comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quid ex hausto aegrotationecorpori
ac cõmodatius quã cybus et potio. Uidea¬
mus tamen conualescentes refrenari
atq: cohiberi nesaturitatiualentiũ com¬
mitter e sese aude ant cybisq: ipsis agere
ut ad illũ morbũ quo eos repudiabat re¬
uertantur. De conualescentibus loquor.
quid ipsos aegrotantes nonne ur gemus
ut aliquid sumant . Inquo profecto nobis
cũ tanta molestia non obtẽperarent
sise illũ morbũ eua suros ẽẽ non crede¬
rent. quando ergotute operosissime
& laboriosissime inquisitioni dabis.
quando tantã quanta ipsa res est curã
digna. negotiũq tibi audebis imponere
cũ id quod queris esse non credas. Recte
igit᷑ catholicȩ disciplinae maiestate in¬
stitutũ est ut accedentibus adreligionẽ
fides ꝑsuadeatur ante om̃a. Itaq ille
hereticus siquidẽ dehis sermo nobis est
qui s e xp̃ianos diciuolunt qũ a mihi rationẽ
afferat que sote quidẽ unde me acre¬
dendo ueluti a temeritate reuocet sini¬

Expanded text:
quid exhausto aegrotatione corpori quid exhausto aegrotatione corpori adcommodatius quam cibus et potio ? uidemus tamen conualescentes refrenari atque cohiberi, ne saturitati ualentium committere sese audeant. cibisque ipsis agere, ut ad illum morbum, quo eos repudiabant. reuertantur. de conualescentibus loquor. quid? ipsos aegrotantes nonne urgemus, ut aliquid sumant ? in quo profecto nobis cum tanta molestia non obtemperarent, si se illum morbum euasuros esse non crederent. quando ergo tu te operosissimae ac laboriosissimae inquisitioni dabis ? quando tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque tibi audebis inponere, cum id, quod quaeris, esse non credas ? recte igitur catholicae disciplinae maiestate institutum est, ut accedentibus ad religionem fides persuadeatur ante omnia. Itaque ille haereticus — siquidem de his nobis sermo est, qui se christianos dici uolunt — quam mihi rationem adferat, quaeso te? quid est, unde me a credendo ueluti a temeritate reuocet? si ni
Abbreviated transcription (Latin):
Huic lgit᷑ tã immani difficultati qm̃ de
religionẽ querimus ds̃ solus mederi
potest quenisi et esse et humanis men¬
tibusopitulari credimus nequerere
quidẽ ipsã uerã religionẽ debemus.
quid enim tandẽ tanto molimine inuesti¬
ga recupimus quid optamus attingere
quo ꝑuenire desideramus eone quod. ẽe
aut ad nosꝑtinere non credimus nihil. ẽ
talimente ꝑuersius. tune cũbeneficiũ
amepetere non auderes aut certe im¬
pudenter auderes nisida turum me esse
crederes inuentionẽ religionis postulatu¬
inuenis cũ dm̃neq: esse neque si sit curare
nos putes quid si tanta res. ẽ quenisi sedu¬
lo atq: omnibus uiribus que sitaneque at
reperiri. Quid si ipsa difficillima inuen¬
tio ad capiendũ atq proferendũ quod
inuentũ erit mentẽ querentis exerc&
quid en ĩ oculis nr̃is hacluce locundius
et familiarius qũã tamen ꝑpeti actolera¬
re post diuturnas tenebras nequeunt.

Expanded text:
Huic igitur tam inmani difficultati, quoniam de Huic igitur tam inmani difficultati, quoniam de religione quaerimus, deus solus mederi potest: quem nisi et esse et humanis mentibus opitulari credimus, nec quaerere quidem ipsam ueram religionem debemus. quid enim tandem tanto molimine inuestigare cupimus? quid optamus adtingere? quo peruenire desideramus? eone quod esse aut ad nos pertinere non credimus ? nihil est tali mente peruersius. tune, cum beneficium a me petere non auderes aut certe inpudenter auderes, nisi daturum esse me crederes, inuentionem religionis postulatum uenis, cum deum neque esse neque, si sit, curare nos putes ? quid ? si tanta res est, quae nisi sedulo atque omnibus uiribus quaesita nequeat reperiri? quid? si ipsa difficillima inuentio ad capiendum ac proferendum. quod inuentum erit, mentem quaerentis exercet? quid enim oculis nostris hac luce iucundius et familiarius? quam tamen perpeti atque tolerare post diuturnas tenebras nequeunt.
Abbreviated transcription (Latin):
toque at dinosciplane atq: ꝑcipiomnino
non uideo. Nemo enim quibus lib& signis
cognoscere aliquid potest nisi illud ipsũ
cuius ea signa sunt nouerit. At qui sa pi¬
entiã stultus ignorat non enim ut aurũ
et argentũ cȩteraq: idgenus et cognos¬
cerecũ uideas et non habere concessũ ẽ
Ita sapientiã mentis eius oculo qui ea ca¬
reat uiderifas ẽ. sensuenim corporis
quȩ cũq: at tingimus forinsecus nobis of¬
feruntur. Et ideolicet quoq res alienas
oculis cernere cũ earũ uel eius generis
nos nihil habeamus. quod aũt intellectu
capitur intus apud animũ est. Nec id ha¬
berequic qũa est aliud qũauidere. Ca¬
retaũt stultus sapientia non igit᷑ nouit
re et non habere acstultus esse nescit
hanc. Igitur et dũ nescit in alio cognos¬
cerenon potest . Nonergo potest quan¬
diustultus ẽ quis qua certissima cog¬
nitione inuenire sapientẽ . Cui obtẽpe¬
rando tanto stultitiȩ malo libere tur

Expanded text:
to queat dinosci plane atque percipi, omnino to queat dinosci plane atque percipi, omnino non uideo. neque enim quibuslibet signis cognoscere aliquid potest nisi illud ipsum, cuius ea signa sunt,. nouerit. atqui sapientiam stultus ignorat. non enim ut aurum et argentum ceteraque id genus et cognoscere, cum uideas. et non habere concessum est, ita sapientiam mentis eius oculo qui ea careat, uideri fas est. sensu enim corporis quaecumque adtingimus, forinsecus nobis offeruntur, et ideo licet quoque res alienas oculis cernere, cum earum uel eius generis nos. nihil habeamus. quod autem intellectu capitur, intus apud animum est nec id habere quicquam est aliud quam uidere. caret autem stultus sapientia; non igitur nouit re et non habere neque habere ac stultus esse. nescit hanc igitur, et dum nescit, in alio loco cognoscere non potest. non ergo fotest quamdiu stultus est, quisquam certissima cognitione inuenire sapientem, cui obtemperando tanto stultitiae malo liberetur.
Abbreviated transcription (Latin):
q re familiari administranda expedi¬
renemo ambigit multo magis in religione.
Nã et reshumanȩ prõptiores ad denos¬
cendũ sunt qũa diuinȩ. Et in quibuscunq
sc̃ioribus et p̃stantioribus quomaius eis
obsequiũ cultũq debemus eo scoleratius
periculosiusq peccat᷑. Nihiligitur nobis
restare ad modũ uides quandiu stulti
sumus si nobis uita optuma et religiosa
cordi ẽ nisi ut queramus sapientes quib:
obtẽperando dominationẽ stultiti ȩ
neq: itamultũ sentire dum in est nobis et
euadere aliquando possumus. hic rur¬
susoritur difficillima questio. quonã
enim modo stultis a piente inuenire po¬
terimus cũ hoc nomen tã et sinemo fe¬
re aude at palã pleriq tamen ex obliquo
sibi uindicant cũ derebus ipsis quarũ
cognitione constat sapientia ita inter
sedissentiant ut aut nullũ eorũ aut
certe unũ necesse sit esse sapientẽ. sed qui¬
nã iste sit cũ abstulto requiratur quo pac¬

Expanded text:
que re familiari administranda expedique re familiari administranda expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res humanae promptiores ad dinoscendum sunt quam diuinae et in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius periculosiusque peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est, nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem stultitiae neque ita multum sentire, dum inest nobis, et euadere aliquando possimus. Hic rursus oritur difficillima quaestio. quonam enim modo stulti sapientem inuenire poterimus, cum hoc nomen, tametsi nemo fere audeat palam, plerique tamen ex obliquo sibi uindicant. cum de rebus ipsis, quarum cognitione constat sapientia, ita inter se dissentiant, ut aut nullum eorum, aut certe unum necesse sit esse sapientem? sed quinam iste sit, cum ab stulto requiratur, quo pac
Abbreviated transcription (Latin):
uiderit. stultis utilius atq salubrius esse
p̃ceptis obtẽperare sapientiũ quã suo lu¬
dicio uitã degere. Nã omne factũ si recte
factum non est peccatũ est nec rectũ fac¬
tũ esse ullomodo potest. quod non arec¬
taratione proficiscitur. porro recta
ratio ẽ ipsa uirtus. Cui aũt hominũ uirtus
nisi sapientis animo p̃sto ẽ. solus igitur sa¬
piens non peccat. stultus ergo omnis pec¬
cat. nisi in his factis in quibus sapienti ob¬
tẽperauit. Arecta ratione talia facta pro¬
ficiscunt᷑. nec ut itadicã dominus sui facti
stultus existimandus est cũ est tãqũa in¬
strumentũ minis teriũq: sapientis. Quare
st omnibus hominibus non peccare qũã pec¬
care melius ẽ melius profecto stultiom̃s
uiuerent siser ui esse possent sapientiũ
atq: hoc si in rebusminoribus ut inmercando
uel colendo agro inuxore ducenda insus¬
cipiendis educandisq: liberis in ipsadeni¬

Expanded text:
uiderit stultis utilius atque salubrius esse uiderit stultis utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium quam suo iudicio uitam degere? nam omne factum, si recte factum non est, peccatum est; nec recte factum esse ullo modo potest, quod non a recta ratione proficiscitur. porro recta ratio est ipsa uirtus. cui autem hominum uirtus nisi sapientis animo praesto est? solus igitur sapiens non peccat. stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficiscuntur nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est, cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis. quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis educandisque liberis, in ipsa deni
Abbreviated transcription (Latin):
qui ueros fortasse parente s minime dilexe¬
rit dũ nefalsos diligat metuit Multa pos¬
sunt afferri quibus ostendat᷑ nihil omni¬
nohumanȩ soci&atis incolume remane¬
re sinihil crederesta tuerimus quod non
possumus tenere ꝑceptũ. sed nunc accipe
quodiã facilius metibi ꝑsuasurũ esse con¬
fido cum de religione idẽ cũ decolendo
atq: intelligendo dõ agit᷑ himinus sequen¬
di sunt quinos credere uetant rationẽ
proptissime pollicentes. Nã nemini du¬
biũ est om̃s homines aut stultos aut sapi¬
entesesse. nunc aũt sapientes uoco non
cordatos et ingeniosos homines. sed eos
quibus in est quanta. in esse homini potest
ipsius hominis dĩq firmissime ꝑcepta
cognitio. atq huic cognitioni uita mores¬
q: congruentes cȩteros aut cuiusq modi
artibus inertiisq: affecti sunt quolib&
uictu probandisiuimprobandi stultorũ in
numero deput auerim. Quae cũ ita sint
quis medio criter intelligens non plane

Expanded text:
qui ueros fortasse parentes minime dilexequi ueros fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat, metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino humanae societatis incolume remanere, si nihil credere statuerimus, quod non possumus tenere perceptum. Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse. nunc autem sapientes uoco non cordatos et ingeniosos homines, sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita sint. quis mediocriter intellegens non plane
Abbreviated transcription (Latin):
nescire se intelligit credat aliqua auctori¬
tate cõmotus profecto erroris et in huma¬
nitatis atq suꝑbiȩ crimen euitauit. que¬
ro enim si quod ne scit᷑ credendũ non est
quomodo seruiant parentibus liberi eosq
mutua pietate diligant quos parentes suos
esse non credant . Non enim ratione ullo
pacto sciripotest sed inter posita matris
auctoritate de patre creditur. Deipsa
uero matre plerunq: noc matri sed obste¬
tricibus nutricibus famulis nã cui furari
filius potest. Aliusq supponi non ne po¬
test decepta decipore. Credimus tamen
et sineulla cogitatione credimus quod sci¬
rinon posse confitemur quis enim non
uideat pixatẽ nisi ita sit sc̃issimũ generis
humaniuinculũ suꝑbissimo scelere uiolari
Nã quis uel insanus eũ culpandũ putet qui
cis officia debita impenderit quos paren¬
tes esse crediderit etiã si non essent quis
contra non exterminandũ iudica uerit

Expanded text:
nescire se intellegit. credat aliqua auctorinescire se intellegit. credat aliqua auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque superbiae crimen euitabunt. Quaero enim, si quod nescitur, credendum non est, quomodo seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant, quos parentes suos esse non credant. non enim ratione ullo pacto sciri potest, sed interposita matris auctoritate de patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius potest aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse confitemur. quis enim non uideat pietatem, nisi ita sit, sanctissimum generis humani uinculum. superbissimo scelere uiolari? nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non essent? qui contra non exterminandum iudicauerit,
Abbreviated transcription (Latin):
inueniendi et illi qui omnino non que¬
runt et hocdũ taxat in rebus ꝑtinentib:
actupror sus nescio quo pacto possit homo
nihil credere. quã quã in illis etiã quise in
agendo probabilia sequi dicunt scire potius
nihil posse quanihil credere uolunt uideri
quis enim quod probat non credit aut quo¬
modo est illud quod secunt᷑ sinon probatur
probabile. Quare duo genera possunt esse
aduersantiũ ueritati unũ eorũ quiscientiã
tantũ obpugnant non fidẽ. Alterũ eorũ
qui utrũq condẽpnant. qui tamen utrũ
in rebus humanis inueniri possint pror sus
ignoro. Hec dicta sunt ut intelligeremus
nos retenta fide illarũ etiã rerũ quas non¬
dũ cõp̃hendimus a temeritate opinantiũ
uindicari. Nã quidicunt nihil esse creden¬
dũ nisi quod scimus idunũ cauent nomenopi¬
nationis quod fatendũ ẽ turpe acmiserri¬
mũ. sed sidiligenter considerent plurimũ
inter esse utrũ sescire quis putet anquod

Expanded text:
inueniendi, et illi qui omnino non quaeinueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat in rebus ad aliquam actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil credere. quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi . dicunt, scire potius nihil posse quam nihil credere uolunt uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui utrumque condemnant: qui tamen utrum in rebus humanis inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum; sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se scire quis putet, an quod
Abbreviated transcription (Latin):
ne uideat᷑ quod intelligere dicimus. anfa¬
ma uel litteris credendũ posteris utilit̃
cõmendent᷑ profecto erat neque quis quã
error turpitudine caret. quod intelligi¬
mus igitur debemus rationi quod credimus
auctoritati quod opinamur errori. sed
intelligens omnis etiã credit. credit om̃is
& qui opinat᷑ non om̃is qui credit intelli¬
git nullus qui opinat᷑ intelligit. Hec
ergo tria si ad illa quinq: hominũ gene¬
ra que paulo ante cõmemorauimus re¬
ferant᷑ id ẽ duo probanda que priora
posuimus et tria reliqua uitiosa inueni¬
mus primũ beator ũ genus ipsi ueritati
credere. Secundũ uero aũt studiosorũ
amatorũq: ueritatis auctoritati Inqui
bus generibus duobus laudabiliter cre¬
ditur. In primo aũt uitiosorũ id ẽ eorũ
qui opinant᷑ se scire quod nesciunt est
profecto uitiosa credulitas. Cętera duo
improbanda genera nihil credunt et
illi qui uerũ querunt cũ desperatione

Expanded text:
ne teneatur, quod intelligere dicimus, an fane teneatur, quod intelligere dicimus, an famae vel litteris credendum posteris utiliter commendetur; profecto errat, neque quisquam error turpitudine caret. Quod intelligimus igitauctoritati, quod opinamur, errori. sed intellegens omnis etiam credit, credit omnis et qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est duo probanda, quae priora posuimus, et tria reliqua uitiosa: inuenimus primum beatorum genus ipsi ueritati credere, secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati. in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo autem uitiosorum, id est eorum, qui opinantur se scire quod nesciant, est profecto uitiosa credulitas. cetera duo inprobanda genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione
Abbreviated transcription (Latin):
do possit inimicussine suo periculo occidi
intelligentia ipsa ac non cupiditate
reus ẽ que si absit quid innocentius dici
potest. Credere aũt tunc est culpandũ
cũ uel dedõ indignũ aliquid creditur
uel de homine facile credit᷑ inceteris ue¬
ro rebussiquis quid credit sise idnescire
intelligat nulla culpa ẽ. Credo enim sce¬
leratissimos conluratosuir tute cicero¬
nis quondã inter fectosatq: id nonsolũ
nescio sed etiã nullo pacto mescire posse
certe scio. Opinari aũt duas obres
turpissimũ ẽ. quod et discere non potest
qui sibi lã sescire ꝑ suasit simodo illud dis¬
cipotest et ꝑse ipsa temeritas non bene
affectianimi signũ ẽ. nã etiã si hoc ipsũ
quod decicerone dixi scire se quis quã ar¬
bitrat᷑ quanquã nihil eũ impediat adis¬
cendo quod resipsa nulla scientia teneri
potest Tamen quod non intelligit multũ
inter esse utrũ aliquid mentis certaratio¬

Expanded text:
do possit inimicus sine suo periculo occidi, do possit inimicus sine suo periculo occidi, intellegreus est: quae si absit, quid innocentius dici potest? Credere autem tunc est culpandum, cum vel de Deo indignum aliquid creditur, vel de homine facile creditur. In caeteris vero rebus si quis quid credit, si se id nescire intelligat, nulla culpa est. Credo enim sceleratissimos conjuratos virtute Ciceronis quondam interfectos: atqui id non solum nescio, sed etiam nullo pacto me scire posse, certo scio. Opinari autem, duas ob res turpissimum est: quod et discere non potest, qui sibi jam se scire persuasit, si modo illud disci potest; et per se ipsa temeritas non bene affecti animi signum est. Nam etiamsi hoc ipsum quod de Cicerone dixi, scire se quisquam arbitratur, quanquam nihil eum impediat a discendo, quia res ipsa nulla scientia teneri potest: tamen quod non intelligit multum interesse, utrum aliquid mentis certa ratio
Abbreviated transcription (Latin):
inuenerunt quos etiã beatissimos iudica¬
renecesse ẽ. Aliaeorũ qui studiosissime
et rectissime inquirunt. primiergo sunt
inipsa possessione. Alteri inuia qua ta¬
men certissime ꝑuenit᷑. Tria sunt alia
hominũ genera profecto improbanda
acdetestanda. Vnũ ẽ opinantiũ id est
eorũ quise ar bitrant᷑ scire quod nesciunt
Alterũ eorũ qui sentiunt quidẽ se ne
scire ex istimant nec querere uolunt
Tria sunt itẽ uelut finitima sibimet in
animis hominũ distinctione dignissima
intelligere credere opinari que si ꝑse
ipsa considerent᷑ primũ sẽ ꝑ sineuitio ẽ
secudũ aliquando cũ uitio. tertiũ nũ quã
sineuitio. Nã intelligere magna et ho¬
nesta uel etiã diuina beatissimum est.
intellegere aũt suꝑflua nihil nocet.
sed fortas sediscere nocuit cũ tẽpus ne¬
cessariorũ occuparent. ipsa etiã noxia
non intelligere sed facere aut patimise¬
rũ est non enimsiquis intelligat quo mo¬

Expanded text:
inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicainuenerunt, quos etiam beatissimos iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. tria sunt alia hominum genera, profecto inprobanda ac detestanda. unum est opinantium, id est eorum, qui se arbitrantur scire quod nesciunt; alterum eorum, qui sentiunt quidem se nscire existimant nec quaerere uolunt. tria sunt item uelut finitima sibimet in animis hominum distinctione dignissima: intellegere, credere, opinari. quae si per se ipsa considerentur, primum semper sine uitio est, secundum aliquando cum uitio, tertium numquam sine uitio. nam intellegere magna et honesta uel etiam diuina, beatissimum est; intellegere autem superflua, nihil nocet, sed fortasse discere nocuit, cum tempus necessariorum occuparent. ipsa etiam noxia non intellegere, sed facere aut pati miserum est. non enim si quis intellegat. quomo
Abbreviated transcription (Latin):
ullaculpa dominorũ credatur. In reli¬
gione uero quid iniquius fieripotest
quã ut dĩ antis tes nobis non fictũ animũ
pollicentibus credant nos eis p̃cipienti¬
bus nolimus credere postremoque po¬
test uia esses alubrior quã idonẽũ pri¬
mofieri ꝑcipiende ueritati adhibendo
his fidẽ que ad p̃ colendũ et ad p̃curan¬
dũ animũ sunt diuinitus constituta: Aut
silã prorsus idoneus siscircuire potius
aliquantũ quatutissimũ. ẽ ingredi
quã et tibi est auctorẽ periculi. et cȩ¬
teris temeritatis exẽplũ. qua reiã suꝑ¬
est ut consideremus quo pacto hi
sequendi non sint qui sepollicentur rati¬
oneducturos nã quo modo si neculpa
possimus sequi eos quicredere lubent
iã dictũ ẽ. ad hos aũt sponsores rationis
non modo sineuitu peratione sed etiã cũ
aliqua laude seuenire non nulli putant
sed non ita est. Duaesunt enĩ ꝑsonȩ in
religione laudabiles una eorũ qui lã

Expanded text:
ulla culpa dominorum credatur. in reliulla culpa dominorum credatur. in religione uero quid iniquius fieri potest, quam ut dei antistites nobis non fictum animum pollicentibus credant, nos eis praecipientibus nolimus credere ? postremo quae potest esse uia salubrior quam idoneum primo fieri percipiendae ueritati, adhibendo iis fidem, quae ad praecolendum et ad praecurandum animum sunt diuinitus constituta? aut si iam prorsus idoneus sis, circuire potius aliquantum qua tutissimum est ingredi, quam et tibi esse auctorem periculi et ceteris temeritatis exemplum. Quare iam superest. ut consideremus, quo pacto hi sequendi non sint, qui se pollicentur ratione ducturos. nam quomodo sine culpa possimus sequi eos, qui credere iubent, iam dictum est; ad hos autem sponsores rationis non modo sine uituperatione. sed etiam cum aliqua laude se uenire nonnulli putant: sed non ita est duae sunt enim personae in religione laudabiles: una eorum, qui iam
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ ut sentiat quantũ potest. Sed qui
minus exercitandus. ẽ quiamplius repri¬
mendus. ut neq: ille desperatione franga¬
tur neq: iste p̃cipitet᷑ audacia. quod faci¬
lefit si etiã hi qui ualent uolare necui sint
periculoso inuit amento paulis ꝑcogant᷑
incedere quaetiã ceteristutũ est hec est
prouidentia religionis uere hoc lussũ
tere nihil ẽ aliud qũã aduerã religionẽ
sacrilegã uiã querere quod qui faciunt
nec si eis concedat᷑ quod uolunt possunt
quo intendunt ꝑuenire. Cuius libet enĩ
modi excellant ingenio nisi ds̃ assit humo
repunt. Tunc aũt ad est si soci&ati huma¬
nȩ indm̃tendentibus curae sit quogra¬
dunihil firmius incȩlũ reperiri potest
Ego quidẽ huicrationi non possũresis¬
tere nãnihil sine cognitione esse cre¬
dendũ qui pos sũ dicere cũ & amicitia
non aliquidoredat᷑ quod certaratione
demonstrari non potest omnino nulla
sit. et sae pedis pensatoribus seruis sine

Expanded text:
tantum sentiat, quantum potest; sed qui tantum sentiat, quantum potest; sed qui minus, excitandus est, qui amplius, reprimendus, ut neque ille desperatione frangatur, neque iste praecipitetur audacia. quod facile fit, si etiam ii, qui ualent uolare, ne cui sint periculoso inuitamento, paulisper cogantur incedere. qua etiam ceteris tutum est. haec est prouidentia uerae religionis, hoc iussum tere, nihil est aliud quam ad ueram religionem sacrilegam uiam quaerere. quod qui faciunt, nec si eis concedatur quod uolunt, possunt quo intendunt peruenire. cuiusmodi enim libet excellant ingenio, nisi deus adsit, humo repunt. tunc autem adest, si societas humana in deum tendentibus curae sit. quo gradu nihil firmius in caelum reperiri potest. ego quidem huic rationi non possum resistere; nam nihil sine cognitione esse credendum qui possum dicere? cum et amicitia, nisi aliquid credatur, quod certa ratione demonstrari non potest, omnino nulla sit, et saepe dispensatoribus seruis sine
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑducit᷑ capere possis quid cxeris hominib:
quitã sereno ingenio p̃ditinon sunt negandã
religionẽ putas aneos pedetemptim quib:¬
dã gradib: ad illa sũma penetralia essedu¬
cendos. uides plane quid sit religiosius neq
enim tibi quiuis homo inrei tantȩ cupiditate
ullomodo deserendus aut respuendus uide¬
ripotest. sed nonne censes nisi primo credat
se ad id quod instituit ꝑuentur ũ mentẽq
supplicẽ p̃beat et quibusdã magnis neces¬
sariisq p̃ceptis obtẽperans quadã uitȩ acti¬
one ꝑ purget non eũ esse aliter illa que
pure uera sunt adepturũ. censes profec¬
to quid ergo istis quorũ degenere te esse
lã credo qui facillime diuina secretaratio¬
ne certa capere possunt si hacuia ueni¬
unt qua illiqui primitus credunt nunquid
tandẽ oberit non arbitror. sed tamen¬
quid ais quid eos morariopus ẽ. Quia et¬
si facto sibinihil nocebunt nocebunt tamen
exẽplo cȩteris uixenim est cuide est

Expanded text:
perducitur, capere possis: quid ? ceteris hominibus, perducitur, capere possis: quid ? ceteris hominibus, qui tam sereno ingenio praediti non sunt, negandam religionem putas? an eos pedetentim quibusdam gradibus ad illa summa penetralia esse ducendos? uides plane, quid sit religiosius. neque enim tibi quiuis homo in rei tantae cupiditate ullo modo deserendus aut respuendus uideri potest. sed nonne censes, nisi primo credat se ad id, quod instituit, peruenturum. mentemque subplicem praebeat et quibusdam magnis necessariisque praeceptis obtemperans quadam uitae actione perpurget, non eum esse aliter illa, quae pure uera sunt, adepturum? censes profecto. quid ergo istis, quorum de genere te esse iam credo, qui facillime diuina secreta ratione certa capere possunt. si hac uia ueniant, qua illi qui primitus credunt, numquid tandem oberit? non arbitror. sed tamen, ais. quid eos morari opus est? quia etsi facto sibi nihil nocebunt, nocebunt tamen exemplo ceteris. uix enim est, qui de se
Abbreviated transcription (Latin):
aequius ut etiã tucredas mihi cũ tubene¬
ficiũ si aliquid ueri teneosis accepturus
daturus ergo quid respondebimus nisi
esse credendũ . sed inquis nonne erat me¬
lius rationẽ mihi redderes ut ea quocunq:
meduceret sine ulla sequerer temeri¬
tate erat fortasse sed cũ restanta sit
ut ds̃ tibiratione cognoscendus sit om̃s ne
putas idoneos esse ꝑcipiendis rationib
quibus ad diuinã intelligentiã mens du¬
citur humana anplures anpaucos pau¬
cos ais existimo horũ ne innumero esse
tecredis non ẽ meum inquis hoc respon¬
dere. illius ergoputas etiã hoc tibi crede¬
re. quod quidẽ facit tutantũ memento
iã eũ bis credidisse tibi in certa dicenti.
Te illi religiose admonenti nesemol quidẽ
uelle credere. Verũ facita esse et uero
animote ad accipiendã religionẽ acce¬
dere. Et ita paucorũ te esse hominũ utrati¬
ones quibus ad certã cognitionẽ uis diuina

Expanded text:
aequius, ut etiam tu credas mihi, cum tu beneaequius, ut etiam tu credas mihi, cum tu beneficium, si aliquid ueri teneo, sis accepturus, daturus ego? quid respondebimus nisi esse credendum? Sed, inquis, nonne erat melius, rationem mihi redderes. ut ea quocumque me duceret, sine ulla sequerer temeritate? erat fortasse; sed cum res tanta sit, ut deus tibi ratione cognoscendus sit, omnesne putas idoneos esse percipiendis rationibus, quibus ad diuinam intellegentiam mens ducitur humana. an plures, an paucos ? paucos, ais, existimo. horumne I n numero esse te credis? non est meum, inquis, hoc respondere. illius ergo putas etiam hoc tibi credere: quod quidem facit. tu tantum memento iam eum bis credidisse tibi incerta dicenti, te illi religiose admonenti ne semel quidem uelle credere. uerum fac ita esse uero animo te ad accipiendam religionem accedere et ita paucorum te esse hominum, ut rationes. quibus ad certam cognitionem uis diuina
Abbreviated transcription (Latin):
inreligione turpe non sit credere ante¬
qua scire. Faciãq potero quocirca exte
quero quid existimes ingrauiore culpa
essereligionẽ tradere indigno anid
quod ab eis qui illã tradunt dicit᷑ credere
sique dicã indignũ non intelligis eũ dico
qui ficto pectore accedit. Concedis ut
arbitror magisculpandũ essetali homini
pandere siqua sunt scã secreta quã reli¬
ligiosis uiris deipsa religione aliquid af¬
firmantibus credere neq: enimte aliud
respondere decuerit. Quarenunc fac
putes eũ ad esse quitibi religionẽ sit tra¬
diturus quod ã modo illi fidẽ facturus es
uero animote accedere neq: quic qũã
inte quod ad hancrem attinet doliatq
simulationis eẽ diceres bonatua consci¬
entia nihilte fingere quantis poteris
idipsũ asserens uerbis. sed tamen uerbis
non enĩ animituilatebras italit intime
sciaris homo homini aperire possis. At
ille sidixerit et cecredo tibi. sed nonne. ẽ

Expanded text:
in religione turpe non sit credere antein religione turpe non sit credere antequam scire. faciam, si potero. quocirca ex te quaero, quid existimes in grauiore culpa esse, religionem tradere indigno, an id quod ab eis, qui illam tradunt, dicitur credere. si, quem dicam indignum, non intellegis, eum dico, qui ficto pectore accedit. concedis, ut arbitror, magis culpandum esse tali homini pandere si qua sunt sancta secreta quam religiosis uiris de ipsa religione aliquid adfirmantibus credere. neque enim te aliud respondere decuerit. quare nunc fac putes eum adesse, qui tibi religionem sit traditurus: quonam modo illi fidem facturus es uero animo te accedere neque quicquam in te, quod ad hanc rem adtinet, doli atque simulationis esse? dices bona tua conscientia nihil te fingere, quantis poteris id ipsum adserens uerbis, sed tamen uerbis. non enim animi tui latebras, ita ut intime sciaris, homo homini aperire possis. at ille si dixerit: ecce credo tibi; sed nonne est
Abbreviated transcription (Latin):
to uideret᷑ Qua propter etiã curiosi dif¬
finitio ea regula qua studiosi emendan¬
da est. Vide igit᷑ utrũ et illa superiora
emendanda sunt. Cur enĩ et non suspicio¬
si nomine indignus sit qui aliquando ali¬
quid suspicat᷑. et creduliquia liquando
aliquid credit. Itaq ut inter studentem
alicuius rei et omnino studiosũ. rursũq
Sed nunc uide inquies utrũ inreligione
credere debeamus. neque enim si concedi¬
mus aliud esse credere aliud credulũ
esse sequet᷑ ut nulla culpasit inreligio¬
nibus credere. quid sienĩ et credere
& credulũ esse uitiosũ ẽ. quẽ ad modũ
et ebriũ et ebriosũ esse. quod qui certũ
existimat nullũ mihi haberi posse ami¬
cũ uidetur. si enim turpe est aliquid
credere aut tur piter facit qui a mico
credit. aut nihilamico credens quomodo
amicũ ł ipsũ ł seappellet non uideo. Hic
fortasse dicas concedo aliquid aliquan¬
do esse credendũ nunc expedi quomodo

Expanded text:
to uideretur. quapropter etiam curiosi deto uideretur. quapropter etiam curiosi definitio ea regula. qua studiosi, emendanda est. uide igitur, utrum et illa superiora emendanda sint. cur enim non et suspiciosi nomine indignus sit, qui aliquando aliquid suspicatur, et creduli, qui aliquando aliquid credit? itaque ut inter studentem alicuius rei et omnino studiosum rursumque Sed nunc uide, inquies, utrum in religione credere debeamus. neque enim si concedimus aliud esse credere, aliud credulum esse, sequitur, ut nulla culpa sit in religionibus credere. quid? si enim et credere et credulum esse uitiosum est, quemadmodum et ebrium et ebriosum esse? quod qui certum existimat, nullum mihi habere posse amicum uidetur. si enim turpe est aliquid credere, aut turpiter facit, qui amico credit, aut nihil amico credens quomodo amicum uel ipsum uel se appellet. non uideo. hic fortasse dicas : concedo aliquid aliquando esse credendum; nunc expedi, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
agit studiosus uocandus . ẽ. Sed hic qui ea
que ad animũ nutriendũ liberali ter
atq ornandũ ꝑtinent impensissime re¬
quirit. Tamen studentẽ recte appella¬
mus p̃sertimaddentes quid studeat audi¬
re. Nã etiã suorũ studiosũ possumus ap¬
pellare si suos tantũ diligit non tamen ad¬
iunctione nulla cõmuni nomine studio¬
sorũ dignũ putamus. Audi endi aũt cu¬
pidũ quẽ ad modũ se sui haberent non ap¬
pellarẽ studiosũ audiendi nisi gaudens
bona fama idipsũ sȩpe uellet audire . stu¬
dentẽ uero etiã si semel. refernunc ani¬
mũ adcuriosũ et dic mihi utrũ siquis
fabellã libentor audiret nihil sibi omnino
profuturã id ẽ rerũ ad se non ꝑtinentiũ
neq: idodiose atq: crebro. sed rarissime
ac modestissime uel in conuiuio uel in ali¬
quo circulo ulloue consensu uideret᷑ ne
tibi curiosus non opinor. sed certe habens
illius reicurã culibenter audiret proseo¬

Expanded text:
agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea, agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea, quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent, inpensissime requirit: tamen studentem recte appellamus praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui haberent, non appellarem studiosum audiendi, nisi gaudens bona fama id ipsum saepe uellet audire; studentem uero, etiamsi semel. refer nunc animum ad curiosum et dic mihi, utrum si quis fabellam libenter audiret nihil sibi omnino profuturam, id est rerum ad se non pertinentium, neque id odiose atque crebro, sed rarissime ac modestissime uel in conuiuio uel in aliquo circulo ulloue consessu, uidereturne tibi curiosus ? non opinor, sed certe habens illius rei curam, cum libenter audiret, profec
Abbreviated transcription (Latin):
dubitationẽ . Iterim accipio hancopinio¬
nẽ hanc distinctionẽ. sed scisetiã curio¬
sũ non nos solere appellare sine conuicio
studiosũ uero etiã cũ laude : Quã obrem
attende siplacet etiã inter hec duo qud
tibi distare uideat᷑. Id certe respondes quod
quã uis uterq: agat᷑ magna cupiditate
noscendi curiosus tamen ea requirit que
nihil ad se attinent studiosus aũt eius
que ad se attinent requirit. Sed quia
non negamus ad hominẽ ꝑtinere coniugẽ
acliberos et eorũ salutẽ siquis piã perigre
positus quẽ ad modũ ualeant ac sese agant
sua conlux acliberi om̃s aduenientes se¬
dulo ꝑcontet᷑ magna utiq durit᷑ cupidita¬
te noscendi et tamen hunc studio sũ non
uocamus qui& magnopere scire uult ea
que ad se maxime ꝑtinent. Quarelã intel¬
ligis eo uacillare istã diffinitionẽ studiosi
quod om̃is quidẽ studiosus ea nosse uult
que ad soꝑtinent. nonta menom̃is qui id

Expanded text:
dubiationem. interim accipio hanc opiniodubiationem. interim accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero etiam cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter ' haec duo quid tibi distare uideatur. id certe respondes. quod quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non negamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen. hunc studiosum non uocamus, qui et magno opere scire uult et ea, quae ad se maxime pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen omnis. qui id
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽq: considorans sanorũ appetendo
quȩ male cõmittunt᷑ nisi ualentib: irruit
inuenena fallentiũ Nãuere religioni
nisi credant᷑ ea que quisq postea si se bene
gesserit dignusq fuerit assequat᷑ atq
ꝑcipiat et omninosine quodã. graui auo¬
toritatis imperio in iri recte nullo pacto
potest. Sed queris fortas se uel de hoc ipso
aliqua accipere rationẽ quatibi ꝑ suadeat᷑
non prius ratione qũa fidete esseducendũ
quod facile potest simodo aeqũute p̃beas
sed ut cõmode fiat. ulo quasi respondeas
interroganti. Et primodicas mihi quare
tibi uideat᷑ non esse credendũ. quod ipsa in¬
quis credulitas aqua creduli nominant᷑
uitiũ quoddã mihi uidetur esse: Alio quin
hoc nomen non proconuicio obiectaresole¬
remus nã si suspiciosus inuitio. ẽ. eo quod
non cõperta suspicat᷑ quanto magis cre¬
dulus qui hoc asuspicioso differt quod
ille in cognitis aliquã istenullã tribuit

Expanded text:
dinemque considerans sanorum escas adpetendo, dinemque considerans sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus, inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur ea. quae quisque postea, si se bene gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest. Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide te esse docendum. quod facile potest, si modo aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur, uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, iste nullam tribuit
Abbreviated transcription (Latin):
docilẽ tunc inuenire poss& qui posset
docere. hoc ergomodo et similia ani¬
me tuae cura sit du quoque te affectũ
uides. Et silã satistibi lactatus uideris
finẽq: huius modi laboribus uis impone¬
re sequere uiã catholicȩ disciplinȩ
uit et abhinc ad posterosmanatura. ẽ
Ridiculũ inquis isthoc est cũ om̃s hanc se
profiteant᷑ tenere ac docere profitent᷑
hoc om̃s heretici negare non pos sunt
sed ita ut eis quos illectant rationẽ se de
obscurissimisrebus polliceantur
reddituros eoq: catholicã maxime cri¬
minant᷑ quod illis qui adeã ueniunt
p̃cipit᷑ ut credant seaut̃ non lugũ creden¬
diimponere sed docendi fontẽ aperire
gloriant᷑ quid inquis dici potuit. quod
ad eorũ laudẽ maximȩ ꝑtiner et nonita ẽ
hoc enim faciunt nullo robore p̃diti sed
ut aliquã concilient multitudi nẽ nomine
rationis qua promissa naturaliter ani¬
ma gaud et humana. nec uiressuas ualitu¬

Expanded text:
docilem tunc inuenire posset, qui posset docilem tunc inuenire posset, qui posset docere. hoc ergo modo et simili animae tuae cura sit. diu quoque te adfectum uides; et si iam satis tibi iactatus uideris finemque huiusmodi laboribus uis inponere, sequere uiam catholicae disciplinae, uit et abhinc ad posteros manatura est. Ridiculum, inquis. istuc est, cum omnes hanc se profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici, negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem se de obscurissimis rebus polliceantur reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt, praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere, sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit, quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc enim faciunt nullo robore praediti, sed ut aliquam concilient multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter anima gaudet humana nec uires suas ualetu
Abbreviated transcription (Latin):
esse sumendũ restabat querere que¬
na illa eẽt auctoritascũ intantis dissen¬
sionibus sequisq illã traditurã pollice¬
retur. Ocurrebat igit᷑ in explicabilis
silua cuidemũ inseri multũ pigebat. At¬
q: inter hec sineulla requie cupidita te
reperiendi uerianimus agitabat᷑. Dissu¬
ebã me tamen magis magisq: ab istis quos
iã deserere proposuerã. Restabat aũt
aliud nihil intantis periculis quã ut diui¬
nã prouidentiã lacrimosis et mise rabi¬
libus uocibus ut opẽ mihi ferret dep̃carẽ.
atq: id sedulo faciebã et lãfere me cõmo¬
uerant non nulle disputationes medio la¬
nen sis ep̃i ut non sine spe aliqua de ipso
uetere testamento multa que rere cu¬
perẽ que ut scis male nobis cõmenda ta
execrabamur. Decreuerãq tã diu esse
caticuminus in ecđa cui traditus a pa¬
rentibus erã donec aut inuenirẽ quod
uellẽ aut mihi ꝑ suaderẽ non esse que¬
rendũ Oportunissimũ ergo me acualde

Expanded text:
esse sumendum. restabat quaerere, quaeesse sumendum. restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. occurrebat igitur inexplicabilis silua, cui demum inseri multum pigebat; atque inter haec sine ulla requie cupiditate reperiendi ueri animus agitabatur. dissuebam me tamen magis magisque ab istis. quos iam deserere proposueram. restabat autem aliud nihil in tantis periculis, quam ut diuinam prouidentiam lacrimosis et miserabilibus uocibus. ut opem mihi ferret, deprecarer. atque id sedulo faciebam; et iam fere me commouerant nonnullae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere testamento multa quaerere cuperem, quae, ut scis, male nobis commendata execrabamur. decreueramque tamdiu esse catechumenus in ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut inuenirem, quod uellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. oportunissimum ergo me ac ualde
Abbreviated transcription (Latin):
exposui essequȩrendã ut enim a uobis
trans mare abscessilã cunctabundus
atq: hesitans quid mihitenendũ quid di
mittendũ esset qm̃mi hi cunctatio ma
ior in dies ab oriebat᷑ ex quo illũ hominẽ
cuius nobis aduentus ut nosti ad explican¬
da om̃a que nos mouebant quasi decęlo
promittebat᷑ audiui eũ que excepta
quadã eloquentia talẽ quales cȩteros
esse cognoui rationẽ mecũ ipse habui mag¬
nãq: deliberationẽ lã in italia constitu¬
tus. non utrũ manerẽ in illa secta. in quã
me incidisse poenitebat. sed quodã modo
uerũ inueniendũ ess&. in cuius amorẽ
suspiria mea nulli melius quã tibi nota
sunt. sȩpemi hi uidebat̃ non posse inueni¬
ri magniq fluctus cogitationũ mearũ
in achademicorũ suffragiũ ferebantur
saeperur sus intuens quantũ poterã men¬
tẽ humanã tauiuacẽ quã sagacẽ quã ꝑspi¬
cacẽ non putabã latere uerita tẽ nisi quod

Expanded text:
exposui esse quaerendam. Ut enim a vobis exposui esse quaerendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam cunctabundus atque haesitans, quid mihi tenendum, qumittendum esset — quae mihi cunctatio in dies maior oboriebatur, ex quo illum hominem, cuius nobis aduentus, ut nosti, ad explicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de caelo promittebatur, audiui eumque excepta quadam eloquentia talem quales ceteros esse cognoui — rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem iam in Italia constitutus. non utrum manerem in illa secta, in quam me incidisse paenitebat, sed quonam modo uerum inueniendum esset. in cuius amorem suspiria mea nulli melius quam tibi nota sunt. saepe mihi o uidebatur non posse inueniri magnique fluctus cogitationum mearum in academicorum suffragium ferebantur. saepe rursus intuens, quantum poteram, mentem humanam tam uiuacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam latere ueritatem, nisi quod
Abbreviated transcription (Latin):
pellent᷑ ex quo intelligidatur iudican¬
tibus arbitris quos nulla impedit gratia.
Cui sicatholicũ nomen ad quod om̃sam¬
biunt tribuendũ sed neidloquacissi¬
me aut suꝑ fluoquis piã diserendũ pu¬
tet una ẽ certe inqua ipse quodã modo
etiã humanȩ leges xp̃ianȩ sunt nullũ
ego hinc p̃iudiciũ fieriuolo sed exordi¬
ũ querendi oportunis simũ iudico.
Non enim metuendũ ẽ. neuerus dĩcul¬
tus nullo proprio robore innixus ab
eis quos fulcire debeat fulciendus esse
uideat᷑. sed certe ꝑfecte felicitatis est
si poterit ibi uerũ inueniri ubi & inqui¬
sitio eius et intentio securissima est si non
potuerit tum demũ alia quocunq peri¬
culo ad eunda atq rimanda sunt. his
igitur constitutis que ut opinor ita lus¬
ta sunt ut optinere apudte istã causã
quouis aduersari debeã edãtibi ut
possũ cuius modiuiã usus fuerim cũ eo
animoquererẽ uerã religionẽ quo nunc

Expanded text:
pellentur. ex quo intellegi datur, iudicanpellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri, ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda atque rimanda sunt. His igitur constitutis, quae, ut opinor. ita ta sunt, ut obtinere apud te istam causam quovis adversario debeam, edam tibi, ut possum, cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quaererem veram religionem, quo nunc
Abbreviated transcription (Latin):
sedula inuestigatione utrũ id sit illud
quod sincerissi me nosse et custodire
paucos necesse ẽ etiã si omniũ inidgen¬
tiũ uoluntas fauorque conspiret que
cũ ita sint facnos ut dixinunc primũque¬
rere cuinã religioni animas nr̃as pur¬
gandas instaurandasque tradamus
procul dubio acatholica ecđa sumen¬
dũ exordiũ. Plures enim lam̃ xp̃iani st̃
quã si ludei simulacrorũ cultoribus ad¬
iungant᷑ eorundẽ aut xp̃ianorũ cũ sint
hereses plures atq: om̃sse catholicos ue¬
lint uideri aliosque p̃terse hereticos
nominent. Vna ẽ ecđa ut om̃s conce¬
dunt si totũ orbẽ consideres refertior
multitud ine. ut aut̃ quinouerunt affir¬
mant etiã ueritate sincerior cȩteris
hominibus sed deueritate alia questio ẽ
quod aut quȩ rentibus satis ẽ Vna ẽ ca¬
tholica cui hereses aliae diuersa nomi
na imponunt. Cũ ipse singulȩ propriis
uocabulis quenegare non aude antap¬

Expanded text:
sedula inuestigatione. utrum hic est illud. sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium uoluntas fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere, cuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tradamus. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem christianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una est ecclesia, ut omnes concedunt: si totum orbem consideres, refertior multitudine; ut autem qui nouerunt adfirmant, etiam ueritate sincerior ceteris omnibus. sed de ueritate alia quaestio est. quod autem quaerentibus satis est. una est catholica, cui haereses aliae diuersa nomina e • ito inponunt, cum ipsae singulae propriis uocabulis, quae negare non audeant, ap