comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
auditum : Nam indubitatis perhaec sonis agnoscit exercitus
utrustare uł ꝓgredi ancerte regredioporteat. utrũ longe
per sequi fugientes an receptui canere : muta signa sunt.
a quilȩ dracones uexilla flamulȩ tubȩ. pinnȩ quocum que
enim haec ferriiusserit ductor. & necesse est signũ suũ cõmi¬
tantes milites ꝑgant : Sunt & alia multa signa quȩ dux
belli in equis aut indum̃tis & in ipsis armis ut dinoscatur
hostis precipit custodire : Pr&er ea manuali uł flagello
more barbarico uł certe nota quautitur ueste significat.
quȩ om̃a insedibus itineribus & in omni exercitatione
castrensi uniuersi milites & sequi & intellegere consuescãt
Continuos eñi usus necessarios uid& in pace ei rei quȩ inp̃li
confusione seruanda sit: Item mutum & cõmunȩ signũ est.
quotiens ꝓficiscente turba exercitatus puluis ad similitu¬
dinem nubium surgit. Hostiumq ꝓdit aduentũ : similit̃

Expanded text:
auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit exercitus auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit exercitus utrum stare vel progredi an certe regredi oporteat, utrum longe persequi fugientes an receptui canere. Muta signa sunt aquilae dracones vexilla flammulae tufae pinnae; quocumque enim haec ferri iusserit ductor, eo necesse est signum suum comitantes milites pergant. Sunt et alia muta signa quae dux belli in equis aut indumentis et in ipsis armis, ut dinoscatur hostis, praecipit custodiri. Praeterea manu aliquid vel flagello more barbarico vel certe mota qua utitur veste significat. Quae omnia in sedibus, in itineribus, in omni exercitatione castrensi, universi milites et sequi et intellegere consuescant. Continuus enim usus necessarius videtur in pace eius rei quae in proelii confusione servanda sit. Item mutum et commune signum est quotiens proficiscente turba excitatus pulvis ad similitudinem nubium surgit hostiumque prodit adventum. Similiter,
Abbreviated transcription (Latin):
usus inuenit quomodo qđ solusdix utile iudi cass& ꝑ signa
cotus agnoscer& & sequer&ur exercitus : Tria itaq:
genera constat cẽ signorum uocalia semi uocalia mita
quorũ uocalia & semiuocalia. ꝑcipiuntur auribus.
mutaueroreferuntur ad oculos: Vocalia dicu quȩ uoce
humana ꝓnuntiantur. si cut in uigiliis uł in p̃lio ꝓsigno
dicitur ut puta uistori& palma uirtus dĩ nobis cũ trium¬
phus imperatoris & alia quȩcumq: uoluerit dare is
qui in exercitu hab& maximã potestatem: Sciendũ
tamen est ista uocabula cottidie uariar ine ex usu
signum hostes agnoscant . & explorantes inter nr̃os
uersantur inpune : semi uocalia sunt quȩ ꝑtu bã
aut cornua aut bucinã dantur : Tuba quae direstaẽ
appellatur. bucina quae insem& aereo circulo
flestitur: cornu. qđ exuris a grestibus argento
nexum temperato arte spiritũ quaȩ canentis flatus ẽmittit

Expanded text:
usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa totus agnosceret et sequeretur exercitus. Tria itaque genera constat esse signorum, vocalia semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur ad oculos. Vocalia dicuntur quae voce humana pronuntiantur, sicut in vigiliis vel in proelio pro signo dicitur ut puta ‘victoriaʼ ‘palmaʼ ‘virtusʼ ‘Deus nobiscumʼ ‘triumphus imperatorisʼ et alia quaecumque voluerit dare is qui in exercitu habet maximam potestatem. Sciendum tamen est ista vocabula cotidie debere variari, ne ex usu signum hostes agnoscant et explorantes inter nostros versentur impune. Semivocalia sunt quae per tubam aut cornum aut bucinam dantur. Tuba quae directa est appellatur, bucina quae in semet aereo circulo flectitur, cornu quod ex uris agrestibus, argento nexum, temperato arte spiritu quem canentis flatus emittit
Abbreviated transcription (Latin):
muniendas at que seruandas Tanta subtilitate ut cum
abi ciuntur uideantur elesti : Nũ quã eni ad contumatiã
pari consensu multitudo ꝓrumpit. sed incitantur paucis
qui uitiorum scelerumq: inpunitatem sperant peccare
cum plurimis: Quod sifieri medicinam necessitas extrema
persuaserit: restius est more maiorũ inaustor es cri¬
minum uindi carene ad om̃s m&us ꝑpaucos pȩne ꝑueniat
Haudabiliores tamen ducessunt quorum exercitum
ad modestiã labor& usus instituit. quam illi quorum
milites ad oboedientiam suppliciorum formido c̃pellit
ulta sunt quidem dicenda atque obseruanda+
pugnantibu s s̃i quidem nulla sit neglegentiȩ uenia:
ubi de salutecertatur. sed inter reliqua nihil magis
ad uistoriã ꝓficit quã monitis obtemperare signorum
Nam cum uoce sola inter p̃liorum tumultus regimulti¬
tudo nom possit & cũ ꝓnecessitate rerum plura extẽpore
iubenda atq facienda sint. antiquus omniu gentium

Expanded text:
muniendas atque servandas, tanta subtilitate ut cum muniendas atque servandas, tanta subtilitate ut cum abiciuntur videantur electi. Numquam enim ad contumaciam pari consensu multitudo prorumpit sed incitatur a paucis, qui vitiorum scelerumque impunitatem sperant peccare cum plurimis. Quod si ferri medicinam necessitas extrema persuaserit, rectius est more maiorum in auctores criminum vindicari, ut ad omnes metus, ad paucos poena perveniat. Laudabiliores tamen duces sunt quorum exercitum ad modestiam labor et usus instituit quam illi quorum milites ad oboedientiam suppliciorum formido compellit. V Multa quidem sunt discenda atque observanda pugnantibus, siquidem nulla sit neglegentiae venia ubi de salute certatur; sed inter reliqua nihil magis ad victoriam proficit quam monitis obtemperare signorum. Nam cum voce sola inter proeliorum tumultus regi multitudo non possit et cum pro necessitate rerum plura ex tempore iubenda atque facienda sint, antiquus omnium gentium
Abbreviated transcription (Latin):
sedibus estiuo tempore ad natandum cogendis omnes.
pra&er ea siluam cedere ⁊tem domos & ab rupta facere.
materiem dedolare aperire fossam occupare aliquem
locum & ne a contuber nalibus d&rudantur in scut is
inuicem obuiantibus niti : Ita exercitati &eruditi in se¬
dibus milites. si ue illi legionarii siue auxiliares. siue
equi tes fuerint cum ad expeditionem ex diuersis con¬
uener int numeris. ȩmulatione uirtutis p̃lium magis
necesse habeant obtare quã otium : Nemo cogitat᷑
d&umultu qui fidutiam de arte uł uiribus habuerit:
Dux aũt ẽẽ deb& adtentus. ut in omnib legionib: siue
auxiliis uł uexillationib: a tribunis uicariis principiisq
si qui t᷑bulenti uł sediciosi s̃ milites non ꝓinuidia sugge¬
rendum sed ꝓcerum ueritate cognoscat : Eosq: pruden¬
tiori consilio segregatos a castris adagendum aliquid qđ
ipsis prouide at᷑ obtabile. Aut ad castella urbesq deputent

Expanded text:
sedibus, aestivo tempore ad natandum cogendi sunt omnes, sedibus, aestivo tempore ad natandum cogendi sunt omnes, praeterea silvam caedere, iter per dumos et abrupta facere, materiem dedolare, aperire fossam, occupare aliquem locum et ne a contubernalibus detrudantur scutis invicem obviantibus niti. Ita exercitati et eruditi in sedibus milites, sive illi legionarii sive auxiliares sive equites fuerint, cum ad expeditionem ex diversis convenerint numeris, aemulatione virtutis proelium magis necesse habent optare quam otium. Nemo cogitat de tumultu qui fiduciam de arte vel viribus gerit. Dux autem esse debet attentus ut in omnibus legionibus sive auxiliis vel vexillationibus a tribunis vicariis principiisque, si qui turbulenti vel seditiosi sunt milites, non rentium, sed procerum veritate cognoscat; eosque prudentiori consilio segregatos, a castris ad agendum aliquid quod ipsis videatur optabile, aut ad castella urbesque deputen
Abbreviated transcription (Latin):
dilicateque uixerunt : Nam asperitate in soliti laboris
offensi quem in expeditione necessees ł sustinere
Pra&er eam&uentes prȩlium quiar morum exercitia
declinarunt ad eius modi precipitantur audatiam.
Cui uul neri multiplex medicina consueuit opponi dũ ad¬
huc separati sunt & in sedibussuis tribunorum uel uica¬
riorum nec non &iam principiorum i nomnẽ disciplinã
artissima seueritate teneantur. nihilq: aliud nisi
de uotionem moderationem que custodiant : campi¬
cursionem ut ipsi appellant inspestionem armorum
ad sidue faciant nullis cõmeatibus uacent nomen
&signa obseruare non desinant ad sagittas iaciendas
ad mis sibilia dirigenda adiastandos lapides uł funda
uł manu ad armaturȩ gestum. aduestes prosimilitu¬
dine gladiorum punetĩ cesimq feriendo multo die
us que ad sudorem sunt frequentissi me d&inendi:
Cursu&iam & saltu ad transmittandas fossas nihil¬
ominus inbuendi seu mare siue fluuius uicinus est

Expanded text:
delicateque vixerunt. Nam asperitate insoliti laboris delicateque vixerunt. Nam asperitate insoliti laboris offensi quem in expeditione necesse est sustinere, praeterea metuentes proelium qui armorum exercitia declinarant, ad eiusmodi praecipitantur audaciam. Cui vulneri multiplex medicina consuevit opponi. Dum adhuc separati sunt et in sedibus suis, tribunorum vel vicariorum nec non etiam principiorum ad omnem disciplinam artissima severitate teneantur nihilque aliud nisi devotionem moderationemque custodiant, campicursionem, ut ipsi appellant, inspectionemque armorum assidue faciant, nullis commeatibus vacent, ad nomen, ad signa observare non desinant. Ad sagittas iaciendas, ad missibilia dirigenda, ad iactandos lapides vel funda vel manu, ad armaturae gestum, ad vectes pro similitudine gladiorum punctim caesimque feriendo multo die usque ad sudorem sunt frequentissime detinendi, cursu etiam et saltu ad transmittendas fossas nihilo minus imbuendi. Seu mare sive fluvius vicinus est
Abbreviated transcription (Latin):
annonȩ : Ita ut pꝰ necessitatem eisdem are publica redde¬
rentur : hie me lignorũ & pabuli aestate aquarũ uitanda ẽ
difficultas frum̃ti uerum & ac&i uł uini nec non &iam
salis omnitẽpore necessitas declinanda: It a ut urbes atq:
castella ab his militibus quiminus promti inueniunt ur
in acie. armis sagittis fustibalis fundis &iã & saxis onagris
balistrisque defendantur: precipueq: uid& neaduersarioꝵ
dolo atq ꝑiuriis decipiat᷑ ꝓ uincialium incauta simplicitas
Frequẽtius eñĩ cõmertiorũ pacisq: simulatio credulis
quam arma nocuer̃ : Quaratione famem collesti patiũtur
hostes Dispersi uero crebis superuentibus facile uincuntur
Qũẽ idmoduco opontext pnouidere neseditionẽ
milates PaCΙANT. iiII.¬
nterdum mou& tumultum exdiuersis locis collestus exer¬
citus & cumpugnare noll& irascise simulat. Cur ñ ducat᷑
adbellum quodhi precipue faciunt qui in sedib: ociose

Expanded text:
annonae, ita ut post necessitatem eisdem a re publica reddeannonae, ita ut post necessitatem eisdem a re publica redderentur.Hieme lignorum et pabuli, aestate aquarum vitanda est difficultas, frumenti vero et aceti vel vini nec non etiam salis omni tempore necessitas declinanda, ita ut urbes atque castella ab his militibus qui minus prompti inveniuntur in acie armis sagittis fustibalis fundis etiam et saxis onagris ballistisque defendantur.Praecipueque vitetur ne adversariorum dolo atque periuriis decipiatur provincialium incauta simplicitas; frequentius enim commerciorum pacisque simulatio credulis quam arma nocuerunt.Qua ratione famem collecti patiuntur hostes, dispersi vero crebris superventibus facile vincuntur. IIII QVEMADMODVM OPORTEAT PROVIDERI NE SEDITIONEM MILITES FACIANT Interdum movet tumultum ex diversis locis collectus exercitus et cum pugnare nolit irasci se simulat cur non ducatur ad bellum; quod hi praecipue faciunt qui in sedibus otiose
Abbreviated transcription (Latin):
non desinant. Quos fame sperant esse uincendos: Pra&erea
quicquid inpecore uł quacum que fruge uinoq: hostis infe¬
rens bellum adiuctum suũ poterit occupare: Non solum
ad monitis ꝑ edicta possessoribus sed &iam coastis perelestos
per scrutores ad castella idonea & armatur ȩ prȩsidiis firmata
uł ad tutissimas conferendum est ciuitates urguendi que
ꝓuinti ales ut ante in ruptionẽ seque & sua moenib: condant
reparatio &iam murorumaor m̃torumq: omniũ ante
curanda ẽ : Nam si semel hostis preuenerit. occupatis m&u
uni uersa turbantur : &quȩ exaliis urbib: p&enda sunt
inter clusis itineribus denegantur : sed fidelissors eorum
custodi & erogatio moderata consueuit sufficere ꝓcopia
maxime si abinitio ꝓcur&ur: C&erũ sera parsi monia est
tum seruare cũdeficit in expeditionib: arduis percapita
magis militum quã ꝑdignitates ab antiquis p̃bebant ur

Expanded text:
nonoquicquid in pecore, vel quacumque fruge, vinoque, hostis inferens bellum ad victum suum poterit occupare, non solum admonitis per edicta possessoribus, sed etiam coactis per electos perscrutatores ad castella idonea et armature presidiis firmata, vel ad tutissimas conferendum est civitates; urgendique provinciales, ut ante irruptionem, se et sua in urbibus condant. Reparatio etiam murorum tormentorumque omnium, ante curanda est; nam si semel hostis prevenerit, metu universa turbantur, et quae ex aliis urbibus petenda sunt interclusis itineribus denegantur. Sed fidelis horreorum custodia et erogatio moderata consuevit sufficere pro copia, maxime si ab initio procuretur. Ceterum sera parsimonia est tunc servare cum deficit. In expeditionibus arduis per capita magis militum quam per dignitates ab antiquis praebebantur
Abbreviated transcription (Latin):
rdo postulat ut decomeati pabulo frum̃tisq dicat᷑
sepius eñi penuria quã pugna consumit exercitĩ & ferro
seuior famis ẽ : De in de reliquis casib: potest intẽ pore
subuenire. pabulatio & annona in necessitate remediũ
non habent nisi ante condant᷑ : In omni expeditione
unu ext& maximũ telũ uttibi sufficiat uistus hostes
frangat inopia : Ante igitur qũa incho & bellũ decopiis
expensis si: ꝓcuratio quac solers deb & ẽẽ trastatꝰ ut pabula
frum̃tũ c&eraeq: annonariȩ species quas aꝓumcĩalibus
consu&udo de poscit maturius exigantur & in oporiunis
acmunitissimis locis amplior semꝑ mođ quã sufficit adgre¬
g&ur : quod si tributa deficiunt ꝓrogato auro conparã da
sunt omnia : neq: em̃ diuitiarum secura possessioẽ.
nisi armorũ defensione seru& : frequent̃ aũt neces¬
sitas gemiuatur & obsidio sepefit longior quãputat᷑
Cum aduersarii &iam ipsi esurientes circum sidert

Expanded text:
rdo postulat ut de commeatu pabulo frumentisque dicatur. rdo postulat ut de commeatu pabulo frumentisque dicatur. Saepius enim penuria quam pugna consumit exercitum, et ferro saevior fames est. Deinde reliquis casibus potest in tempore subveniri, pabulatio et annona in necessitate remedium non habent nisi ante condantur. In omni expeditione unum est et maximum telum ut tibi sufficiat victus, hostes frangat inopia.Ante igitur quam inchoetur bellum, de copiis expensisque sollers debet esse tractatus, ut pabula frumentum ceteraeque annonariae species quas a provincialibus consuetudo deposcit maturius exigantur et in oportunis ad rem gerendam ac munitissimis locis amplior semper modus quam sufficit adgregetur. Quod si tributa deficiunt, prorogato auro comparanda sunt omnia; neque enim divitiarum secura possessio est nisi armorum defensione servetur. Frequenter autem necessitas geminatur et obsidio saepe fit longior quam putaris, cum adversarii etiam ipsi esurientes circumsidere
Abbreviated transcription (Latin):
in cumbit& morbi : sed reimilita ris periteplus cottidiana
armorũ exercitia ad sanitatẽ militũ putauer̃ prodesse
quã medicos: itaq peditessine in t̃missi one imbrib: uł niuib:
subtecto reliquis dieb: exerceri in cãpo uoluer̃ similit̃ eqͥtes
non solum in planis sed &iam in abruptis & fossarũ hiatu
difficillimis semitis. seque & equossuos ad sidue exercere iusser̃
ut nihilhis in necessitate p̃lu accedere possit in cognitũ ex quo
intellegitur quã studiosius armorũ a łt docendus st sẽꝑ
exercitus cum ei laboris consu&udo & in castris sanitatem
& in conflistupossit praestare uictoriam: si autum nali
aestiuoq tempore diutius in hisdem locis militũ multitudo
consistat. excontagione aquarũ & odoris ipsius foedi¬
tate uitiatis austib: & aere corrupto ꝑnicio sissimus nascit᷑
morbus quiꝑ hiberi ñ potest alit̃ nisi frequẽt̃ mutatione
castrorum: ꝗuanta curra ꝓuidendagint ato:

Expanded text:
incumbit et morbi. Sed rei militaris periti plus cotidiana incumbit et morbi. Sed rei militaris periti plus cotidiana armorum exercitia ad sanitatem militum putaverunt prodesse quam medicos. Itaque pedites sine intermissione imbribus vel nivibus sub tecto, reliquis diebus exerceri in campo voluerunt; similiter equites non solum in planis sed etiam in abruptis et fossarum hiatu difficillimis semitis seque et equos suos assidue exercere iusserunt, ut nihil his in necessitate proelii accidere posset incognitum. Ex quo intellegitur quanto studiosius armorum arte docendus sit semper exercitus, cum ei laboris consuetudo et in castris sanitatem et in conflictu possit praestare victoriam. Si autumnali aestivoque tempore diutius in hisdem locis militum multitudo consistat, ex contagione aquarum et odoris ipsius foeditate vitiatis haustibus et aere corrupto perniciosissimus nascitur morbus, qui prohiberi non potest aliter nisi frequenti mutatione castrorum. III QVANTA CVRA PROVIDENDA SINT ATQVE
Abbreviated transcription (Latin):
Iunc qđ đ maximȩ ꝓuidendum est quic ad ehodũ santas
custodiatur exercitus ad monebo : hoc ẽ locis aquis tẽpore
medicina exercitio. locis. neinpestilenti regione iuxta
morbosas paludes ne aridis & sineo pacitate arborum
campis aut collib: ne sinetentoriis aestate milites cõmorẽt᷑
ne egressi tardius calore solis & fatigatione niner is contrahãt
morbum. sed potius inaestate luce cepto itinere addist mata
perueniant. ne seua hieme iter perniues ac pruinas noctib:
faciant aut lignorum patiantur in opiam aut minor illis
uestium supp&at copia nec sanitati enim nec expeditiom
idoneus miles est. qui al gere compellitur nepernitiosis
pestilentiam bibentibus generant : Iam uero casu egri
contubernales oportunis cibis reficiantur. ac medicorum
arte curentur. principiorum tribunorumq: & ipsius
comitis qui maiorem sustin& potestatem Iugis quȩritur
diligentia : male eñ cũhis agitur. quib: nec essitas & belli

Expanded text:
uod vel maxime providendum est, quemadmodum sanitas custodiatur exercitus admonebo, hoc est locis aquis tempore medicina exercitio. Locis, ne in pestilenti regione iuxta morbosas paludes, ne aridis et sine opacitate arborum campis aut collibus, ne sine tentoriis aestate milites commorentur, ne egressi tardius et calore solis et fatigatione itineris contrahant morbum sed potius in aestu ante lucem coepto itinere ad destinata perveniant, ne saeva hieme iter per nives ac pruinas noctibus faciant aut lignorum patiantur inopiam aut minor illis vestium suppetat copia; nec sanitati enim nec expeditioni idoneus miles est qui algere compellitur. Nec perniciosis veneno similis, pestilentiam bibentibus generat. Iam vero ut casu aegri contubernales oportunis cibis reficiantur ac medicorum arte curentur principiorum tribunorumque et ipsius comitis qui maiorem sustinet potestatem iugis quaeritur diligentia; male enim cum his agitur quibus necessitas et belli
Abbreviated transcription (Latin):
oleo qđ incendiarium uocant: Quaeba liftieim perui
destinata perrupto munimu ardens figit᷑ ligno
urnisq machinam̃ta frequẽt incendit: depositi
quoq homi nos funib cũ hostes dormiunt in laternis
postant lucernas &s in censis machinirrurs uleuãt᷑
derp comento aoq lapidib ł luto si uelaterihus
postremotabu latis extroendo faciunt altiorem
ne de fẽsores moeniũ desuꝑ urbiuentus de posqt obpri¬
mere. Constat aũt efficax machinam̃tũ reddisi in¬
namento eius modi dolum adhiberecons ueuer̃
Primotalẽ extruunt turrẽ quae ꝓpugnaculis ciuui¬
intrinrecus turriculã faciunt & cũ munis fuerit
machina sociata subito funib: tro cleuq: deme¬
dio torricula illa ꝓducit᷑. de quae gredientes ar¬
matiquia altior inuenit᷑ ftatĩ capiunt ciuitatẽ :¬

Expanded text:
oleo quod incendiarium vocant; quae ballistae impetu oleo quod incendiarium vocant; quae ballistae impetu destinata perrupto munimine ardens figitur ligno turritamque machinam frequenter incendit. Depositi quoque homines funibus cum hostes dormiunt in lanternis portant lucernas et incensis machinis rursum levantdere cemento atque lapidibus vel luto sive lateribus, postremo tabulatis extruendo faciunt altiorem, ne defensores moenium desuper urbi ventura possit opprimere. Constat autem inefficax machinamentum reddi si in eiusmodi dolum adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus trocleisque de medio turricula illa producitur, de qua egredientes armati, quia altior invenitur, statim capiunt civitate
Abbreviated transcription (Latin):
fesores urb ex alto conts missilib saxisq prosternant :
Quo facto ciuitas capit᷑ sine mora. Quid enĩ auxilii suꝑ÷
cũ hi quidemurorũ altitu dine spestebant iepente
supͣse aspiciant altiorẽ hostiũ murũ : que admno¬
DUMAMBULATORIATRRIS POSSIT INCẽDI
Quic tã manifesto discrimini multis occurrit᷑ modis.¬
primũ sinonfidentia ł uist est militaris eruptione
factaglob: egit dit̃ armatoꝵ & uilosbib pulsis machi¬
nam̃tũ illudingens direptis coriis ignisexurit:
Qđ siopi dã exire ñ audeant. maio rerballistȩ malle¬
olos ł fallaricarcum incendio distinant ut per¬
ruptis corinł cemonib: intrins ecar flãma condatur¬
N alleoli uelud sagites & ubi ad hererin quaardemt̃
ueni uniueria cõfligrant :  alamicaaut ad modũ
astȩ ualido p̃figtiꝰ ferro intertubũ &iã & lastile sul¬
phuro resinabituminestuppirq conuolurt᷑an fuse

Expanded text:
fensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. fensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo facto civitas capitur sine mora. Quid enim auxilii superest cum hi qui de murorum altitudine sperabant repente supra se aspiciant altiorem hostium murum? XVIII QVEMADMODVM AMBVLATORIA TVRRIS POSSIT INCENDI Huic tam manifesto discrimini multis occurritur modis.Primum, si confidentia vel virtus est militaris, eruptione facta globus egreditur armatorum et vi hostibus pulsis machinamentum illud ingens direptis coriis de lignis exurit. Quod si oppidani exire non audeant, ad maiores ballistas malleolos vel falaricas cum incendio destinant, ut perruptis coriis vel centonibus intrinsecus flamma condatur. Malleoli velut sagittae sunt et ubi adhaeserint, quia ardentes veniunt, universa conflagrant. Falarica autem ad modum hastae valido praefigitur ferro; inter tubum etiam et hastile sulphure resina bitumine stuppisque convolvitur infusa
Abbreviated transcription (Latin):
conpabila & n& antũ opꝰostili concreme᷑ incendio Dilige ossi¬
me excra discoruis Ecentonib: cõmunita quib ꝓ modo alti¬
tudinis ad diturlatitudo : Nam interdũ trecenos peder
ꝑ quadrũ interdũ quadrat genorł quin quagenos
latȩs proceritas aut̃ ipsarũ tã tasit ut nonsolũ muros sed
&iã turres lapide as altitudine superent his plureirotȩ
mec hanica astesubgunt᷑. Quarũ lapsa uo lubili
magnitu dotam amplamoueat᷑: Presens aut̃ periculũ
ciuitatis ẽ si ad murũ fuerit admota plures enĩ accipit
scalas & diuersogenefe conat᷑ in rũ pere : Nã in inferiob:
hab& ari&ẽ cuius imp&u destru& morosca medi ãues
mine. quẽ subito ꝓlatũ int̃turrẽ murũq: constituuni
& ꝑeũ in gredientes demachinabellatoies inciuitatẽ
tronseunt & occupant murds : Insuperiorib: aut̃ turris
illius pastib: contati & sagit tariscolloeant᷑. Qui de¬

Expanded text:
compacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio diligentissicompacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio diligentissime ex crudis coriis vel centonibus communita, quibus pro modo altitudinis additur latitudo. Nam interdum tricenos pedes per quadrum interdum quadragenos vel quinquagenos latae sunt. Proceritas autem ipsarum tanta fit ut non solum muros sed etiam turres lapideas altitudine superent. His plures rotae mechanica arte subduntur, quarum lapsu volubili magnitudo tam ampla moveatur. Praesens autem periculum civitatis est si ad murum fuerit turris admota. Plures enim accipit scalas et diverso genere conatur inrumpere. Nam in inferioribus habet arietem, cuius impetu destruit muros; cimine, quem subito prolatum inter turrem murumque constituunt et per eum egredientes de machina bellatores in civitatem transeunt et occupant muros; in superioribus autem turris illius partibus contati et sagittarii collocantur qui de
Abbreviated transcription (Latin):
contexuntur euimine & cilicus ł corus ꝓtegantur
Torniiq rotolir quarti una in medioduae incapitib: oppo¬
nũt᷑ in quãcũq pastẽ uolueris Ad mouent᷑ morecar pen¬
ti qđ obsidentes applicant muris eorũq: munitione ꝓtelti
sarttissiue fundis ł missibilib: defenso re som̃s deꝓpugna cu¬
lis ciuitatis ex turbant ut scalir astendendi facilior piesta
occasio: Agger aut extes ue lignisq: extollit᷑ contarinurũ dequo
tela iactant᷑ dequsculas: Musculor dicunt mino¬
resmachinasquib protecti bellatores sudatũ aufer̃ciunotis
fossatũ &iã ad postatis lapidib ligo is act̃ i ñ solũ complent
ili cũmino rei st tam̃ballenis auxiliũ adminiculũq exhibent
taistȩ machinȩ brouiorer ł pitatȩ urrib: magnis ad uentui
illarũ paront Via matinero que p̃muniunt: DeTUR¬
RIBUS AMBVIXTORI IS : Turre aut̃ dicunt᷑¬
machinamenta ad ae dificiorũ speciẽ extraluib tabulatisq

Expanded text:
contexuntur e vimine et ciliciis vel coriis proteguntur contexuntur e vimine et ciliciis vel coriis proteguntur ternisque rotulis, quarum una in medio, duae in capitibus apponuntur, in quamcumque partem volueris admoventur more carpenti; quos obsidentes applicant muris, eorumque munitione protecti sagittis sive fundis vel missibilibus defensores omnes de propugnaculis civitatis exturbant, ut scalis ascendendi facilior praestetur occasio. Agger autem ex terra lignisque extollitur contra murum, de quo tela iactantur. XVI DE MVSCVLIS Musculos dicunt minores machinas quibus protecti bellatores sudatum auferunt civitatis, fossatum etiam adportatis lapidibus lignis ac terra non solum complent illi cum minores sint, tamen balenis auxilium adminiculumque exhibent, ita iste machine breviores deputate turribus, magis adventui illarum parant viam, itineraque premuniunt. DE TURRIBUS AMBmachinamenta ad aedificiorum speciem ex trabibus tabulatisque
Abbreviated transcription (Latin):
incuruata ÷ ut de muro extrahat lapides: autceste
capũdipsius uertit᷑ deferro & appellat᷑ aries ł qđ lab&
durissimã frontẽ quȩ subruat mesds ł qđ more adũ
r& rocedit & cumimp&u ciehementius feriat : Testudo aut
asimilitu dine uera & estitu dinis uocabulũ sũpsit. quia
sic̃ illa modere duc̃ modo pro fest capud ita machina¬
m̃ tũ interdũ reducit trabem Int̃ dũ effest ut fosti¬
uscedat: De uines deplatEΙS DEARRERE
ineas dixer̃ u& eres quas nunc militares barbasd qq
usu cautib: uocant Elignis leuiorib: machina colligit᷑
nitione duplicitabulatis crttbusq: contexit᷑
La te sicq q̃ uimine sepiuntur nesa xorũ telorũ q
cse m& incendio : cru dis acrecentib coriis łcento¬
nihoperit. Irt ecũ pluros faeta suerintiungut᷑ inor dinẽ
sub quib obsidentestuti ad subruenda murorũ pen& rt̃i
fundamenia : Par tcidicunt᷑ qui adĩ militudinẽ ab sidis

Expanded text:
incurvata est, ut de muro extrahat lapides; aut certe incurvata est, ut de muro extrahat lapides; aut certe caput ipsius vestitur ferro et appellatur aries. Vel quod habeat durissimam frontem que subruat muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehementius feriat. Testudo autem a similitudine verae testudinis vocabulum sumpsit, quia, sicut illa modo reducit modo proserit caput, ita machinamentum interdum reducit trabem interdum exerit ut fortius caedat. XV DE VINEIS DE PLVTEIS DE AGGERE Vineas dixerunt veteres quas nunc militari barbaricoque usu caucias vocant. E lignis levioribus machina colligaturnitione duplici tabulatis cratibusque contexitur; latera quoque vimine saepiuntur ne saxorum telorumque o concremetur incendio, crudis ac recentibus coriis vel centonibus operitur. Istae, cum plures factae fuerint, iunguntur in ordinem, sub quibus obsidentes tuti ad subruenda murorum penetrant fundamenta. Plutei dicuntur qui ad similitudinem absidis
Abbreviated transcription (Latin):
Iiolenta aut̃ in pugnatio quãdo castelli ł ciuitatib
p̃ pa sect᷑ mutuo utriq. pericalo sed ma io s pobpugnã¬
tiũ sangui ne exertent fuctuo saceflamina: Illienĩ qui
muros inuade recupiunt t fico appaso tuex positis copi¬
is inspẽ dedicionis formidinẽ germinãt tubarũ stre¬
pitu hominũq ꝑmixto : Tunc quiatiui or magis frãgit
in sa & os primo imp&ustu pentib: oppi danissi disri¬
minũ experimenta ñ nor̃. Ad motisscalis inudit᷑ciuitas
Quod sia fidentib siue militarib uiris repellat᷑ prima
congrtisio statiiclausis crercit audati aiã ñt̃roro
se duirib: & aste confligit᷑ ENUMERATIO MACHI¬
dmouent᷑ testu dines ari & es falcesuin cȩ. pluteimuculi
turres de qͥb: singulis qualit̃ fabricent᷑ quo &iã pasto
Demateria ac tabulatis testudo TuDINE
contexit᷑ quȩ ne exurat᷑ incendio coriis łcilitus cento¬
nibusq uestit᷑ : Haec intrinsecus accipitt raebem
quȩ aut adunco p̃figit᷑ ferro & faxuocat᷑ abeo quo d

Expanded text:
iolenta autem impugnatio quando castellis vel civitatibus praeparatur, mutuo utrimque periculo sed maiore oppugnantium sanguine exercentur luctuosa certamina. Illi enim qui muros invadere cupiunt terrifico apparatu expositis copiis in spem deditionis formidinem geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenta non norunt, admotis scalis invaditur civitas. Quod si a fidentibus sive militaribus viris repellatur prima congressio, statim clausis crescit audacia, et iam non terrore sed viribus et arte confligitur. XIII ENVMERATIO MACHIventur enim testudines arietes falces vineae plutei musculi turres; de quibus singulis qualiter fabricentur, quo etiam pacto Dcontexitur, quae ne exuratur incendio coriis vel ciliciis centonibusque vestitur. Haec intrinsecuque adunco prefigitur ferro et falx vocatur, ab eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
legiones uotis omnib: conp&entibus : In trabreuea ut̃
spatiũ tẽporis iuniores diligenter electi. & eercitati
cotidie ñ solũ mane sed &iã pꝰmeridiẽ õni armoꝵ disciplina
uł aste bellandi u&eres illo smilites quiorbẽ terrarum
integrũ subeger̃ facileco equabunt᷑: Nec moueat
qđ oli est consu&udo mutata q̃ nocuit sed hui felicitatis
acpuissionis: ꝑe̾nni tastua ut ꝑsaluterei publicȩ

Expanded text:
legiones votis omnibus petat. Intra breve autem legiones votis omnibus petat. Intra breve autem spatium temporis iuniores diligenter electi et exercitati cotidie non solum mane sed etiam post meridiem omni armorum disciplina vel arte bellandi veteres illos milites qui orbem terrarum integrum subegerunt facile coaequabunt. Nec moveat quod olim est consuetudo mutata quae viguit; sed huius felicitatis ac provisionis est perennitas tua ut pro salute rei publicae
Abbreviated transcription (Latin):
dispositione atq cautela sine periculo legio uincebat aut
superata seruabatur in colomis quia legionisius ÷ facile
nec fugerenec sequi. nocina mnilitũ & gradus iuscu¬
Tis eorũ auensis scni benda.
ed nemilites aliquando intumultu p̃lua suis contubnalib:
abenrarent diuersis cohortib: diuersa inscutis signa pinge¬
bantut ipsi nominant digmata sic̃ &iã nunc moris ⁊ fieri
p̃terea in aduerso scuto unius cuꝰq militis lit teriscrat nom̃
ad scriptũ addito exqua &x cohorte qua uecenturia
exhusigit᷑ ippar& legionẽ bene institutã quasi muni tissimã
ẽẽ ciuitatẽ qua e o mĩa p̃lio nocessaria secũubiq por¬
tar& nec m&uer& repentinũ hostiũ suꝑuentũ quae
&iã in mediis campis subito fossa seuallo que muniri
napublica superaro barbaros cupitut diuinitatis nutu¬
& dispositione imperatoris inuicti reparent᷑. exti ronib:

Expanded text:
dispositione atque cautela, sine periculo legio vincebat, aut dispositione atque cautela, sine periculo legio vincebat, aut superata servabatur incolumis: quia legionis ius est, facile nec fugere nec sequi. XVIII NOMINA MILITVM ET GRADVS IN SCVTIS EORVM AVERSIS SCRIBENDA Sed ne milites aliquando in tumultu proelii a suis contubernalibus aberrarent, diversis cohortibus diversa in scutis signa pingebant, ut ipsi nominant, digmata, sicut etiam nunc moris est fieri. Praeterea in averso scuto uniuscuiusque militis litteris erat nomen adscriptum, addito ex qua esset cohorte quave centuria. Ex his igitur apparet legionem bene institutam quasi munitissimam esse civitatem, quae omnia proelio necessaria secum ubique portaret nec metueret repentinum hostium superventum, quae etiam in mediis campis subito fossa se valloque muniret, Si quis igitur pugna publica superari barbaros cupit, ut Divinitatis nutu, dispositione imperatoris invicti reparentur ex tironibus
Abbreviated transcription (Latin):
& galeas ferrecis sed transuersis & argentatis
cristis ut celerius agnos cerentur a suis:
cocmissa pugnia snauem armatuua¬
otare promuno:
llud autem sciendum est & modisomnib: r&inen¬
dum commissobello prima acsecunda acies
stabat in mota triarii quoque residebant
ferentarii autẽ armaturae scultatores
sagittarii funditores hoc est leuis armatura
aduersarios prouocabant Ante aciemprae¬
cedenter si hos ter fugare poterant sequebant᷑
Si corumuistute aut multitudine premebant᷑
reuertebantur ad suos & posteosstabant :
Excipiebat autem proelium grauis anmatura
& tamquã murus utita dicam ferreus stabat
& non solum missibilib: sed &iã gladiis cõminus
dimicabat: & si hostes fugass& non sequebatur
grauis armatura. neaciem suã ordinationẽq:
turbar& & ad disꝑsosrecurrentes hostes in cõpo¬
sitos obprimerent sed leuis armatura cũ funditorib
sagittariis &e quitib: fugͥentes sequebatur inimicos : hac

Expanded text:
et galeas ferreas, sed transversis et argentatis et galeas ferreas, sed transversis et argentatis cristis, ut celerius agnoscerentur a suis. XVII COMMISSA PVGNA GRAVEM ARMATVRASTARE PRO MVRO Illud autem sciendum est et modis omnibus retinendum: commisso bello prima ac secunda acies stabat immota, triarii quoque residebant; ferentarii autem armaturae exculcatores sagittarii funditores, hoc est levis armatura, adversarios provocabant ante aciem praecedentes. Si hostes fugare potuerant, sequebantur; si eorum virtute aut multitudine premebantur, revertebantur ad suos et post eos stabant. Excipiebat autem proelium gravis armatura et tamquam murus ut ita dicam ferreus stabat, et non solum missibilibus sed etiam gladiis comminus dimicabant. Et si hostes fugassent, non sequebatur gravis armatura, ne aciem suam ordinationemque turbaret et ad dispersos recurrentes hostes incompositos opprimerent, sed levis armatura cum funditoribus sagittariis et equitibus fugientes sequ
Abbreviated transcription (Latin):
sicut nunc propeomnes milites uidentur arma¬
tierant: Item sagit tarii cũ cassidi bus cata frac¬
tis & gladiis sagittis & arcubus erant. funditores
quiadfundas uł fustibalos lapides iaciebant:
Enrnt trrgularii quia dma nuba listas ł arcubalis¬
armabatur inqua consistentes milites hastati
uocabantur: Sed in secunda acied ex trocornu
cohorssexta ponebatur. cuuungebatur septima :
Octaua cohoi media maciẽ tenebat. non a comi¬
tante : Decima cohors. insecunda acie sinis trum
uel. centuniones armantur. XU.¬
ostom̃s autem acies triarii cum scutis cata¬
Ifractis. & galeis ocreati cumgladis semispatus.
plũ batis binis missibilibus locabantur. quigenu
positos dbsidebant ut si prima acies uincer&ur
abhisquasi deintegrore parata pugna possit it para
iustoria : Omnes ante signum uł signiferi quã¬
uis pedites larica sminorer accipiebant & galecis
adterrorem hostium ursinis pellibus testas.
Centuriones uero habebant catafractas & scuta

Expanded text:
sicut nunc prope omnes milites videntur armasicut nunc prope omnes milites videntur armati. Erant item sagittarii cum cassidibus catafractis et gladiis sagittis et arcubus; erant funditores, qui ad fundas vel fustibalos lapides iaciebant; erant tragularii, qui ad manuballistas vel arcuballisarmabatur, in qua consistentes milites hastati vocabantur. Sed in secunda acie dextro cornu cohors sexta ponebatur, cui iungebatur septima; octava cohors mediam aciem tenebat nona comitante; decima cohors in secunda acie sinistrum VEL CENTVRIONES ARMENTVR Post omnes autem acies triarii cum scutis catafractis et galeis ocreati cum gladiis semispathiis plumbatis et binis missibilibus locabantur, qui genu posito subsidebant ut si primae acies vincerentur ab his quasi de integro reparata pugna posset sperari victoria. Omnes antesignani vel signiferi, quamvis pedites, loricas minores accipiebant et galeas ad terrorem hostium ursinis pellibus tectas. Centuriones vero habebant catafractas et scuta
Abbreviated transcription (Latin):
&circa signa nec non &iã in prima acie dimicantes
principes uocabantur. hoc ÷ ordinarii c&eriq: prin¬
cipales luec erat grauis armatura qui habebant
cassides catifractas ocreas scuta gladios maiores
quas spatas uocant & alios minorer quos semis pathia
nominant: Plũbatas quinas positas inscutis quas
primo imp&u iaciunt: Itẽ bina missi bilia unũ
magis ferro triangulo untiarum nouem hastili
pedum quinque semis qđ pilum uocabant. nunc
spiculum dicitur. ad cuiusictũ exercebantur p̃ci¬
puemilites qđ arte & uirtute directũ & scutatos
pedites & luricatos equites sepe trans uerberat :
Aliudminus ferro untiarum quinq: hastile pediuit
triumsemis: Quod tunc uerriculum nunc uer¬
ritum dicitur: Prima acies principiin secunda
astatorum armistalibus doc&ur instructa:
Posthoserant ferentarii & leuis armaturie. quos
nunc exculcatores & armaturas dicimus scutati¬
qui plumbatis gladus & missibilibus accincti

Expanded text:
et circa signa nec non etiam in prima acie dimicantes et circa signa nec non etiam in prima acie dimicantes principes vocabantur, hoc est ordinarii ceterique principales. Haec erat gravis armatura, quia habebant cassides catafractas ocreas scuta gladios maiores, quos spathas vocant, et alios minores, quos semispathia nominant, plumbatas quinas positas in scutis, quas primo impetu iaciunt, item bina missibilia, unum maius ferro triangulo unciarum novem, hastili pedum quinque semis, quod pilum vocabant, nunc spiculum dicitur, ad cuius ictum exercebantur praecipue milites, quod arte et virtute directum et scutatos pedites et loricatos equites saepe transverberat, aliud minus ferro unciarum quinque, hastili pedum triumia. Itaque prima acies principum, secunda hastatorum armis talibus, docetur instructa. Post hos erant ferentarii et levis armatura, quos nunc exculcatores et armaturas dicimus, scutati, plumbatis gladiis et missibilibus accincti,
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷̃ subcura sua equittꝰ positos erudire adomĩa
quae equestris pugna deposcit eosdem cogere
loricassuas ł cata fractas contos & cassides fre¬
quenter tergere curare sameres: plurimũ
enĩ terroris hostibus armorũ splendor in portat.
Qinscredit militẽ bellicosum cuius desimulatione
sit uacrobigine arma foedantur. non solum
autẽ equntes sed &iã ipios equos ad siduo labore
conuenit edomari : Itaq: ad decurionẽ ex ercitatio¬
nis tam hominũ quã equorum ꝑtineatura :
Quẽ admodum hecionũ acies ins truaNłun
unc qualiter instruenda sit acies sipugna in¬
mineat declar&ur unuis legionis exemplo : q̃d
siusus exigerit uttrans ferripossit ad plures.¬
e quites locantur in cornib: : acies peditũ a prima
cohorte incipit ordinar e in cornudextrobuic
cohors secunda coniungitur : Tertia cohors. in me¬
dia acie conlocatur liuic ad nectitur quarta : quin¬
tauero cohors sinistrum suscipit cornu: Sed ante signa

Expanded text:
id est sub cura sua equites positos, erudire ad omnia id est sub cura sua equites positos, erudire ad omnia quae equestris pugna deposcit, eosdemque cogere loricas suas vel catafractas, contos et cassides frequenter tergere et curare. Plurimum enim terroris hostibus armorum splendor importat. Quis credat militem bellicosum cuius dissimulatione situ ac rubigine arma foedantur? Non solum autem equites sed etiam ipsos equos assiduo labore convenit edomari. Itaque ad decurionem et sanitatis et exercitationis tam hominum quam equorum pertinet cura. XV QVEMADMODVM LEGIONVM ACIES INSTRVANTVR Nunc qualiter instruenda sit acies si pugna immineat declaretur unius legionis exemplo, quod si usus exegerit transferri possit ad plures.Equites locantur in cornibus.Acies peditum a prima cohorte incipit ordinari in cornu dextro; huic cohors secunda coniungitur; tertia cohors in media acie collocatur; huic adnectitur quarta; quinta vero cohors sinistrum suscipit cornum. Sed ante signa
Abbreviated transcription (Latin):
equites triginta duo huic quip̃ est decurio no¬
minatur : Centũ enim decẽpedites ab uno cen¬
turione sub uno uexillo gubernantur: similit̃
triginta duo equites. ab uno decurione sub uno
uexillo reguntur: pra&erea sicut centurio
elȩgendus ÷ magnis uiribus procera statura
quiastas ł missibilia perite iacul&ur & fortit̃.
quidimica regladio & scutũ rotaredactissime
Iouerit qui omnẽ artem didicerit armaturȩau¬
gila ne sobrius agilismagis ad facienda que ei
imperantur quã adloquendũm paratus contu¬
bernales suos ad disciplinã r&ineat adarmoꝵ
exercitiũ cogat ut beneuestiti & calciatisint ut
arma omnia de fricentur ac splendeant: similit̃
elegendusẽ decurio quiturma equitũ ꝓponat᷑
in primis stabilicorporeut loricatus & armiscir¬
cũ datus omnib: cũ sũma admiratione equum
possit ascendere equita refortissime conto scient̃
uti sagittas doctissime mitter&ur malos suos

Expanded text:
equites triginta duos. Huic qui praeest decurio noequites triginta duos. Huic qui praeest decurio nominatur. Centum enim decem pedites ab uno centurione sub uno vexillo gubernantur; similiter triginta duo equites ab uno decurione sub uno vexillo reguntur. Praeterea sicut centurio eligendus est magnis viribus, procera statura, qui hastas vel missibilia perite iaculetur et fortiter, qui dimicare gladio et scutum rotare doctissime noverit, qui omnem artem didicerit armaturae, vigilans sobrius agilis, magis ad facienda quae ei imperantur quam ad loquendum paratus, contubernales suos ad disciplinam retineat, ad armorum exercitium cogat, ut bene vestiti et calciati sint, ut arma omnium defricentur ac splendeant, similiter eligendus est decurio qui turmae equitum praeponatur imprimis habili corpore, ut loricatus et armis circumdatus omnibus cum summa admiratione equum possit ascendere, equitare fortissime, conto scienter uti, sagittas doctissime mittere, turmales suos,
Abbreviated transcription (Latin):
sedantiqui quia sciebant inacie cõmissobello¬
caeleriter ordines aciesq turbari atq: confundi
ne hoc possit accidere cohortes incenturus diuiser̃
& singulis centurus singula uexilla constituerunt
ita ut exqua cohorte &ut quota ess& centuria in il¬
louex illo litteris ess& ad scriptum qđ intuentes uel
legentes milites in quantouis tumultu a contuber¬
nalibus suis aberrare non possint centuriones in¬
ut facilius nocerentur quossingulas iusserunt
centurias gub̵ nare. quatenus nullus error exister&
cum centũ milites sequerentur: Nonsolũ uex illũ suũ
sed &iã centurionẽ qui signum habebat ingalea
rursus ipsa centuria in contubernia diuisȩ sunt
ut decẽmilib: subuno papilione degentibus. quip̃
Contuberniũ autẽ manipulos uocabant. abeo qđ
conunstismanib: pariter dimicabant: D&urmis
dites centuria uł manipulus appellatur. Ita
int̃ equites turma dicitur & hab& una tur ma

Expanded text:
Sed antiqui, quia sciebant in acie commisso belloSed antiqui, quia sciebant in acie commisso belloceleriter ordines aciesque turbari atque confundi, ne hoc posset accidere, cohortes in centurias diviserunt et singulis centuriis singula vexilla constituerunt, ita ut ex qua cohorte vel quota esset centuria in illo vexillo litteris esset adscriptum, quod intuentes vel legentes milites in quantovis tumultu a contubernalibus suis aberrare non possent. Centuriones inut facilius noscerentur, singulas iusserunt gubernare centurias, quatenus nullus error existeret cum centeni milites sequerentur non solum vexillum suum sed etiam centurionem, qui signum habebat in galea. Rursus ipsae centuriae in contubernia divisae sunt, ut decem militibus sub uno papilione degentibus unus quContubernium autem manipulus vocabatur ab eo quod coniunctis manibus pariter dimicabant. XIIII DEdites centuria vel manipulus appellatur, ita inter equites turma dicitur; et habet una turma
Abbreviated transcription (Latin):
erat p̃fectus fabrorum: deo pficio tribuni
ecem cohortes habere diximus legionẽ. sed pri¬
maerat miliaria inqua censura genere. litteris
formaiiitute pollicentes milites mittebantur:
Huic tribunus p̃erat armorum scientia ustute
corporis morũ honestate p̃cipuus reliquȩ cohortes
ꝓut principi placuiss& a tribunis uł a prepositis
regebantur : tanta aut̃ seruabatur exercendi
milites cura ut non solum tribuni ł prepositi contuber¬
nales sibi creditos suboculissuis iuberent cottidie
meditari. sed &iam ipsa armorum arae ꝑfecti
c&eros adimitationẽ ꝓpriocohortarentur ex¬
emplo : Tribunia utẽ sollicitudo ꝑhanc lauda¬
tur industriã cum miles uestenitidus armis
benemunitus acfulgens. exercitii iussu& dis¬
ciplina eruditus incedit Decen turiis
rimũ signum totius legionis ẽ aquila. qua
Iaquiliferportat dracones &iã ꝑsingulas
cohostes adra conariis feruntur ad plium

Expanded text:
erat praefectus fabrorum. XII DE OFFICIO TRIBVNI erat praefectus fabrorum. XII DE OFFICIO TRIBVNI ecem cohortes habere diximus legionem, sed prima erat miliaria, in qua censu genere litteris forma virtute pollentes milites mittebantur. Huic tribunus praeerat armorum scientia, virtute corporis, morum honestate praecipuus. Reliquae cohortes prout principi placuisset a tribunis vel a praepositis regebantur. Tanta autem servabatur exercendi militis cura ut non solum tribuni vel praepositi contubernales sibi creditos sub oculis suis iuberent cotidie meditari sed etiam ipsi armorum arte perfecti ceteros ad imitationem proprio hortarentur exemplo. Tribuni autem sollicitudo, tribuni laudatur industria, cum miles veste nitidus, armis bene munitus ac fulgens, exercitii usu et disciplina eruditus incedit. XIII DE CENTVRIIS rimum signum totius legionis est aquila, quam aquilifer portat. Dracones etiam per singulas cohortes a draconariis feruntur ad proelium.
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando ꝓcurabat is post longam ꝓbatã tue
militiõ peritissimus omniũ legebatur atrecre
dodera ulios. qđ ipse cũ laude feciss&. de orri¬
Nab& pra& erei legio fabro stignario sil trais¬
tos es carpentarios ferrarios pictores reliquosq
astifices adhibernorũ edisitia fabricanda ad
machinas turres lignecis c&eraq quib: ł ex¬
pugnantur aduersariorumciuitates ł defen¬
duntur ꝓpriae p̃paratos quiarma uehicula
c&eraq generatorm̃ torũ uł noua facerent
uł qua sata repararent: habebant&iam
fabricas scrutarias. laricarias arcuarias.
inquib sagittȩ missibilia cassider omniaq
armorum genera formabantur: Haec enĩ
erat cura p̃cipua ait quicquid exercitiu necessa¬
riũ uidebatur nũquã de ess& incastris: usq
eo ut &iã cunicularios haberent. quiadmorẽ
bessorũ ducto subterris cuniculo murisq intra
fundam̃ta ꝑfossis in ꝓuisi emergerent a durbes
hostiũ capiendas horum iudex proprius

Expanded text:
aliquando procurabat. Is post longam probatamque aliquando procurabat. Is post longam probatamque militiam peritissimus omnium legebatur ut recte doceret alios quod ipse cum laude fecisset. XI DE OFFIbat praeterea legio fabros tignarios structores carpentarios ferrarios pictores reliquosque artifices ad hibernorum aedificia fabricanda, ad machinas turres ligneas ceteraque quibus vel expugnantur adversariorum civitates vel defenduntur propriae praeparatos, qui arma vehicula ceteraque genera tormentorum vel nova facerent vel quassata repararent. Habebat etiam fabricas scutarias loricarias arcuarias, in quibus sagittae missibilia cassides omniaque armorum genera formabantur. Haec enim erat cura praecipua, ut quicquid exercitui necessarium videbatur numquam deesset in castris, usque eo ut etiam cunicularios haberent qui ad morem Bessorum ducto sub terris cuniculo murisque intra fundamenta perfossis inprovisi emergerent ad urbes hostium capiendas. Horum iudex proprius