comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͣre causa sit honesta. aut breuit̾ qͥbus de rebus
simus dicturi expon̾e. Si pͥncipio ua uolemꝰ. ab le¬
ge ab scriptura. aut ab aliqͦ nr̃e cause adiumento
sit aperiemꝰ. Nociles auditores hr̃e poterimꝰ si sum¬
mã cause breuitꝰ exponemꝰ. et si attẽtos eos facie¬
nius. Nã docilis est. qͥ attente uult audire. Atten¬
tos habebimꝰ. si pollicebimꝰ nos de rebꝰ magnis nouis
.p. ꝑtineãt: aut ad eos ip̃os qui audiẽt: aut ad
deorũ uimortaliũ religionẽ. et si rogabimus ut
attente audiãt. E si num̃o exponemꝰ res deqͥbꝰ
rebus dicturi sumus. Benuolos auditores fa¬
nr̃orũ ꝑsona. ab auditorũ psona ⁊ arebꝰ ipsis.
sine ai rogancia laudabimꝰ. atq in rẽ .p. qͣles fue¬
rimus. aut iñ parẽtes: aut ĩ amicos: aut in eos qui
audiũt aliquid referemꝰ. Dũ hec oĩa ad eã ip̃a
rem de qua agitur sint acõmodata. Itẽ si ur̃a ĩcõ¬

Expanded text:
qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus simus dicturi, exponere. Sin principio uti nolemus, ab lege, ab scriptura, aut ab aliquo nostrae causae adiumento sit, aperiemus. Dociles auditores habere poterimus, si summam causae breviter exponemus et si attentos eos faciemus; nam docilis est, qui attente vult audire. Attentos habebimus, si pollicebimur nos de rebus magnis, novis,  publicam pertineant, aut ad eos ipsos, qui audient, aut ad deorum inmortalium religionem; et si rogabimus, ut attente audiant; et si numero exponemus res, quibus de rebus dicturi sumus. CAPUT 8 Benivolos auditores fab auditorum persona, et ab rebus ipsis. sine adrogantia laudabimus, atque in rem publicam quales fuerimus aut in parentes aut in amicos aut in eos, qui audiunt aliquid referemus, dum haec omnia ad eam ipsam rem, qua de agitur, sint adcommodata. Item si nostra incom
Abbreviated transcription (Latin):
causa & honestatis & turpitudiuis partẽ. Humile
genus est cũ comtẽpta res aufertur. Cũ hec itai
sint. cõueniet exordioꝵ rõnẽ ad cẽ gñs accõmodari.
Exordiorũ duo st̃ gn̾a. Encipiũ. qđ grece ꝓhemium
appellatur. E Insinuacio q. epodos nõiatur. Prĩcipiũ
est cũ stacĩ auditoris aĩm nob̾ idoneũ reddinus..
ad audiendũ. id ita sũmitur. ut attẽtos dociles: ut
beneuolos auditores habere possimus.
Si gñs cause dubiũ hemꝰ. abñuolẽcia pͥncipiũ ꝯsti¬
tuemus. ne quid illa turpitudinis pars nob̾ obesse
possit. Sin humile gñs erit cause faciemꝰ attentos.
Sin turpe cause genꝰ erit. ĩsinuacione utẽdũ erit.
de qua posteriꝰ dicenꝰ. nisi qͥd nacti erimꝰ qͣre ad¬
uersarios criminãdo bñuolenciã capere possimus.
Sin honestũ genꝰ cause erit. licebit recte uti uel
nõ uti pͥncipio. Si uti uolemꝰ: aut id optebit ostẽde

Expanded text:
causa et honestatis et turpitudinis partem. Humile causa et honestatis et turpitudinis partem. Humile genus est, cum contempta res adfertur. CAPUT 6 Cum haec ita sint, conveniet exordiorum rationem ad causae genus adcommodari. Exordiorum duo sunt genera: principium, quod Graece prohemium appellatur, et insinuatio, quae epodos nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpitudinis pars nobis obesse possit. Sin humile genus erit causae, faciemus attentos. Sin turpe causae genus erit, insinuatione utendum est, de qua posterius dicemus, nisi quid nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere,
Abbreviated transcription (Latin):
ãius auditoris uł iudicis constituit᷑. uł apparat᷑
ad audiẽdũ. Narracio ẽ rerũ gestarũ: aut piñ
ut gestarũ exposicio. Diuisio ẽ ꝑ quã appimus
qͥd cõueniat. qͥd incõtrouersia sit. per quam ex¬
ponimꝰ quibus derebus simus acturi. Cõfirmacõ
est ur̃orũ argiumñtoꝵ exo̾sicio cũ aseueracione.
Confutacio est contrariorũ locorũ dissolucio.
Conclusio est artificiosus or̃onis terminus.
Nũc qmi una cũ oratoris officiis quo res coguitu
facilior e̾e̾t. producti sumus. ut de or̃onis par¬
tibus loq̃remur. E eas ad inuẽciõis rõnẽ accõmo¬
G en̾a causarũ sunt qͣtuor. honestũ. turpe. dubium.
humile. Honestũ cause gn̾s: id putamꝰ. aut id
deffendimꝰ qđ ab hõibus deffendendũ uidetur.
aut oppugnamꝰ. qđ ab hominibꝰ uidet᷑ oppugnari.
deberi: ut prouiro forti cõtra paricidã. Turpe
genus intelligit᷑. cũ aut honesta res oppugnat᷑.
aut deffendit᷑ turpis. Dubiũ gñs est. cũ ht in se

Expanded text:
icis constituitur uel comparatur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum aut proinde <ut> gestarum expositio. Diuisio est per quam aperimus quid conueniat, quid in controuersia sit, <et> per quam exponimus quibus de rebus dicturi sumus. Confirmatio est nostrorum argumentorum expositio cum assertione. Confutatio est contrariorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem adcommoGenera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendimus, quod ab omnibus defendendum videtur, aut obpugnabimus, quod ab omnibus videtur obpugnari debere ut pro viro forti contra parricidam. Turpe genus intellegitur, cum aut honesta res obpugnatur aut defenditur turpis. Dubium genus est, cum habet in se
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa quid sic diffinicioĩbus querit᷑. Hisdẽ autẽ
de locs õibus quibus diffinitiua ostitucio trcta¬
bitur. Nũc expositis his arguinẽtaciõibus que in
indiciale genus causarũ accomodant᷑. Deinceps
ĩ delibatiuũ genus E demõstratiuũ argun̾itãdi.
locos ⁊ p̃cepta dabimꝰ. nõ quo nõ in aliꝗͣ ꝯstitu¬
ad fines horũ gen̾um accomodati. Nã placet in
iudiciali gn̾e finẽ ẽẽ eqͥtatẽ. hoc ẽ partẽ qͣndã
honestatis. Indelib̾atiuo auͣ aristotili placet uti¬
litatẽ. nob̾ honestatẽ & utilitatẽ. Inde mõstra¬
tiuo aut̃ honestatẽ. qͣr in hoc qͦ gen̾e cause

Expanded text:
ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis om- nibus, quibus definitiva constitutio, tractabitur. Nunc expositis iis argumentationibus, quae in iudi- ciale causarum genus adcommodantur, deinceps in delilocos et praecepta dabimus, non quo non in aliqua constituad fines horum generum accommodati. nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem, hoc est partem quandam honestatis. in deliberativo autem Aristoteli placet utilitatem, nobis et honestatem et utilitatem, in demonstrativo honestatem. quare in hoc quoque genere causae
Abbreviated transcription (Latin):
rũ naues E onera sunto qͥ in naui remãserĩt.
Duo quidã cũ iã in alto nauigarẽt. & eorum
alt̾us nauis alt̾ius onus ee̾t naufragũ quẽ¬
dam natantẽ. Sinanus ad se tendentẽ aĩad
ip̃os qͦ tempestas uehxmẽciꝰ iactare cepit us¬
q adeo ut dñs nauis cũ idem gub̾nator ẽe̾t
in scaphã. cõfugeret. E inde funiculo qͥ apuppi
religatus scapham anexã trahebat nauim: qͦ¬
ad posset modaretur. ille aũ cuiꝰ merces erãt in
gladiũ ibidẽ innauĩ incũb̾et. Hic ille naufrag̃
ad cubernaculũ accessit. &. naui quo ad potuit
ẽ opitulatus. Sedatis aũ fluc tibus. E tẽpestate
iã cõmutata nauis inporcũ prouchit᷑. Ille autẽ
qui ingladiũ ĩcubuerat leuit̾ sauciꝰ facile ẽ ex
uulnere recreatus nauĩ cũ onere horũ trium
suã quisq ẽẽ dicit. Hic om̃s ꝓscriptũ ad causa
accedũt. E ex nõis ui nascitur cõtrou̾sia. Nã et
relimq̃re nauĩ & remanere in naui demiq nauis

Expanded text:
 qui in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem et manus ad se tendentem animumipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam tra- hebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem in- cumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum ac- cessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium in- cubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recrea- tus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis
Abbreviated transcription (Latin):
De .UI. partibus or̃onis pͥmũ scribe incepimꝰ. S ĩ pͥmo
libro locuti sumus de exordio. narracione: diuisio¬
ne. nec pluribꝰ uerbis ꝗͣ neecͣe fuit. nec niuiꝰ dilu¬
cide ꝗͣ te uelle existimabamꝰ. Deinde cõunc tun
de cõfirmacione & cõfutacione dicẽdũ fut. Qre
genera cõsticucionũ & earũ partes apuiꝰ. Ex quo
simul ostendebatur quomͦ constituciouẽ q̃ partẽ
cõstitucionis causa posita reperiri oport̾et. De m̃
docuimꝰ iudicacionem qͣmadinodũ queri cõueniret.
qua inuenta. curandũ ut om̃is racio tociꝰ oĩonis
ad eam cõferatur. Postea admoniumꝰ ẽe causas
cõplures inqͥbus plures cõstituciones aut partes
cõstitucionũ accomodarent᷑. Reliquũ udebat᷑
cͣe ut ostendereniꝰ que rõ posset inuenciones ad
unam quãq cõstitucionẽ ⁊ ad partẽ cõstituciõis
accomodare. Et itom quales arguinẽtaciones qͣs
greci ephicheremata appellãt. seqͥ. quales uitare¬

Expanded text:
De sex partibus orationis primum scribere incepimus: in primo libro locuti sumus de exordio, narratione, divisione, nec pluribus verbis, quam necesse fuit, nec minus dilucide, quam te velle existimabamus; deinde coniuncte de confirmatione et confutatione dicendum fuit. Quare genera constitutionum et earum partes aperuimus; ex quo simul ostendebatur, quomodo constitutionem et partem constitutionis causa posita reperiri oporteret. Deinde docuimus, iudicationem quemadmodum quaeri conveniret: qua inventa curandum, ut omnis ratio totius orationis ad eam conferatur. Postea admonuimus esse causas conplures, in quas plures constitutiones aut partes constitutionum adcommodarentur. Relicum videbatur esse, ut ostenderemus, quae ratio posset inventiones ad unam quamque constitutionem aut partem constitutionis adcommodare; et item quales argumentationes, quas Graeci epicheremata appellant, sequi, quales veita
Abbreviated transcription (Latin):
uit narrare pot̾imuis. si inde incipiuꝰ narrare
unde necesse eric. Et si nõ abultimo iucio re¬
petere uolemꝰ. E si sũmatĩ nõ particulati nar¬
rabimꝰ. ꝙ si nõ ad extremũ. sed usq eo qͦ opus
erit. psequem̃. et si crãsitonibus nullis ucemur.
q si nõ de errabimꝰ ab eo qđ cepimꝰ expon̾e. E si
exitus rerũ ita ponemꝰ ut añ ꝙͦ que facta sũt
scri possint. tã ꝙ si ea recicuerimꝰ. Ꝙ genꝰ si
dican me exprouincia redisse ꝓfectũ qͦ ĩ pro

Expanded text:
uis erit, si inde incipiemus narrare unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetere uolemus; et si summatim, non particulariter, narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibus nullis utemur, et si non deerrabimus ab eo, quod coeperimus exponere; et si exitus rerum ita ponemus, ut ante quoque quae facta sint, scire possint, tametsi nos reticuerimus: quod genus, si dicam me e
Abbreviated transcription (Latin):
cuiusq cõstitucionis exemplũ suppon̾e nõ grauerem̃.
nisi illud uidemꝰ qđ quẽ admodũ obscure res dicẽdo
fierẽt. aperciores. sic res apertas obscuriores fierior¬
acione. Nũc a delib̾aciõis precepta ꝑgamꝰ. Rerum
ex pctundaꝵ tria gu̾a sunt. par aũ niis uitãdarũ
ex contraria parce. Nã est quodã ꝗ sua ui nos
alliciat ad se se nõ emoluniento captans aliquo.
sed trahẽs sua dignitate. qđ gn̾s. uirtus. saẽcia. ue¬
sua ui ⁊ dignitate nos inductos inducit. et ipse
qͣndã gerit utilitatẽ quo magis exoptatur. ut am¬
icicia hona existinacio. Atq ex his horũ contraria
facile tacentibus nobis intelligentur. Sed ut expe¬
dicius racio tradatur. ea qͣ ꝓposuimꝰ breuit̾ noĩa¬
bunt᷑. Nã in pͥmo gn̾e. q̃ sunt honesta appelabũt.
que aũ insecũdo. ucilia. Hec aũ tercia. qr partes.
honestacis cõtinẽt. et q maior ẽ uis honestatis iũ¬

Expanded text:
xemplum subponere non gra- varemur, nisi illud videremus, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Nunc ad deliberationis praecepta pergamus. Rerum expetendarum tria genera sunt; par autem numerus vitandarum ex contraria parte. nam est quiddam, quod sua vi nos adliciat ad sese, non emo- lumento captans aliquo, sed trahens sua dignitate, quod genus virtus, scientia, vesua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio. atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegentur. sed ut expeditius ratio tradatur, ea, quae posuimus, brevi nominabuntur. nam, in primo genere quae sunt, ho- nesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior e
Abbreviated transcription (Latin):
cui e̾et añꝗͣ tabulas testamẽti apiret: cũ is seruꝰ
testam̃to manu missus eeͬt. Necessitudinẽ ut ille
clusissent. Dep̃cacio ẽ cũ & peccasse. E cõsulto pecca¬
sse cõfitetur tm̃ postulat ut sui misereant᷑. Hoc ĩ
iudicio nõ fere potest usu cuenire: nͥ qñ pro eo
dicimus cuiꝰ multa rette facta cõsistant. hoc mͦ
ĩ loco cõmuni ꝑ amplificacionẽ initiemꝰ. Ꝙ si hoc
fecisset. tũ ei ꝓpͥstinis bñsiciis ignosci conueniret.
Uerũ nił postulat ignosci.gͥ iniudiciũ nõ uenit.

Expanded text:
equam tabulas testamenti aperuit, cum is servus testamento manu missus esset; necessitudinem, ut ille, as interclusissent. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui misereantur. Hoc in iudicio fere ‹non› potest usu venire, nisi quando pro eo dicimus, cuius multa recte facta extant, hoc modo: in loco communi per amplificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit
Abbreviated transcription (Latin):
locis sit collocandũ. Elocuicio ẽ. idoneoꝵ uer¬
borũ & sentẽciarũ adinuẽcionẽ ac comodacio
Memoria ẽ firma aĩ rerũ ⁊ uerborũ & dispõis
percepcio. Fronunciatio uocis. uultus. gestus.
moderacio cũ uenustate.
Lec oĩa tribus rebus asseqͥ pot̾iꝰ. arte. imitacõe
exercitacione. Ars p̃cepcio que dat certã uiam.¬
rõnemq dicendi. Imitacio ẽ. qua impellim᷑ cũ

Expanded text:
locis sit collocandum in concionando. Elocis sit collocandum in concionando. Eionem adcommodatio. Memoria est firma animi rerum et verborum et dispositionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus moderatio cum venustate. Haec omnia tribus rebus adsequi poterimus: arte, imitatione, exercitatione. Ars erationemque dicendi; 6 imitatio est qua impellimur cum
Abbreviated transcription (Latin):
nuerimus artẽ sine assiduitate dicẽdi nõ mu¬
ltũ iuuare: ut intelligas hãc rõnem p̃cepcionis
ad exercitacionẽ accomodari oportere.
Oratoris officiũ est de his rebus posse dicere q̃
res adusum aiuilẽ moribus & legibꝰ cõsticute st̃.
cũ assensione auditoꝵ: quo ad eiꝰ fieri poterit.
Tria gn̾a sunt causarũ. q̃ recipe debet orator. De¬
monstratuũ. delib̾atiuũ. Iudiciale. Demõstra¬
tiuũ ẽ qđ tribuitur in alicuiꝰ certe ꝑsone laudẽ
uł uituꝑacionẽ. Delibatiuũ est ĩ cõsultacõe. qđ
ħt in se suasionẽ & dissuasionẽ. ludiciale est
qđ positũ est incõtrou̾sia & qđ ht accusacionẽ:
aut pecicionẽ cũ deffensione. Nunc quas res
habere oratorẽ oporteat docebimꝰ. Deinde
quomͦ has causas tractari cõueniat ostendemꝰ.¬
ẽ oxcogitacio rerũ uerarũ: aut uerisimilium
ordo & distribucio rerũ. q̃ demonstrat qͥd qͥbꝰ

Expanded text:
nuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non munuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere. CAPUT 2 Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, quae recipere debet orator: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem vel vituperationem. Deliberativum est in consultatione, quod habet in se suasionem et dissuasionem. Iudiciale est, quod positum est in controversia et quod habet accusationem aut petitionem cum defensione. Nunc quas res oratorem habere oporteat, docebimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendemest rerum uerarum aut uerisimilium ordo et distributio rerum que demonstrat quod quibus
Abbreviated transcription (Latin):
datur ocii libencꝰ in philosophia
cõsum̾e cõsueuimꝰ. tũ tua nos hai herenni uo¬
lũtas cõmouit: ut de rõne dicẽdi cõscribemꝰ.
ne aut tua causa uoluisse. aut fugisse nos la¬
borem putares. E eo studiosius hoc negociũ sus¬
cepimus: qͥ te nõ sine causa uelle coguoscero
rhethoricam intelligebamꝰ. Non in se parũ fr¬
uctus ħt copia dicendi. et cõmodicas or̃onis
si recta intelligẽcia & diffinita aĩ moderacione
gubnetur. Quas ob res. illa qͣ greci scriptores in¬
anis arrogancie causa sibi assũser̃ reliquimus.
Nã illi nẽ parũ multa scisse uident᷑. ea cõquisi¬
erũt. q̃ nihil attinebãt. ut ars difficilior cognitu
putaretur. Nos aũ ca que uidebant᷑ ad rõnem
dicẽdi pertinere sũpsimꝰ. Nõ enĩ spe questus.
aut gła cõmoti uenimꝰ adscribendũ: qͣm ad mo¬
dũ ceteri: sed ut industria nr̃a tue morẽ gera¬
mus uoluntati. Nũc ne nimiũ longa sũmat
or̃o dete dicere incipiemꝰ. sed si te uuũ illd̃ mo¬

Expanded text:
a consumere consuevimus, tamen tua nos, Gai Herenni, voluntas commovit, ut de ratione dicendi conscriberemus, ne aut tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et eo studiosius hoc negotium suscepimus, quod te non sine causa velle cognoscere rhetoricam intellegebamus: non enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dicere incipiemus, sed si te unum illud mo
Abbreviated transcription (Latin):
dicta sunt arbitror mͥ cõstare cũ crceris arcis
scriptoribus. nisi ꝗ de insinuacione noua ex co¬
gitauimꝰ ꝗ eã soli nos pret̾ cet̾os intria tõpora
aiuisimꝰ ut plane certã uiã S ꝓspicuã rõnẽ ex or
diorũ habereniꝰ. Nũc qđ reliquũ est. qm̃ de reꝵ
ĩuencione disputandũ est. inqua singłare cõsũs¬
mitur oratoris officiũ. Nibimꝰ oꝑã ut in hominius
ĩ dustrie ꝗͣ rei utilitas postulabit. q̃sisse udeim̃.
si pͥus pauca dediuisione causarũ dixerimus.
Cansarũ diuisio in duas partes distributa est
pͥniũ porata nariõue debemꝰ apire qͥd nob is
cõueniat cũ adũsariis. si ea que utlia nob̾ cõ¬
incõtrouersia. Itẽ e cõtrario. Agamenonẽ a cditemes¬
tra occisum ẽc̃ cõficent᷑. Cũ ia ita sit. me ulasci.i
parentẽ negant optuisse. De ide cũ ħ feocerinus
distribuicione ut debemiꝰ. Ea diuidic̃ induas ꝓtes¬

Expanded text:
dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse videamur  si prius pauca de divisione causarum dixerimus. CAPUT 17 Causarum divisio in duas partes distributa est. Primum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, conin controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑturbate: ne qͥd cõtorte: ne qͥd noue. ne qͥd .im¬
bigue dicanus. Ne quã in aliã rẽ trãseamꝰ ue
abultimo repetamus. ne longe persequam᷑. ne.
qͥd qđ ad rẽ ꝑtineat p̃t̾camus. E sic ꝑsequemur
ea q̃ debreuitate p̃cepta st̃. Nã quo breuior eo
dilucidior. & cognitu facilior narracio fiet. Ue
risimilis narracio fiet. si ut mos ut opinio. Ut
uatura postulat dicemꝰ. Si spacia tp̃orũ. ꝑsona¬
rũ dignitates. cõsiliorũ rõnes. locorũ oportuni¬
tates constabũt. ne refelli possit: aut t̃is parũ
fuisse. aut causã nullã: aut locũ idoneũ nõ fui¬
sse: aut homines ip̃os fac̾e. aut pati nõ potuisse.
Di uera erit res tũ ihominꝰ hec oĩa narrando
cõseruanda siunt. Nã sepe u̾itas insi hec serua¬
ta sint: fidem nõ potest hre. siu erũt ficte: eo
magis erũt cõseruanda. De his rebus caute cõ¬
fligendum ẽ: quibus in rebus tabule: aue alicuiꝰ
firma auctorieas iudetur int̾fuisse. Ad huc q̃

Expanded text:
ate, ‹ne quid contorte,› ne quid nove dicamus; ne quam in aliam rem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. CAPUT 16 Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec servata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae
Abbreviated transcription (Latin):
munit̾ inplures utͣ in aliꝗͣ certã rem scriptax
iudeatur. Nã q̃ in partẽ aliqͣ. et que incertã qͣn¬
dam rẽ scripta ẽ ꝓpius ad causã accedere ui¬
detur. E ad iudiciũ magis ꝑtinere. De inde ex
legeritrũ statĩ fieri sit necesse utrũ ħeat ali¬
quã morã E sustentacionẽ. Nã id qđ statĩ fa¬
ciendũ sit perspia pͥus oportet. Denide operam
dare ut sua lex ip̃o scripto uideatur niti. Con¬
trarra auͣ. aut̃ ꝑ ambiguũ. aue ꝑ rõcinacionem
aut ꝑ diffinicionẽ ĩduci.sanc tuis &. firmiꝰ id ui

Expanded text:
am certam rem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; de- inde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et sustentationem; nam id, quod statim faciendum sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua lex ipso scripto videatur niti, contraria autem aut per ambiguum aut per ratio- cinationem aut per definitionem induci, cum sanctius et firmius id
Abbreviated transcription (Latin):
possit. hoc mͦ. Trac tandũ est pͥmũ ne sit ambiguũ.
querendũ est. deuide quomͦ scͥptum sit. si id qd ad¬
uersarii int̾pretant᷑ scriptor fieri uoluisset ostendẽ¬
dum ẽ. de inde id qđ uos int̾pretenĩ. E ficri posse q
et equo. fieri posse. qđ aduersarii int̾pretent᷑ ex cõ¬
trario. nec ẽẽ ambigue scriptũ: cũ incelligat᷑ utra
uera sentẽtia sit. Sunt qui arbitrant᷑ ad hãc cãm
tractandã uehement̾ ꝑtiuere coguicionẽ amphi
bologiarũ. eã que adialencis profertur. Hos uero
pedimento. Om̃s eiũ illi amphibologias aucupãt᷑:
eas eciã que exparce alt̾a scutẽtiã nullã possũt
int̾pretrari. Itaq & alieni sermonis molesti int̾¬
pellatores E. scripti. tũ odiosi. tũ obscuri in c̾p̃ces
sunt. E dũ caute ⁊ expediteq loqui uolũt uifã

Expanded text:
 primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem ampbologiarum, eam quae a dialecticis profertur. Nos uero pedimento. Omnes enim illi amphibologias occupant, eas etiam quae parte ex altera sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores et scripti, tum odiosi, tum obscuri interpretes sunt, et dum caute et expedite loqui uo
Abbreviated transcription (Latin):
tã q̃ incorpe. aut in extraneis rebꝰ habuerit is de
quo agetur. quã qͦ pacto his rebꝰ usus sit. Nam
fortunã qͥdẽ &. laudare stulticia. E uitupare su¬
ꝓbia est. Animi auͣ laus honesta. E uituperacio
uehemẽs ẽ. Nũc qm̃ in om̃e cause gñs argunẽ¬
tandi rõ ẽ tradita. De inuẽcione pͥma ac maxĩa

Expanded text:
tam, quae in corpore aut in extraneis rebus ha- buerit is, de tam, quae in corpore aut in extraneis rebus ha- buerit is, de quo agetur, quam quo pacto his rebus usus sit. nam fortunam quidem et laudare stultitia et vituperare superbia est, animi autem et laus ho- nesta et vituperatio vehemens est. Nunc quoniam omne in causae genus argumentan- di ratio tradita est, de invention
Abbreviated transcription (Latin):
hostes trãsire tp̃e uidetur eeͣ. at nõ illo aĩo. quo
ulixes trãsiit ꝙ pecumã inmare deicere. ĩ ucile
at nõ consilio eo q̃ aristippꝰ deiecit. Sunt gͥ res q̃dã
ĩ oĩbus qͥd tp̃a petant. aut quid personis dignum
sit cõsidandũ ẽ .E. nõ qͥd sed quo: qͥdq aĩo. qui cũ¬
aut quo tp̃e ꝗͣdiu fiat. attendendũ est. His ex pa¬
rcibus ad sentenciã dicẽdã locos sũmi oportere.
arbitram̃. Laudes auͣ ꝙ uitupaciones ex his lo
dictum ẽ. Si distribuciꝰ tractare: qͥs uolet par¬
ciatur in aĩam ⁊ corpꝰ.& extraneas res licebit.
Animi uircus ẽ: cuiꝰ de partibꝰ paulo aũ dictũ ẽ.
Corporis ualitudo diguitas. uires uelocitas. Ex¬
trance. houos. pecuuia. affiuitas. genus. amici.
patria. potencia. E cetera. q̃ simili in gu̾e e̾e iite¬
lliguntur. Atq in his id qđ in oĩa ualet. ualere
Uidere aũ inlaudando & uituꝑãdo optebit. nõ

Expanded text:
hostes transire turpe videatur esse, at non illo animo, quo hostes transire turpe videatur esse, at non illo animo, quo Ulixes transiit; et pe- cuniam in mare deicere inutile, at non eo consilio, quo Aristippus fecit. sunt igitur res quaedam in omnibus, quid tempora petant, quid personis dignum sit, considerandum est et non quid, sed quo quidque animo, quicum, quo tempore, quam- diu fiat, attendendum est. his ex partibus ad senten- tiam dicendam locos sumi oportere arbitramur. Laudes autem et vituperationes ex iis locdic- tum est. sin distributius tractare qui volet, partiatur in animum et corpus et extraneas res licebit. animi est virtus, cuius de partibus paulo ante dictum est; corporis valetudo, dignitas, vires, velocitas; extraneae honos, pecunia, adfinitas, genus, amici, patria, poten- tia, cetera, quae simili esse in genere intellegentur. atque in his id, quod in omnia, valevi- dere autem in laudando et in vituperando oportebit non
Abbreviated transcription (Latin):
honestatis rõnem hr̃e: quã sine ĩ columitate eã
nullo ep̃e possumus adipisci. Iua in re uł ꝯcede
alteri. uł ad cõdictionẽ alteriꝰ descende .s. in pñcia
quiescere. atq aliud tp̃s expectare oportebit. In¬
rõne uero attendatur digna ne causa uideat᷑ ea
que adutilitatẽ pertinebit: qͣre aut de magnificẽ¬
cia. aut de honestate quidã derogetur: atq in ħ
loco mihi cap̃ illud uidẽt ee̾ ut queramꝰ qͥd sit
illud qđ si adipisci. aut fugere uelimꝰ. aliqͣ nob̾
sit res necessaria. h est que sit adiunctio. ut pro¬
inde uti queq res erit laboremꝰ. E grauissimam
quãq cãm uehemẽtissime necessariã iudicenus.
Affectio quedã est ex tp̃e aut negocioꝵ euẽtu:
aut ãministracione: aut hõim studio ꝯmutacio
rerũ: ut nõ tales qͣles ante habite sint: auc plerũ¬
q haberi soleant. habende iudeant̃ ẽe: ut adi

Expanded text:
honestatis rationem habere, quoniam sine inco- lumitate eam honestatis rationem habere, quoniam sine inco- lumitate eam nullo tempore possumus adipisci. qua in re vel concedere alteri vel ad condicionem alterius descendere vel in praesentia quiescere atque aliud tem- pus exspectare oportebit, modo illud adtendatur, di- gnane causa videatur ea, quae ad utilitatem pertine- bit, quare de magnificentia aut de honestate quiddam derogetur. atque in hoc loco mihi caput illud vide- tur esse, ut quaeramus, quid sit illud, quod si adi- pisci aut effugere velimus, aliqua res nobis sit ne- cessaria, hoc est, quae sit adiunctio, ut proinde, uti quaeque res erit, elaboremus et gravissimam quamque causam vehementissime necessariam iudicemus. Afaut administratione aut hominum studio commutatio rerum, ut non tales, quales ante ha- bitae sint aut plerumque haberi soleant, habendae videantur esse; ut ad
Abbreviated transcription (Latin):
qđ genꝰ ut homines mortales nece̾e est int̾ire
sine adiunctione. ut cibo utantur nece̾e ẽ. nͥ
cũ illa excepcione extãꝗͣ si nolit fame perire.
Ergo ut dixi illud qđ adiungit᷑ semꝑ cuiꝰ mõi
sit erit consiđandũ. Nã oñ tr̃e id pertinebit
ut ad honestatẽ: hoc modo expouẽda necessitu¬
do sit. Hecesse est ut hoc faciamꝰ. si honeste ui
est si incoluines uolumus ẽẽ. Aut ad ꝯmoditatẽ
hoc modo. Nece̾e est si sine incõuiodo uolumꝰ
uiuere. Ac sũma qͥđ necessicudo uidet᷑ eͥe ho¬
nestatis. huic ꝓxima ĩcolumitatis t̾tia ac leui¬
ssima ꝯmoditatis. Que cũ his nũꝗͣ pot̾it duabꝰ
simum consiđ̾ andũ sit delib̾etur. Cuiꝰ rei cercum
quidã p̃scriptũ uidecur. inꝑpetuũ dari posse̾. Nã
qua ini re fieri poterit: ut cũ ĩ columitati ꝯsulue
tent honestatis. Ita ĩ huiꝰmodi qͦ re cũ ĩcolumi¬
tati uideniim cõsulere: uere poterimꝰ dic̾e nos

Expanded text:
quod genus ut homines mortales necesse est interire, quod genus ut homines mortales necesse est interire, sine ad- iunctione; ut cibo utantur, non necesse est nisi cum illa exceptione extra quam si nolint fame perire. ergo, ut dico, illud, quod adiungitur, semper, cuius- modi sit, erit considerandum. nam omni tempore id pertinebit, ut aut ad honestatem hoc modo expo- nenda necessitudo sit: necesse est, si honeste volu- est, si incolumes volumus esse; aut ad commoditatem, hoc modo: necesse est, si sine incommodo volumus vivere. ac summa quidem necessitudo vi- detur esse honestatis; huic proxima incolumitatis; tertia ac levissima commoditatis; quae cum his num- quam poterit duabus deliberetur. cuius rei certum quoddam praescriptum videtur in perpetuum dari posse. nam, qua in re fieri poterit, ut, cum incolumitati consuluerterit, honestatis. ita in huiusmodi quoque re, cum inco- lumitati videbimur consulere, vere poterimus dicere nos
Abbreviated transcription (Latin):
alit̾ solemus dicere necceͬe ẽ. cassilienses ser
dodere anubali. Alit̃ aũ necesse ẽ. casseliuũ
uenire ĩ hãnibalis potestatẽ. Illic insupiore ad¬
iunctio ẽ. nisi si maluit fame perire. Si enm
perpeti. atq ita perire: nece̾e est casseliuũ ue¬
nire ĩ hãnibalis potestatẽ. Quid igit᷑ efficere
potest. ħ uecessicudiuis distribuicio ꝓpe dicã. Pu¬
rimũ cũ is locus necessitudiuis iudebitur ĩcurre¬
re. Nã cũ simplex erit uecessitudo niħ erit qđ
młta dicanius. cũ eaui nulla rõne lenire possimꝰ:
Cũ ita necc̾e erit. ut aliqͥd fugere: aut adipisci
uelimus. tũ adiunctio illa quid habeat utilica¬
tis. aut qͥd houestatis crit consiđandũ. Nam si
uelis attendere ita tm̃ ut id queras qđ ꝯueniat
ad usum ciuitatis. repperias nullã ee̾ rẽ quam
facere nece̾e sit: nisi ꝓpt̾ aliquã cãm quã adiun¬
ctionẽ noĩamus. parit̾ aũ res multas eͬe neces¬
situdinis ad quas similis adiunctio nõ accidit.

Expanded text:
Casilinenses se dedere Hannibali; aliter autem: ne- cesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. illic, in superiore, adiunctio est haec: nisi si malunt fame perire; si enimperpeti atque ita perire, necesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. quid igitur haec perficere potest necessitudinis distri- butio? prope dicam plurimum, cum locus necessi- tudinis videbitur incurrere. nam cum simplex erit necessitudo, nihil erit quod multa dicamus, cum eam nulla ratione lenire possimus; cum autem ita necesse erit, si aliquid effugere aut adipisci velimus, tum adiunctio illa quid habeat utilitatis aut quid honestatis, erit considerandum. nam si velis attendere, ita tamen, ut id quaeras, quod conveniat ad usum civitatis, re- perias nullam esse rem, quam facere necesse sit, nisi propter aliquam causam, quam adiunctionem nomi- namus; pariter autem esse multas res necessitatis, ad quas similis adiunctio non accedit;
Abbreviated transcription (Latin):
Ea ẽ huiꝰmodi minus qͥdã acciũ poetã cõpella¬
hic niħ aliud deffendit nisi licere noĩari eũ cuiꝰ
noine scripta dentur agenda. Assũptiua pars
ẽ: cũ per se deffensio ĩfirma ẽ. sed assũpea extra
ĩpurgacionẽ & dep̃cacionẽ. Furgacio ẽ: cũ cõsulto
negat se reus fecisse: Ea diuiditur nũprudẽciam.
fortunã. necessitatẽ. fortunã: ut cepio ad tribunũ

Expanded text:
Accium poetam conpellaAccium poetam conpellaHic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extrarin purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum
Abbreviated transcription (Latin):
indute sunt. ĩ carcerẽ ductus est. Iui deffẽde¬
bant eũ tabulas ĩcarcerẽ afferũt. testam̃tũ ipso
pñte cõscribũt. Testes rec te affuer̃. De illo suppli¬
ciũ paulo post sumit᷑. Hi qͥ heredes erãt. cestam¬
ento hereditatẽ adeunt. frat̾ minor malleoli qui
cũ oppugnauerat ĩ eiꝰ ꝑiculo suã uocat heredi¬
tatem lege agnacionis. Hic ceria lex ĩ rẽ nulla
affertur. & cñ multe afferunt᷑. ex qͥbꝰ rõcinacio
nascit᷑. Quare potuerit an nõ potuerit iure
testam̃tũ fac̾e. Cõsticucio legutina ẽ ex rõcinacione.
Cuiꝰmodi partes e̾ent legittime cõstitucõis osten¬
dimꝰ. Nũc de iuridiciali cõstitucione dicemus.
an in iuria factũ sit q̃ritur. Eius cõstitucioĩs par¬
tos sunt due: quarũ una absoluta alt̾a assũpti¬
ua noĩatur. Absoluta ẽ. cũ id ip̃m qđ factũ sic
ut aliud niħ foris assumat᷑. rectũ factũ e̾ẽ diceniꝰ.¬

Expanded text:
inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendeinductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione. Cuiusmodi partes essent legitimae constitutionis ostendimus: nunc de iuridiciali constitutione dicamus.  sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, rect
Abbreviated transcription (Latin):
sit usus qͥd sit futũ. qͥd sic pecculatꝰ. secũ furti
igi nõ pecculatus opt̾e. Hec particio legitime
constitucionis. his decausis raro uenit inuidiciũ.
qđ in pͥuata actione p̃torie exceptiones st̃. et. a¬
& in publicis qͣstionibus cauet᷑ legibus. ut ante
si reo cõmodũ sit iudiciũ de accusatore fiat utrũ li
aliis legibus similitudine quadã ocupatur. Ea
ẽ huiꝰ modi. Lex ẽ si furiosus existat agnatũ gẽ¬
tiliũq in eo ꝙ ĩpeccuna eiꝰ potestas esto. Et lex qͥ
parentẽ necasse iudicatus erit.is obuolutꝰ & obliga¬
tus corio deuefat᷑. inprofluentẽ. Et lex pat̾ fanuilias
uti suꝑ familia peccuniaq eiꝰ legauerit ita uis esto.
Et lex si pat̾ familias intestatus morit᷑. familia pec¬
cuniaq eiꝰ agnatũ & gentiliũ esto. Maleuolus iudi¬
catus est matrẽ necasse. ei dãnato statĩ folliculo
lupino os inuolutũ ẽ. E solee ligneeq ĩpedibus

Expanded text:
sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et n publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum ilaliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius estoaterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus
Abbreviated transcription (Latin):
rem .p. uideri eũ fac̾e. Sacurniꝰ fere cepit colle¬
Se int̾tede. Ille iihilonunꝰ cistellã deculit. Cepio
ut illũ contra int̾cedẽtibus collegis adu̾sus rem
.p. uidit ferre cũ uiris bonis impotũ facii. põtes
disturbat. astas deiecit. Impeduñto ẽ qͦ secuis fe¬
ratur. Arcessitur cepio maiestatis. Constitucio ẽ¬
legittima. ex diffinicione. Uocabulũ enĩ diffinit̃.
ipsum cũ querit᷑ qͥd sit: minuere maicstatẽ.
Ex trãslacione cõtrouersia nascit᷑: cũ aut tẽpus
differendũ: aut accusatorẽ niutãdũ: aut uidi¬
ces mutãdos reus dicit. Hac parte cõsticuciouis
greci in iudiciis. nos in iure ciuili plerũq utim̃.
In hac parte nos iuris auił sciẽcia uiuabit. Iniu¬
diciis tñ nõ nihil utuũ ut hoc mͦ. Si qͥs pecculatus
accusatur ꝗ uasa argẽtea publica. de loco pri¬
uato dicacur sustulisse. possit dic̾e cũ diffinicõe

Expanded text:
rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collerem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegis, adversus rem publicam vidit ferre, cum viris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem.ione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure civili plerumque utimur in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione
Abbreviated transcription (Latin):
tit. alia uetat quippiã fieri hoc modo. Lex ue¬
tat eũ qui de pecumis repetũdis dãnatus sit ĩ
cõcione orõnẽ habere: Alt̾a lex iubet augurẽ
inde mortui. locũ qͥ petat ĩ cõcione nõiarẽ. Au¬
gui quidã dãuatus de pecuniis repetũdis inde¬
morcui qͥ petat locũ noĩauit. petit᷑ ab ȩo młta.
cõstitucio legntima ex cõtrariis legibꝰ. Ex ambi
as cũ filiũ heredem faceret testam̃to. uasa ar¬
gentea uxori leguit. Tulliꝰ heres m̃s terrence
uxori mee .xxx. pondo uasorũ argentoꝵ dato
q̃ uolet. Post morcẽ eiꝰ uasa p̃riosa xcelata ma
uelet ei dehere dicit. Constitucio ẽ legittima ex
cm̃. Cũ huicius saturniꝰ legemi fiuintariã do se¬
nussibus & trientibus laturus ẽẽt. cepio qui p
id op̃s questor urbanus erat. docuit senatũ cra¬
rium pati nõ posse largicionẽ tantã. Senatus
decreuit. si eã legem ad popłm ferat aducrsum

Expanded text:
tit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetat eum, qui de pecuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambigas cum filium heredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit Tullius «heres meus Terentiae uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magXXX pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex smodi: Cum Lucius Saturninus legem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus
Abbreviated transcription (Latin):
Iuridiciał. Comecturał est. cũ de facto controuersia
est hoc mͦ. Aiax insilua postꝗͣ rosciit ꝗ fecisset per
insantã gladio incubuit. Ulixes int̾uenit occisũ cõ¬
spicatur. corpore telũ cruencũ eduxit. Teucer int̾ue¬
uit cũ fr̃em occisum. E inimicũ frĩs cũ gladio cruẽto
ges. anbiguũ. diffinicionẽ. trãs lacionẽ. rõcinacionẽ.
Ex scripto & sentẽcia cõtrouersia nascit᷑ cũ uidetur
scriptoris uolũtas cũ scripto ip̃o dissentire hox modo.
Lex est q̃ iubeat eos qui ꝓpt̾ tẽpestatẽ nauĩ reliq̃r̃
oĩa perdere. eorũ nauim ceteraq eẽ si nauis ꝯẜuata
sit. qui remanserũt in naui. magnitudine cẽpe¬
statis om̃s ꝑt̾riti nauim reliq̃rũt. ĩ scaphã ꝯscẽ¬
dunt p̃c̃ unũ egrotũ. is ꝓpe̾ morbũ exire ꝙ. sui¬
gere nõ pocuit. Casu & foriuitu nauis inportũ
incolumis delata est. Nauĩ egrotus possidet.

Expanded text:
iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspicatur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento ges, ambiguum, definitionem, translationem, ratiocinationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham cter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit.
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓiculosũ est. ne qñ plus minꝰ ue dicamus. et supi¬
cionẽ affert auditori meditacionis & artificii. qͥ
res fidem abrogat oracioni. Exposicio est qi res
dequibus dic turi sumꝰ exponimꝰ breuit̾ ⁊ absolute.
Nunc ad cõfirmacionẽ fucacionẽ trãseam̃. Loca
spes uincẽdi E rõ psuadẽdi posita ẽ incõfiriaciõe
ꝙ cõfucacione. Nã cũ adium̃ta nr̃a exposueriniꝰ cõtra¬
riaq dissoluerimꝰ. absolute nimirũ munꝰ oratorium
cõfecerinus. Utrũq gͥ facere poterimus si ꝯstituconẽ
cause cognou̾imus. Causarũ ostituciones. alii .iiiͦiͬ. fecer.
nr̃ doc tor tres putauit. nõ ut de illoꝵ qͥcꝗͣ detraherei
inuencione. sed ut ostendet id qđ oportuisset simpłr
& singłari modo docere illos distribusse dupliater.
et bipartito. Constitucio ẽ pͥma dep̃cacio deffe̾soris
cũ accusatoris ĩsimulacione iuncta. Constituciones
itaq ut añ diximꝰ tres sunt. Comec turalis. legiptĩa

Expanded text:
periculosum est, ne quando minus plus ue dicamus, et suspitionem affert auditori meditationis et artificii, que res fidem abrogat orationis. Expositio est, cum res de quibus dicturi sumus exponimus breuiter et absolute.amus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima,
Abbreviated transcription (Latin):
oport̾e siguis ꝙ argum̃tis credi ꝗͣ testibus. Hec enim
eo mͦ exponi quo modo reuasunt gesta. testes corrũpi
posse. uł p̃cio uł gracia. uł metu. uł simultate.
Contra argum̃ta E signa ẜ cet̾as suspiciones dicemus
lxx mͦ. Si de mõstrabimꝰ nullã rẽ eͣẽ ꝗͣ suspicionibus
quiuis nõ possit criminari. Deinde unã quãq suspi¬
cionẽ extenuabimꝰ. E dabimus oꝑam ut ostẽdamus
nihilomagis in nos eã quã maliũ quẽpiã cõuenire.
Indignũ facinuꝰ ẽẽ sine testibus cõiet turã ꝙ suspcionẽ
Contra rumores dicemꝰ. Primũ si docebiuiꝰ młtos esse fa¬
lsos rumores.&. exemplis utem̃: de quibus falsa fama
fuerit: et aut inimicos nr̃os: aut hoĩes natura mali¬
uolos aut maledicos cõfinxisse dicemꝰ. et aliquam
aut fictam fabulã in adu̾sarios proferemꝰ qͣ dicamꝰ
oĩbus in ore eẽ aut uerũ rumorẽ proferemꝰ qͥ illis
aliqͥd turpicudinis afferat. neq tũ ei rumorẽ habere

Expanded text:
oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem Contra rumores dicemus: primum, si docebimus multos esse falsos rumores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos
Abbreviated transcription (Latin):
bimus. E qđ negocio diminutũ fuerit. exeqͣbimꝰ ĩdu¬
stria: ut pro tuo ĩ nos officio ẽ. nr̃o inte studio munꝰ
hoc accumulatissime tue largiamur uoluntati.¬
N pͥmo libro herenui breuiter
exposuimꝰ. quas causas recipe
oratorẽ oportet. S in qͥbus par¬
tibus officii artis elaborare cõueniret. et ea officia
qua rõne facillime cõsequi possent. Uerũ ꝙ neq
de õĩbus rebus simul dia pot̾at. et de maxĩs rebꝰ
pͥuũ scribendũ fuit. quo cetera faciliora tibi co¬
guitu uiderentur. ita nobis placitũ est: ut ea qͣ
difficillima essent. potissimũ cõscrib̾emꝰ. Cansarum
tria sunt qͣnã. demõstratiuũ. delibatiuũ. iudiciale.
Multo difficillimũ iudiciale ẽ. Ergo id pͥmũ ab sol¬

Expanded text:
bimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus indubimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus industria, ut pro tuo in nos officio, nostro in te studio munus hoc adcumulatissume tuae largiamur voluntati.In primo libro, Herenni, breviter exposuimus, quas causas recipere oratorem oporteret, et in quibus officiis artis elaborare conveniret, et ea officia qua ratione facillime consequi posset. Verum, quod neque de omnibus rebus simul dici poterat et de maximis rebus primum scribendum fuit, quo cetera tibi faciliora cognitu viderentur, ita nobis placitum est, ut ea, quae difficillima essent, potissimum conscriberemus. Causarum tria genera sunt: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Multo difficillimum iudiciale est; ergo id primum absol