comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
urres autem dicunt᷑. machimanita ad edi¬
ficiorum spẽm ex trabibus tabulatis com¬
pacca et ne tin opus hostili cõcremetur incendio di¬
ligentissime excrudis coriis uel cencomibus comu¬
mta quibus pro mõ altitudinis additur latitudo
Nam interdum trecenos pedes per quad ͫ inc̾dimi
quadragenos uel quĩqͣgenos lalte sunt. Proceritas
autẽ ip̃arnm tãta fit ut non solu muros. s et̃̾
tures lapideas altitudine superent. hiisq ples
rote mecanita arte subdinitur quarum lapsu uõ¬
lubili amplicudo tam magna moueatur preses
autem paculum aiuitatis est si adamirũ fuerit
tiuris admoca plures enñ accipit scalas ⁊ du̾so
genere conatur irrũpere. Nam in inferioribus hẽc
arietem cuius impetu destruet inuos contra uero¬
mediam partem accipit pontem sain de duabus
trabib septũq de uimine quem subito prolatũ
int̾ tiurem muriiiq consticuũt ⁊ per eu ingre¬
dientes de machina bellatores in cuutatẽ trãseut̃

Expanded text:
urres autem dicuntur machinamenta ad aedificiorum speciem ex trabibus tabulatisque compacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio diligentissime ex crudis coriis vel centonibus communita, quibus pro modo altitudinis additur latitudo. Nam interdum tricenos pedes per quadrum interdum quadragenos vel quinquagenos latae sunt. Proceritas autem ipsarum tanta fit ut non solum muros sed etiam turres lapideas altitudine superent. His plures rotae mechanica arte subduntur, quarum lapsu volubili magnitudo tam ampla moveatur. Praesens autem periculum civitatis est si ad murum fuerit turris admota. Plures enim accipit scalas et diverso genere conatur inrumpere. Nam in inferioribus habet arietem, cuius impetu destruit muros; circa mediam vero partem accipit pontem, factum de duabus trabibus saeptumque de vimine, quem subito prolatum inter turrem murumque constituunt et per eum egredientes de machina bellatores in civitatem transeunt
Abbreviated transcription (Latin):
milites noiant caput porcinũ concra qd ordĩaco
ponitur quã forfioem uocant. Nam ex lectissĩs
milt̾tibus in unii confertis ordo cõponitur ⁊ illũ
cuneũ excipit acq ex utraq parte cõcludit quo
fc̃o aciem non pot̾ rumpere item serra dicit᷑ que
abstremus directa aute froncẽ opponitur hostib
ut turbata acies repiatur. globus auc̃ dicit᷑ qui
a sua acie seꝑatur uago suꝑuentu meurrat unt¬
ioos contra quem alt᷑ populosior rẽs fort
de locis suis aliquos numeros adalia cransferre
statim enĩ nastitur cumultus atq confusio acq
imꝑatos. conturbatoeq facilius hostis mcũbit
Quot generibus pugna publica comutat᷑ ⁊ quo¬
modo eciam qui inferior mim̾o s⁊ uirib est uicte

Expanded text:
milites nominant caput porcinum. Contra quod ordinatio milites nominant caput porcinum. Contra quod ordinatio ponitur quam forficem vocant; nam ex lectissimis militibus in V litteram ordo componitur et illum cuneum excipit atque ex utraque parte concludit, quo facto aciem non potest rumpere. Item serra dicitur quae ab strenuis directa ante frontem opponitur hostibus ut turbata acies reparetur. Globus autem dicitur qui a sua acie separatus vago superventu incursat inimicos, contra quem alter populosior vel fortde locis suis aliquos numeros ad alia transferre. Statim enim nascitur tumultus atque confusio, et in imparatos conturbatosque facilius hostis incumbit. XX QVOT GENERIBVS PVGNA PVBLICA COMMITTATVR ET QVOMODO ETIAM QVI INFERIOR NVMERO ET VIRIBVS EST
Abbreviated transcription (Latin):
fatigatis in fluminũ transgressione diuersis
in palludibus occupatis in iugis mõciũ labo¬
rancibus in campis expansis acq securis in
nifertur cum aliis negrais occupatur. hostes
rius int̾uemantur ꝙͣ p̃pare se possint. Qe si
canti sunit aduersarii. et insidiarũ nuilla sit copia
tunc aduersum putes scientes uidentes equa cõ¬
dictõe pugnatur . Tamen ars belli in hoc aꝑpto
tos. cauendum est uel maxime ne ab ala cormiq
sinistro quod sepuis euenit aut c̾c̾e dextro quod
l raro continget circũuemat᷑ truic a multitudie
hostiũ a uacantibus aucẽ globis quos dicũt den¬
drinigos qd si accideri u̾nũ remediũ est ut ala
cormũq repleas et rocũdes quats cõuersi tui so
fieri consueuit. Item aduersum cuneũ hostium
certis resifatur modis. Cuneus dicit᷑ multitudo
peditum. que uĩcta est cum acie primo augustior
deude lacior procedit et aduersariorũ ordines rũ¬
petq a plibus in ũnũ locum tela mictũr. ꝙͣ rem

Expanded text:
fatigatis, in fluminum transgressione divisis, in paludibus occupatis, in iugis montium laborantibus, in campis sparsis atque securis, in mper infertur, cum aliis negotiis occupati hostes prius interimantur quam praeparare se possint; quod si cauti sint adversarii et insidiarum nulla sit copia, tunc adversus praesentes scientes videntes aequa condicione pugnatur. Tamen ars belli non minus in tos. Cavendum vel maxime ne ab ala cornuque sinistro, quod saepius evenit, aut certe dextro, quod licet raro contingit, circumveniantur tui a multitudine hostium aut a vagantibus globis, quos dicunt drungos. Quod si acciderit, unum remedium est ut alam cornumque replices et rotundes, quatenus conversi tui socfieri consuevit.Item adversus cuneum hostium certis resistitur modis. Cuneus dicitur multitudo peditum quae iuncta cum acie primo angustior deinde latior procedit et adversariorum ordines rumpit, quia a pluribus in unum locum tela mittuntur; quam rem
Abbreviated transcription (Latin):
Nam mulci ferro nec a sagitariis quos ferebant
belue le debant᷑. et eorũ impetum equorũ celi̾tace
uitabãt. Alii concra elepliantes cachafiactos mile¬
tes umiẜunt. ita ut brachiis eorũ. et in cassidib
uel lnmeris aculei ingences ponerẽtur ⁊ ferro
ne elephans bellatorẽm contra se uemẽtem qossit
apprehendere precipue tnĩ uelites anciqui adiũ
elephances ordinau̾tnt. Uelites erãc iuuenes le¬
ui armatura coipore alatii. qui exequis p̾curren

Expanded text:
nam muniti ferro nec a sagittariis quos vehebant nam muniti ferro nec a sagittariis quos vehebant beluae laedebantur et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantos catafractos milites immiserunt, ita ut in brachiis eorum vel humeris, aculei ingentes ponerentur e ferro, ne elephas bellatorem contra se venientem posset apprehendere; precipue tamen velites, antiqui adversum elephantes ordinaverunt. Velites autem erant iuvenes levi armatura, corpore alacri; qui ex equis optime
Abbreviated transcription (Latin):
uadugas falcatas in bello sc̃ex antioch
et mẽtudaces habuerũt que ut primo.
magnũ intulere cerrorem ata postinod
fuerime derisui. nam difficile curtus falcatts
planũ inuenit campuin ⁊ leui miredindeco reti¬
netur. unoq affłlito ⁊ uulnerato equo decipit᷑¬
S maxine a scamanorũ maitum arte ꝑierut
ubi ad pugnam uentum est repente tuco campo
sromam tribulos abiec̾mt in quos currentes q̃dge
cũ maiderũt delete sunt. tribulus est ex qͣtuor̃
palis confixim ꝓpugnaculum quod quõ abctis
cribus radiis stat ẽrecto quarto manifestum ẽ
eleplianti in preliis magnieudine corporũ barri¬
cus hourre. forme nouitace ipuis homnes equosqz
conturbat hos contra romanũ ex̾atu pͥmus
in lucamia srex pirrus addux̃ postea hanibal in
affrĩca: crex anthocus in orience in gneca in mũ¬
dia sirquosos habuerũt. aduersus quos aduersa
ad currũ quibus insidentes elmanans scmasas
hoc est longissimos conces in elephates duigebat

Expanded text:
uadrigas falcatas in bello rex Antiochus et Mitridates habuerunt. Quae ut primo magnum intulere terrorem, ita postmodum fuere derisui. Nam difficile currus falcatus planum semper invenit campum et levi impedimento retinetur unoque afflicto aut vulnerato equo decipitSed maxime hac Romanorum militum arte perierunt: ubi ad pugnam ventum est, repente toto campo Romani tribulos abiecerunt, in quos currentes quadrigae cum incidissent deletae sunt. Tribulus autem est ex quattuor palis confixum propugnaculum quod quoquo modo abieceris tribus radiis stat et erecto quarto infestum est. Elephanti in proeliis magnitudine corporum, barritus horrore, formae ipsius novitate homines equosque conturbant. Hos contra Romanum exercitum primus in Lucania rex Pyrrus eduxit; postea Hannibal in Africa, rex Antiochus in Oriente, Iugurtha in Numidia copiosos habuerunt. Adversus quos diversa ad currum, quibus insidentes clibanarii sarisas, hoc est longissimos contos, in elephantos dirigebant;
Abbreviated transcription (Latin):
Illud additum est ut funditores cum fustibal ⁊⁊ fini¬
dis roctundis lapidibus destinatis. hos ꝙ quos rege¬
bantur elephanti cum ip̃is curribus afflige̾nt acq
mactarẽt quo nichil tucius inuenitur ¶ Pureterea
dementibus belius .q. irrupisset aciẽ spatiũ milites
dabant que cum in agiẽ medui ꝑuenissẽt circũ fu¬
sis undiq armacorũ globis cum mmagr̃is absq uul¬
neribus capiebantur illese. Carrobalistas aliquãto
maiores. hec em longius s⁊ uehemẽtius spicula dui¬
riis tranffiginitur lacius cam̃ concra eas et firmius
pirfigitur ferrnm ut in magois corpibus et maiora
sunit uulnera. Aduersum elephantes plura exẽpla ⁊⁊
machimanita reculimus ut si quando nccitas postula¬
uerit. sciatur que sint tam smn manibus belius oppo¬
enda Quid̾ fieri debeat si uel pars fugierit uẽ¬

Expanded text:
Illud additum est, ut funditores cum fundibulis et fundis, rotundis lapidibus destinatis, hos per quos regebantur elephanti, cum ipsis turribus affligerent, atque mactarent, quo nihil tutius invenitur. Praeterea venientibus beluis, quasi inrupissent aciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circumfusis undique armatorum globis cum magistris absque vulneribus capiebantur inlaesae. Carroballistas aliquanto maiores—hae enim longius et vehementius spicula diririis transfiguntur. Latius tamen contra eas et firmius praefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exempla et machinamenta rettulimus, ut si quando necessitas postulaverit sciatur quae sint tam immanibus beluis opponenda. XXV QVID FIERI DEBEAT SI VEL PARS FVGERIT
Abbreviated transcription (Latin):
Si uero ab hostibus pulsi fuerint redeũt ad primia
et scdam aciem. et int̾ ip̃os recipuĩt se ad loca sua
aute acie ponebatur int̾dum carobalista ⁊ manu¬
liggatur funda de corio et utraq manu impulse¬
ꝓpe ad istar onag̾ Dirig̃ saxa funditores sũt q̃
saxa quibus scuca deerãt sine lapidibus manu
Sextus ordo post om̃es firmissimis et scutatis
et om̃ genere armorũ inuuitis bellatorib teneka᷑
quos antiqm triauos appellabãt hni ut requieti in
cegri acrius inuaderẽt hostes post ultimas acies
federe consueuerãt Si quid en prinũs ordinib
accidisset de horum uiribus reꝑacoĩs spes tota
pendebat
at ratio podisim quãtum spacud̃ in acc
int̾ singulos hoĩes in longum uel int̾ singnlos
ordinẽs in latimi debeãt custodire capͫ.uu.

Expanded text:
sin vero ab hostibus pulsi fuerint, redeunt ad primam sin vero ab hostibus pulsi fuerint, redeunt ad primam ac secundam aciem et inter ipsos recipiunt se ad loca sua. a acie ponebantur interdum carroballistae manuligatur funda de corio, et utraque manu impulsope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu Sextus ordo post omnes a firmissimis et scutatis et omni genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordinibus accidisset, de horum viribus reparationis spes tota pendebat. XV RATIO PODISMI QVANTVM SPATIVM IN ACIE INTER SINGVLOS HOMINES IN LONGVM VEL INTER SINGVLOS ORD
Abbreviated transcription (Latin):
prius hastatos uõcabat singuli aut̃ armati indirte
c̾nos pedes inter se occupare consueuerũt. Hoc e in
in locum nec acces int̾luceat et spaciũ sit arma tra¬
etate maturi et usu confidentes et inumiti et̾ gra¬
iuoribus armis collocantur. hn adiuioe̾ uniri
nec cedere nec sequi alii cogendi sunt ne oidines cur¬
bent. S uemẽtes aduersarios excipere ⁊ stando
pugnandoq reppelle̾ uel pugna fugare Pereuis or¬
do disponitur de armaturis uelocissimis. de sagitar
iuuenibus. de bonis Iaculatoribus quos antea fert̃¬
tarios nomiabant. Quartus ordo idem constituit᷑
de scutatis expeditissimis. de sagittariis inmoribus
qui a lacrit̾ se agnnit. et marciõbarbuł. quas plunu¬
batas nomĩant. dimicant qui dicebãtur leuis arma¬
tura. Eciend̃ gͦ est stantibus duobus p̾mis ordi¬
et sagictis primo loco semper exire. qui si hostes in
fugam uercere pot̾mt ip̃i cum equitibus ꝑsequutur

Expanded text:
prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma traaetate maturi et usu confidentes et muniti etiam gravioribus armis collocantur; hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aliquando cogendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipere et stando pugnandoque repellere vel fugare. Tertius ordo disponitur de armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iaculatoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominant, dimicant, qui dicebantur levis armatura. Sciendum ergo est stantibus duobus primis ordiet sagittis primo loco semper exire. Qui si hostes in fugam vertere potuerint, ipsi cum equitibus persequuntur;
Abbreviated transcription (Latin):
edmaturus aciem tria debet ance prospice̾̃
solem puluere uencum. Namn sol ance fa¬
aem eripit uisum. uentus cõcrarius tua
nflectit ac deprimit hostiũ aduraat cela. pulius
a fronte congestus occulos implet et claudit. hec oia¬
momẽto eo quo acies ordinant᷑ etiam imꝑici uicare
lent. Sz duci prouido cauend est in fucuri
post paululu accedente die noceat solis mutat᷑a cõ¬
uersio ne uentus aduẽtus hora solica eo pugnance
nastatur. Ica gͦ consticuĩt ordines ut ħ post occipi¬
cui ncm sic. et si pot fieri aduersarioꝵ impecant
faciem. acies dicitur instructi ex̾citus frons. que ad¬
uersum hostem spectat. ħ in pugna puͣ ͣ si sapiẽt̾
disponitur płui iuuat. Si impedite ꝙͣuis optimi
bellacores fint mala ordinacõe frangmnit᷑ instrat¬
tõnis lexest ut in primo ex̾citati. et uec̾es milites
collocentur quos ancea principes uocabãt In scdo
ordine circitdati eathafractis. sagutarii et oꝑtimi
milices. cum spiculis et lanceis ordinẽtur quos

Expanded text:
aturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne post paululum accedente die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ut haec post occipitium nostrum sint et si potest fieri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos
Abbreviated transcription (Latin):
onu ducem̃ conueuit nosse magnã partez
uictorie ip̃m locum in quo dimicad̃ est pos¬
sidere. elabora gͦ. ut conẜturus manum
Pns auriliũ capias ex loco. qmi tãto utilior in¬
dicatur quãto suꝑior fu̾it occupatus in subiectos
eñ uehemencius tela destendunt in maiore ĩpetu

Expanded text:
onum ducem convenit nosse magnam partem victoriae ipsum locum in quo dimicandum est possidere. Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu
Abbreviated transcription (Latin):
militaris ignari plemore uictouã ccedũt.
Si aduersarios aut locorũ augustiis aut
aditum ascendendi. G clausis ex desꝑacoẽ crescet
audacia. et cum spei nichil est et sumet arma for¬
iido libent̾ cupit cõmori qui sine dubio scit esse
moriturũ. pdeoq scipionis laudata suĩa est q̃ dixͣ
uiam hostibus qua fuge̾nt inuienda. Na cnm
abiscedendi aditu pacestõ mentes õmm ad prebenda
terga consenẜ̾int multi more pecudum tracidant᷑
nẽc in seque̾cium nullum ꝑiculũ est cũm̃cti quib
deffendi debuerat arma conuert̾it hoc gen̾e quãto
maior fuerit tanco facilius multicudo prost̾ncur
ẜ uultũ. Cet̾umm clausi licet exigui mim̾s et
infirim iuribus ħ ip̃o cũ sunc hostibus pares qr
desꝑantes scuĩt alucd sibi lice̾ non posse. Ged¬

Expanded text:
militaris ignari pleniorem victoriam credunt si adversarios aut locorum angustiis aut eniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum spei nihil est sumit arma formido. Libenter cupit commori qui sine dubio scit se esse moriturum. Ideoque Scipionis laudata sententia est, qui dixit viam hostibus qua fugerent muniendam. Nam cum abscedendi aditu patefacto mentes omnium ad praebenda terga consenserint, inulti more pecudum trucidantur, nec insequentium ullum periculum est, cum victi quibus defendi potuerant arma converterint. Hoc genere, quanto maior fuerit, tanto facilius multitudo prosternituquam vultum. Ceterum clausi, licet exigui numero et infirmi viribus, hoc ipso tamen sunt hostibus pares, quia desperantes sciunt aliud sibi licere non posse.
Abbreviated transcription (Latin):
et augustum et ꝑ autũpnale ⁊ equinoctu
etiam cauendum ne cotinuo ut deiectã fuit̾ trabes
bulas duplices ad miaiorẽ siccitatem m̾eant᷑ indi¬
cias. Nam quia uirides si cõpnigmnt᷑ tũ natuũ
humorẽ exsudauerĩt contralmũt᷑ et rimias facĩt

Expanded text:
et augustum et per autumnale equinoctium,etiam cavendum, ne continuo ut deiecte fuerint trabes bulas, duplices ad maiorem siccitatem merentur inducias. Nam virides si compinguntur, cum nativum humorem exudaverint, contrahuntur; et rimas faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
uertitur. quod ars ip̃a et oũim architectorũ coti¬
dianus usus edocuit et cõpulsione illius religioĩs
agnoscimus quam pro et̾nicate hiis tm̃̃ diebus
placuit celebrari
a Quo mense cer nde sut trabes
post solsticiũ estuud̃ .i. per mensc̃ iulium

Expanded text:
vertitur, quod ars ipsa et omnium architectorum cotidianus usus edocuit et contemplatione ipsius religionis agnoscimus quam pro aeternitate his tantum diebus placuit celebrari. XXXVI QVO MENSE CAEDENDAE SINT TRABES post solstitium aestivum, id est per mensem Iulium
Abbreviated transcription (Latin):
.i. aquilo lni sepe singul icdimi. duo magnis
autem tempestatibũs et tres mc̾dim ꝑiter cõfła¬
ie consueueult̾ horum impetu maria que sua
spote trasquilla suit s⁊ quieta uudis estuantibus
seuuit horum flata pro natura cẽporiõ s locorũ
prroell seremcas redditur et̾ rursu in ꝓcellas
serena mutãtur. Nam ẜo inspiamĩe optatos
classis iuenit portus adueeso stare uel regredi
aut discrimien sustinere compellit᷑. Et ideo dificile
naustugiũ ꝑtulit qui uentorũ racõnẽ diligent᷑
inspererit

Expanded text:
est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt et quieta, undis exaestuantibus saeviunt; horum flatu pro natura temporum vel locorum ex procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur. Nam secundo spiramine optatos classis invenit portus, adverso stare vel regredi aut discrimen sustinere compellitur; et ideo difficile naufragium pertulit qui ventorum rationem diligenter inspexit
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ uxͣ posicoem cardinũ tantũ .iiiiͦ. uencos p̾nci¬
pales a singulis celi partibus flare ciedelut. S
uocabula ud submouẽdam dubonẽ nion solũ greca
F etiã lat̾ina protulimus ita ut uentis pͥncipalib
declaratis eos qui ip̃is dextra leuaq doiuncti sũt
indicemus hiberno itaq solticio .i. ub oriẽtali car¬
dine suminus erordium ex quo uentus oritur
afelioces .i. subsolanus huic adertia iugit᷑ cecias
siue enlorus a smnistra eurus silie uulturna mẽ¬
udianũ audinẽ possidet nothus .i. hauster ħuc
a dextra uingitur lenconochus hoc est alb notus
a sinstra lilõnochus .i. chorus ¶ Cocrdentalẽ uo̾
cardinem tenet zepluirus .i. subuesꝑtinus. hnuc
a dentia iungitur liꝑs siue affricus a simistra ra¬
pis suie fanonius ¶ Septemcrionalẽ uero cardine
Sorticus est aꝑcias suie septẽtreo cui adhẽc. A
dercui thrascias suie ciraus a simistra boreas

Expanded text:
autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos princiautem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sevocabula ad summovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipsis dextra laevaque coniuncti sunt indicemus. A verno itaque solstitio, id est ab orientali cardine, sumemus exordium, ex quo ventus oritur Apheliotes, id est Subsolanus; huic a dextra iungitur Caecias sive Euroborus, a sinistra Eurus sive Vulturnus. Meridianum autem cardinem possidet Notus, id est Auster; huic a dextra iungitur Leuconotus, hoc est Albus Notus, a sinistra Libonotus, id est Corus. Occidentalem vero cardinem tenet Zephyrus, id est Subvespertinus; huic a dextra iungitur Lips sive Africus, a sinistra Iapyx sive Favonius. Septentrionalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius, a sinistra Boreas, id
Abbreviated transcription (Latin):
uod ad magiitũdinẽ ꝑtinet et m̃ime libur¬
ne remorum liabent sungulos ordines paut
paulo maiores binos ydõnee mensure t̾na
et quaternos interdum quinos sortunt᷑. iemigio
gia ut fenorũ eciã uelultui ordimd fuerint scaphe
tamen maiores liburnis exploratorie sorciant᷑ que
uicenos ppe remiges in singulis partibus hebãt. bri¬
tãmei pictatos uocanc. Per has s⁊ suꝑuẽtus fieri
et cõmeatus aduersarionorũ nauiũ aliq̃n intercipi
adsolet specula studio aduẽtus earum depresgendi bel
ui cum exercitu armatis classibus uehitur
turbium signa debet ante p̾noscere. Procell
namq et fluctibz liburne giauius ꝙͣ hos¬
tui sepe ꝑierut in qua parte naturalĩs philosophie
tota est ad hibenda sollercia qua uentorũ tẽpestatũ
celesti racõne natura colligitur et pro acerbitate
pelagi sicut prouidos cauthela tueat᷑ ĩta negligetes
extingat in curia pccitur uentorũ nuinierid acꝙͣ uõ¬
cabula ars nauigandi pͥmũ debet inspice̾ ueteres

Expanded text:
uod ad magnitudinem pertinet minime. Liburne remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos; idonee mensure, ternos vel quaternos, interdum quinos sortiuntur remigio gia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerunt. Scaphe tamen maioribus lyburnis exploratorie sociantur, que vicenos prope remiges in singulis partibus habent, quas Brittanni picatos vocant. Per has et superventus fieri et commeatus adversariorum navium aliquando intercipi assolet et speculandi studio adventus earum vel conui cum exercitu armatis classibus vehitur turbinum signa debet ante praenoscere; procellis namque et fluctibus liburnae gravius quam vi hostium saepe perierunt. In qua parte naturalis philosophiae tota est adhibenda sollertia, quia ventorum tempestatumque caelesti ratione natura colligitur, et pro acerbitate pelagi, sicut providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres
Abbreviated transcription (Latin):
Hic deeqͥtib su ꝑ numerariis mixtipeditib expedits ad uersarioꝵ
si nistrũ cornuqͥ contrapsũ stat circũ iredeb& &d at go seꝑur
guese : Secđ diox in mediua acieponit᷑ peditã q eã sustee& a firma
Hic fortis simos pedites & benearmatos deillis suꝑfluis seca habere
sarii cuneũ feceripseforficẽ faciat a d eo illi poitoccorreinsi¬
nis trapaste aorcitꝰ Tcius cẽ diȩ deb& sitis bellicosus & pui diq¬

Expanded text:
Hic de equitibus supernumerariis mixtis peditibus expeditis adversariorum Hic de equitibus supernumerariis mixtis peditibus expeditis adversariorum sinistrum cornum, qui contra ipsum stat, circumire debet et a tergere. Secundus dux in media acie ponitur peditum qui eam sustentet et firmet. Hic fortissimos pedites et bene armatos de illis superfluis secum habere sarii cuneum fecerint ipse forficem faciat, ut cuneo illi possit occurrere.In sinistra parte exercitus tertius esse dux debet, satis bellicosus et p
Abbreviated transcription (Latin):
aut ducenda sit serra : Itẽ ꝙ habundatib: ducit᷑ Nãsi deloco suo
ordinatũ militẽ trans ferre coeperis aniuersat᷑ babt̃ siglo¬
b: hostiũ separatus aut alasi ÷ aut partem aliquã ur gbre
ceperit nisi suꝑfluos habes quos contraglobũ possisoppo
nere si ue pedites siueentes deacietuleris dũ aliius defendese
alia periculosius denudibis: qđ ibellatox tili copiañ habund tumeli ÷
aciẽ haber ebreuio rẽ dũmnodo in sabsiduis con loces plurimos : Nãcir¬
camedi᷑ spustes c̃pi& peditib bencarmatis debes haberelectssi¬
mos deqͥb: cone ũ facias astitim aciẽ hostiũ rũpas : Contracor¬
nua aũt decontatis loricatisq eqͥtb ad hacreseruatis: sedleta
reconsa euit: hic enĩ locus: in quotota acies guber natiȩ quoree¬
tus : liberquȩ ꝓcursus : deo aũt int̃ urrũq consistro ut & consiliore¬
gere & autoritate tã eqͥtes quãq pedites ad pognã possitortari

Expanded text:
Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo ordinatum militem transferre coeperis, universa turbabis. Si globus hostium separatus aut alam tuam aut partem aliquam urgere coeperit, nisi superfluos habeas quos contra globum nere sive pedites sive equites de acie tuleris, dum alia vis defendere, alia periculosius denudabis. Quod si bellatorum tibi copia non abundat, melius est aciem habere breviorem, dummodo in subsidiis colloces plurimos. Nam circa medias partes campi ex peditibus bene armatis debes habere lectissimos de quibus cuneum facias et statim aciem hostium rumpas; circa cornua autem de contatis loricatisque equitibus ad hoc reservatis et levi re consuevit. Hic enim locus est in quo tota acies gubernatur, ex quo rectus est liberque procursus. Ideo autem inter utrosque consistit ut et consilio regere et auctoritate tam equites quam pedites ad pugnam possit hortari.
Abbreviated transcription (Latin):
cũscatis leuib pedites ad hoc ipsũ erciiati hisdemis cendis quos
gplicitos uelites nominabant : Quo facto quãuis fortissimi
cqͥtes hostiũ euenerint tam̃ aduersũmixtũ agm̃ pares
ẽẽ ñ pos sunt : nũ hocremediũ om̃s duces ueteres inuener̃ ut
entes singulos ꝗ his pedites clocarent cũ leuiorib: scutisgla¬
duis adq misi libus desubdidi is quaposs aciẽ col¬
locant᷑ : Sed obtimaratio est & adiuictoriã plurimũ c̃fe .xuii
udectisimos depeditib: eqͥtib: cũ in cariis comiob: tribunisq
uacantib: habeat duxpꝰ aciẽ p̃paratos Aliofircacornuaalios
cir camediũ ut sicuibi hostis uehem̃ t̃ insistit ner ãpat᷑acies
ꝓcolent subito & suppleant loca. Additaq: uirtute inimicoꝵ
audaciã fraganł : hoc primilacones in uener̃ quosimitatis
cartagmniens es : romani postea ubiq: seruarut : hac diposicione
nulla melior inuenit᷑ : Ña directa acies hoc solũ a geredeb&

Expanded text:
cum scutis levibus pedites, ad hoc ipsum exercitati, iisdem miscendi sunt, quos cum scutis levibus pedites, ad hoc ipsum exercitati, iisdem miscendi sunt, quos explicatos velites nominabant; quo facto, quamvis fortissimi equites hostium venerint, tamen adversum mixtum agmen pares esse non possunt. Unum hoc remedium omnes duces veteres invenerunt, ut ocarent cum levioribus scutis gladiis atque missilibus. XVII DE SVBSIDIIS QVAE POST ACIEM COLLOCANTVR Sed optima ratio est et ad victoriam plurimum confert ut lectissimos de peditibus et equitibus cum vicariis comitibus tribunisque vacantibus habeat dux post aciem praeparatos, alios circa cornua alios circa medium, ut sicubi hostis vehementer insistit, ne rumpatur acies, provolent subito et suppleant loca additaque virtute inimicorum audaciam frangant. Hoc primi Lacones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani postea ubique servarunt. Hac dispositione nulla melior invenitur; nam directa acies hoc solum agere debet
Abbreviated transcription (Latin):
ũ fuerit acies tenuata cito ab aduersariis actam pressione
rũpit̃ anullũ postea potest ẽeremediũ : Qui aũt nomeri
in dextro cornu qͥ insiniftro qͥ in mediodebeant ordi¬
nari ł iuxta dignitates eoꝵ seruãt᷑ & more. ł certe ꝓqͦ lita¬
tehostiu cõmutant᷑ de eguitib ordinandis.
Construetaacie peditũ eqͥtes ponunt᷑ in cornib: it aut loricati
om̃s & c̃tati iunctis intpeditb: Sagitarii aut ł qlorias ñ habes
longius euageđ fortiorib nãq equitib peditũ ꝓtegendẽs lutera auet
lociorib: ađq epedits. hostiũ cornẽsu ꝑfũdenda atq: t̃bundas : Scire
duxdeb&c̃tra quos drã gos hoc ÷ lobos hostiũ quos sequelesoporte¬
at poni: Vanestio qua ocoltaracioneimmo penediuina alq
contra aliosdimicant mediusa ffortiores uiceran ab inferiorib
sepeuincunt᷑ qesi cqͥtes in pares fuerĩtimoreuti erõ uelo cis simi

Expanded text:
um fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione um fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrumpitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutatur. XVI DE EQVITIBVS ORDINANDIS Constructa acie peditum equites ponuntur in cornibus, ita ut loricati omnes et contati iuncti sint peditibus, sagittarii autem vel qui loricas non habent longius evagentur. A fortioribus namque equitibus peditum protegenda sunt latera et a velocioribus atque expeditis hostium cornua superfundenda atque turbanda. Scire dux debet contra quos drungos, hoc est globos, hostium quos equites oporteat poni; nam nescioqua occulta ratione, immo paene divina, alii contra alios dimicant melius, et qui fortiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impares fuerint, more veterum ve
Abbreviated transcription (Latin):
qđ sisꝙ acies innilepassib cãpi uo lueris ordinart nouẽmilia
nongentos nonagita sex pedites inecess arii : Siaut int̾no hunc nu¬
merũ uolueris tendert duomilia passuũ conp̃hendit sed melius ÷
plures acies facere quã militẽ spargere : Int᷑ senos pedes
at̃ goint̃ singulas acies in lato dixim᷑t̃ pater edebere. &ipsi
bellitores stantes singulos optinea pedes Ideoq sisgacies
ordinaueris quad negĩta duo pedes inlatũ & mille in lon¬
gũ decẽmiliũ hominũ tenebit & ercitꝰ: ad hancracion᷑¬
si ue xmilia si uexx milia peditũ fuerint iuxtam̃ surȩ po¬
dismũ sine aliqua dabitacione difficultatis potueror¬
dinari : Nec dux fallit᷑ cũsciat qͥ locus qualos capere pos¬
sit armatos dicunt si angustior locus sit łmultitado s ubfi¬
ciat & uunde nouẽ łãplius acies ordinari magis enĩ &pe¬
dit ut c̃ferti pugnẽt. quã longius separati : Nã sinimi¬

Expanded text:
Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, novem milia Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, novem milia nongenti nonaginta sex pedites sunt necessarii. Si autem in terno hunc numerum volueris tendere, duo milia passuum comprehendit; sed melius est plures acies facere quam militem spargere. Senos pedes a tergo inter singulas acies in latum diximus interpatere debere, et ipsi bellatores stantes singulos obtinent pedes; ideoque, si sex acies ordinaveris, quadraginta duo pedes in latum et mille passus in longum decem milium hominum tenebit exercitus. Si autem insive triginta milia peditum fuerint, iuxta mensurae podismum sine aliqua difficultate poterunt ordinari, nec dux fallitur, cum sciat qui locus quantos capere possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimi
Abbreviated transcription (Latin):
sis ꝓpe ad instarona gri dirigitsaxi : fundtor ess̃ qui fundis
lino uł s&is factis panant᷑ has enimdi canł ẽe melis rescon¬
torto cir cataput brechio dirigunt saxa quib: ed̾neti siue
lapidib: manuiactis siue missibilibus. in hocor dine dimica
bunt : ꝓdet ordo pͥoms a firmissimis & scotatis & õmgire
armorũ manitis bellatorib: tenebatur. Quos antiqureria¬
ros apellaba nt hiutrequieti& inegriacrius inuaderent
hos tes pͥaltimas acies sedere consueuerant : Si qde enĩ primis
ordinib: accidiss& deorũ uiribus reparacionis spes tapen¬
debat: ꝑatioꝑodis oguãtũ spatirinacie int sipculos
hocunes in honquarł inut̃ sigulos ondixes iula¬
tũ depedu custodine Explanato qo alit̃ debeantĩtes xi¬
instrui. Aunc podismum i surãq: ipsius ordmationis x ponã:¬
Inmille passtb: capiuna acies milles ecentos seagitas ꝙ susci

Expanded text:
sus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis sus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis lino vel setis factis—has enim dicunt esse meliores—contorto circa caput brachio dirigunt saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu iactis sive missibilibus in hoc ordine dimicabant.Sextus ordo post omnes a firmissimis et scutatis et omni genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordinibus accidisset, de horum viribus reparationis spes tota pendebat. XV RATIO PODISMI QVANTVM SPATIVM IN ACIE INTER SINGVLOS HOMINES IN LONGVM VEL INTER SINGVLOS ORDINES IN LATVM DEBEAT CVSTODIRI Explanato qualiter debeant acies instrui, nunc podismum mensuramque ipsius ordinationis exponam.In mille passibus campi una acies mille sexcentos sexaginta sex suscip
Abbreviated transcription (Latin):
te maturi& usu confidentes & muniti &iam graui¬
oribus armis conlocantur : Hi enim aduicẽ
muri nec cedere nec se qui ali quando cogendi s̃¬
ne ordines turbent. sed uenientes aduersarios
excipere & stando pugnandoque repellere
ud fugere cogant Tertius ordo disponitur
de armatur is uelo cissimis. de sagittariis iuuenib:
debonis iaculatoribus. quos antea ferentarios
nominabant: Quartus idem ordo construitur
descutatis expeditissimis. desagittariis iunioribus
dehis qui alacriter se agunt uł mati obar bolis quas
plumbatas nominant dimicant quȩ dicebatur leuis anta¬
tura : Sciendum ergo est stantib duob: primis andinb To¬
mã ac secundã enic̃ &int̃ipsos recipiuusoa dlo casua, prima
ama nuballis taru fundibo litores sundiores fundibulato¬
res qui fu tibalis lapides iaciur : suflis ÷ longus pedib
quatiuor Cui ꝑ mediũ ligat fundecorio &utraq ma num pul¬

Expanded text:
te maturi et usu confidentes et muniti etiam gravite maturi et usu confidentes et muniti etiam gravioribus armis collocantur; hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aline ordines turbent, sed venientes adversarios excipere et stando pugnandoque repellere, vel fugere cogant. Tertius ordo dispde armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iaculatoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominant, dimicant, qui dicebantur levis armatura. Sciendum ergo est stantibus duobus primis ordinibus temam ac secundam aciem et iet manubalistarii, fundibulatores et funditores. Fundibulatores sunt qui fustibalis lapides iaciunt. Fustibalus fustis est longus pedibus quattuor cui per medium ligatur funda de corio, et utraque manu impul
Abbreviated transcription (Latin):
ergo constituunt ordines. ut haec posł occipitium
nos trum sint & si potest fieri aduersariorum
inpleant faciem: Acies dicitur exercitus
instructus frons quȩ ad uersus hostem spestat
Haec inpugna publica si sapienter disponitur pluri¬
mum iuuat si inperite. quam uis obtimi bellatores
sint mala ordinatione franguntur: structi ordi¬
nis lex est ut primo exercitati & u&eres milites
conlocentur. quos antea principes uocabant :
insecundo ordine circumdaticata fractis sagitta¬
rii & optimi milites cum speculis uł lanccis ordi¬
nentur quos prius bastatos uocabant singuli autẽ
armati in direstum ternos pedes interse occupart
consuerunt : hoc est in mille pas sibus mille sexcenti
sex aginta pedites ordinantur in locum. ut nec acies
inter luccat & spacium sit arma trastandi inter
ordinem aũt & or dinema tergo in latum sexpedes
distare uoluerunt ut haberent pugnantes spaciũ
tela mittuntur : In his duobus ordinibus & a&a¬

Expanded text:
ergo constituantur ordines ut haec post occipitium ergo constituantur ordines ut haec post occipitium nostrum sint et si potest fieri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in mille passibus mille sexcenti sexaginta sex pedites ordinantur in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma tractandi. Inter ordinem autem et ordinem a tergo in latum sex pedes distare voluerunt, ut haberent pugnantes spatium tela mittuntur. In his duobus ordinibus et aeta
Abbreviated transcription (Latin):
Elaboraergo ut conses t urus manum praro am autx sape
capias exloco quitanto utilior iudicatur: quanto supe¬
rion suerit accupatus in sub ieldos enim ubementias
rabar descenciuent & maiore imporu obnitentes pae sulcior
palit quiaduer so nititur libo duplex sabrt leo bosco
ius tictoriam speras contra equites hos tiũ lo caaspento
in equalia montuosa debesdigere : Si uerõ de equita¬
tibus tuis contra aduersarii pedites uictoriam queris.
sȩ quidebes paulo quidem edicͥ ora loca. sed plana atque
patentia neque siluis neque paludibus inpedita:
quemo adcooduc. acies debea ordintri
rdinaturus aciem triadeb& ante ꝓspicere solem
puluerem uentum nam solante faciem eripit uisum
uentus contrarius tua in flectit acde primit. hostiũ
adiuuat tela: Puluis a fronte congestus. oculos
cauendum est in futurum. : Posł paululum acce¬
dente die nocte solis mutata conuersi oneuentus
aduersus hora solita eo pugnante nas catur: it a

Expanded text:
Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco editibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque paludibus impedita. XIIII QVEMADMODVM ACIES DEBEAT ORDINARI rdinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos cavendum est in futurum ne post paululum accedente die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita
Abbreviated transcription (Latin):
m&uunt dimicare monitis tam̃ & adortatione ducis
exercitui uirtus ad crescit & animds. precipue si fu¬
turicertaminis talem accsperint rationem quasi sȩ¬
facile ad uistoriam ꝑuenturi : Tunc inimicorum
gnaua eł error osiendendo esneđ suant anobis supera¬
intntes inodium aduer sariorum ira & molgnati onemere¬
aituors inoenis picen cominium lominum hos nacanraliter
cuent unt trepident com ad onflietam hos tũ uenerant
si ne dubio ait̃t formi dlioresunt uo ruuaneme surse
cor stuio aspestusi s edlioe rtmedio formude le miloe
ianstenrquam dimi cs frequenter eeercrtũ tuũ lo cas
tutio ribus or dines unde & iñdere hastem đ ex orolsion
consoribunor Anterdum audeant aliduud ex occalio re
cofsgidot dut interimant : inimi corũ mores aduers¬
ꝗuem ad eooduco i doneus locus ẽligatu¬
AD PUG NAM
Bonumn ducem conuenit nossemagnam partem uustorie
Sopsuno lo cuim in quo dimi candum est poruedem a

Expanded text:
metuunt dimicare. Monitis tamen et adhortatione ducis metuunt dimicare. Monitis tamen et adhortatione ducis exercitui virtus adcrescit et animus, praecipue si futuri certaminis talem acceperint rationem qua sperent se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superamentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium hominum hoc naturaliter evenit, ut trepident cum ad conflictum hostium venerint. Sine dubio autem infirmiores sunt quorum mentes ipse confundit aspectus; sed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines, unde et videre hostem et agnoscere consuescant. Interdum audeant aliquid ex occasione: aut fugent aut interimant inimicos; mores adversQVEMADMODVM IDONEVS LOCVS ELIGATAD PVGNAM Bonum ducem convenit nosse magnam partem victoriae ipsum locum in quo dimicandum est possidere.
Abbreviated transcription (Latin):
terint animum & ordines soluerint Tunc illis stu¬
pentibus lectissimi quique prorum pant & conserti
ad grediantur ignaros. Obseruatur aũt nelongo
spatio fatigatum militem ne uellassos postcursum
equos ad publicum p̃lium cogas : Multum uirium
labore itineris pugnaturus ammittit : Quid faci&
qui ad aciem in cautus aduentat: hos euentus & u&ers
declinarunt & superiore ał nr̃a a&ate cũ romani
duces per inperitiam nunc abissent. nequidam plius
dicam ipsi exercitus didicerunt : In par enim conditi¬
o est lassum cumrequi&o sudantem Cum alacri cur¬
rentem cum eo qui st&erit subire conflictum.
Inues ti Gandumn ꝗuid senti ant
mila des PuGNA TURI
psadie qua certaturi s unt milites quidsentiant dili¬
genter explora : Nam fidutia uł formido ex uultu
uerb in cessumotib: q: cernitur ne confidas satis
sytiro prȩlium cupit. In exꝑtis enim dulcis est pugna:¬
& noueris teoportere differre si exercitati bellatores

Expanded text:
terint animum, cum ordines solverint, tunc illis stuterint animum, cum ordines solverint, tunc illis stupentibus lectissimi quique prorumpant et conferti adgrediantur ignaros. Observatur autem ne longo spatio fatigatum militem neve lassos post cursum equos ad publicum proelium cogas. Multum virium labore itineris pugnaturus amittit; quid faciet qui ad aciem anhelus adventat? Haec et veteres declinarunt et superiore vel nostra aetate cum Romani duces per imperitiam non cavissent, ne quid amplius dicam, exercitus perdiderunt. Impar enim condicio est lassum cum requieto, sudantem cum alacri, currentem cum eo qui steterit subire conflictum. XII INVESTIGANDVM QVID SENTIANT MILITES PVGNATVRI psa die qua certaturi sunt milites quid sentiant diligenter explora. Nam fiducia vel formido ex vultu verbis incessu motibus cernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupit—inexpertis enim dulcis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores
Abbreviated transcription (Latin):
quo tanto magis duces debent essẽ solliciti quanto maior
speratur diligentibus gloria & magis periculũ comilta¬
tur ignauibus in quo mom̃to peritiȩ usus pugnandi doc¬
trina consilium que dominatur V& cribus seculis
mos fuit par co erbo curatos milites ad certam̃ educere
ut audatiores sumptus ȩscȩ redder& & longiore
conflistu non fatigarentur in ȩdiae. Prop̃t ea obser¬
uandum est prȩsentibus hostibus siue excastris siue
exciuitate producas ad plium. Nedum per angusta
portarum parciculatim procedit exercitus. & col¬
lestis & paratis debilit&ur inimicis : Ideoq ꝓuiden¬
dum est ut ante om̃s milites egrediantur portas. &
aciem construant ante quam hostis adueniat:
Quod si intraciuitatem manentibus paratus ad uenerit
aut differatur egressus aut certe dissimul&ur uteũ
aduersari insult are ceperint. his quos non putant
exituros. & cum ad predam aut redeundum c̃uer¬

Expanded text:
quo tanto magis duces debent esse solliciti quanto ,maior quo tanto magis duces debent esse solliciti quanto ,maior speratur diligentibus gloria et maius periculum comitatur ignavos, in quo momento peritiae usus, pugnandi doctrina consiliumque dominatur. Veteribus saeculis mos fuit parco cibo curatos milites ad certamen educere, ut audaciores sumpta esca redderet et longiore conflictu non fatigarentur inedia. Praeterea observandum est praesentibus hostibus, sive ex castris sive ex civitate producas ad proelium, ne dum per angusta portarum particulatim procedit exercitus a collectis et paratis debilitetur inimicis. Ideoque providendum est ut ante omnes milites egrediantur portas et aciem construant quam hostis adveniat. Quod si intra civitatem manentibus paratus advenerit, aut differatur egressus aut certe dissimuletur, ut cum adversarii insultare coeperint his quos non putant exituros, cum ad praedam aut ad redeundum conver
Abbreviated transcription (Latin):
in quinari debere quima dere hostium sanguine nolu¬
issent : Cumipsos denique numantinos captaciuitate
sic concremauit ut nullus euader& m&ellus in africa
albino imperaente sub iugatũ accepit exercitum
quem ita emendauit u&erib: institutis. ut postea eos aqͥb:
subiugum missifuerant superarent : cymbrui: scipionis
& mallii legiones inter gallias del&esunt. quarũ reli¬
qui as cum gaius marius suscepiss&. Ita erudiuit
scientia & artẽ pugnandi ut innumer abilem multi¬
tudinem non solum crymbrorum s& &iã teutonum
& ambonum publicomarte deler& facilius aut̃ ẽ ad uir¬
tutẽ nouos in buert. quã reuocare perterriios
Qine ipsodie pro cetraandasint guo publaea
racmissis le uioribus arbbus belli ad publici conflie¬
tus incertum & ad fatalem diem nationibus acpopulis
ratio disciplinȩ militaris inuitat: Nam in euentu ti
martis uistoriȩ plenitudo consistu. Hoc ergotẽpore

Expanded text:
inquinari debere qui madere hostium sanguine noluinquinari debere qui madere hostium sanguine noluissent; cum ipsis denique Numantinos capta civitate sic concremavit ut nullus evaderet. Metellus in Africa Albino imperante subiugatum accepit exercitum, quem ita emendavit veteribus institutis ut postea eos a quibus sub iugum missi fuerant superarent. Cimbri Caepionis et Mallii legiones intra Gallias deleverunt; quarum reliquias cum Gaius Marius suscepisset, ita erudivit scientia et arte pugnandi ut innumerabilem multitudinem non solum Cimbrorum sed etiam Teutonum et Ambronum publico Marte deleret. Facilius autem est ad virtutem novos imbuere quam revocare perterritos. XI QVAE IPSO DIE PROCVRANDA SINT QVO PVBLICA Praemissis levioribus artibus belli ad publici conflictus incertum et ad fatalem diem nationibus ac populis ratio disciplinae militaris invitat. Nam in eventu aperti Martis victoriae plenitudo consistit. Hoc ergo tempus est
Abbreviated transcription (Latin):
cons tituunt᷑ & qui& renosa sunt ꝓpe omnia saccos
quos manes portant expulueru. lenta quȩ esfoditur
terra complent eorum que cumulo aggerẽ c̃faciunt:
Omnes barbari carissuis in urbem conexis. ad similitudi nẽ
castrorum securas a suꝑ uentibus exigunt noctes: uerem᷑
nediscert neque amus quȩ a nob̵ alii didicer̃. haec exli
bris discenda quȩ antea seruabantur. sȩdo missa diu
nemo quȩ siuit. quia uigẽtibus pacis officiis procol
ab erat necessitas belli : sed ne in possibile uideatur repa¬
rari disciplinam cuius usus int̃cidit. Docemur exem¬
plis apud u&eres ars militaris in obliuionẽ sepius uenit
Sed prius a libris rep&ita est. postea ducum auctoritate
firmata : scipio africanus cum sub aliis imperatorib:
his pamensis exercitus frequent̃ uistos accepit hos
disciplinȩ regula custodita omni opere fossisq: facien¬
dis itadiligenter exercuit. ut dicer&. fodientes luto

Expanded text:
constituunt, et quia harenosa sunt prope omnia saccos, constituunt, et quia harenosa sunt prope omnia saccos, quos inanes portaverant, ex pulverulenta quae effoditur terra complent eorumque cumulo aggerem faciunt. Omnes barbari carris suis in orbem conexis ad similitudinem castrorum securas a superventibus exigunt noctes. Veremur ne discere nequeamus quae a nobis alii didicerunt? Haec ex usu librisque antea servabantur, sed omissa diu nemo quaesivit, quia vigentibus pacis officiis procul aberat necessitas belli. Sed ne impossibile videatur reparari disciplinam cuius usus intercidit doceamur exemplis. Apud veteres ars militaris in oblivionem saepius venit, sed prius a libris repetita est, postea ducum auctoritate firmata. Scipio Africanus sub aliis imperatoribus Hispanienses exercitus frequenter victos accepit; hos disciplinae regula custodita omni opere fossisque faciendis ita diligenter exercuit ut diceret fodientes luto