comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
titu et uoltu fornicririe mulieris.
Que corã eo transiens ÷ circiubat
oberrans : et quasi aliquẽ querẽs
Erat aũt in medio domꝰ lãpas ac¬
censa: que copiose refulgens pe¬
tulantis illius mõstri. motus
et gestus lastinos aꝑte uideri fa¬
ciebat. Abat ergo fantastica me¬
retrix/ obtutu gironago cũcta per¬
lustyans / et singulorũ pene lcũlos
explorans quis dormiret quis ui¬
tfilaret/ diligencius ĩuestigans ⁊
si quẽ de suĩs ibidẽ forte agnosce¬
ret. si quis blandienti at lenoci¬
nanti consenciendo occurreret :
illũ cito p̃teriẽs hñc morosius m̃¬
tuens istũ delonge uisitans ÷ illi
magis appropians, manus quo
interdũ usq ad ora quiescẽciũ mol¬
liter applicens ͥ nichil intactũ.
nichil indiscussũ relinquere uole¬
bat: et quod ꝑ suggestionẽ semꝑ
interius actitat. hoc ꝑmittente do¬
mino ad ãmonitionẽm nrãmꝰ in
oculis spiritalis illius uiri uisibi¬

Expanded text:
titu et vultu fornicariae mulieris, titu et vultu fornicariae mulieris, quae coram eo transiens, circuibat oberrans et quasi aliquem quaerens. Erat autem in medio domus lampas accensa: quae copiose refulgens, petulantes illius monstri motus et gestus lascivos aperte videri faciebat. Ibat ergo phantastica meretrix obtutu gyrovago cuncta perlustrans et singulorum pene lectulos explorans, quis dormiret, quis vigilaret, diligentius investigans; si quem forte de suis ibidem agnosceret si quis blandienti ac lenocinanti consentiendo occurreret, illum cito praeteriens, hunc morosius intuens, istum de longe visitans, illi magis appropians: manus quoque interdum usque ad ora quiescentium molliter applicans. Nihil intactum, nil indiscussum relinquere volebat; et quod per suggestionem semper interius actitat, hoc permittente Domino ad admonitionem nostram, in oculis spiritualis illius viri visibi
Abbreviated transcription (Latin):
chi ĩ spũ p̃uidit et cã dõno rob̾¬
to abbati p̃dixit .cri. xxii¬
Ed qm̃ iotũdũ satis exemplũ
de hiis duobus atrethis xp̃i
retulimꝰ ad incitandũ teneros et
delicatos ne cõuersionẽ refugiãt
qm̃ nõ ẽ ĩnalida manus dñi ad
tenẽdũ. roborandũ et confirmã¬
dũ in sacio ordine qnͣtũlibet deli¬
tiosos: nũc triste nimis exemplũ
de aliis duobus subicimꝰ qui sus¬
cepto religionis habitu redierũt
retro post sathanãi ne forte quis
sancto ordini incorporatus cõtinuo
securitatẽ sibi ꝓmittat ÷ cũ tũc pͦ¬
mũ manus ad forcia mittere de¬
sius sanctitatẽ plu̾mũ uenera¬
batur. p̃mẽte corꝑis molestia
quadã uite in infirmitorio decũ¬
bebat. Nocte uero quadã post
matutinas quiescentibus ceteris
infirmis ⁊ ip̃e sicut erat feruẽtis¬
simus, more solito uigilabat et o¬
rabat in lecto Et ecce ꝑ ostiũ infir¬
mitorii demoniũ intrans oculis
eius manifeste apparuit : in ues¬

Expanded text:
chi in spiritu praevidit, et eam domno Roberto abbati praedixit. Sed quniam jucundum satis exemplum de his duobus athletis Christi retulimus ad incitandum teneros et delicatos, ne conversionem refugiant, quoniam non est invalida manus Domini ad tenendum, roborandum et confirmandum in sacro Ordine, quantumlibet deliciosos, nunc triste nimis exemplum de aliis duobus subjicimus, qui, suscepto religionis habitu, redierunt retro post Satanam, ne forte quis sancto Ordini incorporatus, continuo securitatem sibi promittat, cum tunc primum manus ad fortia mittere desius sanctitatem plurimum venerabatur, premente corporis molestia quadam vice in infirmitorio decumbebat. Nocte vero quadam post Matutinos, quiescentibus caeteris infirmis, ipse, sicut erat ferventissimus, more solito vigilabat et orabat in lecto. Et ecce per ostium infirmitorii daemonium intrans, oculis ejus manifeste apparuit in ves
Abbreviated transcription (Latin):
q uacaret ͥ btĩssim iohãnẽ eucĩgelis¬
tam p̃cipuo diligebat ciffcũ: in cuius
etiã scriptura atq mẽoria mira pasce¬
batur deuociõe ͥ studens ex dcĩs eius
sentẽtias tãꝙͣ mala puĩta de cerpere:
quib ltũlũ cõscie sue scipatũ tontra fe-¬
torẽ uitiorũ uirtutũ odore refoueret.
Frictũ ẽ aũt quadã uite in uigilia oĩ¬
ũ sanctorũ dũ missai ĩ cõuentu celebra¬
retur: ut ip̃e stans in ordĩe suo in cho¬
ro pistillo uigilantis sollicitudinis ĩ
mortariolo cordis ad susceptionẽ tãti
quondã archiepũs : a quib nõ solũ san¬
gũis : ẜ eciam fidei et deuocionis suctũ
trahens : domestico aĩatus eremplo pere¬
gre uiu̾e et peregre mori pro ipõ dnõ
ꝓposuit Quapropter reluta excelsa dig¬
nitate qua in trͣa sua singulariter pͣ¬
minebat cistertiẽẜ ordĩs habitũ ĩ ca¬
raualle sustepit : et de habũdãtia

Expanded text:
que vacaret, beatissimum Joannem evangelisque vacaret, beatissimum Joannem evangelistam praecipuo diligebat affectu: in cujus etiam scriptura atque memoria mira pascebatur devotione, studens ex dictis ejus sententias tanquam mala punica decerpere, quibus lectulum conscientiae suae stipatum, contra fetorem vitiorum virtutum odore refoveret. Factum est autem quadam vice in vigilia Omnium Sanctorum, dum missa in conventu celebraretur, ut ipse stans in ordine suo in choro, pistillo vigilantis sollicitudinis in mortariolo cordis ad susceptionem tantiquondam archiepiscopus, a quibus non solum sanguinis, sed etiam fidei et devotionis succum trahens, domestico animatus exemplo, peregre vivere, et peregre mori pro Christo Domino proposuit. Quapropter relicta praecelsa dignitate, qua in terra sua singulariter praeeminebat, Cisterciensis Ordinis habitum in Claravalle suscepit, et de abundantia
Abbreviated transcription (Latin):
alterũ senẽ qui ad sinistrã eius sedebat.
similiter osculcita ẽ eũ ÷ et nichilomꝰ
grudiũ cordis sui ei cd intuẽdũ pñta¬
uit Tũt uniuersi qui ciderãt mona¬
chi telesti pace a seniorib illis huit
inde mutuata de tante regine pñtia
salutare dei in gremio suo confouẽtis
in iubilũ et leticiã tordis letati sũt :
sicq cõuentu illo soluto uisio ab ocuł
intuẽtis sublata ẽ Tantã uero deuo¬
cionẽ de uisionis huiꝰ dulcedĩe senior
ille concepit: ut domũ capłi nõ ẽẽ cili¬
ud nisi secretariũ dei et portũ celi in¬
telligeret : ideoq quotiẽs ꝑ ante eandẽ
domũ transire debebat: totiẽs fere
contra locũ in quo mre misericordie
cũ adorando filio suo tesidere cõspere¬
rat inclincire solebat De quodã fr̃e
¶rater quidã religiosus aic tumẽs
deũ dũ proficiendi desiderio fla¬
graret et scĩs meditationib die noctu¬

Expanded text:
alterum senem, qui ad sinistram ejus sedebat, alterum senem, qui ad sinistram ejus sedebat, similiter osculata est illum et nihilominus gaudium cordis sui ei ad intuendum praesentavit. Tunc universi qui aderant monachi, coelesti pace a senioribus illis hinc inde mutuata, de tantae Reginae praesentia salutare Dei in gremio suo confoventis, in jubilum et laetitiam cordis laetati sunt, sicque conventu illo soluto visio ab oculis intuentis sublata est. Tantam vero devotionem de visionis hujus dulcedine senior ille concepit, ut domum capituli non esse aliud, nisi secretarium Dei et portam coeli intelligeret; ideoque quoties per ante eamdem domum transire debebat, toties fere contra locum, in quo matrem misericordiae cum adorando filio suo residere conspexerat, inclinare solebat. CAPUT XXX. De Frater quidam religiosus ac timens Deum, dum proficiendi desiderio flagraret, et sanctis meditationibus die noctu
Abbreviated transcription (Latin):
tus quadã uice sicut cib ip̃ius
ore ciuduuimꝰ uidit in uisione btissimã
uirginẽ mrẽ splendidissimo uultu et
habitu capło monachorũ p̃sidẽtẽ q̃ e
tiã in ip̃o capso. abbatis locũ et officiũ
gerere uidebatur. Hec pero bñdcm̃ fr¬
tũ uentris sui ꝑuulũ qui natus ẽ nob
gestabat in gremio: totus q cõuentꝰ
momathorũ tirta eã residebat ĩ ordĩe
suo Porro senior qui hec uiderat mir¬
batur atq iocũdabatur ualde ĩ con¬
spcũ gloriosi pueruli speciosi prefiliis
hoim et eiusdẽ satre puerpere: reuer¬
beratis otuł ꝓpter liũs clcũtatẽ non
satis p̃ualebat in faties in eocũ intẽ¬
dere Cũq iã expleto capło soluẽdus eẽt
cõuentus ille. imperiosa uirgo ad senio¬
rẽ illũ tõuersa qui ad eius dexterã se¬
debat oscłm patis ori eius dignanter
impressit: et insuꝑ bñdc̃m fructũ uen¬
tris sui ad intuendũ atq amplectẽdũ
obtulit ei Quo facto cõuertẽs se rid

Expanded text:
am vice, sicut ab ipsius ore audivimus, vidit in visione beatissimam Virginem matrem splendidissimo vultu et habitu capitulo monachorum praesidentem, quae etiam in ipso capitulo abbatis locum tenere, et officium gerere videbatur. Haec vero benedictum fructum ventris sui, parvulum qui natus est nobis, gestabat in gremio, totusque conventus monachorum circa eam residebat in ordine suo. Porro senior qui haec videbat, mirabatur atque jucundabatur valde in conspectu gloriosi pueruli speciosi prae filiis hominum, et ejusdem sacrae puerperae; at reverberatis oculis propter luminis claritatem, non satis praevalebat in facies eorum intendere. Cumque jam expleto capitulo solvendus esset conventus, imperiosa Virgo conversa ad seniorem illum, qui ad ejus dexteram sedebat, osculum pacis ori ejus dignanter impressit, et insuper benedictum fructum ventris sui ad intuendum atque amplectendum obtulit ei. Quo facto convertens se ad
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ Tales itaq ꝑsone tam sublime ᷤᷤ
honorib. reuerẽde dignitatib odore
uirtutũ btĩssimi prĩs nã bnardi sa¬
cri quo tistertiensis ordĩs puritate at¬
tracti improperiũ xp̃i cũctis egiptio¬
rũ pompis preferentes maluere sub
distiplina ordinis temporalit᷑ poti
macerari qmͣ impensis sibi fauorib

Expanded text:
ales itaque personae tam sublimes honoribus, reverendae dignitatibus, odore virtutum beatissimi Patris nostri Bernardi, sacri quoque Cisterciensis Ordinis puritate attracti, improperium Christi cunctis Aegyptiorum pompis praeferentes, maluere sub disciplina Ordinis temporaliter potius macerari quam impensis sibi favorib
Abbreviated transcription (Latin):
prẽ nr̃o magis ãmirer nescio: an
ꝙ tantã et insolitã gr̃ã a dnõ
ꝑcipere nõ semel s pluries meruit.
seu ꝙ tã excellẽtẽ grãm ꝑcipiens
nẽ eã apud se seruauit teste cõscĩa
s nec paucis tãtũ faĩliaribus sui ᷤ
eã reuelauit. qd̃ certe et ipm sine
periculo uix fieri posse uide̾̃tur:
uerũ in publico cõuẽtu. sicut supͣ
retulimꝰ corã uniuersitate fratrũ
eã sibĩ collatã ẽẽ manifestauitͥ et
tñ mẽtem adeo in timore dei solida
in gestis huiꝰ beciti uiri ꝙ adhuc
in carne degens nouicio cuidã in
clarãuallẽ grauit᷑ egrotanti cũ mł¬
titudĩe monachorũ/ in spũ apparuit.
predicens ei. ꝙ quĩta die foret mori¬
turus. et ꝙ ip̃a quĩta die: sole iam
ad occasũ uergente uisitans eũ ius-¬
sit confidere et nichil time̾ ͥ s recto
ꝓtinꝰ cursu ꝑtingere ad dnm ih̃m
xp̃m : et offerre ei hũilem sue tlare¬
uallensis faidie salutacionẽ. Ad

Expanded text:
Patre nostro magis admirer, nescio: an Patre nostro magis admirer, nescio: an quod tantam et tam insolitam gratiam a Domino percipere non semel, sed pluries meruit: seu quod tam excellentem gratiam percipiens, non eam apud se servavit, teste conscientia; sed nec paucis familiaribus suis eam revelavit, quod certe et ipsum sine periculo vix fieri posse videretur. Verum in publico conventu, sicut supra retulimus, coram universitate fratrum, eam sibi collatam esse manifestavit, et tamen mentem adeo in timore Dei solidatam in Gestis hujus beati Viri, quod adhuc in carne degens, Novitio cuidam in Clara-Valle graviter aegrotanti, cum multitudine monachorum in spiritu apparuit, praedicens ei quod quinta die foret moriturus; et quod ipsa quinta die, sole jam ad occasum vergente, visitans eum jussit confidere, et nihil timere, sed recto protinus cursu pertingere ad Dominum Jesum Christum, et offerre ei humilem suae Clarae-Vallensis familiae salutationem. Ad
Abbreviated transcription (Latin):
fratrũ meorũ ps̃tia corporali carẽ
cõpulsus fuissem. et ꝑ dñi grãz
concessũ michi ẽẽt. ut quod corꝑa¬
liter nõ poterã spiritaliter supplerẽ:
rediẽsq in spũ singulas cietiurẽ
officinas. qualiter se frẽs haberẽt
diligenter explorãs. etiã ad cellã
nouiciorũ accessi. In qua cũ uni¬
uersos in tĩore exultantes et ad pe¬
nitẽcie labores acrĩctos ĩuenissem:
te solũ nimia tristicia deperire cõ¬
siderans ĩgemui. Cũq blandiẽdo
tibi te michi astringere uellẽ. tu
me aduerscitus. et faciẽ a me a¬
uertens, amarissime flebas : ita
ut tuculla nr̃a lat̾mis tuis infũde̾¬
tur. Hec dicẽs pr sanctus et salu-¬
taribus monitis aggressus cap-¬
tuiũ. merorẽ fugauit : et in spiri¬
talis leticie libertatẽ iã pene tris¬
ticia ab sortũ reuocauit. Uere mi-¬
rabilis deus in sanctis suis. uere
ĩeffabilis deus: meffabilia oꝑa
eius:. Niuid enĩ in hoc beatissimo

Expanded text:
fratrum meorum praesentia corporali carere fratrum meorum praesentia corporali carere compulsus fuissem, et per Domini gratiam concessum mihi esset, ut quod corporaliter non poteram, spiritualiter supplerem; rediens in spiritu singulas circuirem officinas, qualiter se fratres haberent, diligentius explorans, etiam ad cellam Novitiorum accessi: in qua cum universos in timore Dei exsultantes, et ad poenitentiae labores accinctos invenissem, te solum nimia tristitia deperire considerans, ingemui. Cumque blandiendo tibi te mihi astringere vellem, tu me aversatus, et faciem a me avertens, amarissime fiebas, ita 1202 ut cuculla nostra lacrymis tuis infunderetur. » Haec dicens Pater sanctus, et spiritualibus monitis aggressus captivum, moerorem fugavit, et in spiritualis laetitiae libertatem, jam pene tristitia absorptum revocavit. 18. Vere mirabilis Deus in sanctis suis: vere ineffabilis Deus, et ineffabilia opera ejus. Quid enim in hoc beatissimo
Abbreviated transcription (Latin):
redibat. implens cellã probacioĩs
młtitudiẽ nouitiorũ. quorũ nũs
aliqñ usq ad centũ extendebatur:
ita ut ad horas dĩni officii. nouiciiᷤᷤ
chorũ replentibus. exceptis ꝑaicis
senioribus qui discipline ꝑ̃uidebãt.
monachi foris stare cogerẽtur
Cũ ergo ut sicut p̃diximꝰ cellam
nouiciorũ intrassetͭ et in lĩgua
sua illa placabili et edificatoria
cũctos hylares et ad obseruãtiã
saicri ꝓpositi feruẽtiores reddidisẜ:
unũ ex eis seorsũ reuocãs. dixit
cid eũ. Fili kinĩe᷑ uñ tibi hec tris¬
ticia. que intimos recessus cordis
tui tam ꝑniciose depascit᷑. No¬
uicio aũt pre ueretũdici uix aliqͥd¬
loqui audente. ait illi uere mitis
et hũils corde : qui se pastorẽ et
nõ mertẽnariũ ouibus exhibere
nouerat. Scio fili dilc̃ssime. scio
ea q̃ tirca te agũt᷑ : et ꝓpterea pr̃no
pietatis tibi cõpacior affectu. In
hac nãq tanta mora absencie me¬
e tũ desideratissima michi semꝑ

Expanded text:
ibat; implens cellam probationis multitudine Novitiorum, quorum numerus aliquando ad centum extendebatur, ita ut ad horas divini officii, Novitiis chorum replentibus, exceptis paucis senioribus, qui disciplinae providebant, monachi foris stare cogerentur . 17. Cum ergo, sicut praediximus, cellam Novitiorum intrasset, et in lingua sua illa placabili et aedificatoria cunctos hilares, et ad observantiam sacri propositi ferventiores reddidisset, unum ex eis seorsum revocans dixit ad eum: « Fili charissime, unde tibi haec tristitia, quae intimos recessus cordis tui tam perniciose depascitur? » Novitio autem prae verecundia vix aliqloqui audente, ait ille vere mitis et humilis corde, qui se pastorem, et non mercenarium omnibus exhibere noverat: « Scio, fili dilectissime, scio quae circa te aguntur; et propterea paterno pietatis tibi compatior affectu. In hac namque tanta mora absentiae meae, cum desideratissima semper mihi
Abbreviated transcription (Latin):
ste fidelis et prudẽs dispensa¬
tor ãnone dnĩce quodã tẽpore
pro causis eccłie solito ducius fo¬
ris moratus fuerat: siquidẽ pro
pace facienda / ꝓ scismate resarciẽdo
pro heresibus confutandis: freꝙ̃ter
ex mãdato sũmĩ pontifics. licet
ũutissimꝰ exire cogebatur Explici¬
tis itaq causarũ nexibus ꝓ quibꝰ
exierat ad monasteriũ reuertitur:
et qmͣcicius oportuĩtas datur. cel¬
lam nonĩciorũ ingreditur ͥ qua¬
tenus nouelli et teneri filioli qͦs
lacte nutriebat: qnͣto diucius sa¬
tre exhortacionis ipurĩs dulcedine
caruerant : tanto copiosius ab
uberibus consolacionis eius refĩ¬
terentur.  auaq uersũ enĩ pr̃¬
sanctus exibat. semẽ uerbĩ dei se¬
mĩabat suꝑ õnes ciquas. et uix

Expanded text:
ste fidelis et prudens dispensator annonae Dominicae quodam tempore pro causis Ecclesiae solito diutius foris moratus fuerat. Siquidem pro pace facienda, pro schismate resarciendo, pro haeresibus confutandis, frequenter ex mandato summi Pontificis, licet invitissimus, exire cogebatur. Explicitis itaque causarum nexibus, pro quibus exierat, ad monasterium revertitur, et quam citius opportunitas datur cellam Novitiorum ingreditur; quatenus novelli et teneri filioli, quos lacte nutriebat, quanto diutius sacrae exhortationis ipsius dulcedine caruerant, tanto copiosius ab uberibus consolationis ejus reficerentur. Quaquaversum enim sanctus Pater exibat, verbum Dei sem
Abbreviated transcription (Latin):
uñ fratres bibere debebãt Parũꝑ
ergo intra semetip̃m quid sibi faci¬
endũ eẽt deliberans cõtinuo sur¬
rexit: et tollẽs uasculũ uini cũctis
uidentibus urceo qui aquã habe¬
bat uinũ infudit: sigͥnũ faciens
ut õnes biberẽt ĩ coĩe alebat quip¬
pe corpus suũ infirmitate ꝑiclitari:
qmͣ in tãtilla remissione abstinẽcie
consciẽ sue maculã dare De quo eiꝰ
tam religioso facto fratres exhilara¬
ti pariter et edifiriti delectabilius
aquã illã biberũt : qmͣ si p̃ciosissim̃
unũ eis ꝓpinari fecisset legebant
nimirũ in uita et moribus optimui
tellerarii. qmͣ cõtẽmẽda sit tarnis
illecebra: qui nec pro tuẽda uel recu¬
peranda corporis sui sanitate pocu¬
lũ sumere acquieuit : uñ infirmis
occasionẽ scandali dedisse uideretur

Expanded text:
unde fratres bibere debebant. Parumper unde fratres bibere debebant. Parumper ergo intra semetipsum quid sibi faciendum esset deliberans, continuo surrexit; et tollens vasculum vini, cunctis videntibus, urceo qui aquam habebat vinum infudit, signum faciens, ut omnes biberent in commune. Malebat quippe corpus suum infirmitate periclitari quam vel in tantilla remissione abstinentiae conscientiae suae maculam dare. De quo ejus tam religioso facto fratres exhilarati pariter et aedificati, delectabilius aquam illam biberunt, quam si pretiosissimum vinum eis propinari fecisset. Legebant nimirum in vita et moribus optimi cellerarii sui quam contemnenda sit carnis illecebra, qui nec pro tuenda vel recuperanda corporis sui sanitate poculum sumere acquievit, unde infirmis occasionem scandali dedisse videretur
Abbreviated transcription (Latin):
sui circiuẽs. coĩ fratrũ mẽsa et uit¬
tu cõtentus eẽ. aquã cũ eis et ipẽ
bibens : nec facile aliud quid pre¬
ter coĩa pulmẽta sibi paciebatur
apponi Accidit autẽ quadã uice
ut dũ ad grangiã iturus ĩfirmae̾t᷑.
Quod sciens cõuersus qui cũ eo ire
debebat: ad priorẽ accessit. cellera¬
riũ infirmari suggessit: timere se
dicens. quia si aquã in grãgia si¬
cut solebat biberet ⁊ ĩfirmitati eiꝰ
pondus accresceret Iussu itaq pͥ¬
oris uasculũ uino plenũ secũ tulit
cellerario penitus hoc ignorante.
quod eciã ip̃ĩ sedenti cũ fratribus
cid mẽsã obtulit. signũ sicut moi̾s
ẽ ex ꝑte prioris faciens: ut causa
infirmitatis sue modico illo uino
solus uteretur Quãdo uero ille
pauꝑtatis et coĩs uite feruẽtissim
emulator in hoc cõsentiret. ut cete¬
ris oĩbus aquã bibentibus. ipse
solus poculo uini delc̃aretur: Erat
aũt uas aqua plenũ ĩ medio positũ:

Expanded text:
sui circumiens, communi fratrum mensa et vicsui circumiens, communi fratrum mensa et victu contentus esse, aquam cum eis et ipse bibens: nec facile aliud quid praeter communia pulmenta sibi patiebatur apponi. Accidit autem quadam vice ut ad grangiam iturus infirmaretur. Quod sciens conversus, qui cum eo ire debebat, ad priorem accessit; cellerarium infirmari suggessit, timere se dicens, quia si aquam in grangia, sicut solebat, biberet, infirmitati ejus pondus accresceret. Jussu itaque prioris vasculum vino plenum secum tulit, cellerario penitus hoc ignorante: quod etiam ipsi sedenti cum fratribus ad mensam obtulit; signum, sicut moris est, ex parte prioris faciens, ut causa infirmitatis suae modico illo vino solus uteretur. Quando vero ille paupertatis et communis vitae ferventissimus aemulator in hoc consentiret, ut, caeteris omnibus aquam bibentibus, ipse solus poculo vini delectaretur? Erat autem vas aqua plenum in medio positum,
Abbreviated transcription (Latin):
uere religionis exteriorũ ãmĩstracio
nil oberat: que tã multos a tramite
discipline claustralis solet auert̾e̾:
et in baratrũ secularis cõuersatio¬
nis ĩmergere. Quis aũt tante lau-¬
dis p̃coniũ digne ãmirari sufficiat.
ꝙ plus õnibus laborans. minus
õnibus accipiebat: ꝙ nullo petulã-¬
ti affectu ĩ officio suo detinebatur
quod quidẽ tẽporibus nr̃is rarissim̃
ẽ. s solo ĩtuitu kcaritatis ꝙ cũ cete¬
ris necessaria mĩstraret ipẽ egebat
ĩpluribus: Sane ad cõprobandũ
qmͣ fuit rigidus ĩ obseruãtia disci¬
pline. qmͣq districtus castigator
corporis surunũ ex laudabilibus
factis exẽpli causa ponemꝰ : ut hii
qui sanctorũ patrũ uirtutes ad ꝓ¬
fcm̃ suũ scrutari satagũt. si feruẽ¬
tes ĩ religione sũt. habeãt quod y¬
mitari debeant : sin uero remissi
uel infirmi habeant uñde se do-¬
leant. Solebat famulus dnĩ ge¬
rardus grangias ex debito officio

Expanded text:
verae religionis exteriorum administratio verae religionis exteriorum administratio nil oberat, quae tam multos a tramite disciplinae claustralis solet avertere, et in barathrum saecularis conversationis immergere. Quis autem tantae laudis praeconium digne admirari sufficiat, quod plus omnibus laborans, minus omnibus accipiebat, quod nullo petulantiae affectu in officio suo detinebatur; quod quidem temporibus nostris rarissimum est; sed solo intuitu charitatis; quod cum caeteris necessaria ministraret, ipse egebat in pluribus? Sane ad comprobandum quam fuit rigidus in observantia disciplinae, quamque districtus castigator corporis sui, unum ex laudabilibus factis ejus exempli causa ponemus, ut ni, qui sanctorum virtutes ad profectum suum scrutari satagunt, si ferventes in religione sunt, habeant quod imitari debeant; sin vero remissi vel infirmi, habeant unde de se doleant. Solebat famulus Domini Gerardus, grangias ex debito officii
Abbreviated transcription (Latin):
tatibus: quorũ gerardus pater
erat. Plango terte et suꝑ unuisi
qui de tuo gerarde zelo tonsilio et
exemplo robur nõ mediotre capie¬
bat Plango postremo et si nõ suꝑ
te ꝓpter te tamẽ Hinc prorsus hĩc¬
afficior grauiter: quia uehemẽter
amo De laudabili abstinẽtia dõni
Ot ͤ testiõniũ quod de uita et
cõuersacione dilecti fratris
sui gerardi reuerẽtissimꝰ pater ber¬
nardus ꝑhibuit quod nos de lõgo
sermoẽ ipsius diuersis ĩ lotis excer¬
pentes : ad demõstrandas tanti ui-¬
ri uirtutes cõtinuatĩ posuiꝰ Scĩ¬
mus uero fuscũ adulacioĩs et tãti
prĩs nr̃ĩ uerbis et sensibuᷤ lõge ꝓr¬
sus abfuisse. nec sãguĩs affectioẽ
attractũ ut uel uno uerbo plus
laudaret eũ: qm mera ueritas
laudãdũ ẽẽ censebat. Proinde si ue¬
rũ ẽ ymo quia uerũ ẽ testioniũ euiꝰ.
liquet profecto ꝑfc̃m ĩ uirtutibus
fuisse famulũ dnuĩ gerardũ: cui

Expanded text:
itatibus, quorum Gerardus pater itatibus, quorum Gerardus pater erat. Plango certe et super univequi de tuo, Gerarde, zelo, consilio et exemplo, robur non mediocre capiebat. Plango postremo, etsi non super te, propter te tamen. Hinc prorsus afficior graviter, quia vehementer amo. » CAPUT II. De laudabili abstinentia domni st testimonium, quod de vita et conversatione dilecti fratris sui Gerardi reverendissimus Pater Bernardus perhibuit, quod nos de longo sermone ipsius diversis in locis excerpentes, ad demonstrandas tanti viri virtutes continuatim posuimus. Scimus vero fuscum adulationis et tanti Patris nostri verbis et sensibus longe prorsus abfuisse, nec sanguinis affectione attractum, ut vel uno verbo plus laudaret eum quam mera veritas laudandum esse censebat. Proinde si verum est, imo quia verum est testimonium ejus, liquet profecto perfectum in virtutibus fuisse famulum Dei Gerardum, cui
Abbreviated transcription (Latin):
tribuat cito mori post te᷑ Nã pro
te nolui: nec tua te ficiudare glo¬
ria Porro suꝑuiue̾ tibi labor et
dolor: exite exite lat̾me iã pridẽ
exire tupiẽtesͥ exite quia is qui
uobis meatũ obstrurerat: cõmea¬
uit Non sũ insensibilis fateor ad
penas : horreo mortẽ meã et meoꝵ.
Meus erat gerardus : meꝰ plane.
affectu: Is recessit a me : sentio le¬
sus sũ et grauiter. Ignoscite filii:
ĩmo si filii uitẽ dolete paternã.
Doleo suꝑ te gerarde karissime ⁊
nõ quia dolendus. s quia ablatꝰ:
et ideo fortassis dolendũ mͥ pocius
suꝑ me. qui bibo talicẽ amaritu¬
dinis Ubi ẽ mors uictoria tua.
Ubi ẽ mors stimulus tuꝰ. Gercir¬
dus te nõ formidat larualis effigi¬
es⁊ gerardus ꝑ medias fauces tua ᷤᷤ
transit ad prĩam : nõ mõ securus
sed et letabũdus et laudãs. Plã¬
go igitur primũ suꝑ mea ipsius
plaga: atq huiꝰ iactura domus.
Plango deinde suꝑ pauperũ ncc̃ĩ¬

Expanded text:
tribuat cito mori post te? Nam pro tribuat cito mori post te? Nam pro te nolim, nec tua te fraudare gloria. Porro supervivere tibi labor et dolor. Exite, exite, lacrymae, jam pridem exire cupientes. Exite, quia is qui vobis meatum obstruxerat, commeavit. Non sum insensibilis, fateor, ad poenas; horreo mortem meam et meorum. Meus erat Gerardus, meus plane. affectu? Is recessit a me; sentio, laesus sum, et graviter. Ignoscite, filii, imo, si filii, vicem paternam. Doleo super te, Gerarde charissime; non quia dolendus, sed quia ablatus. Et ideo fortassis dolendum mihi potius super me; quia bibo calicem amaritudinis. Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, stimulus tuus? Gerardus te non formidat, larvalis effigies! Gerardus per medias fauces tuas transit ad patriam, non modo securus, sed et laetabundus et laudans. Plango igitur primum super mea ipsius plaga, atque hujus jactura domus. Plango deinde super pauperum necess
Abbreviated transcription (Latin):
quia caro mea et frater mens ẽ.
Hoc aũt securus addo. in utilis
et oĩbus et p̃ oĩbus fuit: utilis
ĩ ꝑuis et magnis ÷ ĩ priuatis et
publicis: foris et intũs Merito
ex eo pendebã totus : qui mn᷑ totum
erat Solũ pene reliquerat mithi:
prouisoris honorẽ et nomẽ Nam
opus ipẽ faciebat. Ego uocitabar
abbas : ẜ ille p̃erat in sollicitudiẽ
Merito requieuit ĩ illo spũs meus:
ꝑ quẽ licebat delectari in dñoͬ p̃¬
dicare liberius: orare securius:
mẽs cobria ⁊ quies grata: sermo
efficatior. oracio ꝑĩgnior: frequẽ¬
cior lecio ÷ et feruẽtior affectus. Neu
sublatus es ÷ et hec oĩa simul. Te¬
cũ pariter abierũt om̃s delicie et le¬
tiaie mee: Iam cure itruerũtꝰ. iam
molestie hinc mee pulsant. et an-¬
gustie undiq solũ me reppererũt.
sole michi te abeũte remãserũt: so¬
lus sub sartina gemo. Aut pone̾
aut opprimi necesse ẽ: quia tu tu¬
os humeros subduxisti. Quis m̾

Expanded text:
quia caro mea et frater meus est. quia caro mea et frater meus est. Hoc autem securus addo, mihi utilis in omnibus et prae omnibus fuit; utilis in parvis et magnis, in privatis et publicis, foris et intus. Merito ex eo pendebam totus, qui mihi totum erat. Solum pene reliquerat mihi provisoris honorem et nomen; nam opus ipse faciebat. Ego vocitabar abbas; sed ille praeerat in sollicitudine. Merito requievit in illo spiritus meus, per quem licebat dilectari in Domino, praedicare liberius, orare securius. mens sobria, quies grata, sermo efficacior, oratio pinguior, frequentior lectio, et ferventior affectus. Heu, sublatus es, et haec omnia simul. Tecum pariter abierunt omnes deliciae et laetitiae meae. Jam curae irruerunt, jam molestiae hinc inde pulsant, et angustiae undique solum me reperiunt, solae mihi te abeunte remanserunt; solus sub sarcina gemo. Aut ponere, aut opprimi necesse est; quia tu tuos humeros subduxisti. Quis mihi
Abbreviated transcription (Latin):
en didici que nestiebã : et qui doctu¬
nis aduenerã. doctus magis abces¬
si. Nec mirũ deme ⁊ cũ magni sa
pientes uiri idipm nichilonnꝰ de
illo sibi accidisse testentur. Non
cognouit lrãturã ⁊ ẜ habiit lrã¬
rũ ĩuẽtorem sensũ : habuit et illu¬
minãtẽ spiritũ Nec ĩ maxinus
tantũ : ẜ ĩ mĩmis marimus erat
Quid uerbi cansa ĩ edificiis ĩ a-¬
gris ortis. aquis. tũctis deniq ar¬
tibus. seu oꝑibus rusticorũ ÷ quid
in qͣm uel ĩ hoc genere rerũ gerar¬
di subterfugit peritiã: Cemẽta¬
riis fabris agricolis ortolanis. su-¬
toribus atq textoribus facile ma-¬
gister erat: Cũ iudicio om̃i õĩbus
eẽt sapiẽtior. solus in suis oculis
nõ erat sapiens. utinã młtos et¬
si minus sapiẽtes. nõ plus tan¬
geret illa maledictio: ue qui sapi¬
entes estis ĩ oculis urĩs Saẽtibꝰ
ista loquor: et adhuc plura de hiiꝰ
de illo exꝑtis et cõꝑtis. Pario ãt:

Expanded text:
ea didici, quae nesciebam: et qui doctuea didici, quae nesciebam: et qui docturus adveneram, doctus magis abscessi. « Nec mirum de me, cum magni ac sapientes viri id ipsum nihilominus de illo sibi accidisse testentur. Non cognovit litteraturam, sed habuit litterarum inventorem sensum, habuit et illuminantem Spiritum. Nec in maximis tantum, sed et in minimis maximus erat. Quid, verbi causa, in aedificiis, in agris, hortis, aquis, cunctis denique artibus seu operibus rusticorum; quid inquam, vel in hoc genere rerum Gerardi subterfugit peritiam? Caementariis, fabris, agricolis, hortulanis, sutoribus atque textoribus, facile magister erat. Cumque judicio omnium omnibus esset sapientior, solus in suis oculis non erat sapiens. Utinam multas etsi minus sapientes, non plus tangeret illa maledictio: Vae qui sapientes estis in oculis vestris . Scientibus ista loquor, et adhuc plura his de illo expertis et compertis. Parco autem,
Abbreviated transcription (Latin):
bat. ipẽ egeret in pluribus: uerbi
tausa: cibo aut ueste Gracias tibi
frater de oĩ fructu meorũ. si quis ẽ
in dnĩo studiorũ: tibi debeo si profe-¬
ci si profui Tu intricabaris et ego
tuo bñficio feriatus sedebã michi:
aut certe dĩnis sanctius occupabar
obsequiis : aut doctrine filiorũ uti-¬
lius intendebã. Cur enĩ securus in¬
tus nõ eemͥ cũ te scirẽ agentẽ foris
manũ dexterã meã lumẽ oculorũ
Sed quid dixi foris agente illũ qua¬
si interna gerardus nestiret ͥ ac
spiritualiũ expeͣrs eẽt donorũ: Ro-¬
rũt qui illũ norũt spuãles: qͣm
uerba eius spiritũ redolerẽt. Norũt
cõtubernales. qmͣ mores eius et stu¬
dia nõ carnẽ saperẽt: s feruerẽt
spiritu. Quis illo rigidior ĩ tusto¬
dia discipline ÷ quis ĩ castigando
corpus suũ districtior. quis suspẽ¬
sior ĩ contẽplando: subtilior m
disserendo: Auociẽs tũ eo disserens

Expanded text:
ret, ipse egeret pluribus, verbi ret, ipse egeret pluribus, verbi causa, cibo, aut veste. Gratias tibi, frater, de omni fructu meorum, si quis est in Domino, studiorum; tibi debeo si profeci, si profui. Tu intricabaris, et ego tuo beneficio feriatus sedebam mihi, aut certe divinis sanctius occupabar obsequiis, aut doctrinae filiorum utilius intendebam. Cur enim securus intus non essem, cum te scirem agentem foris, manum dexteram meam, lumen oculorum Sed quid dixi foris agentem illum? quasi interna Girardus nesciret, ac spiritualium expers esset donorum. Norunt qui illum norunt spirituales, quam verba ejus spiritum redolerecontubernales, quam mores ejus et studia non carnem saperent, sed ferverent spiritu. Quis illo rigidior in custodia disciplinae? quis in castigando corpus suum districtior? quis suspensior in contemplando, subtilior in disserendo? Quoties cum eo disserens,
Abbreviated transcription (Latin):
reret: cui prior forte gerardus oc¬
currisset Occurrebat aũt aduẽtãti¬
bus opponẽs se: ne subito meũ ociũ
incursarent. Si quibus sane sa-¬
tiffacere per se nõ quibat: hos per-¬
ducebat ad me: ceteros emittebat.
Ouirũ industriũ ⁊ o cimitũ fidelẽ.
et amico gerebat amorẽ : et officiis
caritatis nõ deerat. Qiuis uatua
recessit ab eo manu: Si diues con¬
siliũ: si pauper subsidiũ reportabat.
Nec querebat que sua erant : qui
se mediis ingerebat curis. ut ego
uatarẽ Sperabat enĩ sicut erat hu¬
milimꝰ maiorẽ de nra quiete fuic¬
tũ: qmͣ si uacaret ip̃e. Interdũ tam
postulabat absolui. et alteri cedere:
quasi qui meluis prouideret. S
ubi ille ĩueniretur: Nec petulãti
aliquo ut assolet ĩ eo. officii detine¬
batur affectu: s solo ĩtitu carita¬
tis. Si quidẽ plus õnibus labora¬
bat et minus õnibus accipiebat
ita ut sepe cũ aliis ncc̾ãria mĩstra¬

Expanded text:
reret, cui prior forte Gerardus ocreret, cui prior forte Gerardus occurrisset. Occurrebat autem adventantibus, opponens se, ne meum otium incursarent. Si quibus sane satisfacere per se non quibat, hos adducebat ad me: caeteros emittebat, O virum industrium! o amicum fidelem! et amico gerebat amorem, et officiis charitatis non deerat. Quis vacua recessit ab eo manu? Si dives, consilium: si pauper, subsidium reportabat. Nec quaerebat quae sua erant, qui se mediis ingerebat curis, ut ego vacarem. Sperabat enim, sicut erat humillimus, majorem de nostra quiete fructum, quam si vacaret ipse. Interdum tamen postulabat absolvi, et alteri cedere, quasi qui melius provideret. Sed ubi ille inveniretur? Nec petulanti aliquo, ut assolet, in eo officii detinebatur affectu, sed solo intuitu charitatis. Siquidem plus omnibus laborabat, et minus omnibus accipiebat, ita ut saepe cum aliis necessaria ministra
Abbreviated transcription (Latin):
nisi mors. Quãdo enĩ me unuis
uiuũ desere̾s: Omĩno opus mortiᷤ.
horrendũ diuorciũ. Quis enĩ tã
suaui uinculo nr̃i nõ peꝑcisset a¬
moris ÷ nisi tocius suauitatis ĩimi-¬
ca mors: Ad õne quod emerserit
respicio ad gerardũ ut cõsueuerã:
et nõ ẽ Heu tũc ingemisto miser
sicut homo sine adiutorio. Quẽ cõ-¬
sulã in ambigius. cui ĩ aduersis
fidam quis portabit onera. quis
pericula ꝓpulsabit᷑. Nõne ubiq gf¬
sus meos. gerardi otuli anteibant.¬
e nocius qmͣ meũ ipiũs habebãt:
familiarius incursabantͥ arcius
urgebant: Nõne in lingua tua-
illa placabili et potenti. meã a ser¬
monibus seculi frequẽtissime uen¬
dicabas: et amico reddebas silẽcio:
Dñs dederat illi linguã eruditam:
ut sciret qñ deberet proferre sermo¬
nẽ. Ita deniq in prudẽtia respon¬
sionũ suarũ et in gracia data sibi
desuꝑ et domestitis satisfaciebat
et exteris : ut pene me nemo reqͥ¬

Expanded text:
nisi mors. Quando enim me vivus nisi mors. Quando enim me vivus vivum desereres? Omnino opus mortis, horrendum divortium. Quis enim tam suavi vinculo nostri non pepercisset amoris, nisi totius suavitatis inimica mors? Ad omne quod emerserit, respicio ad Gerardum, ut consueveram, et non est. Heu! tunc ingemisco miser, sicut homo sine adjutorio. Quem consulam in ambiguis, cui in adversis fidam, quis portabit onera, quis pericula propulsabit? Nonne ubique gressus meos Gerardi oe notius, quam meum ipsius habebant, familiarius incursabant, acurgebant? Nonne in lingua tua illa placabili et potenti meam a sermonibus saeculi frequentissime vindicabas, et amico reddebas silentio? Dominus dederat ei linguam eruditam: ut sciret, quando deberet proferre sermonem. Ita denique in prudentia responsionum suarum, et in gratia data sibi desuper, et domesticis satisfaciebat et exteris: ut pene me nemo requi
Abbreviated transcription (Latin):
cellerarius constitutus ẽ. Qmͣ uero
strẽnue qmͣq prudenter et hũiliter
officiũ sibi creditũ ãmĩstrauerit
bili illa sua facũdia sermonẽ piis-¬
simo luctu plenũ ĩ cõuẽtu fratrũ
faceret : inter cetera sic ait. Scitis
o filii qͣm iustus sit dolor meus : qmͣ
dolenda plaga mea Cernitis nẽpe
qm fidus comes deseruit me ĩ uia
hac qua ambulabã : qmͣ uigil ad
curã÷ qmͣ nõ segnis ad opus : qm
suauis ad mores. Quis ita michi
ꝑnecessarius : cui eque dilectus e¬
goͬ Frater erat genere ÷ sed religi¬
one germanior Dolete queso uitẽ
meam : quibus hec nota sũt.
Infirmus corpore eram. et ille por¬
tabat me ÷ pusillus corde. et con¬
fortabat me Piger eram et negͥ¬
ligens et ertiabat mer ĩpnouidus
et obliuiosus et tõmonebat me.¬
A ruo michi auulsus es: Quo m
raptus e manibus homo unani¬
mis homo secũdũ cor meũ. ilma¬
uimus nos in uita. quõ ĩ morte
sumꝰ separati: Amarissima seꝑa¬

Expanded text:
cellerarius constitutus est. Quam vero cellerarius constitutus est. Quam vero strenue, quamque prudenter et humiliter officium sibi creditum administraverit,bili illa sua facundia sermonem piissimo luctu plenum in conventu fratrum faceret, inter caetera sic ait: « Scitis, o filii, quam justus sit dolor meus! quam dolenda plaga mea. Cernitis nempe quam fidus comes deseruit me in via hac qua ambulabam! quam vigil ad curam, quam non segnis ad onus, quam suavis ad mores! Quis mihi ita pernecessarius, cui aeque dilectus ego? Frater erat genere, sed religione germanior. Dolete, quaeso, vicem meam, quibus haec nota sunt. Infirmus corpore eram, et ille portabat me; pusillus corde, et confortabat me. Piger eram et negligens, et excitabat me; improvidus et obliviosus, et commonebat me. Quo mihi avulsus es? Quo mihi raptus e manibus, homo unanimis, homo secundum cor meum? Amavimus nos in vita, quomodo in morte sumus separati? Amarissima sepa
Abbreviated transcription (Latin):
dĩnitus cõpedes eius confracte sũt.
claustra etiã carteris sponte reser¬
ta sũt : exiens q gerardus ꝑ medi¬
li illorũ qui se captiuauerãt et re¬
cluserant liber incedebat. Sicq
a gemina captiuitate. corꝑis sc̃ilic
et aĩe magna dei misericordia li¬
beratus ita ut ex sentẽtia dicere
posset. uirga tua et baculus tuus
dnẽ. ipã me consolata sũt: cũ fra¬
tribus siuis ceterisq qui ĩ e̾adẽ spiri¬
talis milicie sacramẽta iurauerãt
cisterciũ uenit: tanto huĩlius et
deuotius uotũ quod uouerat dnõ
redditurus: quãto ex sola dĩna
festo miraculo edoctus sibi ĩesse sci-¬
ebat. Postmodũ uero cũ reuerẽtis¬
simus pater stephanus cisterciensis
abbas beatũ bernardũ et fratres eꝰ
cũ aliis uiris religiosis ad edificãdã
domũ clareuallis misisset: ip̃mq ue¬
nerabilẽ bernardũ ceteris prefecisset
abbatẽ : dõnus gerardus ĩ eãdẽ domo

Expanded text:
divinitus compedes ejus confractae sunt, divinitus compedes ejus confractae sunt, claustra etiam carceris sponte reserata sunt, exiensque Gerardus, per medium illorum qui se captivaverant et recluserant liber incedebat. Sicque a gemina captivitate, corporis scilicet et animae magna Dei misericordia liberatus, ita ut ex sententia dicere posset: Virga tua et baculus tuus, Domine, ipsa me consolata sunt , cum fratribus suis, caeterisque, qui in eadem spiritualis militiae sacramenta juraverant, Cistercium venit, tanto humilius et devotius votum quod voverat Domino redditurus, quanto ex sola divinafesto miraculo edoctus, sibi inesse sciebat. Postmodum vero, cum reverendissimus Pater Stephanus Cisterciensis abbas, beatum Bernardum et fratres ejus, cum aliis viris religiosis, ad aedificandam domum Claraevallis misisset, ipsumque venerabilem Bernardum caeteris praefecisset abbatem, dominus Gerardus in eadem domo
Abbreviated transcription (Latin):
magis ac magis contristari et
anriari cepit eo ꝙ uotũ quod do¬
mino uouerat redde̾ ꝓhiberetur:
qd̾q cũ liberũ sibi fuisset amore
seculi debriatus. uouere et reddere
contẽpsisset. bernardus uero tũ nͥ
loqui ei ꝑmitteretur : accedẽs ad
carcerẽ tlamauit . Sato frater ge¬
rarde. quia ituri sumꝰ ĩ proximo:
et monasteriũ introituri Tu uero
quãdo quidẽ exire nõ licet. hic mo¬
nachus esto : sciens quod uis. et nõ
potes pro facto reputari. Aliꝙͣto itaz
tempore in carcere clausus et cõpeꝰ¬
dibus uinctus: didicit durũ eẽ sibi
contra st̾imulũ gratie dei recalcitra¬
rei didicit inꝙͣ fellea dulcedo amno̾is
huiꝰ seculi. quãtis calamitatibus
quãtisue amaritudinibus repleat ᷑
Demũ cũ sufficiẽter et salubriter ꝓ
obstinacione sua castigatus a dnõ
fuisset: quadã nocte audiuit ĩ sõp¬
nis uocẽ dicentẽ sibi hodie liberabe¬
ris. Eñdẽ itaq die circu uesperam

Expanded text:
magis ac magis contristari et magis ac magis contristari et anxiari coepit, eo quod votum quod Domino voverat reddere prohiberetur; quodque cum liberum sibi fuisset, amore saeculi debriatus, vovere et reddere contempsisset. Bernardus vero, cum nec loqui ei permitteretur, accedens ad carcerem clamavit: « Scito, frater Gerarde, quia ituri sumus in proximo, et monasterium introituri. Tu vero quando quidem exire non licet, hic monachus esto, sciens quod vis et non potes, pro facto reputari. » Aliquando itaque tempore in carcere clausus et compedibus vinctus, didicit durum esse sibi contra stimulum gratiae Dei recalcitrare. Didicit, inquam, fellea dulcedo amoris hujus saeculi quantis calamitatibus, quantisve amaritudinibus repleatur. Demum cum sufficienter et salubriter pro obstinatione sua castigatus a Domino fuisset, quadam nocte audivit in somnis vocem dicentem sibi: « Hodie liberaberis. » Eadem itaque die circa vesperam
Abbreviated transcription (Latin):
tere eiusdẽ fratris sui lancea ĩfixa
ei apparuit presagiũ futurorũ mer¬
q digitũ loco lateris ĩ quo lãceã
solus ipẽ uidebat apponẽs: ueni¬
et inꝙͣ dies et tito ueniet: cũ lan¬
tea lateri huic infixa ꝑuiũ faciet
iter et ad cortuũ consilio calutis
tue quod aspernaris: et timebis
quidẽ. sed mĩme morieris. Sic
dc̃m sicq factũ ẽ. Paucissimis¬
nãq ĩterpositis diebus circũual¬
latus ab ĩnnicis capitur et uul¬
neratur iuxta uerbũ fratris sui:
lanceãq ip̃i lateri eidemq loco
quo predictũ fuerat infirũtrahẽs
et mortẽ quasi iã pñtẽ ꝑhorrescẽs
clamabat. Monachus sũ: mona¬
chus sũ cistertiensis Nichi lonnꝰ
tamẽ captus : et ĩ custodia reclu-¬
sus ẽ. Porro de uulnere p̃ter spem
tito cõualuit : ꝓpositũ uero seu uo¬
tũ quod uouerat nõ mutauit.
Cl̃q frater eius laboraret ut erui
posset. ẜ nil proficeret: gerardus

Expanded text:
tere ejusdem fratris sui lancea infixa tere ejusdem fratris sui lancea infixa ei apparuit praesagium futurorum. Moxque digitum loco lateris in quo lanceam solus ipse videbat, apponens: « Veniet, inquit, dies, et cito veniet. Cum lancea lateri huic infixa pervium iter ad cor tuum, consilio salutis tuae, quod modo aspernaris; et timebis quidem, sed minime morieris. » Sic dictum, et sic factum est. Paucissimis interpositis diebus circulatus ab inimicis, capitur et vulneratur juxta verbum fratris sui, lanceamque ipsi lateri, eidemque loco, quo praedictum fuerat, trahens, et mortem quasi jam praesentem perhorrescens, clamabat: « Monachus sum, monachus sum Cisterciensis. » Nihilominus tamen captus, et in custodia reclusus est. Porro de vulnere praeter spem cito convaluit, propositum vero seu votum quod voverat, non mutavit. Cumque frater ejus laboraret, ut erui posset sed nil proficeret, Gerardus
Abbreviated transcription (Latin):
postiodũ ĩ oĩ cõuersacioe sua eius¬
dẽ cõuersionis exerciciis adhesit.
Cũ enĩ seriuus dei bernardus in
adolescentia tãꝙͣ tenerrimꝰ lig¬
nĩ uermiculus delicatus existẽs
spũ sancto p̃uẽtus manũ ad for¬
cia mittere ꝓposiusset: et cõuersio
nis graciã mẽte cõceptã dnõ uo
uisset. eodẽ quoq spiritu ĩflãma¬
tus cõuersionis socios qͣquauer¬
sũ colligeret. cũ iã ceteri fratres
eius saluitaribus monitis assen¬
sũ prebuissẽt: gerardus salubre
consiliũ difficilius admittebat :
qr cũ eẽt miles ĩ armis strẽnuuis
iuuẽtutis robore ualidus. magͥ¬
ne prudẽtie. benignitatis eximie.
et qui ab oĩbus diligeretur: ra¬
dicẽ cordis. huiꝰ mũdi põpis et ua¬
nitatibus alcius infixerat. Eñs
obstinato c̃o fratris sui monita
repelleret. bernardus fide iã igͥne
us foatemeq caritatis zelo mirũ
ĩmodũ exasperatus : sco ĩquit
scio. sola uexatio intellectũ dabit
auditui. Et ecce p̃sencialiter in la¬

Expanded text:
postmodum in omni conversatione sua ejusdem conversionis exercitiis adhaesit. Cum enim servus Domini Bernardus in adolescentia sua tanquam tenerrimus ligni vermiculus delicatus existens, Spiritu sancto praeventus manum ad fortia mittere proposuisset, conversionis etiam gratiam mente conceptam Domino vovisset, eodem quoque Spiritu inflammatus conversionis socios quaquaversum colligeret: cum jam caeteri fratres ejus salutaribus monitis assensum praebuissent, Gerardus salubre consilium difficilius admittebat, quia, cum esset miles in armis strenuus, juventutis robore validus, magnae prudentiae, benignitatis eximiae, et qui ab omnibus diligeretur, radicem cordis hujus mundi pompis et vanitatibus altius infixerat. Cumque obstinato animo fratris sui monita repelleret, Bernardus fide jam igneus, et fraternae charitatis zelo mirum in modum exasperatus: « Scio, inquit, scio, sola vexatio intellectum dabit auditui. » Et ecce praesentialiter in la
Abbreviated transcription (Latin):
nis huiꝰ oĩs a corde faũli dei remo¬
ueretur scrupulus qui prius crebro
appare̾ solebat intercessionis openi
flagitãs deĩceps nec ip̃i abbati nec.
alteri ciuꝙͣ apparuit ⁊ ut eciã per
hor magna misericordia dei se in
nuo penitẽciũ et in purgatoriis lociꝰ
ad siłitudinẽ dei reformãdorũ recep¬
tũ fuisse declararet. Quis rogodi¬
uine bonitatis et demẽtie uisceaͣ
suꝑ nos miseros et ꝑctõres digne
estimare sufficiat: S sicut certis¬
sime credit catholica mr̃ eccłia do¬
minũ ihm̃ pro pccõribus et impiis
in passione et morte sua ĩnocẽtissi¬
mũ sãguinẽ suũ fudisse ita pror¬
sus incertissim ẽ quisnã sit ille
qui ad redẽptionis huiꝰ sacramẽ¬
tũ ꝑtineat uł quis ille qui non
ꝑtineat : ideoq merito iudicare
phibemur ⁊ neq de quantũlib
sceleratissiõ pccõre p̃cipitẽ ferre
sentẽciã: quia. qualis quisq sit ho¬

Expanded text:
nis hujus omnis a corde famuli Dei remonis hujus omnis a corde famuli Dei removeretur scrupulus, qui prius crebro apparere solebat intercessionis opem flagitans, deinceps nec ipsi abbati, nec alteri cuiquam apparuit, ut etiam per hoc magna misericordia Dei se in numero poenitentium, et in purgatoriis locis ad similitudinem Dei reformandorum receptum fuisse declararet. Quis, rogo, divinae bonitatis et clementiae viscera super nos miseros et peccatores digne aestimare sufficiat? Sed sicut certissime credit catholica mater Ecclesia Dominum Jesum pro peccatoribus et impiis in passione et in morte sua innocentissimum sanguinem suum fudisse, ita prorsus incertissimum est quisnam sit ille qui ad redemptionis hujus sacramentum pertineat, vel quis ille, qui non pertineat: ideoque merito judicare prohibemur, neque de quantumlibet sceleratissimo peccatore praecipitem ferre sententiam, quia qualis quisque sit ho
Abbreviated transcription (Latin):
cõmiserat Post hec aũt cũ iã dñs de¬
clarare uellet exauditas fuisse ĩ con¬
spcũ suo preces sancti abbatis fratrũ
eius pro aĩa penitẽtis illius : ĩ ipso
sancto die ꝑascenẽ iã inchoato tirta
horã nonã dĩno officio in ip̃a inqmͣ
trucis suppliciũ subire et mortẽ gusta¬
re dignatus ẽ. cũ isdẽ uenerabilis ab¬
bas indutꝰ sacerdotalibus iuxta al¬
tare p̃sideretͥ apparuerũt eiꝰ duo iuune¬
nes preclaris uultibus et seritis ues¬
tibus renitẽtes. qui eũdẽ balduinũ
defũctũ dextera leuaq incedẽtes : us¬
ad altare deduxerũt Erãseũtes uero
torã abbate: cõuertẽtes se ad eũ dix¬
erũt. Eite dõnus baldumꝰ. Erat
mẽtis. sed tñ bonis et decoris aĩctꝰ:
ualde. nimirũ intelligẽs ĩ uestibus
nigris penitẽtie signũ: et rpñtacio¬
ne ipiũs ad altare tertũ recõsilia¬
tionis indiciũ Ut uero recõsiliacio¬

Expanded text:
commiserat. Post haec autem, cum jam Dominus decommiserat. Post haec autem, cum jam Dominus declarare vellet exauditas fuisse in conspectu suo preces sancti abbatis fratrumque ejus, pro anima poenitentis illius, in ipso sancto die Parasceves, jam inchoato circa horam nonam divino officio, in ipsa, inquam, crucis supplicium subire et mortem gustare dignatus est, cum idem venerabilis abbas indutus sacerdotalibus juxta altare praesideret, apparuerunt ei duo juvenes praeclaris vultibus et sericis vestibus renitentes: qui eumdem Balduinum defunctum dextra laevaque incedentes ad altare deduxerunt. Transeuntes vero coram abbate, convertentes se ad cum dixerunt: Ecce dominus Balduinus. Erat mentis, sed tamen bonis et decoris amictus,, laetatus est valde, nimirum intelligens in vestibus nigris poenitentiae signum, et ine ipsius ad altare certum reconciliationis indicium. Ut vero reconciliatio