comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
signabo. Ncm cum easdem. expenra faciat & diligent᷑ & negle¬
genter exercitus ordinatus ⁊̃ solũ p̃sentib: sed&ia futuris
seculis ꝓficit. si pusione maiesta tistuȩ imperator auguste
& fostissima dispositio repar&ur armorũ &em̃d&ur dissi¬
mulato precedentium Quotexas. leciores Axti¬
QVI. ADBELLUM DUXERUNTE
nounbi austorib: inuenitur singulos consules. aduersum¬
hestes copiosis suos non amplius quã binas duxi te legiones
Asidits autelis seborum tanta imllis era exercitatio tant
sadtide ũt cui uis bello duȩ legiones crederentir pense
sufficere Qua pp̃t ordinationem legionis antiquȩ secundũ
neormam militaeris uris exponam. Quȩ dicriptio si obscurioro
Vt in policior uidebitur non mibi sed difficultati ipsius rei conuenu
inputari adtento itaq animo. sepius relegenda. sunt ut memo¬
ria intellegentia quȩ ualeant conp̃hendi. Necesse ẽ em̃ inustã

Expanded text:
signabo. Nam cum easdem expensas faciat et diligenter et neglesignabo. Nam cum easdem expensas faciat et diligenter et neglegenter exercitus ordinatus, non solum praesentibus sed etiam futuris saeculis proficit si provisione maiestatis tuae, imperator Auguste, et fortissima dispositio reparetur armorum et emendetur dissimulatio praecedentum. IIII QVOTENAS LEGIONES ANTIQVI AD BELLVM DVXERINT In omnibus auctoribus inhostes copiosissimos, non amplius quam binas duxisse legiones, additis auxiliis sociorum: tanta in illis erat exercitatio, tanta fiducia, ut cuivis bello due legiones, crederentur posse suffici, quapropter ordinationem legionis antique, secundum normam militaris iuris exponam. Quae descriptio si obscurior ut impolitior videbitur, non mihi sed difficultati ipsius rei convenit imputari. Attento itaque animo saepius relegenda sunt, ut memoria intellegentiaque valeant comprehendi. Necesse est enim invictam
Abbreviated transcription (Latin):
is prepe occupat& anbitio : e ꝑgratũ ꝓ mouerentur
milites qui ꝓmoueri consueuertent ꝑlaborẽ deinde contuberna¬
lb conpl&is stipendus ꝑ testimoniales exmore dimissis. uons̃
alii sub sistituti pr&erea necesse ẽ. morbo aliquanos debili¬
tari atq demittit. aliquantos desereri uel diuersis casib inte¬
rire. Nisi anni singulis immo singulis poene mensib in reci¬
dendum locum iuuiorũ turba succedat: Quã uis copiosus. ex¬
haurs̃tur exercitus ẽ & alia caursa cur ad tenuatesint legi¬
ones. Magnus in illis labor ẽ & militandi groe uiora arma
plure munera senior disciplina qđ uitantis pleriq inauxi¬
liif. festinant militiȩ sacram̃ta ꝑcipere ubi & minor sudor
credidit ꝓ futurum : si dis ciplinã militaro confeerr& inlit̃ tero
Nam uuius &atis sunt quȩ fortiter siunt: quȩ uero ꝓutilitate
rei publicȩ scribuntur &ernar̃ idem fecer̃ : ali conplures
sed p̃cipuȩ. frontinus diuo trocianio ab eius modi comꝓbatus

Expanded text:
is praemia occuparet ambitio et per gratiam promoverentur milites, qui promoveri consueverant per laborem. Deinde contubernalibus completis stipendiis per testimoniales ex more dimissis non sunt alii substituti. Praeterea necesse est aliquantos morbo debilitari atque dimitti, aliquantos deserere vel diversis casibus interire, ut nisi annis singulis, immo singulis paene mensibus, in recedentium locum iuniorum turba succedat, quamvis copiosus exhauriatur exercitus. Est et alia causa cur attenuatae sint legiones: magnus in illis labor est militandi, graviora arma, plura munera, severior disciplina. Quod vitantes plerique in auxiliis festinant militiae sacramenta percipere, ubi et minor sudor ublicae credidit profuturum si disciplinam militarem conferret in litteras; nam unius aetatis sunt quae fortiter fiunt, quae uero pro utilitate rei publicae scribuntur aeterna sunt. Idem fecerunt alii complures, sed praecipue Frontinus, divo Traiano ab eiusmodi comprobatus
Abbreviated transcription (Latin):
quam desesturos militiã nec mostẽ recusaturos porro¬
manqͥre publicã. Quoo cohorres. Nuxa sixileciore.
tem qđ milites inuna cohoste sint Sciendum aut : ẽ
in una legione decem cohostes. eẽ debere: sed prima cohors.
reliquas & numero militũ: & dignitate p̃cedit Nã ge¬
nere atq institutione lit terarũ uiros elestissimos. quȩrit
Hȩc enim suscepit aquilã. qđ p̃cipuum signũ in romano. ẽ.
sẽꝑ exercitu. & totius legionis insigne: hȩc imagines
imperaetorũ hoc ẽ diuina & p̃sentia. signa ueneractur.:
hab& pedites mille centum quinq Equites loricatos.
legionis ab hac cumpugnandũ ẽ prima acies incipit ordinan
Secunda cohors hab& pedites dłx. ęquites lxvi. & ap¬
pellatur cohors quingentaria. Testia cohors. similiter
testia ualidiores. ꝓbari mores ẽ. quia ixmedia aciȩ con¬
indextro: ita quinta. in sinistro ponitur: Cornuȩ quinq
cohostes. in prima aciȩ ordinantur. sexta cohors hab&

Expanded text:
tem recusaturos pro Romana re publica. VI QVOT COHORTES IN VNA SINT LEGIONE, ITEM QVOT MILITES IN VNA COHORTE SINT Sciendum autem est in una legione decem cohortes esse debere. Sed prima cohors reliquas et numero militum et dignitate praecedit. Nam genere atque institutione litterarum viros electissimos quaerit. Haec enim suscipit aquilam, quod praecipuum signum in Romano est semper exercitu et totius legionis insigne; haec imagines imperatorum, hoc est divina et praesentia signa, veneratur. Habet pedites mille centum quinque, equites loricatos clegionis; ab hac, cum pugnandum est, prima acies incipit ordinari. Secunda cohors habet pedites quingentos quinquapellatur cohors quingentaria. Tertia cohors similiter htertia validiores probari moris est, quia in media acie conin dextro ita quinta in sinistro ponitur cornu. Hae quinque cohortes in prima acie ordinantur. Sexta cohors habet
Abbreviated transcription (Latin):
proelium ex diuersis locis exdiuersis numeris uenienter
nec disciplina inter sẽ nec notitia nec affestione consentiunt
alia institutae alius inter eos ẽ÷ usus armorum. Necerie
ẽ aũt tardus aduistoriã ꝑuenire. qui dis crepant: ante quã
dpmicent : Demiq cumin expeditionib plurimũ ꝓset. om̃r
milites unus p̃cepti significatione conuesti pposst ꝗqua¬
pesitsiso eomibie diocriter iuuant. Nc̃ legionib seꝑ aurela
tãqua leuis armatura maciȩ iungebantur ut inlis proe¬
lpndi magis ecdminiculũ c̃& quam principale subsidium
egio dut̃ ꝓpriis cohosuib plena cũ grauem armatura hoc ẽ
ferentarios sagrt terios. fundatores ballis turioscum
ꝓprios & sib insitos ȩquites legionarios lisdem matriculis
teneat. cũ uno animo. pariq consensu cas tre mũmaat
Aciem inftruat proelium gerat. exomni paste ꝑfestio
uullo exx tr̃msecus iñ digens cedium̃to quantũ lib& hostiũ

Expanded text:
proelium, ex diversis locis, ex diversis numeris venientes proelium, ex diversis locis, ex diversis numeris venientes nec disciplina inter se nec notitia nec affectione consentiunt; alia instituta, alius inter eos est usus armorum. Necesse est autem tardius ad victoriam pervenire qui discrepant antequam dimicent. Denique, cum in expeditionibus plurimum prosit omnes milites unius praecepti significatione converti, non possunt aequarentur non mediocriter iuvant. Nam legionibus semper auxilia tamquam levis armatura in acie iungebantur, ut in his proeliandi magis adminiculum esset quam principale subsidium. Legio autem propriis cohortibferentarios sagittarios funditores ballistarios, cum proprios et sibi insitos equites legionarios hisdem matriculis teneat, cum uno animo parique consensu castra muniat, aciem instruat, proelium gerat, ex omni parte perfecta, nullo extrinsecus indigens adiumento, quantamlibet hostium
Abbreviated transcription (Latin):
sarios pẽdites quipossunt ubiq ꝓdesse: & maiorũ nume¬
rus militum sumptu. expensa minore. nutritur: exerci¬
tus. exreipsa. atq opere exercitii nom̃ accepit: ut ei
numquã licer& obliuisci. qđ uocabatur: uerum ipsi pedi¬
in legionũ ordinatione prȩpoll& : Legio aut̃ : ab elegendo
appellanda ẽ: qđ uocabulũ eorũ desiderat. fidem atq
diligentiã. quimilites ꝓbant in auxilus minor in legionib.
longe amplior consueuit militũ numerus adscribi:
Quid ipter lecioꝵes erauxilia ipter sit
Seniq astiones greci dardani falanges habuer̃: ut in
una falange. armator̃. osto mił censerentur: galli.
atq celtberi plursq barbaricȩ nationes caterbis utebant᷑
nprodia in quib eraent sena milict armatorũ: romani legio¬
aes hebent in quib. singubs sena milia interdum amplius
militare consuerunt. Quid aut̃ inter legiones & auxilia
inter cẽ uideatur expediã auxilares cumducuntur ad

Expanded text:
sarios pedites, qui possunt ubique prodesse; et maior numesarios pedites, qui possunt ubique prodesse; et maior numerus militum sumptu et expensa minore nutritur. Exercitus ex re ipsa atque opere exercitii nomen accepit, ut ei numquam liceret oblivisci quod vocabatur. Verum ipsi pediin legionum ordinatione praepollet. Legio autem ab eligendo appellata est, quod vocabulum eorum desiderat fidem atque diligentiam qui milites probant. In auxiliis minor, in legionibus longe amplior consuevit militum numerus adscribi. II QVID INTER LEGIONES ET AVXILIA INTERSIT Denique Macedones Graeci Dardani phalanges habuerunt, ut in una phalange armatorum octo milia censerentur. Galli atque Celtiberi pluresque barbarae nationes catervis utebantur in proelio, in quibus erant sena milia armatorum. Romani legiones habent, in quibus singulis sena milia, interdum amplius, militare consuerunt. Quid autem inter legiones et auxilia interesse videatur expediam. Auxiliares cum ducuntur ad
Abbreviated transcription (Latin):
uit: Nam libellum dedilestu. atq exercitatione tpronũ
dudum tic̃quã famulus obtuli nontam̃ culpatus. abicessi
nec formido iussus. ad gredi: opus quod spontaneum gersit
ipune Ix Quodcexera dieidatur nes militars
es igitur. militaris. sicut latinorũ egregius austor
carminis sui testatur exordio. armis constat: & uri¬
bus: hȩc intres diuiditur pastes: ȩquiter pedites. dasses.
equitũ aladicuntur: ab eo qđ ad similitudinẽ alarũ. ab utraq:
parte ꝓtegant acies. quȩ nunc uexillationes uocantur: a uelo
quia uelis. hoc ẽ flã mulis utuntur. Est & aliud genus equitũ
quilegionarii uiantur. propterea qđ conexi sunt legioniad
quorũ exẽplũ ocreatis ȩquites mratuti: classiũ Itẽ duo gene¬
ra sunt unũ liburnarũ : aliũ lusiriarũ : ȩquitib: campiclassib::
maria uel flumina peditib: colles urbes. plana. & abrupta
seruantur: ex quo intellegitur. magis rei publicȩ neces¬

Expanded text:
vit. Nam libellum de dilectu atque exercitio tironum vit. Nam libellum de dilectu atque exercitio tironum dudum tamquam famulus optuli, non tamen culpatus abscessi; nec formido iussum adgredi opus cum spontaneum cessit inpune. I IN QVOT GENERA DIVIDATVR RES MILITARIS Res igitur militaris, sicut Latinorum egregius auctor carminis sui testatur exordio, armis constat et viris. Haec in tres dividitur partes, equites pedites classem. Equitum alae dicuntur ab eo quod ad similitudinem alarum ab utraque parte protegant acies; quae nunc vexillationes vocantur a velo, quia velis, hoc est flammulis, utuntur. Est et aliud genus equitum qui legionarii vocantur propterea quod conexi sunt legioni; ad quorum exemplum ocreati sunt equites instituti. Classis item duo genera sunt, unum liburnarum, aliud lusoriarum. Equitibus campi, classibus maria vel flumina, peditibus colles, urbes, plana et abrupta servantur. Ex quo intellegitur magis rei publicae neces
Abbreviated transcription (Latin):
citii militaris dealus artipus tracta exue pariofer¬
nstituta maiorum pastis armate : Plenissime dem̃tiam
urcem peritissimeq r&inere. Continuis declaratur uistorus
ac triumfis. si quidem indubitata ad ꝓbatio astis sit rerũ sẽꝑ
effestus. Uerum tranquilli tastua imperator inuiste alii¬
ori consilio: quam mens poterat. terrena concipere : exli¬
bris antiqua desiderat : Cum ipsam antiquitatẽ factis recen¬
tib antecedat. Igitur cũ hȩc lit teris breuit̃ conp̃hendere
maiestectiur̃ȩ nontam discenda : quã recognoscenda p̃ciperer
Cestauit sȩpius deuotio tumpudore: quid enim audacius.
quã domino ac̃principi. generis humani. domitorio omniũ
gentiũ barbarorũ aliquid deusu ac disciplina insinuare
tanti imperatoris ñ obdedire mandatis : plenum sacrilegui
uidebatur atq periculi: Miro itaq more inparendo audax
fastussum : dũ meuo uideri audacior sinegaessem ad quõ
temeritatẽ precedens me indulgentiȩ ur̃ȩ ꝑennitas anima¬

Expanded text:
taris de aliis artibus tractaXXV Enumeratio fernstituta maiorum partis armatae plenissime clementiam vestram peritissimeque retinere continuis declaratur victoriis ac triumphis, siquidem indubitata adprobatio artis sit rerum semper effectus. Verum tranquillitas tua, imperator invicte, altiore consilio quam mens poterat terrena concipere ex libris antiqua desiderat, cum ipsam antiquitatem factis recentibus antecedat. Igitur cum haec litteris breviter comprehendere maiestati vestrae non tam discenda quam recognoscenda praeciperer, certavit saepius devotio cum pudore. Quid enim audacius quam domino ac principi generis humani, domitori omnium gentium barbararum, aliquid de usu ac disciplina insinuare tanti imperatoris non oboedire praeceptis plenum sacrilegii videbatur atque periculi. Miro itaque more in parendo audax factus sum dum metuo videri audacior si negassem. Ad quam temeritatem praecedens me indulgentiae vestrae perennitas anima
Abbreviated transcription (Latin):
rotunda : putloci qualitas. aut necessitas postulacuerit: castre
faciendasunt: Pesta aũt quȩ appellatur presariae : aut onene
illc̃ pastem deba adͥtendere : ad qua ẽ ꝓsesturus exererui
in saequam prime tentariȩ hoc ẽ ccheites papilses te hadato
&e drauones & signa constituunt: Decumana aũt postae que arpelat
post pr&urium ẽ ꝑ quã debnquentes milites educunt̃ ad poenã
astrorum aũt diuersa triplex quȩ munitio .ẽ. Nam sii¬
mia neces sitas nonp̃mit : caespites circũ ciduntur &erra
Et eccbis ulut murus instruitur altus trib pedib sapa teurau
ite ut in antestio fossa dequa leuatis cerpites: demde dumubs¬

Expanded text:
rotunda, prout loci qualitas aut necessitas postulaverit, castra rotunda, prout loci qualitas aut necessitas postulaverit, castra facienda sunt. Porta autem quae appellatur praetoria aut orientem urus exercitus; intra quam primae centuriae, hoc est cohortes, papiliones tendunt et dracones et signa constituunt. Decumana autem porta quae appellatur post praetorium est, per quam delinquentes milites educuntur ad poenam SINT CASTRA Castrorum autem diversa triplexque munitio est. Nam si nimia necessitas non premit, caespites circumciduntur e terra et ex his velut murus instruitur, altus tribus pedibus supra terram, ita ut in ante sit fossa de qua levati sunt caespites; deinde tumult
Abbreviated transcription (Latin):
tes sine castris ista paciuntur sed cum inaciȩ casu aliquo coeperim
cedere monimenta castrorũ quose recipiant ñ habent: & more
animaliũ mult cadunt. Nec prius moriundi finis fit: quã hostib
uoluntas defuerit ꝑsequendi. INQUALIBUS IOCIS CONSTI¬
TUENDA SINT CASTRA
astra aut̃ p̃sestim hoste uicino tuto semꝑ facienda s̃. Vt cum
lignorũ & pabuli. &aquȩ supp&at copia: & sidiutius conmora¬
dũ sit: loci sclubritas ȩligatur: Cauendum &iã ne mons sit uici¬
xus aut altior quiab aduersariis captus possit officere Conside¬
pendum ne torrentib mnundari consueuerit campus: & hoc casu
uim paciatur exercitus. Pronumero aut̃ militum. uel inpedim̃tor̃
muniendac̃ castra : Ne maior multitudo constip&ur inparuis
neue paucitaes in latiorib ultrac quã opost& cogat᷑ extendi
QUALI SPECIE CASTRA DELIXIANDA SINE
nterdum aũt quad racta interdum trigona. interdum semi¬

Expanded text:
tes sine castris ista patiuntur, sed cum in acie casu aliquo coeperint tes sine castris ista patiuntur, sed cum in acie casu aliquo coeperint cedere munimenta castrorum quo se recipiant non habent et more animalium inulti cadunt, nec prius moriundi finis fit quam hostibus voluntas defuerit persequendi. XXII IN QVALIBVS LOCIS CONSTITVENDA SINT CASTRA Castra autem, praesertim hoste vicino, tuto semper facienda sunt loco, ut lignorum et pabuli et aquae suppetat copia, et si diutius commorandum sit loci salubritas eligatur. Cavendum etiam ne mons sit vicinus aut altior locus qui ab adversariis captus possit officere. Considerandum ne torrentibus inundari consueverit campus et hoc casu vim patiatur exercitus. Pro numero autem militum vel impedimentorum munienda sunt castra, ne maior multitudo constipetur in parvis neve paucitas in latioribus ultra quam oportet cogatur extendi. XXIII QVALI SPECIE CASTRA DELINIANDA SINT Interdum autem quadrata, interdum trigona, interdum semi
Abbreviated transcription (Latin):
a ma mu litdis habert debent utea laetere cox̃ subdicant̃ abhiosub¬
ne possint uulnus accipere. & ꝓximior dextra sit quȩ plagam possit
inferre. Instruendos igit᷑ acꝓtegendos omni antiquorũ genere cons¬
tat c̃ẽ trrones: necesse. ẽ enĩ ut dimicandi acriorem sumat auda¬
tiã quimunito capite uel pestore nontim& uulnbs. DeMUXI¬
TIOUE CASTRORUM¬
TIOUE CASTRORUM
astrorũ quoq munitionẽ deb& tyro condiscere. Nihilenim
neq tam salutare neq tam necessariũ inuenitur in bello
quippe sireste constitutar̃ castrac itac intrac ballũ securi milites
dies nostesq ꝑagunt &icc si hostis obsideat. quasi muratã ciuita¬
tem. uideantur secum ubiq postcre. Sedhuius rei scientia pror¬
sus in tercidit: Nemo enĩ iã diu. dustis fossis p̃fixisq sudib castrar
constituit. sicdim iel nosturno suꝑuentu ȩquitum barbarorũ
multos exercitos scimus frequent ausl.gor. Nonsolũ aũt considen¬

Expanded text:
ante milites habere debent, ut et latera eorum subducantur ab hosne possint vulnus accipere, et proximior dextra sit, quae plagam possit inferre. Instruendos igitur ac protegendos omni antiquo armorum genere constat esse tirones. Necesse est enim ut dimicandi acriorem sumat audaciam qui munito capite vel pectore non timet vulnus. XXI DE MVNITIONE CASTRORVM Castrorum quoque munitionem debet tiro condiscere. Nihil enim neque tam salutare neque tam necessarium invenitur in bello; quippe, si recte constituta sunt castra, ita intra vallum securi milites dies noctesque peragunt, etiam si hostis obsideat, quasi muratam civitatem videantur secum ubique portare. Sed huius rei scientia prorsus intercidit; nemo enim iam diu ductis fossis praefixisque sudibus castra constituit. Sic diurno vel nocturno superventu equitum barbarorum multos exercitus scimus frequenter afflictos. Non solum autem considen
Abbreviated transcription (Latin):
simis quas milites postare consueuerant p̃figuntur. Ad quod
opus hgoner rastra. qualos aliaeq utensilium genera habere gos¬
siat cagrra cuohosris im cipexi
ed facile est absentib ceduersarus : castroc munire uerum sihostis
icumbat : Tuinc om̃s equites & media parspẽditũ ad propul¬
sandum imp&um ordinantur inaciȩ: Reliqui postipsos dustis
forsis: muniunt castroc & ꝑprȩconẽ indicatur quȩ tentoria prima
quȩ secunda : quȩ teftic: opus omne compleuerit: Posthoc acen¬
turionib fossa inspicitur ac mensuratur. & uindicatur in eos
qui ne glegentias fuerint operati. Adhunc ergo usum instituen¬
dus ẽ trro ut cũ necessitas postulatuerit siue ꝑturbatione & celert̃¬

Expanded text:
simis, quas milites portare consueverant, praefiguntur. Ad quod opus ligones rastra qualos aliaque utensilium genera habere conSINT CASTRA CVM HOSTIS IMMINEAT Sed facile est absentibus adversariis castra munire, verum si hostis incumbat tunc omnes equites et media pars peditum ad propulsandum impetum ordinantur in acie, reliqui post ipsos ductis fossis muniunt castra, et per praeconem indicatur quae centuria prima, quae secunda, quae tertia, opus omne compleverit. Post hoc a centurionibus fossa inspicitur ac mensuratur et vindicatur in eos qui neglegentius fuerint operati. Ad hunc ergo usum instituendus est tiro, ut cum necessitas postulaverit sine perturbatione et celer
Abbreviated transcription (Latin):
uementib telis: &x cũ necesntes postulcest& tã queo seque listo¬
hementius inuãderent hostes. Quib. constat sepe fistã. ce uisto¬
ria cũ has tatiilli & quipriores st&erant interis sent. Crro fituañ
aput ueceres inter pedites quidicebantur leus armatur e fur¬

Expanded text:
venientibus telis et cum necessitas postulasset tamquam requieti vevenientibus telis et cum necessitas postulasset tamquam requieti vehementius invaderent hostes; a quibus constat saepe factam esse victoriam, cum hastati illi et qui priores steterant interissent. Erant tamen apud veteres inter pedites qui dicebantur levis armatura, fun
Abbreviated transcription (Latin):
ti fostasse arma raro trastanti c&erũ cotidianus. usus non
laborat &iã si honerosa gestauerit: sedilli quilaborẽ inpor¬
tandis u& eribi munimentis armorũ ferre ñpossunt: d&estis
corporib & uulnera sustinere coguntur & mostes & quod .ẽ
grecuius aut capi aut ceste fũgere. rem publicã prodere:
siedum exercitiũ laboreq declinant: cũ maximo dedecone tru¬
cidantur ut pecudes. Vnde enĩ aput antiquos mures dicebat᷑
pedestris exercitus. nisi qđ pilate legiones pr&er scuta &iã
cotafradis galesci filgebant. Uscqeo ut sagit tera sinsri leracha
manicis munirentur pedites aũt scutati pra et caro rtast do
galeas scuusergcas oereas eidextris erurib cogerentur acapere¬
Sicerant mum̃tilli quimprima aciȩ pugnantes ꝑrincipes conb
cunda hastitu intestia trarii uocabantur. sed truari geribe
pesitis. solebant intoe secuta. subidere. nestientes uubaenes ent

Expanded text:
ti, fortasse raro arma tractanti; ceterum cotidianus usus non ti, fortasse raro arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, etiam si onerosa gestaverit. Sed illi qui laborem in portandis veteribus munimentis armorum ferre non possunt detectis corporibus et vulnera sustinere coguntur et mortes et, quod est gravius, aut capi aut certe fuga rem publicam prodere. Sic, dum exercitia laboremque declinant, cum maximo dedecore trucidantur ut pecudes. Vnde enim apud antiquos murus dicebatur pedestris exercitus nisi quod pilatae legiones praeter scuta etiam catafractis galeisque fulgebant, usque eo ut sagittarii sinistra brachia manicis munirentur, pedites autem scutati praeter catafractas et galeas etiam ferreas ocreas in dextris cruribus cogerentur accipereSic erant muniti illi qui in prima acie pugnantes principes, in secunda hastati, in tertia triarii vocabantur. Sed triarii positis solebant intra scuta subsidere, ne stantes vulnerarentur
Abbreviated transcription (Latin):
gratiani &eata frastis &galeis muniebatur pedestris exer¬
citus Sed cum campestris exercitatio interueniente xegli¬
gentia desidiaq cessar& : grauia uideri arma coeperunt
quȩ naero milites induebant: Iteq adimperatore postulant pra¬
no cas frastas deinde cassider. sedere refundere sic d& ei
multitudine sagit tariorũ sepe dele  Necpost tot cdades quo
usq ad tantarũ urbium & excidia ꝑuener̃: &icuiquã cure
fuit. uel cata frastiaes uel galeas pedestrib reddere. Ite fit ut
non depugna: sedde fuga cogitent : qui in aciȩ nudi exponunt᷑
ad uulnerot: Quid enim pedes sagit tacrius sine cata frasta sitȩ
galea. quicum arcu scutũ tenere non potest. faciat: quid ipsi
draconarii atq signiferi: quisinistrac manu. hastacs guberran
in proelio faciant. Quorũ & capita nãda constat & pestora
sed grauis pediti lorica uid&ur & galea fostasse raro meditan¬

Expanded text:
Gratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exerGratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exercitus. Sed cum campestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere. Sic detecmultitudine sagittariorum saepe deleti sunt; nec post tot clades, quae usque ad tantarum urbium excidia pervenerunt, cuiquam curae fuit vel catafractas vel galeas pedestribus reddere. Ita fit ut non de pugna sed de fuga cogitent qui in acie nudi exponuntur ad vulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catafracta, sine galea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid ipsi draconarii atque signiferi, qui sinistra manu hastas gubernant, in proelio facient, quorum et capita nuda constat et pectora? Sed gravis pediti lorica videtur et galea fortasse raro meditan
Abbreviated transcription (Latin):
conbo Sitinde armati cogebantur ascendere. Tentaq eura
eptẽ un ñ solum adextris sed &iã asinistris pasabadies nel¬
lere &deslere condĩcerent : euaginator &iam glacdios uel
contos tementes oc em̃ ad̃dua meditatione faciebantur
selic& & intimulto prochii: sine mora ascender stt quaitã
gradu militari. frequenti sime cogendisunt iumores. Qrib¬
sinar duis expeditiomib necessitas mmmin& : annona purt̃
si armna postiistis nechoc credatur et dificle: Fiustis
accesserito mibil em̃ e qđ non adiciua meditatio : facallimmũ
peddie ⁊ auan rem antiquor mliter falt ta uis patros
hosuarte expustitus postos sut nagmine cast
Quoarinorium cexere uSIST ATIQUI
ocus egxigit ut quo armorũ genere uel instruendi uelmnanien
dsnt t rrenes R eserre tẽptemus: sed nbac paste. ano qua
poentus consueudo del&a ẽ. Nam lic& exemplo ghochierus
ceala norũ chumorũq equitum arma ꝓsiteri ꝓ edites cons¬
tt ct̃ nuditos: aburbe enm condita usq ad tempus diuu

Expanded text:
ceret, deinde armati cogebantur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a dextris sed etiam a sinistris partibus et insilire et desilire condiscerent, evaginatos etiam gladios vel contos tenentes. Hoc idem assidua meditatione faciebant, scilicet ut in tumultu proelii sine mora ascenderent qui tam ser facere gradu militari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse hosti ante expectatum positis stat in agmine castris. XX QVO ARMORVM GENERE VSI SINT ANTIQVI Locus exigit ut quo armorum genere vel instruendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua penitus consuetudo deleta est; nam licet, exemplo Gothorum et Alanorum Hunnorumque, equitum arma profecerint, pedites constat esse nudatos. Ab urbe enim condita usque ad tempus divi
Abbreviated transcription (Latin):
si prasui neles sleas cmpulis s&c. Inter principua lepiomu ⁊ eeri
nancos uocabuanti expellib uterentur. qđ ꝓpterca seruabatur
necigruus g alea uider&ur i prodi homini quigestaestr sl¬
qudi semp incapite: Misslib auit̃ quib utebatur pedestime
ereitus piled uccabantur ferro subtilictrigono p̃fixa unciarura
nos iam rarasint telae ꝑ arbari aut scutati pedires bis pepue
utuntur quas bebras uocant : & binas auã aetersas spro oe¬
ins pestunt sciendum p̃terta cũmisuilib agulorce seni sores be

Expanded text:
si proelii necessitas compulisset, inter principia legionum recipi nonicos vocant, ex pellibus uterentur; quod propterea servabatur ne gravis galea videretur in proelio homini qui gestabat aliquid semper in capite. Missilibus autem quibus utebatur pedestris exercitus pila vocabantur, ferro subtili trigono praefixa unciarum neneris apud nos iam rara sunt tela; barbari autem scutati pedites his praecipue utuntur, quas bebras vocant, et binas etiam ac ternas in proeliis portant. Sciendum praeterea, cum missilibus agitur, sinistr
Abbreviated transcription (Latin):
dum in disti possessorib trrones ꝑgratiã aut dissimula
tionẽ ꝓbantiũ tale sociantur armis. quales domini ha¬
bere fastidiunt: A magnisergo uiris : magnaq diligenłia

Expanded text:
dum indicti possessoribus tirones per gratiam aut dissdum indicti possessoribus tirones per gratiam aut disstionem probantium, tales sociantur armis, quales domini habere fastidiunt. A magnis ergo viris, magnaque diligentia,
Abbreviated transcription (Latin):
uestitur ut trrones nontantũ corporib sed&iã animir
prestantis simi diligantur ÷ Uires regni & romani
Nominis fundam̃tum in prima dilestor examinatione
consistunt: N eeleue hoc puteur officium.
aut par sim quib cũq: man dandum: quod apꝗdu&eres
incesta uaria generce iustutũ insestorio p̃cipũg
constat ẽẽ licudatum÷ Iuuentus enum cui
defensio ꝓunciarum cui bellorũ. ẽ cõmittenda
fortuna & genere sicopia supp&at &morib
deb& excellere : Honestus enum idoneum militem
reddit: uerecundia dum ꝓhib& fugee facit. ẽẽ.
uistorem : Quid enim ꝓdẽ siexer ceatur ignauds
siplurib: stipendiis mor&ur in castris: Nũquã exerci¬
tus ꝓfecit tẽpore cuius in ꝓbandis tyronib claudicarit elestio:
& quantũ usu experim̃tisq e cognouimus: hinc tot ubiq ab
hostib in latesunt clades : Dum longa pax militẽ in curi¬
osius legit dũ honestiores quiq ciuilia sestcrłur offitia.

Expanded text:
vertitur, ut tirones non tantum corporibus sed etiam animis vertitur, ut tirones non tantum corporibus sed etiam animis praestantissimi deligantur. Vires regni et Romani nominis fundamentum in prima dilectus examinatione consistunt. Nec leve hoc putetur officium aut passim quibuscumque mandandum; quod apud veteres inter tam varia genera virtutum in Sertorio praecipue constat esse laudatum. Iuventus enim cui defensio provinciarum, cui bellorum est committenda fortuna, et genere, si copia suppetat, et moribus debet excellere. Honestas enim idoneum militem reddit, verecundia, dum prohibet fugere, facit esse victorem. Quid enim prodest si exerceatur ignavus, si pluribus stipendiis moretur in castris? Numquam exercitus proficit tempore cuius in probandis tironibus claudicarit electio. Et quantum usu experimentisque cognovimus, hinc tot ubique ab hostibus inlatae sunt clades, dum longa pax militem incuriosius legit, dum honestiores quique civilia sectantur officia,
Abbreviated transcription (Latin):
inequis & canib: uistus multis declaratur indicus: sicut dosuis si¬
morũ hominũ disciplina conp̃hendit qđ &iã in ãpib mantuanus
austor dic̃. eẽ seruandũ: Nam duosunt genera hic melior
insignis & ore & rutulis clarus squamis ille horridus. alter
desidia latamq: tebens inglorius aleum: sit̃ ergo adaler¬
cens mastio operi deputandus. uigilantib oculis: eresta cerui¬
suris & pedib iñ scꝑflua carne distentis sed neruorũ duri¬
tia collestis: Cumhec intprone signa dephenderis.: ꝓcerita
equitur. Ut cuius astis uel eligendi uel penitus repudiandi
sint milites indagemus: Piscatores aucupes dulciarios
linteones. omnerq qui aliquid trestasre uidebuntur
ad grnec ea ꝑtinens longe arbitror pellendos
a castris : fabror ferrarios: carpentarior. macellarior:
&cer uorum aprorumq uenatores conuenit sociare
militiȩ: Ꝙ hoc ẽ. in quõ totius rei publice salus

Expanded text:
in equis et canibus virtus multis declaratur indiciis, sicut doctissiin equis et canibus virtus multis declaratur indiciis, sicut doctissimorum hominum disciplina comprendit; quod etiam in apibus Mantuanus auctor dicit esse servandum: Nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Sit ergo adulescens Martio operi deputandus vigilantibus oculis, erecta cervisuris et pedibus non superflua carne distentis sed nervorum duritia collectis. Cum haec in tirone signa deprenderis, proceritaNDI SINT VEL RESPVENDI Sequitur ut cuius artis vel eligendi vel penitus repudiandi sint milites indagemus.Piscatores aucupes dulciarios linteones omnesque qui aliquid tractasse videbuntur ad gynaecea pertinens longe arbitror pellendos a castris; fabros ferrarios carpentarios macellarios et cervorum aprorumque venatores convenit sociare militiae. Et hoc est in quo totius rei publicae salus
Abbreviated transcription (Latin):
re audaster inserre: Huic tedit instituto tyront pugnare ad¬
uersum quos lib& hostes inaciȩ formido nonerit: sed uoluptas
Quastxtura iufiores probatdi dit
Procceritatem trronum adincomam scio semꝑ ex astã : ta ut
se nos pedes uel ceste quinos & denas uncias inter alares equites
ul inprimis legionũ cohostib ꝓbarentur: sed tunc erat an¬
plior multitudo & plures miliuem seqbantur armatã neccũ
onon cnulis pars florentiorẽ addixerat iuuentutẽ. Ergo
necei sctas exigit non tam stactur e rationem habere : quã uiriũ
& pso bomero teste non fallitur. quitidẽum minorem. quidem
corpore sed fostiorem armis fuisse sigñificat E xuuil
Etpositione corporas acxosci pelicendo Quion¬
liores possier esse ⁊ yrores
ed qui dilestum asturus . ẽ. uehement̃ intendat: ut exiultu.
Sexoculis exomni conformatione membrorũ eos eligat : quiim¬
plere ualeant bellatores. Nc̃q non tantũ in hominib : sed&iã

Expanded text:
re, audacter inferre. Huic taliter instituto tironi pugnare adre, audacter inferre. Huic taliter instituto tironi pugnare adversus quoslibet hostes in acie formido non erit sed voluptas. V QVA STATVRA IVNIORES PROBANDI SINT Proceritatem tironum ad incomam scio semper exactam, ita ut senos pedes vel certe quinos et denas uncias inter alares equites vel in primis legionum cohortibus probarentur. Sed tunc erat amplior multitudo, et plures militiam sequebantur armatam; necdum enim civilis pars florentiorem abduxerat iuventutem. Si ergo necessitas exigit, non tam staturae rationem convenit habere quam virium. Et ipso Homero teste non fallimur, qui Tydeum minorem quidem corpore sed fortiorem armis fuisse significat. VI EX VVLTV ET POSITIONE CORPORIS AGNOSCI IN ELIGENDO QVI MELIORES POSSINT ESSE TIRONES Sed qui dilectum acturus est vehementer intendat ut ex vultu, ex oculis, ex omni conformatione membrorum, eos eligat qui implere valeant bellatores. Namque non tantum in hominibus sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
sed &iam ꝓfestius inbuuntur quȩ discuntur apueris: Oc̃ inde mi¬
bitaris alacritaos saltus & cursir. ante temptanda e: quã cor¬
pus date pigrescat. Velocitas enim .c̃ quȩ ꝑcepto exercitio
strenium efficit bellatorẽ Adol escentes legendisunt sicut ait
sallustius. Nam simul ac̃iuuentur belli patiens erat in castris
ꝑ liborem usu militiã discebant : mcliur eñ ẽ ut exereita¬
tun uinenis causecir &atem nondum aduenisse pugnandi
quamdoleat pr&erisse. Habcat quã statm umiuerra discendi
neo enim parua autleuis ars ud&ur armoru ÷ siuc equitẽ
sue peditem sagit tarium uelis inbu̾ere, siue scutatũ. arma¬
duine numeros om̃sq gestus docẽre ne locum dẽserat ne
ordines turbet ut misile &e dlsunaio istu. & magnis uiribiactat
ut fossam ducere. fudes scienter sigerei nouerit trastare scutum
& obliquis istib. uenientia tela: deflestere. Plagam̃ prudenter uita¬

Expanded text:
sed etiam perfectius imbibuntur quae discuntur a pueris. Deinde mised etiam perfectius imbibuntur quae discuntur a pueris. Deinde militaris alacritas, saltus et cursus ante temptandus est quam corpus aetate pigrescat; velocitas enim est quae percepto exercitio strenuum efficit bellatorem. Adulescentes legendi sunt, sicut ait Sallustius; nam ‘simul ac iuventus belli patiens erat in castris per laborem usum militiae discebant’. Melius enim est ut exercitatus iuvenis causetur aetatem nondum advenisse pugnandi quam doleat praeterisse. Habeat etiam spatium universa discendi; neque enim parva aut levis ars videtur armorum, sive equitem sive peditem sagittarium velis imbuere sive scutatum, armaturae numeros omnes omnesque gestus docere, ne locum deserat, ne ordines turbet, ut missile et destinato ictu et magnis viribus iaciat, ut fossam ducere, sudes scienter figere noverit, tractare scutum et obliquis ictibus venientia tela deflectere, plagam prudenter vita
Abbreviated transcription (Latin):
conpelli Qui ubi nom̃ dedere nilitie priũ laborar eode¬
curpelle postobe pendur & sdlem pulueremq. serns codiu¬
uismere. pote iu. sui u tantar &e rustico inter dum subdius
interdum subpapilionib: commorentur: Tunc demu adusum eru¬
diantur armorũ &si longior expeditio emergit: in angaruis plu¬
ut eo modo & corporib eorum robur accedat & animis: Nec in¬
ficiendum ẽ. post urbem conditã : romanos exciuitate
buntur sudorem cursubb e campestri exercitio collestum
Natansiuuentus abluebat intrberi: idem bellator idem
agricola genera tantũ mutabat armorum: qđ usq adeo ue:¬
rum .e. ut aranti quintio cincinnato distatura const& obla¬
tam. Exagris ergo subplendum robur p̃cipuȩ uid&ur ex¬
ercitus: Nescio quo modo enim minus mostem tim& qui
unc qua &ate milites legi conueniat exploremur. & quiden
Asi antiqua consu&udo seruanda. ẽ: Incipientẽ pubestatẽ.
adelilestum cogendam. nullus ignorat: Noneni tantũ. celerius

Expanded text:
borare, decurrere, portare pondus, et solem pulveremque ferre condiscant, parco victu utantur et rustico. Interdum sub divo, interdum sub papilionibus commorentur, tunc demum ad usum erudiantur armorum. Et, si longior expeditio emergit, in angariis pluut eo modo et corporibus eorum robur accedat, et animis. Nec inficiandum est, post Urbem conditam Rbantur; sudorem cursu et campestri exercitio collectum natans iuventus abluebat in Tiberi; idem bellator, idem agricola, genera tantum mutabat armorum; quod usque adeo verum est ut aranti Quintio Cincinnato dictaturam constet oblatam.Ex agris ergo supplendum robur praecipue videtur exercitus. Nescioquomodo enim minus mortem timet quiANDI SINT Nunc qua aetate milites legi conveniat exploremus. Et quidem, si antiqua consuetudo servanda est, incipientem pubertatem ad dilectum cogendam nullus ignorat; non enim tantum celerius
Abbreviated transcription (Latin):
in lapidosis locis conflistus habeatur. ut mons sit aliquis defenden¬
dus aut collis : ut ab oppugnatione castellorũ siue ciuitatũ lapi¬
dib: barbari fundisq pellendisint: DeexerCΙTIΟ pLUMBA
Nlumbatarũ quoq exercitatio quos mattio barbulor Tarũ¬
uocant : est trocdenda iuniorib : Nãm in illrrico dudum duģ
legiones fuer̃ quȩ sena milia militũ habuer̃ quȩ qđ histelis scien¬
tes utebantur : & fostiter mattio barbuli uocabantur:
Perhos longo tempore istrenuissime constat om̃a bellae confestu:
usq eo ut diodetianus & maximianus cũ a dimperium ꝑuenis seNt :
p romerito ustuitis hes mat tober bules idbus ns. aror ber culuan f

Expanded text:
in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendenin lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab oppugnatione castellorum sive civitatum lapidibus barbari fundisque pellendi sunt. XVII DE EXERCITIO PLVMBATARVM Plumbatarum quoque exercitatio, quos mattiobarbulos vocant, est tradenda iunioribus. Nam in Illyrico dudum duae legiones fuerunt quae sena milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Diocletianus et Maximianus, cum ad imperium pervenissent, pro merito virtutis hos Mattiobarbulos Iovianos atque Herculianos
Abbreviated transcription (Latin):
mioni surat sapentunt. Afriganis quidom scipio cũ aduersi
num martainor quexereuer populi romani subugiu itist¬
nent uãe acis cestaturus : aliter se siperiors fitur tuse
neredidit nis nomnib tentarur lestos sagit tarios mis cu¬
cerir dugent̃ coñuent iumiorer fundirum usim primi
basce uun t isularũ habrtactores & inuenise : & ita perse exer¬
cus se dicuntur. Vt miares paruos filios nullũ cibũ contingere
smereno: nisi quem̃ exfunda destinato lapide ꝑ utsi caent
tpe eñ aduersum bellatores cassidib: cata frastis loricisq mnom̃¬
tos tereter lapides defunda : Vel fustibalo destinate sagitie
noo omnib grauiores: Cũmembris integris I&ale tecm̃ uulnu
inpostant. & sme mnuda sanguinis hostus lapidis istu intereat.
Inomnib aũt u&erũ proeluis funditores miltas se nullus ignorat
quȩres ideo abuniuersis trronib frequenti exercitio discenda ẽ
quia fundam postare nullus ẽ labor & interdum ȩuen f&e ut

Expanded text:
mpar fuerat superavit. Africanus quidem Scipio, cum adversus Numantinos, qui exercitus populi Romani sub iugum miserant, esset acie certaturus, aliter se superiorem futurum esse non credidit nisi in omnibus centuriis lectos sagittarios miscuimi Balearium insularum habitatores et invenisse et ita perite exercuisse dicuntur ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Saepe enim adversum bellatores cassidibus catafractis loricisque munitos teretes lapides de funda vel fustibalo destinati sagittis sunt omnibus graviores, cum membris integris letale tamen vulnus importent et sine invidia sanguinis hostis lapide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut
Abbreviated transcription (Latin):
exercenda ẽ. semꝑ adpalor:. Ad dostores adhancrem̃ astifi¬
ces elegendi & maior adhibenda solestia ut arcũ scientes teneant.
ut fostiter inpleant: ut sinistroc fixasit utdextra cũ ratione
ducatur : ut adillud qđ feriundum ẽ. oculdi parit̃ animusq
consentiat. ut siue in equos siue interra . rectũ sagit tare doceat:
Quam astem & disci opus ẽ. diligent̃ : & cotidiano usu exercitioq
seouoinsd u tun ut utlitacs bemisagit tari in prodis habeadt
derto mlibris dedisaplna mlitiri quidente rtprdlis Ldeut̃¬

Expanded text:
exercenda est semper ad palos. Et doctores ad hanc rem artifiexercenda est semper ad palos. Et doctores ad hanc rem artifices eligendi et maior adhibenda sollertia ut arcum scienter teneant, ut fortiter impleant, ut sinistra fixa sit, ut dextra cum ratione ducatur, ut ad illud quod feriendum est oculus pariter animusque consentiat, ut sive in equo sive in terra rectum sagittare doceantur. Quam artem et disci opus est diligenter et cotidiano usu exercitioque servari. Quantum autem utilitatis boni sagittarii in proeliis habeant et Cato in libris de disciplina militari evidenter ostendit et
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim cestium nitor. uelauri argenti gemmarũq cõpie
hostes aut adreuerentiã nr̃am aut ad gratiã indinart
s ed solo terrore subiguntur armorũ. Dẽ inde in alus reb
sicut ait cato. siquid erratũ ẽ p̃otest post modũ corrigi:
procliorũ delista : em̃ dationẽ ñrecipiunt: cũpoena statim
sequatur errorem. Nam aut confestim pertunt quiignaui
ed ad inceptum reuestor trro quicum claua exerc&ur ad
Ipalũ hastila quoq ponderis grauioris quã uera futurae sunt.
iacula aduersum illũ palũ. tec̃quã aduersũ hominẽ iastare
compellitur . Inquã rẽ armorũ dostor adtendit : ut magnis
uirib astile contorqueat. Ut destinato istu uel inpalũ uel uixta
dirigat mis sile: &eñĩ exercitio & lacestis robur aderescit.¬
& iaculandi peritia atq usus adquiritur:
Tis DILICEXTER TYROES REBUEXDOS¬
ed prope testic uel quasta pars iuniorũ quȩ aptior potuerit
repperiri. arcubus ligneis sagittisq lusomiis illoripis

Expanded text:
Non enim vestium nitor vel auri argenti gemmarumque copiae hostes aut ad reverentiam nostram aut ad gratiam inclinant, sed solo terrore subiguntur armorum. Deinde in aliis rebus, sicut ait Cato, si quid erratum est, potest postmodum corrigi: proeliorum delicta emendationem non recipiunt, cum poena statim sequatur errorem; nam aut confestim pereunt qui ignave MISSIBILIA IACIENDA Sed ad inceptum revertor. Tiro qui cum clava exercetur ad palum hastilia quoque ponderis gravioris quam vera futura sunt iacula adversum illum palum tamquam adversus hominem iactare compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut magnis viribus hastile contorqueat, ut destinato ictu vel in palum vel iuxta dirigat missile. Eo enim exercitio et lacertis robur adcrescit et iaculandi peritia atque usus adquiritur. XV SAGITTIS DILIGENTER TIRONES IMBVENDOS Sed prope tertia vel quarta pars iuniorum, quae aptior potuerit repperiri, arcubus ligneis sagittisque lusoriis illos ipsos
Abbreviated transcription (Latin):
IM DoceNdos tURoues
ra&er ea illo exercitii. genere qđ armaturae uocant
& campi dostorib tradituri inbuendus ẽ. tyro qui usus
uel expaste seruatur : Constat enĩ &ic̃ nunc in omnib
proelus. aynatura melius pugnare : quã c&eros ex quo
intellegi deb& quantũ exercitatur. miles in exercitato
sit melior cũ armature: Vtcũq eruditi reliquos contu¬
bernaler suos bellandi aste p̃cedant : itac aut̃ se uere
apud maiores exercitii disciplina seruata ẽ: Ut & dosto¬
res armorũ duplicib: remuneracrentur ãnonis & mili¬
tes quiparum in illa ꝓlusione ꝓficerant. profrum̃to hor¬
deum cogerentur accipere: Nec ante eis intritico redde¬

Expanded text:
RAM DOCENDOS TIRONES RAM DOCENDOS TIRONES Praeterea illo exercitii genere quod armaturam vocant et campidoctoribus traditur imbuendus est tiro; qui usus vel ex parte servatur. Constat enim etiam nunc in omnibus proeliis armaturas melius pugnare quam ceteros. Ex quo intellegi debet quantum exercitatus miles inexercitato sit melior, cum armatura utcumque eruditi reliquos contubernales suos bellandi arte praecedant. Ita autem severe apud maiores exercitii disciplina servata est ut et doctores armorum duplis remunerarentur annonis et milites qui parum in illa prolusione profecerant pro frumento hordeum cogerentur accipere nec ante eis in tritico redde
Abbreviated transcription (Latin):
palum omni imp&u omni bellandi aste temptar&:
Inqua meditactione seruabatur illa cautella: ut itac trro adinfe¬
rendum uulnus in surger&: nequa paste ipse pater& cd
CEXDOS TYNOUES
re&er ea non cȩsim : sed punstm ferire discebant : Nam
cesim sepugnantes: ñ solum facile uincere : sed &iã de¬
risere romani. Cȩsa enim quouis impacu ueniat ñfre¬
quenter interfec̃: cum & armis uitalia defendantur &
os sibus: Ad cortoc punsti : duas uncias ad asta mostedis ẽ
Necesse. ẽ enĩ ut uitalia pen&r&: quicquid in mergitur:
dẽ inde dum cȩra infestur braccinum dextrũ latusq nudat᷑
Punstu aut̃ : testo corpore in festur & aduersariũ sau̾ciat
antequã uideat. Ideoq ad dimicandũ hoc p̃cipuȩ genere
usos constat eẽ romanos : dũpli aut̃ ponderis illa croctis.
& claua Ideo dabantur : ut cum uera & leuiora tro
arma sumpsiss& : uelut̃ gracuiore pondere liberoctus secu¬
rior a lacriorq: pugnap&
XIII ARmatu¬

Expanded text:
palum omni impetu, omni bellandi arte temptaret. palum omni impetu, omni bellandi arte temptaret. In qua meditatione servabatur illa cautela ut ita tiro ad inferendum vulnus insurgeret ne qua parte ipse pateret CENDOS TIRONES Praeterea non caesim sed punctim ferire discebant. Nam caesim pugnantes non solum facile vicere sed etiam derisere Romani. Caesa enim, quovis impetu veniat, non frequenter interficit, cum et armis vitalia defendantur et ossibus; at contra puncta duas uncias adacta mortalis est; necesse est enim ut vitalia penetret quicquid immergitur. Deinde, dum caesa infertur, brachium dextrum latusque nudatur; puncta autem tecto corpore infertur et adversarium sauciat antequam videat. Ideoque ad dimicandum hoc praecipue genere usos constat esse Romanos.Dupli autem ponderis illa cratis et clava ideo dabantur ut cum vera et leviora tiro arma sumpsisset velut graviore pondere liberatus securior alacriorque pugnaret. XIII ARMATV
Abbreviated transcription (Latin):
Anes: scuta deuimine inmodum cratum conrotundata
texebant : ita ut duplum pondus cratis haber&: Quã scutũ
publicũ habere consueuit. idemq clauar ligneas duplicis ȩque
ponderis : ꝓgladiis trronib: dabant. Eoq modo non tantũ
mane : sed&iam post meridiem exercebantur ad
palos. Palorũ enĩ usus ñ solum militib sed &iam gladiatorib
plurimum ꝓdest: Nedum quam aut arena aut campus incustũ
armis uirũ ꝓbauit : nisi quidiligent̃ exercitatus docebatur
adpalum : A singulis aut̃ teronib: singuli pali defigebantur
interram : ita ut netare ñ possint & sex pedib: eminerent :
Contrac illũ palũ  tcc̃quã contrac aduersariũ tyro cum crate
illa &claua uelut cũgladio se exercebat &icuto÷ Vt nunc
quasi caput aut faciem p&er& : nunc a la terib: minar&ur
interdum contender& põplites & crura succidere recede¬
r& adsultar& insiler& quasi p̃sentẽ aduersariũ sic

Expanded text:
nes: scuta de vimine in modum cratium corrotundata nes: scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebant ita ut duplum pondus cratis haberet quam scutum publicum habere consuevit, itemque clavas ligneas duplicis aeque ponderis pro gladiis tironibus dabant, eoque modo non tantum mane sed etiam post meridiem exercebantur ad palos. Palorum enim usus non solum militibus sed etiam gladiatoribus plurimum prodest, nec umquam aut harena aut campus invictum armis virum probavit nisi qui diligenter exercitatus docebatur ad palum. A singulis autem tironibus singuli pali defigebantur in terram ita ut nutare non possent et sex pedibus eminerent; contra illum palum tamquam contra adversarium tiro cum crate illa et clava velut cum gladio se exercebat et scuto, ut nunc quasi caput aut faciem peteret, nunc a lateribus minaretur, interdum contenderet poplites et crura succidere, recederet adsultaret insiliret, quasi praesentem adversarium, sic