediderimus dicenti: Ventos et proprium caeli praediscere morem Cura sit ac patrios cultus habitusque locorum Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset; nec contenti tamen auctoritate vel priorum vel praesentiumcolonorumnostrapromiserimus exempla novaque temptaverimus experimenta. Quod etsi per partes non numquam damnosum est, in summa tamen fit com
Abbreviated transcription (Latin):
standos feris derelinquũt: aut occupatos nexu cuuum et ergastulis tenet
Equitur deinceps Cȩsonianum prȩceptum quo fertur usus etiam
M. Cato. Agrum eẽ reuisendum sępus eum quem gelis menta¬
ri. nam prima inspectione neq uitia neq uirtutes abditas ostendit que
mox retractantibus facilius apparent. in spectionis uelut quoq formula no¬
bis maioribus tradita est Agri pingius et leti: de cuius qualitate dice¬
mus suo loco cum de generibus terrȩ disseremus̨. In uniuersum tãm
quasi testificandum atq sępus prędicandum habeo qued iam primo pu¬
nico bello dux inclytissimus. AA. Attilius Regulus dixisse memo¬
ratur. fundum sicuti ne foecundissimi quidere soli cum sit insalubris
ita nec effeti uel saluberrimus sit parandũ: quod Attilus ȩtatis suę
agricolis maiore cum auctoritate ueniebat peritus usu. Nam pupinie

Expanded text:
os ac populandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium et ergastulis tenent. os ac populandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium et ergastulis tenent. Sequitur deinceps Caesonianum praeceptum, quo fertur usus etiam Cato Marcus, agrum esse revisendum saepius eum, quem velis mercari. Nam prima inspectione neque vitia neque virtutes abditas ostendit, quae mox retractantibus facilius apparent. Inspectionis quoque velut formula nobis a maioribus tradita est agri pinguis ac laeti, de cuius qualitate dicemus suo loco, cum de generibus terrae disseremus. In universum tamen quasi testificandum atque saepius praedicandum habeo, quod primo iam Punico bello dux inclitissimus M.Atilius Regulus dixisse memoratur: fundum sicuti ne fecundissimi quidem soli, cum sit insalubris, ita nec effeti, si vel saluberrirnus sit, parandum; quod Atilius aetatis suae agricolis maiore cum auctoritate censebat peritus usu, nam Pupiniae
Abbreviated transcription (Latin):
pulo premi nemine quinquaginta soli uigeta sipra consulirem truimphi¬
emon forsinan putaut ẽe repudiatoq pubito munere p opnl ari iopt¬
beia mensira contentus fuit. Aox eniam cum agronꝵ rostiaten. pi¬
ctorȩ nostrȩ et internestiones hostium fecissent: crimine sumtũ sera¬
tori fuit suꝑra quinquaginta iuger possedise suaq lege .. Licimus
damnatus eꝙ agri modum quem in magistratu rogatione tribuantanu
promulgauerit in modica possidendi libidine transcendisset : nec mags
qui superbum uidebatur tm̃ loci detinere ꝙ̃ quiꝰ flagitiosis quos ho¬
stis prefugiendo desolasset agros nouo more ciuem Rtmanum supra
xipes patrimonis possidendo deserere medus ergo ꝗ in omnnibus rebus
etuim parainis agris habebitur. Tantum .N. obeinendum ẽ quanto est
opus ut emisse uideamur quo poturremur non quo oneraremur. ipsi atq
aliis fruendum eriperemus more p̃potentium qui possident fines gentium

Expanded text:
pulo praemii nomine quinquaginta soli iugera supra consularem triumphalemque fortunam putavit esse, repudiatoque publico munere populari ac plebeia mensura contentus fuit.Mox etiam cum agrorum vastitatem victoriae nostrae et interneciones hostium fecissent, criminosum tamen senatori fuit supra quinquaginta iugera possedisse, suaque lege C. Licinius damnatus est, quod agri modum, quem in magistratu rogatione tribunicia promulgaverat, immodica possidendi libidine transcendisset, nec magis quia superbum videbatur tantum loci detinere quam quia flagitiosius,quos hostis profugiendo desolasset agros, novo more civem Romanum supra vires patrimonii possidendo deserere. Modus ergo, qui in omnibus rebus, etiam parandis agris habebitur.Tantum enim obtinendum est, quanto est opus, ut emisse videamur quo potiremur,non quo oneraremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus more praepotentem, qui possident fines gentium,
Abbreviated transcription (Latin):
niam cũ sit colluctandum cum eo si fundus prȩualeat allidi dominum.¬
Nec didium quin minus reddat laxis ager nõ necte cultus q̃ ãgustus
plebis tobunas ⁊ caneiri duserat maires questis antiqrus in usgrti qieto¬

Expanded text:
niam, cum sit conluctandum cum eo, si fundus praevaleat, adlidi dominum.niam, cum sit conluctandum cum eo, si fundus praevaleat, adlidi dominum.Nec dubium quin minus reddat laxus ager non recte cultus quam angustus plebis tribunus viritim diviserat, maiores quaestus antiquis ret