comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uenda: figura poctica. Nam trina debuit dicere. Arma enis¬
uel contra ip̃. uel ab ipso: finitimo: aut ĩfinitimo aut fini¬
timo capiti. uiduasset ciuibus urbe. scilicet uiris fortib
peremptis ꝑ proprie uiduasset dixit. quia urbs est gen̾is
feminini horatius abusiueͥ ꝙ satis ĩ cõgrue gnẽre masculino
posuit dicens. Uiduus pharetea risit apollo. at uos & suꝑi
iamhic quasi paterloquit᷑. diuisa .n. est haec allocutio &ultiã
pars euis habet parentis affectuz.⁊ uod ꝙ ipse ostendit dices
quod formidat nolle memorare. ccudelem uitaꝵ. qua filio est
suꝑstes: sola ȩ sera: quia ȩ unus erat &̧ serus susceptus: ianq
adeo exierat. adeo adornatũ ꝑtinet tantũ. ip̃e agmine pallas
ĩmedio: hinc ꝙ̃ fuit mos. ut tyrones ponerentur ĩ medio:¬
ꝙ ambirẽt uiri fortes ex̾̃citu.aut certe honoris ẽ mediũ
locu ĩ exercitu tenere: ut ipse alibi medio dux agmine turnꝰ¬

Expanded text:
ENDA figura poetica, nam ‘trina’ debuit dicere: ‘arma’ eniENDA figura poetica, nam ‘trina’ debuit dicere: ‘arma’ enivel contra ipsum, vel ab ipso. FINITIMO aut in finitimo: aut finitimo capiti. VIDVASSET CIVIBVS VRBEM scilicet viris fortibus peremptis. Et proprie ‘viduasset’ dixit, quia urbs generis est feminini: Horatius abusive et satis incongrue in genere masculino posuit, dicens «viduus pharetra risit Apollo». AT VOS O SVPERI iam hinc quasi pater loquitur. Divisa enim est haec adlocutio, et ultima pars eius habet parentis adfectum, quod et ipse ostendit dicens quod formidat nolle memorare. CRVDELEM VITAM quae filio est superstes. SOLA ET SERA quia et unus erat, et serius susceptus. IAMQVE ADEO EXIERAT ‘adeo’ ad ornatum pertinet tantum. IPSE AGMINE PALLAS IN MEDIO hic enim mos fuit, ut tirones ponerentur in medio, ambirent viri fortes exercitum. Aut certe honoris est medium locum in exercitu tenere, ut ipse alibi «medio dux agmine Turn
Abbreviated transcription (Latin):
nsitum ostendit illam platonis e aristotelis contentionem ꝗ
ꝑ perfectum ĩdicat uixum. Nam ꝗ̃tu ad fabulam ꝑtinet. tces
aĩas. ꝑꝑ teia habuit corpora Attendendum sane hoc sibi eua¬
ndrum uindicare: quod fuit ĩ hercule. Ila ut ille gecyo¬
nem extinxit. ita hic herilum occidit. Inde est quodd paulo
post dicit. neq finitimo mezentius unꝗͣ hiuic capiti ĩ sultans¬
herculis eĩ mos fuit: ut gͦ non rogatũs: laborantibus subue¬
niret sunc eni sicut e uarro dicit/ om̃es qui fortiter fece.¬
rant hercules uocabantur: Licet eos pͥmo xliiii enume raue¬
rit. hinc est. quod legimus: hercule tirynthium. argiuum
Thebanum. libym. feronia mater: nẏmpha campania
quas q̃ sup̃ diximus. hoec ꝗ̃ libertorũ dea est. ĩ cuiꝰ templo ra¬
so capite pileum accipiebãt cuius rei g plautus ĩ amphites
one facit comemorationem. ꝑ uod ille faciat iup̃t̃ ut ego

Expanded text:
as per transitum ostendit illam Platonis et Aristotelis contentionem, qui as per transitum ostendit illam Platonis et Aristotelis contentionem, qui et perfectum indicat virum; nam quantum ad fabulam pertinet, tres animas propter tria habuit corpora. attendendum sane, hoc sibi Euandrum vindicare quod fuit in Hercule; nam ut ille Geryonem extinxit, ita hic Erylum occidit. inde est quod paulo post dicit 'neque finitimo Mezentius uHerculis enim mos fuit, ut etiam non rogatus laborantibus subveniret. Tunc enim, sicut et Varro dicit, omnes qui fecerant fortiter, Hercules vocabantur: licet eos primo XLIII enumeraverit. Hinc est quod legimus Herculem Tirynthium, Argivum, Thebanum, Libym. FERONIA MATER nympha Campaniae, quam etiam supra diximus. Haec etiam libertorum dea est, in cuius templo raso capite pilleum accipone facit mentionem «quod utinam ille faxit Iuppiter,
Abbreviated transcription (Latin):
matres: bene duplicant metu. Nam ĩ est semꝑ ĩ matribus uo¬
tum: propius q periclosit timor: periclo. idest ad periculum
uicinius. aut certe it timor propius ꝑielo: pro propior. nam
matres quod timent: hoc putant liberis posse cõtingẽ: iam
apparet: adhuc illis pergentibus. iam praeliũ cogitatur aͥ
matribus: dextra euntis:. filii scilicet. quia dixerat pater
haeret ĩ expletus: multi hinc distingunt: ut sit ĩ expletus hasit
& talia lo quutus est lacrimans. Alii legunt ĩ expletus lacͥmis.
honestius tñ est in expletu lacrimans: ut sit nomen pro ac¬
uerbio idest ĩ explebiliter: o mp̃cteritos referat si iupiter¬
Nam singula ante ante ponebantire. ut si nũc se nobis ille ao¬
lis qualis tunc eram. quando ista perfeci. aut certe laudantis
est ut qualis eram quom pͥma aciem preneste subip̃a steaui.¬
Sc utorũq ĩ cendi uictor aceruos: hoc teaxit de historia. Tarqu¬
nius oni p̾sus uictis sabinis ĩ honoro uulcani eoꝵ ꝑ arma

Expanded text:
M. bene ‘duplicant metu’, nam inest semper in matribus votum. PROPIVSQVE PERICLO IT TIMOR ‘propius periclo’, id est ad periculum vicinius: aut certe ‘it timor propius periclo’ pro ‘propior’; nam matres quod timent, hoc putant liberis posse contingere. IAM APPARET adhuc illis pergentibus iam proelium cogitabatur a matribus. DEXTRAM C. EVNTIS filii scilicet, quia dixerat ‘pater’. HAERET INEXPLETVS multi hic distingunt, ut sit ‘inexpletus haesit et talia locutus est lacrimans’. Alii legunt ‘inexpletus lacrimis’. Honestius tamen est ‘inexpletum lacrimans’, ut sit nomen pro adverbio, id est inexplebiliter. O MIHI PRAETERITOS R. SI Inam singula ante ponebantur, ut "si nunc se nobis ille aulis, qualis tunc eram, quando ista perfeci: aut certe laudantis est 'qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa straviScutorumque incendi victor acervos hoc traxit de historia: Tarquinius enim Priscus victis Sabinis in honorem Vulcani eorum arma
Abbreviated transcription (Latin):
enno duce .xiͦ. Nł. augustaꝵ die delesto exercitu: post triduu
deleuerũt s̃ urbe: excepto capitolio. Sadle. alia dicitur: cui
non sunt arista: quas ab ariditate dictas ec̾ constat: aut her.¬
mi campo: hermus lydiae fluuius est. qui suꝑfusus campis
gignit fertilitato: unde aronas aurias fingitur trahere
comite: pleriq nothum filiu uolunt: qui quom ue nisset adita¬
liam audito aduentu aenece. ĩ bellu ruit: nõ amore turni: sed
odio hostilitatis antiquę. unde ait. teoiani nominis hostis: Rapit
populos: xapti ab ducit: ꝗ &̾ campaniae loca cõmemorat: Na¬

Expanded text:
enno duce, XV. Kal. av g. die deleto exercitu, post triduum enno duce, XV. Kal. av g. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane 'Allia' additum unum unc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat. Ad v. 721 Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere.comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait 'Troiani nominis hostis'. Ad v. 725 Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat.
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ sabinis asperrimus: unde tristis homines tetricos uocaus:
monte q seueru: nomen montis propriũ est sicut agri roseus:
ĩthuscia oritur s transit E ꝑ sabinos: unde bibunt : non pos¬
sident dixit. Et sciendu turno dari a tractu piceni samnii.
campaniae & proparte aputia. om̃is uõ thuscia superior.
ẜuenetia. enas aenece prestat auxiliu. fabariz aũt que dĩc̃
ꝙ̃ ip̃e ꝑ sabinos transit & farfarus dicit᷑. plautus. dissi pabo
te tanq̃ folia farfari. ouidius. e amoenae farfarus umbra: fri.¬
gida misit nresia. piceni ciuitas. frigida aũt. aut reuera aut
certo uenenosa. nocens. Gracchi nanq ubiq ĩ contionibus suis
nursinos sceleratos appellauerũt: E sciendu amare uirgilium
qui classes dicũtur: unde e eoꝵ tubas classita dicimus: ꝙͣ partes
populi classes uocamus: quȩ quinq fuerũt: populi q latini: qui in¬

Expanded text:
in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus. in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde 'bibunt', non 'possident' dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus "dissipabo te tamquam folia Farfari" , Ovidius "et amoenae Farfarus umbrae" . frigida misit nursia Piceni civitas. 'frigida' autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium  classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui in
Abbreviated transcription (Latin):
ste. ut quiq altu p̾neste uiri. & hȩc prenestis. unde est. quom
pͥma acie preneste sub ipsa straui: quiq arua gabinȩ iunonis:
Sabii diu ĩ agris morati tande gabios cõdiderũt undo per.¬
ite arua dixit: non moenia. Sane illic iuno religiosissime col
Anio fluuius haud longe ab urbe est: sed hic cuphoniaz seq¬
colunt: sabinoꝵ lingua. here saxa uocantur. Q uidas dux¬
rce q mutisca: hoc trebia postea dicta ẽ: quam modo trebulã
dicunt. apud hãc hanibal deleuit populu romanu. Lucanꝰ.¬
nomentuz urbez. hoc ex sua persona dicit poeta. Naz adhuc
ciuitas nomentana nõ fuerat. ut ĩ sexto ait. hi tibi nomen:¬
Uelinus lacus est iuxta agrũ: qui rosulanus uocat᷑. Uaero
tũ dicit lacu hũo a quodam consule in narra uel narem
fliuirumꝭ na utritaq dicit᷑ : esse diffusu. post q̃ tanta sequu
ꝓ quantu longis carpent armenta diebus. exigua tm̃ gelidus

Expanded text:
ste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum ste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum primam aciem PraenestGabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite ‘arva’ dixit, non moenia. Sane illic Iuno religios'Anio' fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secolunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam duxRAEQVE MVTVSCAE haec Trebia dicta est postea, quam modo Trebulam dicimus. Apud quam Hannibal delevit populum Romanum: LucanNOMENTVM VRBEM hoc ex persona sua dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, etiam in sexto ait «hi tibi Nomen. ROSEA RVRA VELINI Velinus lacus est iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium - nam utrumque dicimus - esse diffusum. Post quod tanta est "et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelid
Abbreviated transcription (Latin):
citur concepisse. postea enixa. puerũ iuxta templu iouisi abiect¬
quem uirgines aquatu euntes. iux̃ igne inuentu / sustuler¬
unt: qui a fonte haud longe etat. unde uuleani dictus ẽ filius
Caculus aũt ideo: quia oculis minoribus fuit: qua rem efficit¬
frequenter fumus. hic postea collecta multitudine: post ꝗ̃ diula¬
trocinatus est: prenestina ciuitate inmontibus cõdidit. & quom
ad ludos uicinos populos inuitasset: coepit eos hortari/ ut secu
hab̾tarent: & pro gloria iactare se filiu uultani : quod quom illi
uõ crederent: in uocato uulcano: ut eum filiũ suu comproba¬
ret: omnis illius multitudinis toetus. flam̃a ẽ circũdatus: quo
facto. comoti/ om̃es simul habitauerũt. & uulcani filiu e̾eᷤ crediderũt
Hinc o. omnis que credidit ȩtas. qͣi post dubitatione. & quia sine
dubio atas uaria inspectaculis fuit. Dicimus aũt & hoc prene¬

Expanded text:
citur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitcitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est 'omnis quem credidit aetas', quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et 'hoc Praene
Abbreviated transcription (Latin):
ta ratio non apparet: non miru. si ĩaliaꝵ opinione certat᷑¬
dubitatire. unde nec historicos. nec comẽtatores uarie dicentes.
imperitia condemnare debemus. Nam antiquitas creauit err¬
orem. g̾ pleriq fundant: plexiq augent: e ad so transferũt no¬
mina. Quaz rez ꝙ̃ nõ paru errore afferre manifestũ est.
ut ecce laurentu a pico factu est: ut laurentis regia pici.
itez a lauinio la tini fratre est lauiniu dictu. Item a latino
laurentu.ł tez a lauinia: laurolauinium: nec prenestina fu¬¬
ndator defuit urbis: preneste locus ẽ haud longo ab urbe: dictus
ato rco tpipior idest ab arboribus ilicibus: qua illic abundant.
ibi erant pontifices. & dii ĩdigetes: sicut ẽ roma erant. Sg̃
illic duo fratres: qui diui appellebantar. horũ soror des ad fo¬
cumi sederet: desiliens scintilla eius uteru ꝑcussit. Unde di¬

Expanded text:
ta ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione ta ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. Vnde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus, quia antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. Quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, nam legimus «Laurentis regia Pici»; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. NEC PRAENESTINAE FVNDATOR DEFVIT VRBIS Praeneste locus haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde di
Abbreviated transcription (Latin):
mons cafilli: quem catelli dicunt per corruptionẽ: coras: a
cuius nomine ẽ ciuitas ĩ italia: destenditͫ centauri: ex hac
comperatione equites equites eos fuisse ĩ telligimus : quod tamen
dictarus est postea. nec nõ celeres q latini. & cu fratre coras
& uirginis ala camillae: anolen othrynq niuale: montes thes¬
salia: ingens silua locu & magno uirgulta defectus cedit: quom
debuerit: nec prenestinȩ fundator de fuic urbis: de ciuitati¬
bus totius orbis multi quidem exparte scͥpserunt. ad planũ tamen
ptoloniȩus gaace: latine plinius. de italicis ẽ urbibus higini
genter possit agnosci. Na salustius dicit uebe romanam
sicuti ego accepi condidere atq habuere initio troiani: Ecu
his aborigines. Alii ab euandro. Secundu quos uirgilius. tũc
rex euandeus romanae conditor arcis. Alii a romulo: ut enniu
naturce auspitiis illa indyta roma. Sic igit᷑ tanta ciuitatis cer¬

Expanded text:
mons Catilli dicitur, quem Catelli dicunt per corruptionem. CORAS a mons Catilli dicitur, quem Catelli dicunt per corruptionem. CORAS a cuius nomine est civitas in Italia. DESCENDVNT CENTAVRI ex hac comparatione equites eos fuisse significat, quod tamen dicturus est postea «nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae». HOMOLEN OTHRYMQVE NIVALEM montes Thessaliae. INGENS SILVA LOCVM ET MAGNO C. VIRGVLTA F. defectus ‘cedit silvanire debuerit. NEC PRAENESTINAE FVNDATOR D. V. de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus graece, latine Plinius. De Italicis etiam urbibus Hygigenter possit agnosci. Nam Sallustius dicit «urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines»; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius «tunc rex Euandrus, Romanae conditor arcis»; alii a Romulo, ut «en huius, nate, auspiciis illa inclita Roma». Si igitur tantae civitatis cer
Abbreviated transcription (Latin):
umphi sui exhibuit: unde pompei dicit᷑ ciuitas: postea iuĩx
baias caula bobus fecit: ꝙ ea sepsit : qui locus boalia dies¬
quitate: pila manu : pilu proprie ẽ hasta romana: ut ge¬
sa gallort. Sarisa macedonuz: dolones dolo ẽ aũt flagellũ
ctea cuius uirgam latet pugio. Aut secundu uarrontem
ingens contus cum ferro breuissimo. dolones aute a fallendo
dicti sunt. q̃ decipiant ferro. quom spem preferant ligni ꝗ
multi uolunt perteretes mutrones/ dolones dici. perueru¬
sabellu pila significari: ipse pedes: ad gñus respicit. Haz
hercules semper pedes ĩ tessit: quom equos habuerit nobili.¬
zzimos: torquens: sustinens. ut axem humero torquet: hor
linꝗunt: de gracia tres fratres uenerũt aditalia. catillus.
fecerint singuli. Nunc ergo dicit duos ad bella uenisse: dim¬
isso intiuitate adcustodiã tiburte. uel tiburno tatillus. unde

Expanded text:
triumphi exhibuit, a quo Pompei dicitur civitas. Postea iuxta triumphi exhibuit, a quo Pompei dicitur civitas. Postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia diquitate. Ad v. 664 Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes muSabellum ‘pila’ significari. IPSE PEDES ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, dum equos habuerit nobilissimos. TORQVENS sustinens, ut «axem humero torquens s. aLINQVVNT de Graecia tres fratres venerant ad Italiam, Catillus, nt. Nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso ad civitatis custodiam Tiburno vel Tibure. CATILLVS unde
Abbreviated transcription (Latin):
tollis auentini S dicendo auentini. oñdit iam añea ita eeᷤ
nominatũ xhea saterdos alludit ad nõm mat̾s Ronuili qͦ dicta
idest mocchissa graece dixit. mulier: compendiose mor¬
talem dixit. Consequeris nanq. fuerat. ut diceret nux¬
ta deo mortalis: Laurentia arua: laurentũ ciuitas pluriuiũ
potuit. Nam omnia uicina loca eius imperio fubiacuerĩt:¬
Unde nũc ait. arua laurentia: quom iuxta tiberim euus¬
armenta hercules: pauerit. sed secundũ antiquũ fitũ ante
albam & ronã tiberis laurentiui fuit territorii poryonee:
Deryones rex fuit hispauiae: qui ideo trimembris fin¬
gitur. Quia tribus insulis praefuit: quae adiacent
hispanice: balearice minori: maiori . & ebusae: Alii ta¬
gitur etiam bicipitem cauẽ habuisse: auia E
terresti & nauali certamine plurimũ potuit. huncas her¬
cules uicit : qui ideo fingit᷑ adeum olla erea transuectus
⁊ habuit naue fortem & acre munitam. Sane sciendũ
Sampaniam in quada campaniae ciuitate pompa tri

Expanded text:
entini' ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret 'mixta deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunde nunc ait ‘arva Laurentia’, cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. Sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini territorium fuit. GERYONE Geryon rex fuit Hispaniae. Qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Balearicae Minori et Maiori egitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. Hunc Hercules vicit. Qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. Sane sciendum Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam sui
Abbreviated transcription (Latin):
giro ꝑ athera clangor tyRrhenus clangorom dixit tuba. ideo
quiaᷤ pud thuscos tubam cõstat esse ĩuerita: ergo tyrthonus d¬
angor sonus tẏrrhenaru tubaru. & bene cõgeuis oranibus
arma nuntiantire per sonos tubarũ. feagor ĩtonat : fragor pro
prie E armorꝑ sonus.qd aũt dicit ĩtonat: illuc spectat fulmi¬
nat aneas armis. e uult fragore/ toniteuas splendore fulge¬
tramimitari. Non aut mixum ẽ a dea libidinis uonere alla¬
tis artnis ĩesse fulgorem. Hlam ꝓ homerus dicit a tethide obla¬
ta arma habere motum quenda e sp̃m: qua duo ĩ aqua esse
manifestu est. ꝙ tetide aute nouimus nympham
inter nubem:
ꝑ nubem more suo edicit ĩserena parte caeli fuisse nubem. per
quam arma portata sunt: porsudum:. sudum ẽ qͣi subudu
serenu post pliuas. ut uer nactę sudum: agnouit sonitũ hoc
est quid sonitus significaret: diuȩ promissa parentis: hãla
nder. item supͣ. hospitis gneae sedem. sic & uector. qui uehit¬

Expanded text:
rrhenum clangorem dixit tubae ideo, quia apud Tuscos tubam constat inventam. Ergo ‘Tyrrhenus clangor’ sonus Tyrrhenarum tubarum. Et bene congruis ominibus arma nuntiantur, per sonum tubarum. FRAGOR INTONAT ‘fragor’ est proprie armorum sonus. Quod autem dicit ‘intonat’, illuc spectat «fulminat Aeneas armis», quae vult fragore tonitrua, splendore fulgetram imitari. Non autem mirum est a Venere allatis armis inesse fulgorem: nam et Homerus dicit a Thetide oblata arma habere motum quendam et spiritum, quae duo in aqua esse manifestum est. Thetidem autem novimus nympham. INTER NVBEM per nubem, more suo. Et dicit in serena parte caeli fuisse nubem, per quam arma portata sunt. PER SVDVM ‘sudum’ est quasi sub udum, serenum post pluvias, ut «ver sudum». AGNOVIT SONITVM hoc est quid sonitus significaret. DIVAE PROMISSA PARENTIS κατὰ nder, item supra "hospitis Aeneae sedem" . ne quae
Abbreviated transcription (Latin):
funus crigit᷑: signũ ẽ sopitorũ ignium: quotiens maior fu¬
mus erigit᷑ : fortuna occasione: quaesitũ: ut quaranius aũ
spoliis: hinc est qͥ supra euryalo dixit. me referat tibi magnus
ouantem iupit. respiciẽs ad id. quod posset fortiter facero.
nec nos iua fallit: beneubiq cum amico cuncta cõmunicat.
obscuris pͥmam sub uallibus urbem: Nam ĩ obscuris uallibus
positi: uidenius pͥmam urbem. hoc ẽ pͥmam partem urbis. Nã
turus alethes: S alustius de philippo. qui aetate & cosilio coeteros
diceret licet irascamini ad tp̃s. hinc apparet/ nõ uelle uos pe¬
nitus delere troianos : q̃ tales aĩos nostris iuuenibus datis:
mulfieri põt. Intelliginus aũt q & singulos e membra¬
ce iunxit: e modo unũ significat. ẽ aũt iteratio. ĩterdũ reci¬

Expanded text:
FVMVS ERIGITVR signum est sopitorum ignium quotiens maior fuFVMVS ERIGITVR signum est sopitorum ignium quotiens maior fumus erigitur. FORTVNA occasione. QVAESITVM ut quaeramus. CVM SPOLIIS hinc est quod supra Euryalo dixit «me referat tibi magnus ovantem Iuppiter», respiciens ad id quod posset fortiter facere. NEC NOS VIA FALLIT bene ubique cuncta cum amico communicat. OBSCVRIS PRIMVM SVB VALLIBVS VRBEM nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam turus aletes Sallustius de Philippo "qui aetate et consilio ceteros diceret: licet irascamini ad tempus, hinc tamen apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibus datis. mul fieri potest. intellegimus autem quod et singulos, et membrace iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. interdum reci
Abbreviated transcription (Latin):
nam. Terentius. ergo preciũ obstultitiam fero. ut sit sensus.
si tardius mittamur ad aeneam: luemus hostiũ poenas. alii sic
ĩ telligunt: scimus quidem aduẽtũ nosteũ morã uesteis afferre
cõsiliis. Uexũ huiꝰ mora erit preciũ. idest remuneratio. Nãq
hoc offerebant: quod illi cogitabãt. ut diximus supͣ. Quis ue
ceneae iã nũtius e̾e̾t: acceꝑit treꝑidos: festinos more suo
ne ue hoec nostris spectent᷑ abanis: bene excusat: quia scit de
aetate puerorũ posse dubitari: ditẽs nõ ex suggerẽtũ persona
sed sua ui cõsilia ponderanda: portę quae proxima ponto
apparet ut supradiximus/ castra troiana ĩ hostiensi fuisse. siꝗ
nullus alter locus fuit ĩ laurolauinati. hinc fluuiuo coherg
hinc pelago: ⁊ nũc dicit porta quae proxima ponto . ltem
panlo post dicturus est. opposuere aciẽ. nam deptea iũgitur
amni: interrupti ignes:. supra aliter. lumina rara nucãt

Expanded text:
nam; Terentius «ego pretium ob stultitiam fero»; ut sit sensus: nam; Terentius «ego pretium ob stultitiam fero»; ut sit sensus: si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. Alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut diximus supra ‘quisve Aeneae iam nuntius esset?’. ACCEPIT TREPIDOS festinos, more suo. NEVE HAEC NOSTRIS SPECTENTVR AB ANNIS bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, sed sua vi consilia ponderanda. PORTAE QVAE PROXIMA PONTO apparet, ut supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit ‘portae quae proxima ponto’, item paulo post dicturus est «opposuere aciem: nam dextera cingitur amni». INTERRVPTI IGNES supra aliter «lumina rara micant».
Abbreviated transcription (Latin):
giliaru officiũ si mul habebant. sexuant q uices: hic distingue¬
regeniq requitũt: regis filiũ. ut magnũ reginae s .ii. imẜatus
amorem: coetera ꝑ terras om̃es: exaggerat more suo uigilã¬
tiu laborem: cõsiliũ sum̃is regni de rebus habebant. Lucilii uer¬
sus. uno tantũ ẜmone mutato. nam ille ait. consiliũ sũmis
hominũ derebus habebant: iam nũtius esset. iamiaut cito
aut quom nullũ ĩuenirent: adnixi hastis: ostendit  eos diu¬
turna statione fatigatos. Quod aũt stant: E romani moris
est. ⁊ bellicȩ necessitatis. hunc aũt standi habitũ & salustius
comemorat. ut fessi arma sua quisq stantes ĩcumbere. casteo¬
tum & camꝑi medio: ĩ medio campistatio. qui campus castroꝵꝭ
medius fuit. rem magnã preciũq fore m̃ora: dicebat se affe¬
xre rem magnam: cuius mora preciũ posset afferre: idest poe¬

Expanded text:
giliarum officium habebant. SERVANTQVE VICES hic distinguegiliarum officium habebant. SERVANTQVE VICES hic distingueRVNT regis filium, ut «magnum reginae sed enim miseratus amorem». CAETERA PER TERRAS OMNES exaggerat more suo vigilantum laborem. CONSILIVM SVMMIS R. D. R. H. Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait «consilium summis hominum de rebus habebant». IAM NVNTIVS ESSET ‘iam’ aut cito, aut cum nullum invenirent. ADNIXI HASTIS ostendit iam eos diurna statione fatigatos. Quod autem ‘stant’ et Romani moris est et bellicae necessitatis. Hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut «fessi arma sua quisque stantes incumbere». CASTRORVM ET CAMPI MEDIO in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. REM MAGNAM PRETIVMQVE MORAE FORE dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poe
Abbreviated transcription (Latin):
hic: est aũis lucis contemptor. hoc ẽ iste aĩus. ergo hic & produa
põt ꝙ corripi: istũ qui uita bene credat emi quotendis honorẽ:
qui istũ honorẽ: quo tendis: idest adquem niteris libenter emat
uita iolest uitae p̾cio: nil tale uerebar: quale tu suspicaris.
hoc. humana negocia: uel quae lo quitur. mãdet humo: nulti
hic distingunt. alii iugunt. mandet humo solita: ut cõmẽdet
sterra. solita aũt fortuna: quae piis inuidoro cõsueuit.Statius
hinc trahens colorem: ait. Inuida fata piis: ⁊ fors ĩgentibus
ausis rara comes: absentiferat ĩferias: hoc ẽ tenotaphionfa¬
ciat. ꝙ impleat honorẽ sepulcri: e matribus: ẽ nobilibus. nã
matres nõ nisi nobiles dicimus. Unde e matronae dictę sũt. sciꝰ
aũt nõ om̃os mulieres ĩ sicilia remãsisse. Nam legit᷑ t̃ xiͦ. ꝙ moestũ
rupta otatione nysi ĩtelligimus: uĩgiles si mulexcitat: qui ui¬

Expanded text:
hic animus lucis contemptor’, hoc est iste animus. Ergo ‘hic’ et produci hic animus lucis contemptor’, hoc est iste animus. Ergo ‘hic’ et produci potest et corripi. ISTVM QVI VITA B. C. E. Q. T. HONOREM qui istum honorem, quo tendis, id est ad quem niteris, libenter emat vita, id est vitae pretio. NIHIL TALE VEREBAR quale tu suspicaris. HAEC humana negotia, vel quae loquitur. MANDET HVMO multi hic distinguunt; alii iungunt ‘mandet humo solita’, ut ‘commendet in terra’. ‘Solita’ autem ‘fortuna’, quae piis invidere consuevit. Statius, hinc trahens colorem, ait «invida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes». ABSENTI FERAT INFERIAS hoc est cenotaphion faciat et inpleat honorem sepulcri. E MATRIBVS e nobilibus; nam matres non nisi nobiles dicimus, unde et matronae dictae sunt. Scimus autem non omnes mulieres in Sicilia remansisse: nam legitur in undecimo «et mruptum oratione Nisi intellegimus. VIGILES SIMVL EXCITAT qui vi
Abbreviated transcription (Latin):
gono uino q sopulti alterũ pendet ex altero. e sepulti qĩ
manam cõsuetudinẽ: ut solet plerũq. prius .ti. iubebat popu¬
lus: post cõfir mabat senatus. reportent: portent. Nam re
nem quotiens aliquid promerito nostro deposcimus. petere
uõ est quom aliquid humiliter. & quom precibus postula mus.
ꝑt bene curyalũ quod nolit dutere: latenter ondit: moenia
pallantea: ubi nũc credit ee̾ ꝑ nea: sũmis adiũgere rebus
sumu & extceniũ dicinus & laudabile. bene ergo ĩ re dubia
sermone usus ẽ dubio. Nam hoc dicit. nõ debes me nec a tua
gloria: nec a poriculis segregare: genitor bellis assuetus. ip̃e
puer est. nec dũ probatus. unde se &̃ ab illis temporibus. ꝑa
pr̃is uirtute cẽmendat: argolicũ terrorẽ: quẽ graeti ĩferebãt
sublatũ: susceptũ: ẽhic ẽ aiũs: hic põt c̾e̾ e adue̾biũ de mostrã¬
tis. ut sit. est hic .i. ĩ meo pectore. põt ꝙ sie accipi: ut dicas. est

Expanded text:
no vinoque sepulti alterum pendet ex altero. et 'sepulti' quasi manam consuetudinem, ut solet plerumque: prius enim iubebat aliquid populus, postea confirmabat senatus. Ad v. 191 Reportent portent: nam 'renem quotiens alvero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. Et bene quod Euryalum nolit dicere latenter ostendit. MOENIA PALLANTEA ubi nunc credit esse Aenean. SVMMIS ADIVNGERE REBVS ‘summum’ et extremum dicimus et laudabile. Bene ergo in re dubia sermone usus est dubio; nam hoc dicit: non debes me nec a tua gloria nec a periculis segregare. GENITOR BELLIS ADSVETVS ipse puer est necdum probatus; unde se et a belli temporibus et a patris virtute commendat. ARGOLICVM TERROREM quem Graeci inferebant. SVBLATVM susceptum. EST HIC EST ANIMVS ‘hic’ potest esse et adverbium demonstrantis, ut sit ‘est hic’, id est in meo pectore. Potest et ‘sic’ accipi, ut dicas: ‘est
Abbreviated transcription (Latin):
graugonu: q̃tum ad oeneam ꝑtinet. Sracci neq boni neq
meliores sunt. ergo optime grauigenũ: superlatiuus ẽ propo¬
sitius. nam optimus maloꝵ nõ possumus dicere. Superla¬
tiuus eni suo fuo tantũ uigitur generi. sic ergo dixit. ut
ui dicimus. Terentius. credo qui mihi sic oret. itez facite ut
nobis decet. Salustius locu editiore: ꝗ uictoribus decebat

Expanded text:
graivgenum quantum ad Aeneam pertinet Graeci neque boni neque meliores sunt. ergo 'optime Graiugenum' superlativus est pro positivo: nam 'optimus malorum' non possumus dicere; superlativus enim suo tantum iungitur generi. sic ergo dixit ut Hri' dicimus: Terentius «credo qui mihi sic oret», item «facite ut vobis decet», Sallustius «locum editiorem quam victoribus decebat
Abbreviated transcription (Latin):
eumenqui tar agallis obsidebãtur e id peneteare cupienaib
quos alii per dumeta ꝙ saxa aspera ali ꝑ cuniculos. ditũt
conatos ee ascẽdere. suc̃ malius/ custos capitolii gallos detral¬
scit ex arte clanqͥore anseris excitatus quem pͥuatus quidã
Lunoni dederat dono Nlanq secũdũ pliniũ nullũ aiabita
odorẽ hõis sentit. ꝓ uod oiudius meta morphoseon ĩ telligẽs

Expanded text:
cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare cupientibus, cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare cupientibus, quos alii per dumeta et saxa aspera, alii per cuniculos dicunt conatos ascendere. tunc Manlius, custos Capitolii, Gallos detrusit ex arce, clangore anseris excitatus, quem privatus quidam dono Iunoni dederat: namque secundum Plinium nullum animal ita odorem hominis se
Abbreviated transcription (Latin):
oy clopas coclitas legimus dictos gunũ oculũ habuisse ꝑbibe¬
obsides nõ lingantur: s uinc ula procustodiis accipiamus aut
certe ruptis unculis pontis: idest iã ponte resoluto: i sum̃o
custos tarpeiae mallius arcis: ĩ sum̃a clipei parte ⁊ bona ra¬
tione utitur ĩ pictura ppta unicuiq rei loca diste ibuens. ł deo
eni ĩ sum̃a clipei parte dicit factu eeͥ capitoliũ. quia hoc arcẽ
galli uenerũt adurbem.: ꝙ cixca aliã fluuium ocourẽtem
sibi deleuerũt excitũ om̃e populi romani. filia quoq die quom
uellent ĩ gredi ciuitatem. p̾mo conctati sunt timẽtes ĩ sidias
quia ꝙ patentes portas enullũ ĩ mutis uidebãt postea paut¬
latim ĩ gressi cuncta uastarũt octo ĩtegris mẽsibus adediut
caqus ĩtendere nõ poterãt: militari mami diueee sobi
ramanete capitolio ad quod cũ utẽ silibus reliqui co fugrrađ̃

Expanded text:
Cyclopas ‘coclites’ legimus dictos, quod unum oculum habuisse perhibeCyclopas ‘coclites’ legimus dictos, quod unum oculum habuisse perhibeobsides non ligantur; sed vincla pro custodiis accipiamus, aut certe pro foederibus: aut certe 'ruptis vinclis pontis', id est ponte resoluto. Ad v. 652 In summo custos tarpeiae manlius arcis in summa clipei parte; natione utitur in pictura apta unicuique rei loca distribuens. ideo enim in summa clipei parte dicit factum esse Capitolium, quia hoc arcem Galli venerunt ad urbem et circa Alliam fluvium occurrentem sibi deleverunt exercitum omnem populi Romani. aliaque die cum vellent ingredi civitatem, primo cunctati sunt timentes insidias, quia et patentes portas et nullum in muris videbant. postea paulatim ingressi cuncta vastarunt octo integris mensibus, adeo ut quae incendere non poterant, militari manu diruerent, solo remanente Capitolio, ad quod cum utensilibus reliqui confugerant
Abbreviated transcription (Latin):
quibus toclia iuenta oc casione transnatauit fluuims. &
remam reusa est  redditaꝙ est ruresus pacis lege : eam porso
reponte: qui admiratus uirtutem puella. oledit ei optione
ut cum quibus uellet rediret. illa ellegit uirginos. Unde
ut ei aliquid irilo de cerneretur. c uidata ẽ statua e questris.
quã ⁊̃ sacea uia hodieq cõspicimus: eiectũ: atꝗ iam facilo po¬
terat suscipi & occidi : s ideo  susceptus. quia occidi nõ pote¬
rat religione ĩpediente. Rex .N. & saccorũ fuerat: unde postea
alii facti sunt cõsules. alii reges sacroꝵ. porsenna: uniũni
addidit: metei causa: unde e penultimae datus accẽtus est.
Nam porsena dictus ẽ. Martialis hanc spectare manũ porsena
non potiit: ꝙ neadę: satis longe petitũ epithetũ. illũ coclitẽ.
ꝙ m̃o cocles ĩ hochomine: de quo dicit: propͥu ẽ nõm. ĩ aliis ap¬
pellatiuum. Nam lustos coclites dixerũt antiqui. Unde &

Expanded text:
quibus Cloelia inventa occasione transnatavit fluvium et quibus Cloelia inventa occasione transnatavit fluvium et Romam reversa est, redditaque rursus est, pacis lege eam Porsenna repetente. Qui admiratus virtutem puellae dedit ei optionem, ut cum quibus vellet rediret. Illa elegit virgines, unde ut ei aliquid virile decerneretur: cui data est statua equestris, quam in Sacra Via hodieque conspicimus. EIECTVM atqui facile poterat suscipi et occidi. Sed ideo non est susceptus, quia occidi non poterat religione impediente: rex enim etiam sacrorum fuerat. Vnde postea alii facti sunt consules, alii reges sacrorum. PORSENNA unum ‘n’ addidit metri causa: unde et paenultimae datus accentus est: nam Porsena dictus est: Martialis «hanc spectare manum Porsena non potuit». AENEADAE satis longe petitum epitheton. ILLVM Coclitem. Et modo ‘Cocles’ in hoc homine, de quo dicit, proprium est nomen, in aliis appellativum, nam luscos ‘coclites’ dixerunt antiqui: unde et
Abbreviated transcription (Latin):
brutus de eius corpore exertũ tenens qͦ processit ad populũ
ꝙ multa cõquastus de tarquiniis suꝑia & filioꝵ eius turpitu¬
dine. egit ne ĩ urbem reciꝑẽtur auctoritate qua plurimũ
poterat᷑. Nãut diximus brutus tribunus equitũ fuerat. S
quom nõ susciperet᷑ tarquinius cõtulit se ad porsenã rogem
thuscias qui pro tarquinio cum ĩgentibus copiis capto iau¬
niculo & illic castris positis Romã uche mẽter obsedit. & qu
om̃ ꝑsublitũ pontem hoc ẽ ligneũ transire conaret᷑. Solus
cõcles hostilez impo tũ substinuit. donec a tergo pons soluere¬
tur a sotiis. quo soluto secu armis p̾cipitauit ĩtiberim &
licet loesus s̃coxa: tñ eius fluẽta superauit. Unde eillud
ab eo dictũ: quom ei ĩ cõmitiis coxa uitiũ obii ceret᷑. persinu¬
los gradus ad moneor triumphi mei. Intantã aũt obsidio¬
nis necessitatemi populus uenerat. ut e obsides daret lex

Expanded text:
Brutus de eius corpore exertum tenens processit ad populum, Brutus de eius corpore exertum tenens processit ad populum, et multa conquestus de Tarquinii superbia et filiorum eius turpitudine, egit ne in urbem reciperentur, auctoritate qua plurimum poterat: nam ut diximus, Brutus tribunus equitum fuerat. Sed cum non susciperetur Tarquinius contulit se ad Porsennam, regem Tusciae. Qui pro Tarquinio cum ingentibus copiis capto Ianiculo et illic castris positis, Romam vehementer obsedit. Et cum per sublicium pontem, hoc est ligneum, transire conaretur, solus Cocles hostilem impetum sustinuit, donec a tergo pons solveretur a sociis: quo soluto se cum armis praecipitavit in Tiberim, et licet laesus in coxa, tamen eius fluenta superavit: unde est illud ab eo dictum, cum ei in comitiis coxae vitium obiceretur ‘per singulos gradus admoneor triumphi mei’. In tantam autem obsidionis necessitatem populus venerat, ut etiam obsides daret. Ex
Abbreviated transcription (Latin):
riti ab sentiã. iñ adarontis domũ piofẽct quom uxorẽ eius
ĩuenissent cantillenis & saltationibus ĩdulgentem. reuersi
ad castra sũt. qđ aruns dolens: quom de expugnanda lucce¬
lucretia ĩ qua hoc cõtinebat᷑ ut aruns susciperetur hospitio
quo facto ꝑ noctem stricto gladio eius ĩgressus ẽ cubiculum
cũ oethiope. hac atte egit. ut secũ cohiret. ditens ni mecũ
cõcubueris aethioptem tecũ ĩterimo: tãꝗ ĩ adulterio dep̾he¬
nderi. Timens itaq lucretia ne castitatis famã morte deꝑ¬
deret. quippe quã sine purgatione futurã ee cernebat. ĩ uita
turpibus imporii pacuit. e altero die cõuocatis propĩquis.
marito collatino pr̃e tricipitino bruto auũculo: qui tribunꝰ
equitũ celorũ fuerat. xem ĩdicãs: petit ne iuolatus pudor
nõue ĩuitus eius eͥet ĩ teritus. ꝑ edepto gladio: se ĩteremit. quem

Expanded text:
riti absentiam. Inde ad Arruntis domum profecti cum uxorem eius riti absentiam. Inde ad Arruntis domum profecti cum uxorem eius invenissent cantilenis et saltationibus indulgentem, reversi ad castra sunt. Quod Arruns dolens cum de expugnanda LucreLucretiae, in qua hoc continebatur, ut Arruns susciperetur hospitio. Quo facto per noctem stricto gladio eius ingressus cubiculum cum Aethiope, hac arte egit ut secum coiret, dicens ‘nisi mecum concubueris, Aethiopem tecum interimo, tamquam in adulterio deprehenderim’. Timens itaque Lucretia ne castitatis amore famam deperderet, quippe quam sine purgatione futuram esse cernebat, invita turpibus imperiis paruit. Et altero die convocatis propinquis, marito Collatino, patre Tricipitino, Bruto avunculo, qui tribunus equitum celerum fuerat, rem indicans, petiit ne violatus pudor, neve inultus eius esset interitus, et eiecto gladio se interemit. Quem
Abbreviated transcription (Latin):
rent metio: quem post uictoriam captũ Tullus hostilius
religauit ad binas quarigas. eta ut abunis quadrigis tia¬
herentur manus pedes uero ab alteris. quibus agitatis uelo¬
citer. eum crudoli morte disçexpsit. Uidens itaq poeta ro¬
mani nominis ĩ cõgruam e̾e uindictam. culpam ĩ cͥminis
retorquet auctorem dicens exsua ꝑsona adip̃ metiũ. at
tu dictis albane maneres Ĩ deo ẽ mendacis ĩfert: ut tacite
qua stioni & ĩ uidiȩ crudelitatis occurat. Nec nõ tarqui niũ
filios ĩ ter quos aruntem qui dũ ĩ castiis esset. patre suo ardeã
obsidente. ꝙ ortus c̾et ĩ ter eũ e collatinũ maritũ lucrecio de
uxoribus sermo. eo usq processit cõtentio: ut ad probandos
earũ mnores: arreptis equis: statim domos suas simulprofici¬
serentur. Ingressi itaq ciuitatem collatiã: ubi fuit lucretia
domus. ĩ uenerũt eam lanificio operã dãtem. & tristẽ ꝑꝑ ia¬

Expanded text:
rent Mettio. quem post victoriam captum Tullus Hostilius rent Mettio. quem post victoriam captum Tullus Hostilius religavit ad binas quadrigas, ita ut ab unis quadrigis traherentur manus, pedes vero ab alteris: quibus agitatis velociter eum crudeli morte discerpsit. videns itaque poeta Romano nomini incongruam esse vindictam, culpam in criminis retorquet auctorem, dicens ex sua persona ad ipsum Mettium 'at tu dictis Albane maneres'. ideo etiam 'mendacis' infert, ut tacitae quaestioni et invidiae crudelitatis occurrat. sane constat post filios, inter quos Arruntem. Qui dum in castris esset, patre suo Ardeam obsidente, et ortus esset inter eum et Collatinum, maritum Lucretiae, de uxoribus sermo, eo usque processit contentio, ut ad probandos earum mores arreptis equis statim domos suas simul proficiscerentur. Ingressi itaque civitatem Collatiam, ubi fuit Lucretiae domus, invenerunt eam lanificio operam dantem et tristem propter ma
Abbreviated transcription (Latin):
ut ⁊̃ ĩuire. erecto nõcito idest patrimonio: uel hereditate nõ
diuisa. Nam citus quom diuisus significat cil longa est.
ergo cit&. ueloces ĩ telligamus. guem aũt dic̃ uirgilius me¬
tum. metius suffecius dictus ẽ. quod nõm mutilauit causa¬
metei. Nouimus aũt nominũ uel mutationem / uel mutila¬
nonem tõcessam poctis sic propolluce castore pro citeride
Ly coridem posuit. ut sit quȩ legat ip̃a lycoris. hic aũt metius
suffetius quom apud albanos sum̃am reꝵ tenexet : a ro¬
manis ẽ auxiliu contea fide nates uocatus. iure societatis
uenit quidem. sed ĩ ip̃o praelio adhostes defecit. quod cernẽs
tullus hostilius. ait. uoce maxima militibus suis.ita ut g
hostis audiret. no teepidetis meo cõsilio factu est: ut facti¬
ose Motius suffetius ad hostes transiret quo tõsilio. ꝙ suis
iam pene amissas reddidit uires ꝙ effecit: ne hostes crede¬

Expanded text:
ut est in iure ‘ercto non cito’, id est patrimonio vel haereditate non ut est in iure ‘ercto non cito’, id est patrimonio vel haereditate non divisa; nam ‘citus’ cum divisus significat, ‘ci’ longa est. Ergo ‘citae’ veloces intellegamus. Quem autem dicit Vergilius Mettum Mettius Fufetius dictus est, quod nommetri. novimus autem nominum vel mutationem vel mutilationem concessam poetis: sic pro Polluce Castorem, pro Cytheride Lycoridem posuit, ut "sed quae legat ipsa Lycoris" . hic autem Mettius Fufetius cum apud Albanos summam rerum teneret, a Romanis in auxilium contra Fidenates vocatus, iure societatis venit quidem, sed in ipso proelio ad hostes defecit. quod cernens Tullus Hostilius ait voce maxima militibus suis, ita ut etiam hostis audiret 'ne trepidetis: meo consilio factum est, ut factiose Mettius Fufetius ad hostes transiret': quo consilio et suis paene iam amissas reddidit vires et effecit ne hostes crede
Abbreviated transcription (Latin):
mino finito ut ante diem clauso componet uesper olimpo: io¬
uis ante aram: ante templum iouis statoris. quod fecerat
romulus: postꝗ̃ orans elatis armis meruit. ne suus exercitus
fugeret. iungebant foedera porca: foedexa ut diximus sup̃
duta st̾ a porca foede ꝙ crudeliter occisa: cuius mors optabat᷑
ci. qui a pace resilisset: falso aũt ait porca. Nam ad hoc genꝰ
sacrificii porcus adhibebat᷑. ergo aut usurpauit genus pro
cñe. ut timidi uenient ad pocula dam̃oe : quom has dam̃as
dicaniꝰ. Etem supra luꝑam: quom artis sit hic & hȩc lupus. aut
certe illud ostendit: quia ĩ om̃ibus sacris feminini gñis plus
ualent uictim&. deniq si ꝑ marem litare nõ possent: succida¬
nea dabatur femina. Si aut per feminam nõ litassent: sue¬
cidanea adhiberi nõ poterat: cita metũ ĩ diuersa quadrigae:
Donatus hoc loco contra metrum sentit. dicens cita diuisa.

Expanded text:
MINE finito, ut «ante diem clauso componet Vesper Olympo». IOMINE finito, ut «ante diem clauso componet Vesper Olympo». IOVIS ANTE ARAM ante templum Iovis Statoris, quod fecerat Romulus, postquam orans elatis armis meruit ne suus exercitus fugeret. IVNGEBANT FOEDERA PORCA foedera, ut diximus supra, dicta sunt a porca foede et crudeliter uccisa; cuius mors optabatur ei, qui a pace resilisset. Falso autem ait ‘porca’: nam ad hoc genus sacrificii porcus adhibebatur. Ergo aut usurpavit genus pro genere, ut «timidi venient ad pocula dammae», cum has dammas dicamus, item supra ‘lupam’, cum artis sit ‘hic’ et ‘haec lupus’: aut certe illud ostendit, quia in omnibus sacris feminei generis plus valent victimae. Denique si per marem litare non possent, succidanea dabatur femina; si autem per feminam non litassent, succidanea adhiberi non poterat. CITAE METTVM IN DIVERSA QVADRIGAE Donatus hoc loco contra metrum sentit, dicens ‘citae’ divisae,
Abbreviated transcription (Latin):
creconses sine adiectione iudorũ: quom ita dicimus: ludos
theate ales ludos gladiatorios. ludos circenses. Romulidis
hic dtus pluralis uenit ab eo ꝗđ est  tomulida: curibus q seuoris
mire dixit seueris: quom eĩ filias perdiderint ceninenses.
Anteñates. crustununi.e sabini. cȩteris quiescentibus. sabini
soli bella sumpserũt. qui ĩteruenientibus postea triginta femi¬
nis iam enixis de illis. qua rapta erant. pax facta ẽ. ex qua¬
rum nominibus curis appellatae sunt. In cõmunem ẽ mu¬
lorũ honorem R cis di catae sunt martiae. horatius ma¬
rtis celebs quid agam xłis. tuuenalis munera femineis tea¬
tat socceta mlendis. Noc aenis alitor cõeruit martias Ralas
ẽẽ feminarũ: nisi quia sut diximus: feminae bella sedarunt.
Sane sciendum omnes uirgines raptas: excepta hersilia. quã
sublatam a marito sibi romulus fecit uxorem posito certa¬

Expanded text:
circenses sine adiectione ludorum, cum ita dicamus ludos circenses sine adiectione ludorum, cum ita dicamus ludos theatrales, ludos gladiatorios, ludos circenses. ROMVLIDIS hic dativus pluralis venit ab eo, quod est ‘hic Romulida’. CVRIBVSQVE SEVERIS mire dixit ‘severis’: cum enim filias perdiderint Caeninenses, Antemnates, Crustumini et Sabini, ceteris quiescentibus Sabini soli bella sumpserunt, qui intervenientibus postea triginta feminis, iam enixis, de illis quae raptae erant, pax facta est: ex quarum nominibus curiae appellatae sunt. In communem etiam mulierum honorem kalendae eis dicatae sunt Martiae: Horatius «Martiis caelebs quid agam kalendis?». Iuvenalis «munera femineis tractat secreta kalendis». Nec enim aliter congruit Martias kalendas esse feminarum, nisi quia, ut diximus, feminae bella sedarunt. Sane sciendum omnes virgines raptas excepta Hersilia, quam sublatam a marito sibi Romulus fecit uxorem. POSITO CERTA
Abbreviated transcription (Latin):
nguli ĩ subsellia eant ꝑ totam caueam spectatoribus: magnis
tiecensibus actis. magnis q̃tum ad pauꝑtatem pͥstinam ꝑtinȩ
Nam legimus ꝑꝑ equoꝵ ĩ opiam : diuersis eos tunc usos anima¬
libus. Rapex aut sunt sabina consualibus hoc ẽ mense martio.
Consus aũt ẽ deus cõsiliorum. qui ideo templum subtecto circo
no uelata manu sacͥficabatur: quia fides tecta ec̾ debet: ꝗ uelata.
ł deo aũt dicato consi simulacro rapuerũt sabinas. ut tęgeret᷑
iitiu de rapto cõsiliũ. tste consus ꝙ eques neptunus dicitur
Uñ ꝙ̃ ĩ eius honorem circi celebrabantur. Ereant ergo qui
dicunt magnis cirtensibus: aut megalesiacis. aut romanis
q constat fieri ante Rł ianuarias. actis aũti quom agerẽt.
qr nõ erat presens a passiuo participiu. ut equa uectut abaes
circensibus: ciecenses dicti uel a circuitu. uel qͥ ubi nũc meta
sunt: olim gladii ponebantur: quos circuibãt. dicti aũt cieco.¬
nses ab ensibus. circa quos circoibant. Sane notandũ positos

Expanded text:
NIS CIRCENSIBVS ACTIS ‘magnis’ quantum ad paupertatem pristinam pertinet: nam legimus propter equorum inopiam diversis eos tunc usos animalibus. Raptae autem sunt Sabinae Consualibus, hoc est mense Martio. Consus autem deus est consiliorum, qui ideo templum sub tecto circo no velata manu sacrificabatur, quia fides tecta esse debet et velata. Ideo autem dicato Consi simulacro rapuerunt Sabinas, ut tegeretur initum de raptu consilium. Iste Consus et eques Neptunus dicitur, unde etiam in eius honorem circenses celebrantur. Errant ergo qui dicunt ‘magnis circensibus’ aut Megalesiacis, aut Romanis, quos constat fieri ante kal. Ian. ‘Actis’ autem cum agerentur, quia non erat praesens a passivo participium, ut et qua vectus Abas. CIRCENSIBVS circenses dicti vel a circuitu, vel quod ubi nunc metae sunt, olim gladii ponebantur, quos circumibant. Dicti autem circenses ab ensibus, circa quos currebant. Sane notandum positos