comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa atq: opere exercitii nom̃ accepit ut einũ quã
licer& obliuisciqđuocabatur uerũ ipsipedites indu¬
foederatis gentib: quimit tebantur: Romana aut̃
p̃cipue in legionũ ordinatione p̃poll& : Legio aut̃
abelegendo appellanda ÷ qđ uo cabulũ eoꝵdeside¬
rat fidẽ itq diligentiã qui milites ꝓbant inauxi¬
liarus minor inlegionib: longe ãplior consueuit¬
militũ numerus adscribi: Qualtrea lecio¬
nes & auxilia in ter sit
eniq actiones greci dardanifallanges habu¬
erunt. ut inuna fallinge armatorũ octomilia
censerentur galli atq celtiberi pluresq barbaricȩ
nationes cat̃uis utebantur in proelio. inquib: erant
senamilia armatorũ : Roma nilegiones habent.
in quib: singelis senamilia. int̃dũ amplius militare
consuer̃ quid aut̃ int̃ legiones & auxilia in t̃esse
uideatur expediam: Auxiliares cũ ducuntur ad p̃
nec notitta nec affectioni consenciunt inter talia

Expanded text:
ipsa atque opere exercitii nomen accepit, ut ei numquam ipsa atque opere exercitii nomen accepit, ut ei numquam liceret oblivisci quod vocabatur. Verum ipsi pedites in dufoederatis gentibus mittebantur; Romana autem virtus praecipue in legionum ordinatione praepollet. Legio autem ab eligendo appellata est, quod vocabulum eorat fidem atque diligentiam, qui milites probant. In auxiliarmilitum numerus adscribi. II QVID INTER LEGIONES ET AVXILIA INTERSIT Denique Macedones Graeci Dardani phalanges habuerunt, ut in una phalange armatorum octo milia censerentur. Galli atque Celtiberi pluresque barbarae nationes catervis utebantur in proelio, in quibus erant sena milia armatorum. Romani legiones habent, in quibus singulis sena milia, interdum amplius, militare consuerunt. Quid autem inter legiones et auxilia interesse videatur expediam. Auxiliares cum ducuntur ad pronec notitia nec affectione consentiunt; alia
Abbreviated transcription (Latin):
pennitas ł mauit. Nam libellum dedilectu
ad grediopus qđ sponta neum gessit inpune :
Inguot cenena diuidatun nes młtanis
esigitur militaris sicut latinorũ egregius
auctor carminissuitestatur exordio. Armis
constat &uiribus haec intres diuiditur partes.
Equites pedites. classis: equitũ a las dicuntun abeo
qđ ad similitudinem alarũ ab utraq: parte ꝓte¬
gant aciesquae nunc uexillationes uocantur.
a ueloquia uelis. hoc t flã mulis utuntur: est&
aliudgenus equitũ quilegionariiua: antur. prop¬
terea qđ conexi sint legioni ad quorũ ex ẽplum
ocreatis̃ equites instituti Classũ hem duo genaere
sun unũ liburnarũ. aliud lusiriarũ : equitib:
cãpi clossib: maria uł flumina. peditib colle surbes
plana & abrupta seruantur: ex quo intellegitur
maus reipublice necessario spedites. qui possunt
ubiq: ꝓdesse & ma ioꝵ numerus militũ sumptuex
presso. minore nutritur exercitatus: unde exre

Expanded text:
perennitas animavit. Nam libellum de dilectuperennitas animavit. Nam libellum de dilectuadgredi opus cum spontaneum cessit inpune. I IN QVOT GENERA DIVIDATVR RES MILITARIS Res igitur militaris, sicut Latinorum egregius auctor carminis sui testatur exordio, armis constat et viris. Haec in tres dividitur partes, equites pedites classem. Equitum alae dicuntur ab eo quod ad similitudinem alarum ab utraque parte protegant acies; quae nunc vexillationes vocantur a velo, quia velis, hoc est flammulis, utuntur. Est et aliud genus equitum qui legionarii vocantur propterea quod conexi sunt legioni; ad quorum exemplum ocreati sunt equites instituti. Classis item duo genera sunt, unum liburnarum, aliud lusoriarum. Equitibus campi, classibus maria vel flumina, peditibus colles, urbes, plana et abrupta servantur. Ex quo intellegitur magis rei publicae necessarios pedites, qui possunt ubique prodesse; et maior numerus militum sumptu et expensa minore nutritur. Exercitus ex re
Abbreviated transcription (Latin):
nstituta maiorũ partis armatȩ. plenissime
clem̃tiã uram peritissimeque r&inere
continuis declaratur uctorus e trium ꝓba
si quidem in dubitata a dpbatio utustuee rurre
smꝑ esfectus. Licrum tra quillitastua rmpe¬
rrto qi niucte altiori consilio quã mens terreña
poterat concipere ex libris antiquoꝵ desiderat
cũipsẽ antiquita tem factis recentib antecedat
gitur cũ h aec litteris breuiter conp̃henderae
maiestatiurae nontã discenda quã recognos¬
cenda p̃ciperer: certauit sepius deuotio cũpu¬
dore quid eñ audatius quã dñõ ac principigene¬
ras huma ni domina tori omniũ gentium barbaroꝵ
aliquid deusu ac disciplina insinuare bellorũ
etrur sustanti imperatoris no noboedire mancla¬
tis plenum sacrilegii uidebatur atq pericul:
Miro itaq more in parendo audax factussumo
dũ m&uouideri audiͣtior si neclexissem ad qũ
temeritatem p̃cedens me indulgentia eurãe

Expanded text:
Instituta maiorum partis armatae plenissime Instituta maiorum partis armatae plenissime clementiam vestram peritissimeque retinere continuis declaratur victoriis ac triumphis, siquidem indubitata adprobatio artis sit rerum semper effectus. Verum tranquillitas tua, imperator invicte, altiore consilio quam mens poterat terrena concipere ex libris antiqua desiderat, cum ipsam antiquitatem factis recentibus antecedat. Igitur cum haec litteris breviter comprehendere maiestati vestrae non tam discenda quam recognoscenda praeciperer, certavit saepius devotio cum pudore. Quid enim audacius quam domino ac principi generis humani, domitori omnium gentium barbararum, aliquid de usu ac disciplina insinuare bellorum,Et rursus tanti imperatoris non oboedire praeceptis plenum sacrilegii videbatur atque periculi. Miro itaque more in parendo audax factus sum dum metuo videri audacior si negassem. Ad quam temeritatem praecedens me indulgentiae vestrae
Abbreviated transcription (Latin):
Inquot genera diuiclaturres militaris¬
II Quid inter legiones & auxilia intersit.¬
II Quaecuusa exauriri fecerit legiones.¬
ini Quotenas legiones antiq ui adbellum duxer̃¬
U Quẽ ad modum legio consti tua tur
Uuot cho hostes in una sint lagione
uiii Noma eorũ qui antiquos ordines ducebant¬
uiiii deofficio p̃fecti legionis¬
x deofficio p̃fecti castrorum.¬
xi deofficio praefecti fabrorum.¬
xII Deofficio tribuni militum¬
x quẽ admodũ triarii ułcenturiones armant᷑¬
xxi cõmissa pugna grauẽ armatur̃ stare ꝓmuro¬
xuii Nomina militum & građinscutiseoꝵ aduersis
Xiii pre t̃ corporis robor notarũ uł cõpotandi
artẽ intrronib: elegendam¬
xuiiii. donatiui partem dimidiam debent apud
signa milites sequestra reseruandam¬
xx Inlegioñ ita fieri promotiones ut peromnes
chohortes transeant qui promouentur¬
xxi Quidinter tubicines & cornicines &classi¬
cum intersit¬
deciliis artib: tracta¬
xxiuii enumeratio ferram̃torũ uł machinor ł
legionis

Expanded text:
In quot genera dividatur res militarisII Quid inter legiones et auxilia intersitIII Quae causa exhauriri fecerit legionesIIII Quotenas legiones antiqui ad bellum duxerintV Quemadmodum legio constituaturVI Quot cohortes in una sint legione,VIII Nomina eorum qui antiquos ordines duxeruntVIIII De officio praefecti legionisX De officio praefecti castrorumXI De officio praefecti fabrorumXII De officio tribuni militumXVI Quemadmodum triarii vel centuriones armenturXVII Commissa pugna gravem armaturam stare pro muroXVIII Nomina militum et gradus in scutis eorum aversisris robur notarum vel computandi rtem in tironibus eligendamXX Donativi partem dimidiam debent apud signa milites sequestrare servandamXXI In legione ita fieri promotiones ut per omnes cohortes transeant qui promoventurXXII Quid inter tubicines et cornicinescum intersitde aliis artibus tractaXXV Enumeratio ferramentorum vel machinarum legionis
Abbreviated transcription (Latin):
frontinus diuotraiano ab eius modi conꝓbatus indus¬
tria horũ institutahorũ praecepta. inquantũ ualeo
strictim fideł it̃q signabo nã cumea sdem expensas
faciat & diligenter & neglegent̃ exercitus ordinatꝰ
non solum p̃sentib: sed&iã futuris scłis ꝓficit si ꝓuisione
maiestitistuae imperator augustȩ. & fostissima¬

Expanded text:
Frontinus, divo Traiano ab eiusmodi comprobatus indusFrontinus, divo Traiano ab eiusmodi comprobatus industria. Horum instituta, horum praecepta, in quantum valeo, strictim fideliterque signabo. Nam cum easdem expensas faciat et diligenter et neglegenter exercitus ordinatus, non solum praesentibus sed etiam futuris saeculis proficit si provisione maiestatis tuae, imperator Auguste
Abbreviated transcription (Latin):
tiã ꝓmouerentur milites quiꝓmo ueri consuebenrdu
ꝑlaboreidenie contubernalib conples sti pendus
ꝑ en testimoni a les gxmore dimisns nons alit subisti¬
tuti : Pterea necesie ÷ morboaliquantos lebilita¬
ni atq cdimitti. aliquantos deserere ueldiuensis
casib interire: nisi annis singulis immo sengulis
penem̃ sibus in recedentlocũ iuniorũ turba suc¬
cedat quã uis copiosus. tam̃ ex auritur exercitus:
est & aliaciusa cur łtenuatesint legiones i agꝰ
in illis labor est & militan digrauiora arma
Pluramunera seiuor disciplna: qđiurtantes
pleriq in auxilis festinant militiae sacram̃taꝑ
cipere. ubi & minor sudor & maturiora sunt p̃mi
Cato illemaior cũ &armis inuistus && & consul exercitꝰ
scpe dixise plusserei publicȩ credidit ꝓfuturum si disci¬
plinã militarẽ conferr& inlitteris: nã unius &atiss
quae fortiter fiunt quae uero ꝓutilitate reipublicȩ
scribuntur a& nas̃ idẽfecer̃ alii conplures sed p̃cipue

Expanded text:
tes, qui promoveri consueverant per laborem. Deinde contubernalibus completis stipendiis per testimoniales ex more dimissis non sunt alii substituti. Praeterea necesse est aliquantos morbo debilitari atque dimitti, aliquantos deserere vel diversis casibus interire, ut nisi annis singulis, immo singulis paene mensibus, in recedentium locum iuniorum turba succedat, quamvis copiosus exhauriatur exercitus. Est et alia causa cur attenuatae sint legiones: magnus in illis labor est militandi, graviora arma, plura munera, severior disciplina. Quod vitantes plerique in auxiliis festinant militiae sacramenta percipere, ubi et minor sudor et maturiora sunt praemia. Cato ille Maior, cum et armis invictus esset et consul exercitus saepe duxisset, plus rei publicae credidit profuturum si disciplinam militarem conferret in litteras; nam unius aetatis sunt quae fortiter fiunt, quae uero pro utilitate rei publicae scribuntur aeterna sunt. Idem fecerunt alii complures, sed praecipue
Abbreviated transcription (Latin):
xiii decamelis & cata fractis equitibus¬
xxini quomodo quadrigis falcatis. uł elephantis in acie
xoi Regulȩ bellorum generales
Athenienses & lace demonios ante macedonas rerũ
Apotitos prisci locuntur annales : Verũ apud athe¬
nienses non solum reibellicȩ. sed &iam diuersarđm
artium uiguit industria : Liace demoniis aut p̃cipua
fut cura bellorum primidenique experim̃ta pugnarũ
de euentibus colligentes. artem preliorum scripsisse
firmantur usque eo ut remmilitarem quȩ uirtute
sola uł certe felicitate creditur contineri. ad disci¬
plinȩ peritiaeq: studia reuocarent ac magis tros
armorum quo staticos appellauer̃ iuuentutẽ suã¬

Expanded text:
XIII De camelis et catafractis equitibuIII Quomodo quadrigis falcatis vel elephantis in acie sXXVI Regulae bellorum generales Athenienses et Lacedaemonios ante Macedonas rerum potitos prisci loquuntur annales. Verum apud Athenienses non solum rei bellicae sed etiam diversarum artium viguit industria, Lacedaemoniis autem praecipua fuit cura bellorum. Primi denique experimenta pugnarum de eventibus colligentes artem proeliorum scripsisse firmantur, usque eo ut rem militarem, quae virtute sola vel certe felicitate creditur contineri, ad disciplinam peritiaeque studia revocarint ac magistros armorum, quos tacticos appellaverunt, iuventutem sua
Abbreviated transcription (Latin):
nos illos ubiq uictores otio& armorum disi¬
&udine ener uiuerit. ut secundo punicobello
in nibalipares eẽ non possint : Totita que consu¬
lib totducib tot exercitib: amissis : Tunc demũ
aduictoriam ꝑuener̃ cum usum exercitiumq
milita re condis cerepotuerunt: Semꝑergo
legendi & exercendi sunt iuniores utiliuis enĩ
constat eridire armissuos. quã alienos merce¬

Expanded text:
nos illos ubique victores otio et armorum desunos illos ubique victores otio et armorum desuetudine enervaverit ut secundo Punico bello Hannibali pares esse non possent. Tot itaque consulibus, tot ducibus, tot exercitibus amissis, tunc demum ad victoriam pervenerunt cum usum exercitiumque militare condiscere potuerunt. Semper ergo legendi et exercendi sunconstat esse erudire armis suos, quam alienos merce
Abbreviated transcription (Latin):
in omnib: martius calor nec defectȩ sunt terrae:
lace demonios quã athenienses quae marsos
quae samnites. quae pelignos quae ipsos pro¬
gonuere romanos: nonne epiriarmis plurimũ
aliquando ualuerunt r onne macedones athes¬
sali superatis persisusq: ad indiam bellandopene¬
trarunt: Daccsaut̃ & moesos & thraces intantũ
bellicosos semꝑfuisse manifestũ ÷̃ ut ipsũ martẽ
fabule ipudeos natũ esse confirment longũ ÷
siuniuersarũ ꝑuinci arum uires cnilmera re
cotendã. Cũ oñs in romana imperii ditione
consistant sed longesecuritas pacis homines
partim ad delectionemotii. partim adciilia
tran: duxitofficia: Itacura exercitii militaris
primoneglegentius agi postea dissimulari
postemumolim nobliuionẽ ⁊ ducta cogros¬
citur: Nec aliquis hoc supericre&ate ac¬
disse mir&ur cũ post primũ punicũ bellum.
uiginti & qđ excurrit annoꝗ naxera roma¬

Expanded text:
in hominibus Martius calor nec effetae sunt terrae quae in hominibus Martius calor nec effetae sunt terrae quae Lacedaemonios, quae Athenienses, quae Marsos, quae Samnites, quae Paelignos, quae ipsos progenuere Romanos. Nonne Epiri armis plurimum aliquando valuerunt? Nonne Macedones ac Thessali superatis Persis usque ad Indiam bellando penetrarunt? Dacos autem et Moesos et Thracas in tantum bellicosos semper fuisse manifestum est ut ipsum Martem fabulae apud eos natum esse confirment. Longum est si universarum provinciarum vires enumerare contendam, cum omnes in Romani imperii dicione consistant. Sed longae securitas pacis homines partim ad delectationem otii, partim ad civilia transduxit officia. Ita cura exercitii militaris primo neglegentius agi, postea dissimulari, ad postremum olim in oblivionem perducta cognoscitur. Nec aliquis hoc superiore aetate accidisse miretur, cum post primum Punicum bellum viginti et quod excurrit annorum pax ita Roma
Abbreviated transcription (Latin):
nominant Decẽmilia passuũ armat instraic¬
tiq omnib: telis pedites militirigra diuretineris¬
diro nubes anttu incistre ita ut aliququt meris
puitom ounsiuala criore conficerent cauttes ẽri
duuuisi pertis mas ar matiq similiter pantuntin
inter dum se quant᷑ interdũ cedint iere ursu
qut incapis sedoit̃ indiuosis &ar duis loctso
& des cndere & ascendere utraq acies cogebat᷑.
ut nullares uł casuprorius pugnantib possit
iccedere quĩ non ante bonimilites adsidua
exercitatione didicissent. de adortatͥone
neimnlitanas romanȩe uirccutis
HAeC fidei ac deuotionis intuitu imperator in¬
uiste deuni uersis auctorib: qui rei militaris
disciplinã litteris mandauerunt in hunc
libellũ enuileata congessi uti. dilectuatq: exerci¬
tatione ti ronum si quis diligens uelit existere.
aclantiq: uirtutis inmitationem facile connobo¬
rare possit exercitũ neque enim degenerauit

Expanded text:
nominant. Decem milia passuum armati instrucnominant. Decem milia passuum armati instructique omnibus telis pedites militari gradu ire ac redire iubebantur in castra, ita ut aliquam itineris partem cursu alacriore conficerent. Equites quoque divisi per turmas armatique similiter tantum itiionem interdum sequantur, interdum cedant et recursu autem in campis sed etiam in clivosis et arduis locis et descendere et ascendere utraque acies cogebatur, ut nulla res vel casu prorsus pugnantibus posset accidere quam non ante boni milites assidua exercitatione didicissent. XXVIII DE ADHORTATIONE REI MILITARIS ROMANAEQVE VIRTVTIS Haec fidei ac devotionis intuitu, imperator invicte, de universis auctoribus qui rei militaris disciplinam litteris mandaverunt in hunc libellum enucleata congessi, ut in dilectu atque exercitatione tironum si quis diligens velit existere ad antiquae virtutis imitationem facile corroborare possit exercitum. Neque enim degeneravit
Abbreviated transcription (Latin):
simplex extensa sit acies. nequossinus
nequas habeat curuaturas. ut equali
legitimoq: spatiomiles dist& amilite : Tunc
praecipiendum it subito duplicent aciem
itaut in ipso imp&u adquẽres pondere solent
ordo seru&ur tertio praecipiendum. ut qua¬
dratã aciẽ repente constituant quo facto
intrigonum quẽ cuneũ uocant acies
ipsa disponenda ÷ quaeor dinatio plurimũ
prodeẽ consueuit inbello : Iub&ur &iam
ut instruant orbes quogenere cũuis hortiũ
interruperit aciem ressti ab exercitatis
militib: consucuit. nec m̃s multitudo fun¬
datur infugam & graue discrimen immi¬
neat haec siiuniores adsidua meditatio¬
ne ꝑciperinti facilius in ipsa dimicatione
uł rediue depexnt uel quoties luc̃o de
Sraderea &u&us consu&udo ꝑmansit de diui
cugusti atꝙ adriani constititionibus p̃caude
utiten inrse tãe quites quã pedites deducctntur
ambulatum: hoenim uerbo hoc exercitugenus

Expanded text:
simplex extensa sit acies, ne quos sinus, simplex extensa sit acies, ne quos sinus, ne quas habeat curvaturas, ut aequali legitimoque spatio miles distet a milite. Tunc praecipiendum ut subito duplicent aciem, ita ut in ipso impetu is ad quem respondere solent ordo servetur. Tertio praecipiendum ut quadratam aciem repente constituant, quo facto in trigonum, quem cuneum vocant, acies ipsa mutanda est; quae ordinatio plurimum prodesse consuevit in bello. Iubetur etiam ut instruant orbes, quo genere, cum vis hostium interruperit aciem, resisti ab exercitatis militibus consuevit, ne omnis multitudo fundatur in fugam et grave discrimen immineat. Haec si iuniores assidua meditatione perceperint facilius in ipsa dimicatione VEL REDIRE DEBEANT VEL QVOTIENS IN MENSE Praeterea et vetus consuetudo permansit et divi Augusti atque Adriani constitutionibus praecavetur ut ter in mense tam equites quam pedites educantur ambulatum; hoc enim verbo hoc exercitii genus
Abbreviated transcription (Latin):
ed facile ẽ absentib: aduersarus castramunire
uerũ sihostis incumbat tunc om̃s equites & medi
pas ẜpeditũ acͥppul sandum imp&ũ ordinant᷑
in acie reliqui post ipsos ductis fossis muniune
castra & ꝑ p̃conem indicatur quae tentoria
prima quae secunda quae tertia opusomne
compleuerint : post hoc acentorionibus fossa
inspicitur ac mensuratur. & uindicatur in eos
qui neglegentias fuerint operati ad huncergo
ni hil magis prodesseconstat inpugna quã ut
ad siduo exercitomilites in aciedis positos ordi¬
nes seruent. nec ubi contra quã expedit aut
conglobent agmen autlaxent: Nã & consti¬
pati ꝑdunt spatia pugnandi. & sibi inuicem
inpedimento sunt & rariores atq: interlucen¬
tes aditum ꝑrumpendi hostibus praestant:
Necesse ÷ autẽ statim m &u uniuersa confun¬
di su ntercisa acie ad dimi cantium terga
hostis accesserit producendies go tyrones
sunt semꝑ adcampum & secđm matriculȩ
ordinem in aciem dirigendi htaut primo

Expanded text:
Sed facile est absentibus adversariis castra munire, verum si hostis incumbat tunc omnes equites et media pars peditum ad propulsandum impetum ordinantur in acie, reliqui post ipsos ductis fossis muniunt castra, et per praeconem indicatur quae centuria prima, quae secunda, quae tertia, opus omne compleverit. Post hoc a centurionibus fossa inspicitur ac mensuratur et vindicatur in eos qui neglegentius fuerint operati. Ad hunc ergo Nihil magis prodesse constat in pugna quam ut assiduo exercitio milites in acie dispositos ordines servent, necubi contra quam expedit aut conglobent agmen aut laxent. Nam ut constipati perdunt spatia pugnandi et sibi invicem impedimento sunt, ita rariores atque interlucentes aditum perrumpendi hostibus praestant; necesse est autem statim metu universa confundi si intercisa acie ad dimicantium terga hostis accesserit. Producendi ergo tirones sunt semper ad campum et secundum matriculae ordinem in aciem dirigendi, ita ut primo
Abbreviated transcription (Latin):
contoiqu& : His diob generib nallatorm̃toꝵ species uehañ¬
tior inuent᷑ : scorpiones dicebant quas nunoma naba liftas
uocant. Ideo sinuncupati qđ paruis subtilib que spiculis in¬
ferant moitẽ: Fustibalos arcbalistas & fundas descri¬
ber b suꝑ fluũ putoquȩ p̃sens usus agnoscitꝰ saxistamñ grauo¬

Expanded text:
contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum species vehementior invenitur. Scorpiones dicebant, quas nunc manubalistas vocant, ideo sic nuncupati, quod parvis subtilibusque spiculis, inferant mortem. Fundibulos, arcubalistas et fundas describere superfluum puto, que presens usus agnoscit. Adversum a
Abbreviated transcription (Latin):
latione ꝑ uenisse manifestum est. tunce quilignes
hieme sub tecto aestate ponabantur in campo supra
hos iuniores prima in ermes dũ consu &ud o ꝓficer&
deinde armati agebantur ascenderr tantaque
cura erat ut non solum adextris sed&iã asinistris
partib: & insilire & desilere condiscerent euagina¬
tos &iam gladiosuł contostenentes. hoc eñi adsidua
meditatione faciebant. scilic& ut intumultu proe¬
ln sinemora a scenderent quitã studiose exerce¬
bantur in pace Ad portaridũ poudus exen¬
Iondus quoq baiulare usq ad sexaginta libras
&iter facere gradu militari frequentissime ragen¬
disunt iuniores quib in andius expeditonibus ne¬
cessitas inmin& annonã pariter & arma portan¬
di nec hoc creditur eẽ difficile siusus accesserit
nihilenim est qđ non a dsi dua meditatio facilli mum
reddat quã rem antiquos milites factitauisse.
uirgilio ipso teste cognoscitur quiait: Nonsecus

Expanded text:
latione, pervenisse manifestum est. Equi lignei latione, pervenisse manifestum est. Equi lignei hieme sub tecto, aestate ponebantur in campo; supra hos iuniores primo inermes, dum consuetudo proficeret, deinde armati cogebantur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a dextris sed etiam a sinistris partibus et insilire et desilire condiscerent, evaginatos etiam gladios vel contos tenentes. Hoc idem assidua meditatione faciebant, scilicet ut in tumultu proelii sine mora ascenderent qui tam studiose exercebantur in pace. XVIIII AD PORTANDVM PONDVS EXERPondus quoque baiulare usque ad sexaginta libras et iter facere gradu militari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, qui ait inius
Abbreviated transcription (Latin):
lumbatarũ quoq: exercitio quosmattio bar¬
bulos uocant est tradenda iuniorib: : Namin
illi ria dudumduȩ legiones fuer̃ quae sena milia
militum habuer̃ quȩ qđ histelis scientes ute¬
bantur & fostit̃ mattio barboliuocabantur:
ꝑ hos longotẽ pore streniusiime constatomiabella
confecta usque eo ut dio dscianus & maximianu
cũ adimperium ꝑuenissent ꝓ merito uistutis
hosmattio barbulos iouianos atq herculia nos
censuerin᷑ appellandos. eosq cunctis legioribus
pra&ulisse doceantur : quib: aut̃ meitio barbulos
insertos scutis portare consueuer̃ quossi o portune
milites iactent ꝓpesagittariorũ scutati rimitari
uidentur officium nã equos hostesq consautiant
priusquam non modo admanum sed ad ictũ
missibi liũ poterint ꝑ ueniri: Queco ad modũ
ad ascendendos equos tynones exen cer¬
disint:
ontantũ autẽ atr ronib: sed &iam abstipendio¬
si smilitibus salitio equorũ districte ẽ sẽꝑ exasta
quȩ musumusq adhanc &atẽ lic&iamcum dissimu¬

Expanded text:
lumbatarum quoque exercitatio, quos mattiobarbulos vocant, est tradenda iunioribus. Nam in Illyrico dudum duae legiones fuerunt quae sena milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Diocletianus et Maximianus, cum ad imperium pervenissent, pro merito virtutis hos Mattiobarbulos Iovianos atque Herculianos censuerint appellandos eosque cunctis legionibus praetulisse doceantur. Quinos autem mattiobarbulos insertos scutis portare consuerunt, quos si oportune milites iactent prope sagittariorum scutati imitari videntur officium. Nam hostes equosque consauciant priusquam non modo ad manum sed ad ictum missibilium potuerit perveniri. XVIII QVEMADMODVM AD ASCENDENDOS EQVOS TIRONES EXERCENDI SINT tantum autem a tironibus sed etiam ab stipendiosis militibus salitio equorum districte est semper exacta, quem usum usque ad hanc aetatem, licet iam cum dissimu
Abbreviated transcription (Latin):
& si diutius cõmorandũ sitt. locisa lubritas eligat᷑
Cauendũ &iam nemonssit uicinior aut altior.
qui ab aduersariis captus possit officere: conside¬
randum n&orrentib: in undari consueuerit
cãpus & hocca suuimpatiatur exercitus ꝓnu
moro aut̃ militũ ł in pedim̃ torum munienda s̃
castra nemaior multitudo constip&ur in par¬
uis neue paucitas in latiorib: ultra qua mopor¬
t& cogatur ex tendi. Quali specie castra
del iuianda suer.¬

Expanded text:
et si diutius commorandum sit loci salubritas eligatur. et si diutius commorandum sit loci salubritas eligatur. Cavendum etiam ne mons sit vicinus aut altior locus qui ab adversariis captus possit officere. Considerandum ne torrentibus inundari consueverit campus et hoc casu vim patiatur exercitus. Pro numero autem militum vel impedimentorum munienda sunt castra, ne maior multitudo constipetur in parvis neve paucitas in latioribus ultra quam oportet cogatur extendi. XXIII QVALI SPECIE CASTRA DELINIANDA S
Abbreviated transcription (Latin):
discere nihilenim tam salutare neq: tam
necessarium inuenitur inbello quippe sirecte
constitita sunt castra. ita in trabellum securi milites
dici noctesq peragunt & iam si hostis obsideat. qua¬
si muratã ciuitatẽ uide antur secũ ubiq portare
sed huuis rei scientia prorsus int̃cidit nemo enĩ iam
diu ductis fossis p̃fixisq sudib castra constituit
sic diurno ł nocturno suꝑuentue qui tum barbaroꝵ
multos exexitus scimus frequent̃ ad flictos non
solum aut̃ confidentes sinec astris istapatiuntur.
sed cũinacie casu aliquo coeperint cedere muni¬
m̃ta castrorũ quoserecipiant non habent. & more
animaliũ multicaduntꝰ nec prius moriendifinis fit.
quã hostib: uolumtis desuerit ꝑ sequendi: xxii.
inqualie: locis constituendas castra
astra adt̃ p̃sertim hoste uicino tuto sẽꝑ facienda s̃
locoubilignorũ & pabuli &a que supp& at copia:

Expanded text:
discere. Nihil enim neque tam salutare neque tam discere. Nihil enim neque tam salutare neque tam necessarium invenitur in bello; quippe, si recte constituta sunt castra, ita intra vallum securi milites dies noctesque peragunt, etiam si hostis obsideat, quasi muratam civitatem videantur secum ubique portare. Sed huius rei scientia prorsus intercidit; nemo enim iam diu ductis fossis praefixisque sudibus castra constituit. Sic diurno vel nocturno superventu equitum barbarorum multos exercitus scimus frequenter afflictos. Non solum autem considentes sine castris ista patiuntur, sed cum in acie casu aliquo coeperint cedere munimenta castrorum quo se recipiant non habent et more animalium inulti cadunt, nec prius moriundi finis fit quam hostibus voluntas defuerit persequendi. XXII IN QVALIBVS LOCIS CONSTITVENDA SINT CASTRA Castra autem, praesertim hoste vicino, tuto semper facienda sunt loco, ut lignorum et pabuli et aquae suppetat copia,
Abbreviated transcription (Latin):
expellib: uterentur : qđ ꝑterea seruabatur ne
grauis galea uider&ur in proelio homini sed
gestabat aliquid sẽꝑ incapite : missib autem quib:
utebatur pedestris exercitus pilauocabantur.
ac fortiter directum facileꝰ ꝑrũpit. cus is generis
apud nos iamrara s̃tela: Barbari autẽ scutati
pedites hisp̃cipuȩ utuntur quas bebrass iocant :
binas &iam ac ternas in proeliis portant: sciendũ
p̃terea cũ missilibus agitur. sinistros pedes in ante
milites habere debere itaenim uibrandis spiculis
ħabere debent: ut & latera corũ subducantur ab hos¬
tib: ne possint uulnus accipere & proximior dextra
sit quae plagam poss& inferre : instruendo s igit᷑
ac ꝑtegendos omni antiquorũ genere constat. ẽẽ
tr̃rones: necesse est enĩ ut dimicandi acriorem
sumat audatiam quimunito capite ł pectore
nontim& uulnus: demunitio necastroꝵ
astrorum quoq: munitionem deb&tyro con¬

Expanded text:
ex pellibus uterentur; quod propterea servabatur ne ex pellibus uterentur; quod propterea servabatur ne gravis galea videretur in proelio homini qui gestabat aliquid semper in capite. Missilibus autem quibus utebatur pedestris exercitus pila vocabantur, ac fortiter directum facile perrumpit. Cuius generis apud nos iam rara sunt tela; barbari autem scutati pedites his praecipue utuntur, quas bebras vocant, et binas etiam ac ternas in proeliis portant. Sciendum praeterea, cum missilibus agitur, sinistros pedes in ante milites habere debere; ita enim vibrandis spiculis habere debent, ut et latera eorum subducantur ab hostibus, ne possint vulnus accipere, et proximior dextra sit, quae plagam possit inferre. Instruendos igitur ac protegendos omni antiquo armorum genere constat esse tirones. Necesse est enim ut dimicandi acriorem sumat audaciam qui munito capite vel pectore non timet vulnus. XXI DE MVNITIONE CASTRORVM Castrorum quoque munitionem debet tiro con
Abbreviated transcription (Latin):
ocreas indextriscrurib: cogerentur accipere
sic erant muniti illiqui in prima aciȩ pugnantes
principes insecunda hastati. intertia triarii
uocabantur sed triarii genibus positis solebant
intra scuta subsidere. nestantes uulnerarentur ue¬
nientib: telis & cum necessitas postulas s& tãquã re¬
qui &i uehem̃tius inuaderent hostes quib: constat
sepe factacẽ uictoriam cum hastati ill & qui pri¬
ores st&erant interissent : erant tam̃ apudu&eres
inter pedites qui dicebantur leuis armaturȩ fun¬
ditores & ferentarii. qui p̃cipue in cornibus loca¬
bantur &a quibus pugnandisume batur exordiũ:
Sedhiuelocissimi & ex ercitatissimi legebantur. nec
erant admodũ multi quicedentes si proelii neces¬
sitas conpuliss&. & interprincipia legionum
recipisolebant. ita ut acies in mota consister&
usq: a dp̃sentẽ ppe a& atẽ consu&u do ꝑmansit ut
om̃s milites pelleis quos pannonicos uocabant

Expanded text:
ocreas in dextris cruribus cogerentur accipere? ocreas in dextris cruribus cogerentur accipere? Sic erant muniti illi qui in prima acie pugnantes principes, in secunda hastati, in tertia triarii vocabantur. Sed triarii genibus positis solebant intra scuta subsidere, ne stantes vulnerarentur venientibus telis et cum necessitas postulasset tamquam requieti vehementius invaderent hostes; a quibus constat saepe factam esse victoriam, cum hastati illi et qui priores steterant interissent. Erant tamen apud veteres inter pedites qui dicebantur levis armatura, funditores et ferentarii, qui praecipue in cornibus locabantur et a quibus pugnandi sumebatur exordium; sed hi et velocissimi et exercitatissimi legebantur, nec erant admodum multi, qui cedentes, si proelii necessitas compulisset, inter principia legionum recipi solebant, ita ut acies immota consisteret. Vsque ad praesentem prope aetatem consuetudo permansit ut omnes milites pilleis, quos Pannonicos vocant,
Abbreviated transcription (Latin):
lea quicũ arcuscutũ tenere non potest faciat. quid
ipsi dra conarii atq signiferi quisinis tras nanu.
hastas gubernan in proelio facient : quoꝵ & capita
nuda constat & pectora sed grauis pediti lorica
uidur & galea fortasse raro meditanti fortasse
raro arma trastanti cxerum cotidianus usus
non laborat &ictm si honerosa gesta uerit sedilli
qui laborem inportandis u&eribus munim̃tis
armorũ ferre non possunt d&ectis corporibts
& uulnera sustinere coguntur & mor es & qđ est
grauius autcapi aut cartefugere. & rempubli¬
cã ꝓdere sic dumex ercitiom laborẽq declinaNt
cũ maximo decore truciduntur ut pecudes unde
eni apud antiquos murus dicebatur pedestris exer¬
citus nisi qđ politȩ legiones p̃terscuta &iã cata frac¬
tis galeisq fulgebant usq: adeo ut sagitariis inistra
brachia manicis munirentur. Pedestres autẽ
scutati p̃ter cata fractas & galecis &ic̃ferretis

Expanded text:
lea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid lea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid ipsi draconarii atque signiferi, qui sinistra manu hastas gubernant, in proelio facient, quorum et capita nuda constat et pectora? Sed gravis pediti lorica videtur et galea fortasse raro meditanti, fortasse raro arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, etiam si onerosa gestaverit. Sed illi qui laborem in portandis veteribus munimentis armorum ferre non possunt detectis corporibus et vulnera sustinere coguntur et mortes et, quod est gravius, aut capi aut certe fuga rem publicam prodere. Sic, dum exercitia laboremque declinant, cum maximo dedecore trucidantur ut pecudes. Vnde enim apud antiquos murus dicebatur pedestris exercitus nisi quod pilatae legiones praeter scuta etiam catafractis galeisque fulgebant, usque eo ut sagittarii sinistra brachia manicis munirentur, pedites autem scutati praeter catafractas et galeas etiam ferreas
Abbreviated transcription (Latin):
ocus exigit ut quo armorum genere uł instru¬
endi ł muniendi sint trrones referre tẽptenu
sed in ha cparte antiqua poenitus consu&udo
deleta est namlic& exemplo gothorum & ala¬
norum hunorumq equitũ arma ꝓficerint pedi¬
tes contit ẽẽ nudatos ab urbe dum condita usq
ad tempus diuigratiant &cata fractis &ga¬
leis muniebatur pedestris exercitus sedcũ
cimpestris exercitatio interueniente negle¬
gentia desidiaq: cessar & grauia uideri arma
coeper̃ quaera romilites induebant itaq: ab im¬
peratore postulant primo cata fractis deinde cas¬
sides sedeponere sicd& ectis pectoribus & capitib
congressi contra gothos milites nr̃i multitudine
sagit tariorum sepe del&isunt nec posttot clades
quaeusq: ad tantarũ urbiũ excidia ꝑuenerunt
cuiquã curȩ fuit uel cata fractas ł galea spedes¬
trib: neddere ita fitut non depugna. sed defuga
cogitent qui lnacienudi exponuntur aduulnera.
quidenim pedes sagitarius sine cata fracta si nega¬

Expanded text:
ocus exigit ut quo armorum genere vel instruendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua penitus consuetudo deleta est; nam licet, exemplo Gothorum et Alanorum Hunnorumque, equitum arma profecerint, pedites constat esse nudatos. Ab urbe enim ad tempus divi Gratiani et cataphractis et galeis muniebatur pedestris execampestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere. Sic detectis pectoribus et capitibus congressi contra Gothos milites nostri multitudine sagittariorum saepe deleti sunt; nec post tot clades, quae usque ad tantarum urbium excidia pervenerunt, cuiquam curae fuit vel catafractas vel galeas pedestribus reddere. Ita fit ut non de pugna sed de fuga cogitent qui in acie nudi exponuntur ad vulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catafracta, sine ga
Abbreviated transcription (Latin):
integris lo& ale tam̃ uulnus inpostant. & sine
uia sanguinis hostis lapidis ictuintereat in
omnib: autẽ u&erũ proeliis funditoresmilitasse
nullus ignorat. quae res ideo ab uniuersis trro¬
nib: frequenti exercitio discenda ẽ quia fundã
portare nullus ẽ labor & int̃dũuenit ut in
lapidosis locis conflictus habeatur. ut monssit
aliquis defendendus aut collis. aut ab oppugna¬
tionẽ castellorum siue ciuitatũ lapidib barbari
fundisq pellendisint. deexercirio plũ¬
Bat arum.¬

Expanded text:
integris letale tamen vulnus importent et sine integris letale tamen vulnus importent et sine invidia sanguinis hostis lapide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab oppugnatione castellorum sive civitatum lapidibus barbari fundisque pellendi sunt. XVII DE EXERCITIO PLVMBATARVM
Abbreviated transcription (Latin):
fuitem utlitatis boni sagittarii in usus produs
h abeant & cato in libris dedisciplina militari
cuidenter ostendit & denudius pluribus
iaculatorib: institutis atq ꝑdoctis ostem
cuiprius inpar est fuerat supera uit
Africanus scipio quidem cum aduersum
num antinos qui exercitus populi romani
sub iugum miserant ess& aciaȩ cestatur.
aliter se superiorem fut urum esse nor
credidit nisi in omnib: tentorus lectos
sagittarios miscuiss& +u+
ASIACTANDOS PAPIDIS IEUNDIS
Alapides uenuel manibus uel fundis
iaciendos exerceri diligen¬
ter conuenit iuniores fundarum usum pri¬
mibalearũ insulorum habitatores & inuenisse
& ita perite exercuisse dicuntur. ut matres
paruos filios nullũ crbum contingere sine¬
rent. nisiquẽ ex funda destinato lapide ꝑcus¬
sissent sȩpe enim aduersum bellatores
cassi dibus cata fractis. loricisq: munitos.
ter &es lapides defunda uel fustibalo desti¬
nati sagittis sunt omnib: grauiores. cũm̃bris

Expanded text:
autem utilitatis boni sagittarii in proeliis autem utilitatis boni sagittarii in proeliis habeant et Cato in libris de disciplina militari evidenter ostendit et Claudius pluribus iaculatoribus institutis atque perdoctis hostem cui prius impar fuerat superavit. Africanus quidem Scipio, cum adversus Numantinos, qui exercitus populi Romani sub iugum miserant, esset acie certaturus, aliter se superiorem futurum esse non credidit nisi in omnibus centuriis lectos sagittarios miscuisset. XVI AD IACTANDOS LAPIDES FVNDIS Ad lapides vero vel manibus vel fundis iaciendos exerceri diligenter convenit iuniores. Fundarum usum primi Balearium insularum habitatores et invenisse et ita perite exercuisse dicuntur ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Saepe enim adversum bellatores cassidibus catafractis loricisque munitos teretes lapides de funda vel fustibalo destinati sagittis sunt omnibus graviores, cum membris
Abbreviated transcription (Latin):
IA CIINDA
ed ad incȩptum reuertor tyro quicum da¬
ua exercer&ur ac alum hastila quoq
ponderis grauioris quam uera futura sunt
iacula aduersumillum palum tãquam aduer¬
sus hominem lactare conpellitur. in quare
armorum doctor adtendit ut magnis uirib
astele contorqueat : ut destincto ictu uel in pa¬
lum uel iuxta dirigat missile eo enim exercitio
& lacestis robdr adcrescit & iaculan diperitia
atq usus inquiritur:
SAGITTIS DIUGENTERIURONES IMBUENDOS
ed prope tertia uel quastapars: iumiorũques
Paptior potuerit repperiri. arcub: ligneis sa
& addoctores ad hanc rem artifices eligendi
& maior adhibenda solertia ut arcum sci¬
entes teneant. ut fortter in pleant : ut sinixᷤ¬
tra fixti sit ut dextra cumratione ducatur.
ut ad allud qđ feriendum est oculus parit̃
animusq: consentiant ut siue inequo siue
interra rectum sagittare doceatur : Quam
astem & discio pusest diligenter & cottidi¬
Ino usu exercitioq: seruari: Quantum

Expanded text:
IACIENDA IACIENDA Sed ad inceptum revertor. Tiro qui cum clava exercetur ad palum hastilia quoque ponderis gravioris quam vera futura sunt iacula adversum illum palum tamquam adversus hominem iactare compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut magnis viribus hastile contorqueat, ut destinato ictu vel in palum vel iuxta dirigat missile. Eo enim exercitio et lacertis robur adcrescit et iaculandi peritia atque usus adquiritur. XV SAGITTIS DILIGENTER TIRONES IMBVENDOS Sed prope tertia vel quarta pars iuniorum, quae aptior potuerit repperiri, arcubus ligneis sag. Et doctores ad hanc rem artifices eligendi et maior adhibenda sollertia ut arcum scienter teneant, ut fortiter impleant, ut sinistra fixa sit, ut dextra cum ratione ducatur, ut ad illud quod feriendum est oculus pariter animusque consentiat, ut sive in equo sive in terra rectum sagittare doceantur. Quam artem et disci opus est diligenter et cotidiano usu exercitioque servari. Quantum
Abbreviated transcription (Latin):
arte precedant Ita autem sȩuere apud maiores
& ercitii disciplina seruanda est . ut & doctores
armorum duplicib: remunerarentur an nonis
& milites quiparum in illa prolusione proficeran
Profrumento ordeum cogerentur acpere nec an¬
te eis intritico redder&ur annonaquam supp̃¬
sentia profesti legionib: tribunorũ uel prncpũ
ex perimentis datis ostendissent seo mãquae erant
inmilitari arte conplere nihil enimneq: firmius
habundent milites erudit non enim uestium nitor
uel curi argenti. gemmarumq: copiae. hostes ad
reuerentiam nrãro aut ad gratiã inclinant sed
solo terrore subiguntur armorum: Deinde in alus
reb sicut ait cato. siquid erratũ est potest post¬
modum corrigi proeliorum delicta emendatio¬
nem non recipiunt cumpo ena statim sequat᷑
errorem nam confestim pereos. qui ignaue
imperiteq: pugnauerint aut infuga muersi
uicaorib: ultra pares esse non audent Xiiii
TYRONIS INXERCINDOS ADMISSIBIUA

Expanded text:
arte praecedant. Ita autem severe apud maiores arte praecedant. Ita autem severe apud maiores exercitii disciplina servata est ut et doctores armorum duplis remunerarentur annonis et milites qui parum in illa prolusione profecerant pro frumento hordeum cogerentur accipere nec ante eis in tritico redderetur annona quam sub praesentia praefecti legionis tribunorum vel principiorum experimentis datis ostendissent se omnia quae erant in militari arte complere. Nihil enim neque firmius qua abundant milites eruditi. Non enim vestium nitor vel auri argenti gemmarumque copiae hostes aut ad reverentiam nostram aut ad gratiam inclinant, sed solo terrore subiguntur armorum. Deinde in aliis rebus, sicut ait Cato, si quid erratum est, potest postmodum corrigi: proeliorum delicta emendationem non recipiunt, cum poena statim sequatur errorem; nam aut confestim pereunt qui ignave imperiteque pugnaverint aut in fugam versi victoribus ultra pares esse non audent. XIIII TIRONES EXERCENDOS AD MISSIBILIA
Abbreviated transcription (Latin):
non frequenter interficit cum & armis uita¬
lui defendantur & ossib: at contra punble
duas unqas ad acta mortalis est Necene
enim ut uitalia pen&r& quicquid in mergit᷑
Deinde dum caesa infertur brachium dextrũ
latusq nudatur. Puncta autem tedła corpo¬
re infertur & aduersarium sautiat antequã
uideat Ideoq ad dimicandum hoc p̃cipuae
genere usos constat esse romanos Dupliciaũt
ponder illa cratis & dautideo dabantur
ut cumuera & leniora tsro arma sumpsiss&
uelud grauiore pondereliberatus securior¬
alacriorq: pugnar&:
IRMATURA DOCINDOS IURONES
ra&er ea illo exercitu genere quod armaturã
uocant & cprimis doctoub: traditur imbuen¬
dus est tero quiusus ex paste seruatur cons¬
tatenim a&liã nunc in omnib: proedus arma¬
tura melius pugnare quam caberos ex quo
intelligideb& quantum exercitat᷑ miles
in exercitato sit melior cumarmaturae utcũq
eruditi reliquos contuberiiales suos bellãdi

Expanded text:
non frequenter interficit, cum et armis vitanon frequenter interficit, cum et armis vitalia defendantur et ossibus; at contra puncta duas uncias adacta mortalis est; necesse est enim ut vitalia penetret quicquid immergitur. Deinde, dum caesa infertur, brachium dextrum latusque nudatur; puncta autem tecto corpore infertur et adversarium sauciat antequam videat. Ideoque ad dimicandum hoc praecipue genere usos constat esse Romanos.Dupli autem ponderis illa cratis et clava ideo dabantur ut cum vera et leviora tiro arma sumpsisset velut graviore pondere liberatus securioralacriorque pugnaret. XIII ARMATVRAM DOCENDOS TIRONES Praeterea illo exercitii genere quod armaturam vocant et campidoctoribus traditur imbuendus est tiro; qui usus vel ex parte servatur. Constat enim etiam nunc in omnibus proeliis armaturas melius pugnare quam ceteros. Ex quo intellegi debet quantum exercitatus miles inexercitato sit melior, cum armatura utcumque eruditi reliquos contubernales suos bellandi
Abbreviated transcription (Latin):
b plurimum prodest. necumquã aut harena
aut campus inuictum armis uirom probauit.
nisi qui diligenter exercitatus docebatur ad pa¬
lum : Asingulis autem te ronib: singulipnli de¬
figebantur interram Ita ut nutare non possit
& sex pedib: eminerent contra illum palum
tã quam contra
aduersarium terocum crate illa & laua
uelud cumgladio se exercebat & scto & nunc
quasicaput aut faciem p&er&. Nunc a late¬
rib: minar&ur. In terdum contender& po¬
plites &crura succidere receder& ad sultar&
insiler& quasi presentem aduersicrium sic pa¬
lum omni imp&u omnibelladi arte temptie¬
r& inqua meditatione seruabatur
illa cautela ut ltartrro adinferendĩ
uulnus in surger& nequa paste iose pater&
adplagam: NONCAESIM SEDEUNETIM
TERIRE DOCINDUM IURONIS XI¬
&erta non caesim sed punctim ferire
discebant: nancaesim pugnantes non
solum facile uincere sed &iam derisere roma¬
ni: Caescenim quouis ia p&uueniat

Expanded text:
bus plurimum prodest, nec umquam aut harena bus plurimum prodest, nec umquam aut harena aut campus invictum armis virum probavit nisi qui diligenter exercitatus docebatur ad palum. A singulis autem tironibus singuli pali defigebantur in terram ita ut nutare non possent et sex pedibus eminerent; contra illum palum tamquam contra adversarium tiro cum crate illa et clava velut cum gladio se exercebat et scuto, ut nunc quasi caput aut faciem peteret, nunc a lateribus minaretur, interdum contenderet poplites et crura succidere, recederet adsultaret insiliret, quasi praesentem adversarium, sic palum omni impetu, omni bellandi arte temptaret. In qua meditatione servabatur illa cautela ut ita tiro ad inferendum vulnus insurgeret ne qua parte ipse pateret ad plagam. XII NON CAESIM SED PVNCTIM FERIRE DOCENDOS TIRONES Praeterea non caesim sed punctim ferire discebant. Nam caesim pugnantes non solum facile vicere sed etiam derisere Romani. Caesa enim, quovis impetu veniat,
Abbreviated transcription (Latin):
& ignorantia non solum ab hoste sed &iam ab ipsis
aquis discrimen incurrit. Ideoq romaniu&eres
quos torbella & continuata periculda domnem
reimilitaris erudiuerant astem. Cumpum
martium uicinum teberi deleger̃ in quo iuuent
post exerctiũ armorum sudorem puluerẽq
diluer& ac lassitudinem cursus natundi labo¬
redeponer& non solum autem pedites sed &
equites ipsosq aequos uel lixas quos gallia¬
rias uocantadnatundum exercere ꝑ commo¬
dum est. nequid imperitis cum necessitas in¬
cum bit ẽ ueniat: QUIMAD MODUM AD SCVTA
nti ouisicut in uenitur inbbris hoc genere
exercuere tyrones. sic deuimine inmodũ
cratum conratandata texebant scuta¬
ita ut duplum pondus cratis haber&
quam scutum publicum habere consueuit Idemq
dauas lenecis duplicis aeq ponderis progladus ti¬
ronib: debant eoq modo nontuntum mane sed
&iam post meridiem exercebunt᷑ ad palos Paloꝵ
enimusus non solum militib: sed &iã gladiatori¬

Expanded text:
et ignorantia non solum ab hoste sed etiam ab ipsis et ignorantia non solum ab hoste sed etiam ab ipsis aquis discrimen incurrit. Ideoque Romani veteres, quos tot bella et continuata pericula ad omnem rei militaris erudiverant artem, campum Martium vicinum Tiberi delegerunt in quo iuventus post exercitium armorum sudorem pulveremque dilueret ac lassitudinem cursus natandi labore deponeret. Non solum autem pedites sed et equites ipsosque equos vel lixas, quos galliarios vocant, ad natandum exercere percommodum est, ne quid imperitis cum necessitas incumbit eveniat. XI QVEMADMODVM AD SCVTA Antiqui, sicut invenitur in libris, hoc genere exercuere tirones: scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebant ita ut duplum pondus cratis haberet quam scutum publicum habere consuevit, itemque clavas ligneas duplicis aeque ponderis pro gladiis tironibus dabant, eoque modo non tantum mane sed etiam post meridiem exercebantur ad palos. Palorum enim usus non solum militibus sed etiam gladiatori