comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
amplius habet ꝙ leuẽ armaturã et sagitarios
ante primã acie̾m ponit ut illis resistentibus
nõ possit irrũpi. Nam si dextro cormi suo illio
dextrum. et de sinistro cornu suo illius dextru
atgreditur. quod si fuctare poterint statim
uincit si minus mẽdia acces non laborat quia a
leui armatura sagictariisq deffendicur ¶ Sexta
depugnatio optima est ꝓpe similis secude qua utut᷑
qmi de mio suornin et de uirtute despant s⁊ si bene
ordinauerint ꝙͣuis cum pautiorib semꝑ uictoria
consarutur. Nam ami instructa acies ad hostes ac¬
cedet dertram alam tuam ale sinistre hostui uge
et ibi per equites probatissimos s uelocissimos pe¬
dites incipe prelim reliqua autem parce ex̾citꝰ
tui longissime ab aduersariorũ acie remoue et
indirectum porrge .q. ueru. quia cum sinistrã ꝑte
illuis et a lateribus s atergo ceperis cedere siñe
dubio uertis in fugam. aduersarius aũt nec de

Expanded text:
amplius habet, quod levem armaturam et sagittarios amplius habet, quod levem armaturam et sagittarios ante primam aciem ponit, ut illis resistentibus non possit inrumpi. Nam sic de dextro cornu suo illius sinistrum et de sinistro cornu suo illius dextrum adgreditur. Quod si fugare potuerit, statim vincit; sin minus, media acies ipsius non laborat, quia a levi armatura sagittariisque defenditur. Sexta depugnatio optima est, prope similis secundae, qua utuntur qui de numero suorum et de virtute desperant; et si bene ordinaverint, quamvis cum paucioribus semper victoriam consequuntur. Nam cum instructa acies ad hostes accedit, dextram alam tuam sinistrae alae hostium iunge et ibi per equites probatissimos et velocissimos pedites incipe proelium, reliquam autem partem exercitus tui longissime ab adversariorum acie remove et in directum porrige quasi verum; nam cum sinistram partem illius et a lateribus et a tergo coeperis caedere, sine dubio vertis in fugam. Adversarius autem nec de
Abbreviated transcription (Latin):
sarii dextram partem pellere et crecumure festina
tu autem aliam ex̾citus partem in qua det̾iores bella¬
tores habere te nosti /a sinstra illius loncassimẽ
uersa tua acies elidatur. hoc aucẽ uno modo casũ
utilt̃ pugnabi. Si aduersarius inferiorẽ dextrit
cornu habuit᷑. et cu longe sorcõrem sinistrĩ ¶ Qrtã
depugnatio calis est cũm ordinaueris aciẽ ante
quãdringentos uel quingẽtos passus quã ad hostẽ
ꝑuenias. non spance eo subico alas cuas incicare
te cõuenit. ut ex utroq cornu in prouisos hostes
uertas in fugã et celerius uictoriã consequaris.
G hoc genus certamĩs licet cico suꝑet. et ex̾citatos
aciem suam que sic dimicat medare copellit᷑. et in
duas ꝑtes ex̾citus separare. et si in primo impetu
uictus nõ fuerit imimeus habet occonẽ quia inua¬
aat et diuisa cornua et mediam aciẽ desticutam¬
¶ Quenca depugnatio est quarte similis. G ħ unũ

Expanded text:
sarii dextram partem pellere et circumire festina; sarii dextram partem pellere et circumire festina; tuam autem aliam exercitus partem, in qua deteriores bellatores habere te nosti, a sinistra illius longissime sum cuneis transversa tua acies elidatur. Hoc autem modo uno casu utiliter pugnabitur, si adversarius infirmiorem dextrum cornum habuerit et tu longe fortiorem sinistrum. Quarta depugnatio talis est. Cum ordinaveris aciem, ante quadringentos vel quingentos passus quam ad hostem pervenias non sperante eo subito ambas alas tuas incitare te convenit, ut ex utroque cornu inprovisos hostes vertas in fugam et celerius victoriam consequaris. Sed hoc genus certaminis, licet cito superet si exercitatos aciem suam qui sic dimicat nudare compellitur et in duas partes exercitum separare; et si primo impetu victus non fuerit inimicus, habet occasionem qua invadat et divisa cornua et mediam aciem destitutam. Quinta depugnatio est quartae similis, sed hoc unum
Abbreviated transcription (Latin):
peditibus sinistram partem illius ad quã iũxeris
aggrediaris atq circũdas et decrudẽdo acq super¬
currendo ad hostium c̾ga ꝑuenias quod si semel.
duersanios exude pellere cepis accedetibu
inde indubitatã uitcoriam consequeris et pars ex¬
citus cui quam ab hoste submoueris secura duraa¬
bit. ad similitudinẽ auteura. lict̾e uel li belle fabuil
acies in hoc dimicandi gen̾e compoĩtur. qd si tibi
prior aduersarius fecerit. illos quos post aciẽ suꝑ¬
muu̾arios diximus debere poĩtam equites ꝙͣ pedi¬
tes ad sinistrũ cuid̃ colliges cornu et sic adulersario
resistis magnis uiribus ne arte pellaris Tercia
depugnatio est similis scde̾. s in hoc dext̾ior quia
a simistio cornu cum incipis illuis dextio dofsigtẽ
Nam .q. mancꝰ impetus est corũ apte cum dĩffi¬
cant corini. Quod aꝑcus explanabo si qñ alam
sinistra longe habueris meliorem. tuc̃ ei fortissios

Expanded text:
peditibus sinistram partem illius, ad quam te iunxeris, peditibus sinistram partem illius, ad quam te iunxeris, adgrediaris atque circumeas et detrudendo atque supercurrendo ad hostium terga pervenias. Quod si semel adversarios exinde pellere coeperis, accedentibus tuis indubitatam victoriam consequeris et pars exercitus tui quam ab hoste submoveris secura durabit. Ad similitudinem autem A litterae vel libellae fabrilis acies in hoc dimicandi genere componuntur. Quod si tibi prior adversarius fecerit, illos quos post aciem supernumerarios diximus debere poni, tam equites quam pedites, ad sinistrum tuum colliges cornum, et sic adversario resistes magnis viribus, ne arte pellaris. Tertia depugnatio est similis secundae, sed in hoc deterior, quod a sinistro cornu tuo cum illius incipis dextro confligere; nam quasi mancus impetus est eorum et aperte cum diffiicant cornu. Quod apertius explanabo. Si quando alam sinistram longe habueris meliorem, tunc ei fortissimos
Abbreviated transcription (Latin):
epugnatõnũ. septem sunc gen̾a uel modi
eni in festa ex utraq parte signa con¬
fuguit una depugnatio est frronte loncta
qradio exercitu sicut et̾ nũc et ppe semꝑ solet p̾¬
lium fieri Gz hoc genus depugnacõis piti ar¬
morum non opcinud indicant. qui in plixospa¬
tis contenditur acies non equalis semꝑ cãpus
sinus aut curuacura sit in es loco acies freqͣnt̾
in quo piculum magnũ est insi suꝑmimarios hc̃ãs
qm procurrãt hostemq sustineant. hoc gen̾e solus
debet eẽ conflige̾ qui et plures et fortes habuerit
bellatores. ex utirq cornu hostem arcidueniat et
quasi in smũ suũ. concludat ex̾citus ¶ Secuda de¬
pugnatio est publica que pluins guelior in qua
si pauoos strenuos loco ydoneo ordiau̾is et̃ si ml¬
ticudine hostiũ et uirtute curberis tñ poteris re¬
portare uictoriam huius talis est modus cum iste
tuam sistre ale illiuis auinges. et in primũ ichoato
prelio ita ut cum equitibus optimis ⁊ probatissĩs

Expanded text:
gnationum septem sunt genera vel modi cum infesta ex utraque parte signa confligunt.Una depugnatio est fronte longa quadro exercitu, sicut etiam nunc et prope semper solet proelium fieri. Sed hoc genus depugnationis periti armorum non optimum iudicant, quia in prolixo spatio cum tenditur acies non aequalis semper campus sinus aut curvatura fit et in eo loco acies frequentein quo periculum magnum est nisi supernumerarios habeas qui procurrant hostemque sustineant. Hoc genere solus debet confligere qui et plures et fortes habuerit bellatores, ut ex utroque cornu hostem circumveniat et quasi in sinum sui concludat exercitus. Secunda depugnatio est obliqua, plurimis melior; in qua si paucos strenuos loco idoneo ordinaveris, etiam si multitudine hostium et virtute turberis, tamen poteris reportare victoriam. Huius talis est modus. Cum instructae tuam sinistrae alae illius iunges, et ibi primum inchoa proelium, ita ut cum equitibus optimis et probatissimis
Abbreviated transcription (Latin):
giones inferior nimero ac uiribus int̾e̾mit᷑. Ig̾
qui desiderat pacem p̃̾pet bellum. qui uictoriam̃
cupit imibuat milites diligent̾. qui sedos optat
euentus dimicet arte non casu. Nemo prouacare .
Nemo audet offendere quem intelligit suꝑiorẽ
esse qui pugnet
Quis modus ẽẽ debeat ex̾citus

Expanded text:
giones inferior numero ac viribus interemit. Igitur giones inferior numero ac viribus interemit. Igitur qui desiderat pacem praeparet bellum; qui victoriam cupit milites imbuat diligenter; qui secundos optat eventus dimicet arte, non casu. Nemo provocare, nemo audet offendere, quem intellegit superiorem esse si pugnet. I QVI MODVS ESSE DEBEAT EXERCITVS
Abbreviated transcription (Latin):
contineri ad disciplinam ꝑicieq studĩa reuocarent
ac magnos magr̃os armorũ quos tacticos appel¬
lauerunt iuuencutem suam usum uauetatemꝙ
pucgnandi preceperũt edocere ¶ O uiros sumnia
admiracõe laudandõs qui eam p̾tipue artem ẽdisce
uoluerunt sine qua alie acces ee non possunt. hoꝵ
sequentes insticuta scomam marci que ꝑ diu̾sos
citatem meam a breuiare uissistĩ ne uel fastidũ
nasceretur ex plurinus. plenicudo fidei deẽet in
parius ꝙͣtum autem in preliis lacedomoniorum
disciplma profuerit ut obmictam cec̾as uanctipi
declaratur exempło quia aliii regłin romanũq
exc̃itum sepe uictorem cum carthaginẽsib nõ
uietute sed̾ arte solis fieret auxilium ꝓstratis
ex̾citibus cepit ac dõmuit unoq congressũ trurm¬
ꝓhans bellum om̃e confecit nec ninus aiubal.
petiturus ytaliam lacedõmoniã doctorẽ quesuũt
armorũ euius monitis cot ronsules tancasq le¬

Expanded text:
contineri, ad disciplinam peritiaeque studia revocarint contineri, ad disciplinam peritiaeque studia revocarint ac magistros armorum, quos tacticos appellaverunt, iuventutem suam usum varietatemque pugnandi praeceperint edocere. O viros summa admiratione laudandos, qui eam praecipue artem ediscere voluerunt sine qua aliae artes esse non possunt!Horum sequentes instituta Romani Martii operis critatem meam adbreviare iussisti, ne vel fastidium nasceretur ex plurimis vel plenitudo fidei deesset in parvis. Quantum autem in proeliis Lacedaemoniorum disciplina profuerit, ut omittam cetera, Xanthippi declaratur exemplo, qui Atilium Regulum Romanumque exercitum saepe victorem, cum Carthaginiensibus non virtute sed arte solus ferret auxilium, prostratis exercitibus cepit ac domuit unoque congressu triumphans bellum omne confecit. Nec minus Hannibal petiturus Italiam Lacedaemonium doctorem quaesivit armorum, cuius monitis tot consules tantasque le
Abbreviated transcription (Latin):
Quibus iemediis uirtuti uel dolis hostũi resista¬
tur in acie. caͫ xx ͫ ͫ Quot generibus pugna
publica cõmictatur et quo ecĩam qm infecior nu¬
mero et urribus est uitoriã ualeat obtinere . caͬ¬
xxi. Uiam ascendendi hostibus dandam ut faci¬
ab hostibus recedãtur si consilium pugne displi¬
cet ca .xxiii. De camelis s⁊ cachafractis equitib¬
.ca.xxiiii. Quomodo quadrigis falcatis uel ele¬
phancis in acce ualeat obsisti. ca ͫ.xxx. Quid̃
fieri debeat an ualeat Si uel pars fug̾it uel tota
opercitus¬
caͫ .xxui. Regule bellorum gen̾liles¬
cteuie ses et lacedomo
mos macedonas uerum poci¬
cos prisa loquentͬ amales
derum apud̾ acthemẽses no
solum rei bellice s ecild diu̾¬
sarum arciĩ uiguit indust̾a
lacedomoniis autẽ precipua
fuit cura bellorum. prum
demq experimĩta pugnarũ de euentibus colligẽtes
artem preliorum scapsisse firmatur usq eo ut rẽ
milicare que uirtuce sola pro felicitate creditur

Expanded text:
Quibus remediis virtuti vel dolis hostium resistatur in acieXX Quot generibus pugna publica committatur et quomodo etiam qui inferior numero et viribus est valeat optinereXXI Viam abscedendi hostibus dandam utab hostibus recedatur si consilium displicet pugnaeXXIII De camelis et catafractis equitibusXXIIII Quomodo quadrigis falcatis vel elephantis in acie possit obsistiXXV Quid fieri debeat si vel pars fugerit vel totus exercitusXXVI Regulae bellorum generalesenses et Lacedaemonios ante Macedonas rerum potitos prisci loquuntur annales. Verum apud Athenienses non solum rei bellicae sed etiam diversarum artium viguit industria, Lacedaemoniis autem praecipua fuit cura bellorum. Primi denique experimenta pugnarum de eventibus colligentes artem proeliorum scripsisse firmantur, usque eo ut rem militarem, quae virtute sola vel certe felicitate creditur
Abbreviated transcription (Latin):
deffuerit liquor ex mari sumptus ꝑ alucas
aliaq patula uasa effinidr̃ qm a calore
dlis duratur in salem. ꝙ si hostis ab unda ꝓheat
Nam hoc sepe accidit arenas quas extitato uenco sup¬
fuderat aliqñ colligant ⁊ dulci aqua ꝑsmn¬

Expanded text:
defuerint, liquor ex mari sumptus per alveos defuerint, liquor ex mari sumptus per alveos aliaque patula vasa diffunditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab unda prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua
Abbreviated transcription (Latin):
nena urbis utilitas est cum phepnes fõ¬
tes muro intludit. Quod si nacura non
prestat cuiꝯl altitudinis effodiendi sũt
putei a quarũq haustus fumbus extrahedi. S
int̾dum sictiora sunt loca que montibus suit
saxisq inuita ¶In quibus ꝓposita castella extra
murnm inferiores reperuit sonciũ uẽnas ac de
ppugnaculis uel turribus desimatis procegiit
telis aquatoribus liber prestet᷑ accessus. Qsi
ultra icenm teli incliuo ciutatis subiecta sit ue¬
na castellum paruũ quod buigum uõcant int̾
ciuitatem ⁊ fontem cõueniat fabricari. ibiq
balistas sagictariosq constitui ut aqua deffen¬
datur abͥ hostibus preterea in omĩbus publicis
edificiis multisꝙ priuatis cist̾ne sunt di ligen¬
tissime substrahende ut receptacula aquis plu¬
ulalibus que decectis effluũt prestent difficile
sitis uiicit eos qui ꝙͣuis exiguam aquam ad potũ
camen hac in ob̾sidione sunt usi Si saleis deffue
I maritima sic ciuitas ⁊ salrit caͫ. x.

Expanded text:
na urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique ballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis effluunt praestent. Difficile enim sitis vicit qui quamvis exigua aqua ad potum tamen tantum in obsidione sunt usi. XI SI SALES DEFVERINT Si maritima sit civitas et sales
Abbreviated transcription (Latin):
oppugnanciũ sanguine ex̾cent lutuosa
certamia illi em̃ qmi muros inuadere cuꝑiũt t̾risico
appatu expositis copiis in dedicõe spẽ dediconis for¬
midiuẽ genñant. tubarum strepitu hominiũq ꝓeꝵ¬
miote tunc quia tinor mag frangit insiiectoe ꝑ¬
mo impetu scupentibus oppidariis Si disc̾mimũ
expmenta non normit amotis stalis aggredit᷑
ciuitas. Q si a fidentibus siue militaribus uĩuis
reppellatur prma congressio sratim clausis crestit
audicia ⁊ iam non ceurre. s uuibus ⁊ arte confli

Expanded text:
oppugnantium sanguine exercentur luctuosa certamina. Illi enim qui muros invadere cupiunt terrifico apparatu expositis copiis in spem deditionis formidinem geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenta non norunt, admotis scalis invaditur civitas. Quod si a fidentibus sive militaribus viris repellatur prima congressio, statim clausis crescit audacia, et iam non terrore sed viribus et arte confli
Abbreviated transcription (Latin):
grestam intultamq
ominũ onmitatio seculi uitã
uel ferarum. uel urbiũ cons¬
titutio prima descubitur
ĩn hiis nomen ra publice re¬
perit conius ucilitas. Ideo ꝙ¬
potentissime siacões ac pͥnci¬
pes consecrati nullam maiorẽ
gliam putauerut ꝙͣ aut fundare siouas auitates
aut ab aliis conditas in nomiẽ suũ sus quada am¬
plificacõe tranfferre in quo opere clemẽtia sereni¬
tatis tue obtinet palmam ab illis eni uel pauce
uel singule a pietate tua minim̾ables urbes ita
iugi labore ꝑfc̃e sunt ut nõ tã humana smuanu
condice ꝙͣ diuino micu uideantur enate. Cmictos
quibus rebus tm̃ uinuerso orbi prefatu gratu¬
lamur ꝙͣtum uel humana mens pet̾e uel diuina
potuit grã conferie ¶ Sed disposicõnibus ur̃e
clemencie ꝙͣcum profecerit murorũ elaboraca
constructio poma documẽtum est q̃ salucẽ auum
capitoline arcis deffensione seruauit. ut głiosus
postea tocus orbis possederit imꝑiũ ¶ Ad com¬

Expanded text:
grestem incultamque hominum in initio saeculi vitam vel ferarum urbium constitutio prima discrevit. In his nomen rei publicae peperit communis utilitas. Ideo potentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificatione transferre. In quo opere clementia serenitatis tuae optinet palmam. Ab illis enim vel paucae vel singulae, a pietate tua innumerabiles urbes ita iugi labore perfectae sunt ut non tam humana manu conditae quam divino nutu videantur enatae. Cunctos Quibus rebus tantum universo orbi praestitum gratulamur quantum vel humana mens petere vel gratia potuit divina conferre. Sed dispositionibus vestrae clementiae quantum profecerit murorum elaborata constructio Roma documentum est, quae salutem civium Capitolinae arcis defensione servavit ut gloriosius postea totius orbis possideret imperium. Ad com
Abbreviated transcription (Latin):
conꝓbatus industriam horũ infaicuta. horum
precepta in quantũ uãileo strutum . fidelitꝰ ꝙ
siggnabo Nam cum easdem expensas faciat ⁊ dili¬
gent̾ et negligent̾ ex̾citus oebmatus nõ solum
pñcibus. s etiam futuris seculis proficit. Si pui¬
sione magestatis tue impator auguste ⁊ fortis¬
sima dispo reparetur armorũ et emendetur dissi¬
Quotthenas legiones ãciqͥ

Expanded text:
comprobatus industria. Horum instituta, horum comprobatus industria. Horum instituta, horum praecepta, in quantum valeo, strictim fideliterque signabo. Nam cum easdem expensas faciat et diligenter et neglegenter exercitus ordinatus, non solum praesentibus sed etiam futuris saeculis proficit si provisione maiestatis tuae, imperator Auguste, et fortissima dispositio reparetur armorum et emendetur dissiQVOTENAS LEGIONES ANTIQ
Abbreviated transcription (Latin):
dĩmissis nõ sunt alii subfatuti ¶ Preterea necẽ¬
est morbo aliquãtos debilitari acq dimuicti ali¬
ꝙtos deserere liel diuersis casibus int̾ire il ains
singulis ymo singulis pene meusibus in rece¬
dencium locis minorũ turba succedãt. ꝙͣuis oo¬
piossus exhauritur ex̾citus ¶ Est et alia cõ
quare accheniace sunt legioues magnus.
m ilas labor est et milicandi graroiã arma.
plura uulnera. sẽm̾or disciplina qd̾ uĩcãtes płiq¬
in auoiliis festmant milicie sacranita percipe
ubi et mior sudor et macuriora sunt p̾cpa
Catho ille maior cum et armis muictus esset
et consul ex̾citus sepedixisse plus se rei pu ͨ ͤ
credidit piofuturũ. si militacẽ disciplina con¬
ferret in lr̃is. nam uñius etatis sunt que for¬
tit̾ fult que uero proutilitate rei pu ͨ ͤ scribũt᷑
eterna sunt idem fecerũt alii cõpiures. Ged
precipile froutinus diuo traiano ob eus mode

Expanded text:
dimissis non sunt alii substituti. Praeterea necedimissis non sunt alii substituti. Praeterea necesse est aliquantos morbo debilitari atque dimitti, aliquantos deserere vel diversis casibus interire, ut nisi annis singulis, immo singulis paene mensibus, in recedentium locum iuniorum turba succedat, quamvis copiosus excur attenuate sunt legiones. Magnus in illis labor est et militandi graviora arma, pauca munera, sevior disciplina. Quin auxiliis festinant militiae sacramenta percipere, ubi et minor sudor et maturiora sunt praemia. Cato ille Maior, cum et armis invictus esset et consul exercitus saepe duxisset, plus rei publicae credidit profuturum si disciplinam militarem conferret in litteras; nam unius aetatis sunt quae fortiter fiunt, quae uero pro utilitate rei publicae scribuntur aeterna sunt. Idem fecerunt alii complures, sed praecipue Frontinus, divo Traiano ab eiusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ pncipale subsidium. Legio autem ꝓpriis cohor¬
tibus pleua cum grauem armaturã. ħ est ser en
carios. sagictariõs fund itores balistarios cũ ꝓpri¬
os et sib̃i insicos. equites legionarios eisdem̃ ma¬
triculis teneat cm uno aniio. pariq bonsensu
castra muniat. atiem instruat prelium geruit
ex onn parte ꝑfecta nullo intriisecus indiges
adminto quantul hostium mmuleitudinẽ suꝑare
consueuit docunicũ est magiitudo romana
que semꝑ est cum legionibus dimicãs cm̃i hostiũ
uicit quantũ uel ip̃a uoluit uel rerum natura
ꝑmisit¬
in sit Que cã exhaurui fec̾it legiones cͫ. t̾cui¬
egionũ nomẽ in ex̾citu ꝑmanet hodieq
S per snegligenciã supiorũ cẽporum
robue infractum est inam cum uirtu¬
tis premia occuparet ambitio et ꝑ negligen¬
cicin promoueretur milices qui promoueri
consueuerãt ꝑ l̾aborem. deuid̃e contub̾n̾aliba
completis scippendiis ꝑ cestimomales ex more

Expanded text:
quam principale subsidium. Legio autem propriis cohorquam principale subsidium. Legio autem propriis cohortibus plena cum gravem armaturam, hoc est printarios sagittarios funditores ballistarios, cum proprios et sibi insitos equites legionarios hisdem matriculis teneat, cum uno animo parique consensu castra muniat, aciem instruat, proelium gerat, ex omni parte perfecta, nullo extrinsecus indigens adiumento, quantamlibet hostium multitudinem superare consuevit. Documentum est magnitudo Romana, quae semper cum legionibus dimicans tantum hostium vicit quantum vel ipsa voluit vel rerum natura permisit. III QVAE CAVSA EXHAVRIRI FECERIT LEGIONES Legionum nomen in exercitu permanet hodieque, sed per neglegentiam superiorum temporum robur infractum est, cum virtutis praemia occuparet ambitio et per gratiam promoverentur milites, qui promoveri consueverant per laborem. Deinde contubernalibus completis stipendiis per testimoniales ex more
Abbreviated transcription (Latin):
hũer̃t in una phalange. habuerut armatõru
uiii. mił censebentur / galłi atq celciberi pluresq
barbarite natones cãt̾uis ucebantur in prelio in
quibus erãt sena milia armacorũ romam legio¬
nes habent in quibus singulis sena milia ĩt̾dũ
amplius militare censuerunt. Quid autem inter
legiones et auxilla int̾esse uideatur expediam au¬
xiliares cum uucuntur ad prelũi ex diuersis locis
fect̃one consencĩt int̾ / alia infatuta. alius intet
ees est usus armorum. Rccẽ est autem cardius
ad uittoriam peruenire. qui discrepant anteꝙͣ di¬
micent Demq cum in expedicõnibus pliũ
ꝓsit om̃es milites uiius precepti significatione
conuerti debet. non possunt equale ilissa complere
qui ance pariter non fuerunt. tñ ħ ipã si sollem¬
nibus diuersisq exeratiis ꝓpe. cotidie ioborentur
non mediocrit᷑ iuuant. Nam legionibus semper
auxilia canꝙͣ leuis armatura femper in acie iuge¬
bantur ut an hiis preliandi mag̃ adm̃iculũ essẽt

Expanded text:
ut in una phalange armatorum octo milia censerentur. Galli atque Celtiberi pluresque barbarae nationes catervis utebantur in proelio, in quibus erant sena milia armatorum. Romani legiones habent, in quibus singulis sena milia, interdum amplius, militare consuerunt. Quid autem inter legiones et auxilia interesse videatur expediam. Auxiliares cum ducuntur ad proelium, ex diversis locis,fectione consentiunt; alia instituta, alius inter eos est usus armorum. Necesse est autem tardius ad victoriam pervenire qui discrepant antequam dimicent. Denique, cum in expeditionibus plurimum prosit omnes milites unius praecepti significatione converti, non possunt aequaliter iussa complere qui ante pariter non fuerunt. Tamen haec ipsa si sollemnibus diversisque exercitiis prope cotidie roborentur non mediocriter iuvant. Nam legionibus semper auxilia tamquam levis armatura in acie iungebantur, ut in his proeliandi magis adminiculum esset
Abbreviated transcription (Latin):
onstruita acie peditum. equites pomicur
in cornibus. ita ut loricati omes et con¬
tati iuncti sint peditibus sagutarii aũt
a qͣi loricas nõ habent longuis erigẽtur a for¬
tioribus nãq equicibus peditum prrtegẽda sut̃
lacera et a uelocioribus atq expetis hõstiũ cormia
suꝑfiidenda et trahenda. Sare dux debet et ꝯtͣ
quos diuigos ħ est glebos hostium quos equites
oporteat poni. Ram̃ nestio qua occulta iacõe ymo
pene diuina alii contia alios dimicat meluis ⁊
qmi fortiores u̾ncerant abinferiorib sepe ũnicũt᷑
Q si equites ipares fuerunt guore ueterum
uelocissimi cum scucis leuibus pedites ad ħ̃ idem
exc̃itati hiisdem muistendi sunc. quos explicitos¬
uelites nomiabat quo sc̃o quaꝵ. fortissu eq̃tes
hostium aduen̾int tñ aduersum mixtim agmen
pares esse non possunt. unũ ħ remedium om̃es
duocs ueceres imien̾at ut assustẽ fac̾ent Iuue

Expanded text:
onstructa acie peditum equites ponuntur in cornibus, ita ut loricati omnes et contati iuncti sint peditibus, sagittarii autem vel qui loricas non habent longius evagentur. A fortioribus namque equitibus peditum protegenda sunt latera et a velocioribus atque expeditis hostium cornua superfundenda atque turbanda. Scire dux debet contra quos drungos, hoc est globos, hostium quos equites oporteat poni; nam nescioqua occulta ratione, immo paene divina, alii contra alios dimicant melius, et qui fortiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impares fuerint, more veterum velocissimi cum scutis levibus pedites ad hoc ipsum exercitati hisdem miscendi sunt, quos velites nominabant; quo facto, quamvis fortissimi equites hostium fuerint, tamen adversum mixtum agmen pares esse non possunt. Unum hoc remedium omnes duces veteres invenerunt, ut adsuefacerent iuve
Abbreviated transcription (Latin):
reterea utile est ut alto et libers mari
tua semꝑ classis utat᷑ inuuicoꝵ uero pel¬
latur aditus quia pugnandi impeti
ꝑdiint qui decrudũtui in cerris. eiusmodi certa
seres. falces. bipennes Asser dicit᷑ t̾ũ trabes sus¬
tilis ac longa ad sumilitdie aucẽpne pẽdet
in maso utioq capite feoceo hñt sue adextra
sue a sinistra parte aduersarroriõ se inxunt
naues pro uice auetis impellunt. quia bellato¬
res hostud̃ siue nautas sine dubio ꝓst̾int ac
puinit ip̃amq nauem sepuis ꝑforat fabo aut̃
dicit᷑ acutissimũ ferrum curuatũ ad silĩtudiẽ
falas. ꝙ cuenctis longioril indicum collatoros
suꝑfimes quibus aũtempna suspendit᷑ repẽte
precidit colapsisꝙ uẽlis libilrnã ꝑigriorẽ¬
et mutilem uddit. Sipenins est socuris habens
ex utraz parte latissimũ ferrum ⁊ acutissimũ per¬
has in medio ardore pugnandi ꝑitissimi naute

Expanded text:
eterea utile est ut alto et libero mari tua semper classis utatur, inimicorum vero pellatur ad litus, quia pugnandi impetum perdunt qui detruduntur in terras. In eiusmodi certamseres falces bipinnes. Asser dicitur cum trabes subtilis ac longa ad similitudinem antemnae pendet in malo utroque capite ferrato. Hunc, sive a dextra sive a sinistra parte adversariorum se iunxerint naves, pro vice arietis vi impellunt; qui bellatores hostium sive nautas sine dubio prosternit ac perimit ipsamque navem saepius perforat. Falx autem dicitur acutissimum ferrum curvatum ad falcis, quod contis longioribus inditum, collocatorios funes veli quibus antenna suspenditur, repente precidit; collapsisque velis, liburnam pigrioreet inutilem reddit. Bipennis est securis habens ex utrahas in medio ardore pugnandi peritissimi nautae
Abbreviated transcription (Latin):
cõmeatus presidĩa disponãtur suie ille ciuitater
sunt siue castella snurata. ꝙ si nõ reꝑitur ãtiq̃
muicis oportinis locis c̃cũ data maioribus fossis
tumulcuaria castella firmatur. Nam a castris
tutum it̾ cõmeacibus prestant difficile enĩ hos-¬
tis ad ea loca aud̾et accere̾ in quibus a fronce
et tergo siouit aduersarios domorari

Expanded text:
commeatus, praesidia disponantur, sive illae civitates commeatus, praesidia disponantur, sive illae civitates sint sive castella murata. Quod si non repperitur antiqua munitio, oportunis locis circumdata maioribus fossis tumultuaria castella firmantur nam a castris tutum iter commeantibus praestant. Difficile enim hostis ad ea loca audet accedere in quibus a fronte et a tergo novit adversarios commorari
Abbreviated transcription (Latin):
nibus et auxiliis equitibas et pedicibus loca in
quibus papiliones cendant deppucantur in cast̾o
ac de singlis cencuriis quaterus equites ⁊ qua¬
bile uidẽbacur in spoculis uegilãtes sinculos
permane̾. ideo in quatuor partes ad clesndram
rẽuocantur ¶ ssoneos eñ tribum s⁊ ꝓlatissiõs
ditint qui arcucant uigilias et remũciẽt si qua
emersent culpa. quos circuicores appellabant ¶Ruic¬
milicie factus est gradus et cirricores uõcantur
Eciendum tam est equites euallum nocturnas
excubias facere debere pee diem autẽ cast̃s poitis
alii mane alii post meridiem ppr̃ fatigacõe ho¬
ninũ equorũq angurias facunnt int̾ precipua
eõuenit ducem prouidere sine castris sue in cuuta¬
te cõsistat ne aĩalium pascua subnectõ frumẽti
ceteraꝵq sperum. a quatio ligtio. pabulatio. sccͤa
reddatur ab hostuim incursu. quod alit̾ nõ potest
euennie. nisi ꝑ loca ydõnea q̃ nr̃orum ambulat

Expanded text:
nibus et auxiliis, equitibus et peditibus loca in nibus et auxiliis, equitibus et peditibus loca in quibus papiliones tendant deputantur in castris, ac de singulis centuriis quaterni equites et quabila videbatur in speculis vigilantes singulos permanere; ideo in quatuor partes ad clepsydram revocantur. Idoneos tamen tribuni et probatissimos ligunt, qui circumeant vigilias et renuncient si qua emersemilitiae factus est gradus et circitores vocantur. Sciendum tamen est equites extra vallum nocturnas excubias facere debere; per diem autem castris positis alii mane alii post meridiem propter fatigationem hominum equorumque agrarias faciunt. Inter praecipua convenit ducem providere, sive in castris sive in civitate consistat, ut animalium pascua, subvectio frumenti ceterarumque specierum, aquatio lignatio pabulatio secura ab hostium reddatur incursu. Quod aliter non potest evenire nisi per loca idonea, qua nostrorum ambulat
Abbreviated transcription (Latin):
pedaturas et scucis uel sarciuis suis in urb̃e odt᷑
ppria signa. dispoitis cuncti gladio fossã aꝑuĩt¬
lacam aut .ix. aut .xi. aut .xiii. pedibus uel si sua¬
ior aduersarioꝵ uis sietuit᷑ pedĩbus .x. et uii. ĩpa¬
rem oninecũ obseruari moris est tunc sepibus
ductis uel inc̾posicis scepitibus ramisꝙ arborum
ne terra facile dilabatur agg̾ erigi. Supͣ quem
ad similicũdinẽ muri et punie et ꝓpugnacula cõ¬
pomĩcr. opus cencuriones decem podes suecĩt᷑
ne minus foderit aut errauerit aliaꝰ ignauia
et tribum arcueunt ne aute discediuit qui stre¬
nui sunt ꝙͣ fuerit uniu̾sa ꝑfecta ne tñ aliquis
suꝑuentus laborantibus fiat. om̃es equites s⁊ ꝑs
peditum que nõ operatur p̾uilegio dignitatis añ
fossam in ꝑcincto armata consistit et ingruetes
upellit inimioes. prima igcr signa locis suis
concuberuales depputatos ad munera. a qua lig¬
nũ. et pabula mistrantur tũc pro guldu legio¬

Expanded text:
pedaturas et scutis vel sarcinis suis in orbem circa pedaturas et scutis vel sarcinis suis in orbem circa propria signa dispositis cincti gladio fossam aperilatam aut novem aut undecim aut tredecim pedibus vel, si maior adversariorum vis metuitur, pedibus decem et septem imparem enim numerum observari moris est; tum saepibus ductis vel interpositis stipitibus ramisque arborum, ne terra facile dilabatur, agger erigitur, supra quem ad similitudinem muri et pinnae et propugnacula componuntur. Opus vero centuriones decempedis metiuntur, ne minus foderit aut erraverit alicuius ignavia, et tribuni circumeunt nec ante discedunt qui strenui sunt quam fuerint universa perfecta. Ne tamen aliquis superventus laborantibus fiat, omnes equites et pars peditum quae non operatur privilegio dignitatis ante fossam in procinctu armata consistit et ingruentes repellit inimicos. Prima igitur signa locis suis contubernales deputatos ad munera aqua lignum et pabula ministrantur. Tunc pro gradu legio
Abbreviated transcription (Latin):
tudinis additur .i. ã. ab agrimessõribus podismũ
mensure colligi oporcet ut aᵈ quãtitatẽ conducatur
ex̾cicus nam ppugnatores angusta dostipãt et
ultra quam cõuenit laciora diffrndunt. Tribus
autem modis effiaute fosse. prmmius ut in uinius
noctis transitum et itineris occuppacoem leuiore cum
sublati cespites ordinantur aggerem faciũt Supiri
que ualli hoc est sudes uel tribuli lignei per ordiez
digertur cespes autem ciecũciditur fcrram̃tis que
pedem longus pedem semis Ꝙ si terra solatior
fuerit ut ad similitudine lat̾is cespes nõ possit ab¬
scidi tunc opere cimulcario fossa ꝑcutit᷑ lata. pe¬
des .u. alta tres. au intriuisecus agg̾ excrescit
ut sĩne metu securus requiescat exeratus. Scatiua
autem castra. estace uel hyeme hoste uicino onais¬
re cura ac labore firmãtue. Nam single ceturie
diuidentibus campi doctoribus ⁊ principiis accipiũt

Expanded text:
tudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum tudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum mensurae colligi oportet ut ad quantitatem concludatur exercitus; nam propugnatores angusta constipant et ultra quam convenit latiora diffundunt. Tres autem modos definiunt fossae. Primum in unius noctis transitum et itineris occupationem leviorem, cum sublati caespites ordinantur et aggerem faciunt, supra quem valli, hoc est sudes vel tribuli lignei, per ordinem digeruntur. Caespes autem circumciditur ferramentis, qui pedem, longus pedem semis. Quod si terra solutior fuerit, ut ad similitudinem lateris caespes non possit abscidi, tunc opere tumultuario fossa percutitur, lata pedes quinque, alta tres, cui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat exercitus. Stativa autem castra aestate vel hieme, hoste vicino, maiore cura ac labore firmantur. Nam singulae centuriae, dividentibus campidoctoribus et principiis, accipiunt
Abbreviated transcription (Latin):
obscuritas nocitas sompni pascenciũ equorũ disꝑ¬
sio occonem suꝑuẽientibꝰ prestat. Irretandĩs cast̃s
non sufficit bonũ locuimn legere nisi calis sit ut alt̾
eo non possit melior iueniri nec utilior qmi pret̾¬
missus a nobis atq ab aduersariis occupatus aspor¬
tet in cõmodimi/. Cauendu quoq ne per estatem
aut morbosa in proximo aut salubrs aqua sit
Longuis yeme ne pabulacio desit aut lignũ ne subi¬
tis tempestatibus campus in quo mane̾dum est so¬
loat ĩundari ne sit in abruptis ac deuiis et cutũ¬
sedentibus aduersariis diffĩalis pretur egressus
ne ex suꝑioubus locis missa ab hostibus in eum
cela pueniant quibits. quibus cauce ftudioq ꝓui¬
sis pro nocitace loci uel quadrata uel rotuda. uel
tagona uel oblonga castra conftitues ne utilitati
preuidicat forma tam̃ pulcriora creduntur quibus ult̾
lacitudinis spacum tercia pars longicudinis alci¬

Expanded text:
obscuritas, necessitas somni, pascentium equorum dispobscuritas, necessitas somni, pascentium equorum dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis castris non sufficit locum bonum legere nisi talis sit ut alter eo non possit melior inveniri, ne utilior praetermissus a nobis et ab adversariis occupatus adportet incommodum. Cavendum quoque ne per aestatem aut morbosa in proximo aut salubris aqua sit longius, hieme ne pabulatio desit aut lignum, ne subitis tempestatibus campus in quo manendum est soleat inundari, ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis difficilis praestetur egressus, ne ex superioribus locis missa ab hostibus in eum tela perveniant. Quibus caute studioseque provisis pro necessitate loci vel quadrata vel rotunda vel trigona vel oblonga castra constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium tertia pars longi
Abbreviated transcription (Latin):
prescet in tempe festiuant᷑ aducosani ad trãsitus
fliuyũ insidĩas uel suꝑuentus facere cõsueuerũt
os quam uccitatem in utcaq rippa collocant᷑ arma¬
ta presidĩa ne aluco int̾uemente dĩuisi opp̾mãtur
ab hostibus caucius tam̃ est sudes ex utiaq ꝑte
prefictere ac sine detrimẽto si quauis illaca
fuerit sustinere ꝙ si pons nõ tantum ad crãsitum
s ecilm recursum. et cõmeatus ncͣcͣus fuit̾ tũc in
utirq capite ꝑcussis latioribus fossis agẽq cons¬
tructo deffensores milites accipe a quibus tam diu
caipta ad castrorum in quibus manendimm
est uenire rõm Non eiñ belli tempore
ad stacura uelmansione auicas murata semper
occurrit. et in tantũ est plenuq discrinus ex̾citura
passim sina aliqua mutacõe confidere eũ militibus
ad̾ capiend̃ cibum occupatis ad inun̾a facienda
dispersis facile nectantur inisidĩe. postremo enoctis

Expanded text:
praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus fluminum insidias vel superventus facere consuerunt. Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia, ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. Cautius tamen est sudes ex utraque parte praefigere ac sine detrimento, si qua vis inlata fuerit, sustinere. Quod si pons non tantum ad transitum sed etiam ad recursum et commeatus necessarius fuerit, tunc in utroque capite percussis latioribus fossis aggereque constructo defensores milites debet accipere a quibus tamdiu cripta ad castrorum in quibus manendum est venire rationem. Non enim belli tempore ad stativam vel mansionem civitas murata semper occurrit, et incautum est plenumque discriminis exercitum passim sine aliqua munitione considere, cum militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile nectantur insidiae; postremo noctis
Abbreviated transcription (Latin):
ordinent᷑ int̾uallis competentibus seꝑate ut per
medium pedites et impẽdimiẽta transeant. Nar
ucies suꝑior aquarũ impetum frangit inferior
qni rapti subineesiq fuerut colligit atq crãsponit
et cum altior fluctus nec equitem nec pedite pa¬
titur/ si per plana decuruit ducas multiphariã
spargitur fossis diuisusꝙ facile transitur. Mia¬
uicteri uers aues hastilibus fixis ac suppositis
cabulatis ꝑui fuunt. uel certe cumultuaris oꝑe
colligatis manibus cupis additisq trabibus
transitũ prebent expediti uero equites fasces de
canus audĩs uel ułua sacere cõsũeuerũt super
trahunt sociis. Si comodius repertum est uc
moy norilos hoc est paulo laciores ex sigglis
tate leuissima carpentis secum porta ex̾citus
cabulatis ꝑiter et clauis ferreis p̾paratis. ita
absq mora constructus pons et fumibus qui ppc̾ca
hendi sunt ut his mictus lapideis arcus solidicatẽ

Expanded text:
ordinantur intervallis competentibus separatae, ut per ordinantur intervallis competentibus separatae, ut per medium pedites et impedimenta transeant. Nam acies superior aquarum impetum frangit, inferior qui rapti subversique fuerint colligit atque transponit. At cum altior fluctus nec peditem nec equitem patitur, si per plana decurrat, ductis multifariam spargitur fossis divisusque facile transitur. Navigeri vero amnes stilis fixis ac superpositis tabulatis pervii fiunt vel certe tumultuario opere colligatis inanibus cupis additisque trabibus transitum praebent. Expediti vero equites fasces de cannis aridis vel ulva facere consuerunt, super trahunt socis. Sed commodius repertum est ut monoxylos, hoc est paulo latiores scafulas extate levissimas, carpentis secum portet exercitus, tabulatis pariter et clavis ferreis praeparatis. Ita absque mora constructus pons et funibus, qui propterea habendi sunt, vinctus lapidei arcus soliditatem
Abbreviated transcription (Latin):
id uitare quod illos scuros pucamus exmore Iam
uero utrum peditibus an equitibus. utri contatis
an sagictariis amplius ualeant utrũ gnim̾s honui¬
uiare quos nobis utile uel docetur adue
tractare quoq ꝑdiem an per noccem icer expedia
nchoari. Quanta locorũ int̾ualla sint ad que
cupinius ꝓpeutre ne estate aque pemuria obsit
entibus ne hyeme diffiailes aut nuue occur¬
rant palludes maioresq torretes et impedito
itinere circuuematur exerctus priusꝙͣ ad desti¬
casiom nobis dederit no aportet obmict
plorare. Gollicite proditores ac tranffugas
iuitare ut quid hostis gnoliatur in pnti uel.
in futurs possimus aciosce paratisq equicibus.
ac leui armatura ambulances eosdem uel pabula
cibus freq̃nt̾ emergit. Nam si aqua uiolentioe
fuerit aut alueus lacior impẽdimenca pueros et
ipes int̾dum ignauiores solet m̾gere bellatores cc
explorato uãdo due acies equitum electis aĩalibũs

Expanded text:
id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam vero utrum peditibus an equitibus, utrum contatis an saginare quod nobis utile, illis docetur adversum. Tractare quoque per diem an per noctem iter expediat inchoari: quanta locorum intervalla sint, ad que cupimus properare; ne estate aque penuria desit euntibus, ne hyeme difficiles aut invie occurrant paludes, maioresque torrentes et impedito itinere circumveniatur exercitus, priusquam ad destioccasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores ac transfugas invitare, ut quid hostis moliatur in praesenti vel in futurum possimus agnoscere, paratisque equitibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel pabula tibus frequenter emergit. Nam si aqua violentior fuerit aut alveus latior, impedimenta pueros et ipsos interdum ignaviores solet mergere bellatores. Ergo explorato vado duae acies equitum cum electis animalibus
Abbreviated transcription (Latin):
qui uẽro extiemi sunt deẜci a suis ui hostiũ et
ꝓpria dẽspacõne suꝑant᷑ ¶ Sciendum ctiã ꝙ
aduersarii in h̾iis locis que sibi oꝑtima incelli¬
gunt subsessa occultius uel collocat. Uel aperto
arte impetum facuit S ne secreta noceãt ducis
prestat industria que omĩa prius cõuenit explo¬
mre ¶ Depprehensa uero subsessa si crecuueniat᷑
utilit̾ plus periculi sustinet ꝙͣ parabat infẽrre
apta autem uis si p̾paratur in gnontibus alciora
loca p̾missis sunt presidiis occupandã ut hostis
cum aduiem̃t repiatur inftrior nec audẽat obuiare
cum tam a fronte ꝙͣ suꝑ caput suũ uideat armatos
Q si auguste sunt uie. s tam̃ cute onelius est
scuidere cum securibus ac dolatoriis milite
cum labore uias apire ꝙͣ in optimio itm̾e̾ ꝑiculum
sustinere ¶ Precerea nostere debenus hostĩ con¬
suetudinem utrum siocte an incipiente die aut
hora su ꝑuemente lassis suꝑuenire cõsueuerũt er

Expanded text:
qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et propria desperatione superantur. Sciendum etiam quod adversarii in his locis quae sibi oportuna intellegunt subsessas occultius collocant vel aperto arte impetum faciunt. Sed ne secreta noceant ducis praestat industria, quem omnia prius convenit explorare. Deprehensa vero subsessa, si circumveniatur utiliter, plus periculi sustinet quam parabat inferre. Aperta autem vis si praeparetur in montibus, altiora loca praemissis sunt praesidiis occupanda, ut hostis, cum advenerit, repperiatur inferior nec audeat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat armatos. Quod si angustae sunt viae sed tamen tutae, melius est praecedere cum securibus ac dolatoriis milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus hostium consuetudinem, utrum nocte an incipiente die an hora reficiendi lassis supervenire consueverint, et
Abbreviated transcription (Latin):
ac peritos usu legebant quos nõ ampluis ꝙͣ du¬
centis sagmariis pu̾isq preficerẽt. husq ue¬
uilla dabant ut scirent ad que signa. debẽt imꝑe¬
dimẽta colligere. S ꝓpugnãtes ab impedimietis
laxamto aliquo diuiduntur ne cõsciꝑati ledant᷑
in prelio ambulante ex̾citu ut locorũ uarrecas
euenerit ita deffensionis racio uariatur. NNã in
campis patentibus equites magis solent ĩpuge¬
nare ꝙͣ pedites. an uero in locis siluestub uel̃
mõtuosis suie palustribus pedestres magis for¬
nd̃ande sunc copie. illudq uicand̃ ne ꝑ negli¬
ggenciã aliis festinantibus. aliis cardius inceden¬
tibus. int̾rumpatur acies. aut certe cenuet᷑. con¬
gꝰ excicassum campi. doctores uĩcari uẽi tubum
qm alacuores retardent et pigrius incodẽtes acce¬
lerare compellant. Nam qui multu precesẜunit
sapuentu sc̃o nõ tam redire ꝙͣ effugere cupuĩt

Expanded text:
ac peritos usu legebant quos non amplius quam duac peritos usu legebant quos non amplius quam ducentis sagmariis puerisque praeficerent, hisque vexilla dabant, ut scirent ad quae signa deberent impedimenta colligere. Sed propugnatores ab impedimentis laxamento aliquo dividuntur, ne constipati laedantur in proelio.Ambulante exercitu, ut locorum varietas evenerit, ita defensionis ratio variatur. Nam in campis patentibus equites magis solent impugnare quam pedites; at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres magis formidandae sunt copiae. Illudque vitandum, ne per neglegentiam aliis festinantibus aliis tardius incedentibus interrumpatur acies aut certe tenuetur; consunt exercitatissimi campidoctores vicarii vel tribuni, qui alacriores retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint superventu facto non tam redire quam effugere cupiunt,
Abbreviated transcription (Latin):
a tergo suꝑuentus infertur alateribus quoq pari
ariatoru imanu impedimenca claudẽm̃a sunt
ut ea pars ad quam nostes uenturos creditur oppo¬
sitis lecissimis equitibus ⁊ leui armacura. nec nõ
etia peditibus sagictariis inuatur ꝙ si undiq c̾cũ¬
fundinitur nmici undiq debent ppata esse sus¬
sidia. ne uero repentinus cumultus ampluls
noceat ance cõmouendĩ sunt milites ut parati
suit anino ut arma in mambus habeat. ne noci¬
cace subita cõterreant᷑ prouisa nõ solent esse
foruudini/. Antiqmi diligencissime p̾cauebant ne
a colonibus int̾snm uulneratis. int̾dum eimiẽtib
et sagmarii clamore paueftis. pugnãtes milites
turbarẽtur, ne dispeesi longais aut conglobati
amplius ꝙͣ expedit᷑ impedirent suos. hostibusq
prodessent et idẽo ad exemplũ militũ impedimẽta
sub quibusdam signis ordinanda dio̾mnt. Demq
ex ipis eolombus. quos galerias uocant. ydoneos

Expanded text:
a tergo superventus infertur. A lateribus quoque pari a tergo superventus infertur. A lateribus quoque pari armatorum manu impedimenta claudenda sunt; ut ea pars ad quam hostis venturus creditur oppositis lectissimis equitibus et levi armatura nec non etiam peditibus sagittariis muniatur. Quod si undique circumfunduntur inimici, undique debent praeparata esse subsidia. Ne vero repentinus tumultus amplius noceat, ante commonendi sunt milites ut parati sint animo, ut arma in manibus habeant: in necessitate subita conterrent, provisa non solent esse formidini. Antiqui diligentissime praecavebant ne a calonibus interdum vulneratis interdum timentibus et sagmariis clamore pavefactis pugnantes milites turbarentur, ne dispersi longius aut conglobati amplius quam expedit impedirent suis hostibusque prodessent. Et ideo ad exemplum militum etiam impedimenta sub quibusdam signis ordinanda duxerunt. Denique ex ipsis calonibus, quos galiarios vocant, idoneos
Abbreviated transcription (Latin):
minotauri signu in regionibus habuerut ut qudinoͫ
m intimo et seccetissimo labernito abditus ꝓhibet᷑ ita
ducis consilium semꝑ esset eccultum. Secu̾rum it̾ age
qd̃ agendum hostes nimine suspicatur. uerũ quĩã
expłoratores alceuisecus misi ud profectoem suspi¬
ciomibus uel occuli deppħendũt et int̾dum trãffutẽ¬
debeat intimetue ¶ Dux cum agnie ex̾citus ꝓfec̃¬
turus fidelissimos argutissimosꝙ. cumequis pbacis¬
sinus mictat qm locci ꝑ que iter facie̾dum est in
progressu et atergs dexcra leuaqz plustrent ne ali¬
quãs aduersarii moliant᷑ insidias. Ticius autem
epantur exploratores noctibus ꝙͣ diebus nam qͦd¬
modo ip̃e sui preditor iuenitur cuiꝰ speculator
fuit ab ãduersariis coprehẽsus priii g ͦ equites
it̾ arripiant inde pedites impedimẽta. sagmarii
allones. Uehiculaq in medio collocent᷑ ita ut expe¬
dica pars peditum et equitũ subsequatur. Nam
ambulantib intronui quid afronte. Sz freq̃nter

Expanded text:
Minotauri signum in legionibus habuerunt, ut quemadmodum ille in intimo et secretissimo labyrintho abditus perhibetur, ita ducis consilium semper esset occultum. Securum iter agitur quod agendum hostes minime suspicantur. Verum, quia exploratores altrinsecus missi profectionem suspicionibus debeat intimetur. Dux cum agmine exercitus profecturus fidelissimos argutissimosque cum equis probatissimis mittat qui loca per quae iter faciendum est in progressu et a tergo, dextra laevaque perlustrent, ne aliquas adversarii moliantur insidias. Tutius autem operantur exploratores noctibus quam diebus; nam quodammodo ipse sui proditor invenitur cuius speculator fuerit ab adversariis comprehensus. Primi ergo equites iter arripiant, deinde pedites; impedimenta sagmarii calones vehiculaque in medio collocentur, ita ut expedita pars peditum et equitum subsequatur. Nam ambulantibus interdum quidem a fronte sed frequentius
Abbreviated transcription (Latin):
quãta consideranda fint ut intelligatur ut̾
suꝑuemẽtib insidiis an publioe debeat marte
confligi

Expanded text:
quanta consideranda sint ut intellegatur utrum superventibus et insidiis an publico debeat Marte confligi