comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pud signa depositos deserendos nil cogitat/ mag̃
diligit signa pro illis in atie fortius dimitat i
more humani ingenii ut pro illis habeat ma¬
ximam curam. in quibus uidet sua posita ẽẽ
substantia. Denique decem folles hoc est decẽ
sacci per cnhortes singulas ponebantur in quib
het racio condebatur. Addebatur etia saccus un¬
decimus in quẽ tota legio particula aliqua cõ¬
ferebat sepulture silicet causa ut siquis ex contu¬
bernalib suis defecisset de illo undecimo sacco
ad sepultura ip̃ius promeret᷑ expensa hec ratẽ
aput signiferos ut nũc dicũt in cofino ẜuabat᷑
Et ideo signiferi nõ solu fideles s etia literati ho¬
On tantum humano consilio ⁊ etiam uiui¬
uitatis instintu legiones o Romanis orbit¬
¶Cror institutas in quibus detem cehortes ita
sũt ordinate. nt omĩn unũ corpus una uideat̃
ee coniũtio No quasi in cibe quenda per diu̾¬

Expanded text:
pud signa depositos de deserendo nil cogitat, magis pud signa depositos de deserendo nil cogitat, magis diligit signa, pro illis in acie fortius dimicat, more humani ingenii, ut pro illis habeat maximam curam in quibus suam videt positam esse substantiam. Denique decem folles, hoc est decem sacci, per cohortes singulas ponebantur in quibus haec ratio condebatur. Addebatur etiam saccus undecimus in quem tota legio particulam aliquam conferebat, sepulturae scilicet causa, ut si quis ex contubernalibus defecisset de illo undecimo sacco ad sepulturam ipsius promeretur expensa. Haec ratio apud signiferos, ut nunc dicunt, in cophino servabatur; et ideo signiferi non solum fideles sed etiam litterati hoTVR Non tantum humano consilio sed etiam Divinitatis instinctu legiones a Romanis arbitror constitutas, in quibus decem cohortes ita sunt ordinatae ut omnium unum corpus, una videatur esse coniunctio. Nam quasi in orbem quendam per diver
Abbreviated transcription (Latin):
uatis. ad obsequia tam̃ iuidicu uł tribunorũ nec
non etia principaliu deputabant᷑ milites qui uo¬
cabantur accensi hec est postea additi ante ꝙͣ fuiss
electio completa. quos nũc suꝑnumeraĩos uocant
Fascicularia tamen hoc est lignu fenu aquã castͣ¬
stragnen etiam legitimi nulites in castra portabãt
institutu est ut ex donatiuo qd̾ dimidiã seq̃ stͣ¬
sequestraretur apud signa. et ibide ip̃is militib
seruaretur ne per luxum aut maniu reru com¬
parationẽ . ab ip̃is contubrrnalib posset assĩmi.
pleriq eni homines ⁊ pre᷑pue pauperes tantũ er¬
rogant quantu hr̃e possunt ¶Sepositio aũt ista
pecunie primu ip̃is contubernalib uidet᷑ accomo¬
da. Nam cũ publica sustentẽtur annona ex oĩb
donatiuis augetur eoru pro medietate castrẽ¬
se peculiu. Miles deinde qui sũptus suos scit a¬

Expanded text:
ivatis. Ad obsequia tamen iudicum vel tribunorum nec ivatis. Ad obsequia tamen iudicum vel tribunorum nec non etiam principalium deputabantur milites qui vocabantur accensi, hoc est postea additi quam fuisset legio completa, quos nunc supernumerarios vocant. Fasciculariam tamen, id est lignum foenum aquam stramen, etiam legitimi milites in castra portabant; institutum est, ut ex donativo quod militsequestraretur apud signa et ibidem ipsis militibus servaretur, ne per luxum aut inanium rerum comparationem ab ipsis contubernalibus posset absumi; plerique enim homines et praecipue pauperes tantum erogant quantum habere potuerint. Sepositio autem ista pecuniae primum ipsis contubernalibus docetur accommoda; nam cum publica sustententur annona, ex omnibus donativis augetur eorum pro medietate castrense peculium. Miles deinde qui sumptus suos scit a
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ corporis alacritate animi conuenit explo¬
rare s inquibusdam notaru peritia/ calculandi
computandiq usus exigitur. totius enis ratio siue¬
obsequioru siue militariu muneru siue pecu¬
nie cotidie ascribitur actis maiore prope diligen¬
tia. quã res annonai̾a uł ciuilis pollicitatio anno¬
tatur Cotidianas etiam in pace uigilias. itenit
excubitum siue agrarias de omĩbus centuriis ⁊ cõ¬
tuberniis uicissim milites fatuit̃ ut nequis cont̃
iustitia grauetur aut alicui prestetur immuni¬
tas Nomina coru qui uices suas fecerũt breuib
inserunt᷑ qua quis cõmeatu acceperit uł quot
dieru annotatur in breuib/. unc difficile com¬
meatus dabatur nisi causis iustissimis aꝓpbatiᷤᷤ
Nec aliquib milites instituti deputabant᷑ obseꝗis
net priuata eisdem negotia mandabant᷑. Si quidẽ
incongriui uideretur imꝑatori militez qui ueste
et aiona publica pascebat᷑ utilitatib uacare pͥ¬

Expanded text:
tudinem, corporis robur, alacritatem animi convenit explorari, sed in quibusdam notarum peritia, calculandi computandique usus eligitur. Totius enim legionis ratio, siveobsequiorum sive militarium munerum sive pecuniae, cotidie adscribitur actis maiore prope diligentia quam res annonaria vel civilis polyptychis adnotatur. Cotidianas etiam in pace vigilias, item excubitum sive agrarias, de omnibus centuriis et contuberniis vicissim milites faciunt, et ne quis contra iustitiam praegravetur aut alicui praestetur immunitas, nomina eorum qui vices suas fecerunt brevibus inseruntur. Quando quis commeatum acceperit vel quot dierum adnotatur in brevibus. Tunc enim difficile commeatus dabatur nisi causis iustissimis adprobatis, nec aliquibus milites instituti deputabantur obsequiis nec privata eisdem negotia mandabantur, siquidem incongruum videretur imperatoris militem qui veste et annona publica pascebatur utilitatibus vacare pr
Abbreviated transcription (Latin):
singuli interdu duo. Magnis autẽ tempestati¬
bus etiam tres flare consueuerũt Gorum impetu
maria que sua sponte tranquilla sunt pariter¬
et quieta undis extuantib seuiunt hoꝵ flatu
pro natura ip̃oꝵ temporu uel locoru ex procelł
serenitas redditur et rursu in procellas serena
mutant᷑. Qam secũdo spiramine optatos classiᷤ
inuenit portus aduerso stare uel regredi/ aut
discrimen substinere compellitur. ¶Et ideo diffĩ¬
cile naufragiu pertulit qui uentorum rationẽ
Equitur mensiu dierumq tractatus. Neque
eni integro anno uis/ ac acerbitas maris
patitur nauigantes s quida menses aptissim
quidã dubii reliqui ddassib intractabiles sunt
lege nature planete decursu .i. post ortu pliadũ

Expanded text:
singuli, interdum duo, magnis autem tempestatisinguli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt et quieta, undis exaestuantibus saeviunt; horum flatu pro natura temporum vel locorum ex procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur. Nam secundo spiramine optatos classis invenit portus, adverso stare vel regredi aut discrimen sustinere compellitur; et ideo difficile naufragium pertulit qui ventorum rationem VS NAVIGETVR Sequitur mensum dierumque tractatus. Neque enim integro anno vis atque acerbitas maris patitur navigantes, sed quidam menses aptissimi, quidam dubii, reliqui classibus intractabiles sunt lege naturae.Pachnitaedecurso, id est post ortum Pleiadu
Abbreviated transcription (Latin):
inspicere. ¶Ueteres uixta positionẽ cardinu tãtũ
quatuer uentos primcipales a singłis celi paͬtib
flare credebant s experimento posterior etas
duodecim cõprehendit Morum uocabula/ ad
sũmouendam dubitationẽ nõ solu greca s
etiam latina protulimus/ ita ut uentis prin¬
cipalib declaratis / eos qui ipis dextra leuaq
coniũcti sunt indicemus. ¶berno itaq solsti¬
tio. idest ab orientali cardine sumimus exor¬
dium. ex quo uentus oritur . a.o. iaiorec idest
subsolarius ¶huic adextra adiũgit᷑ kelialis si¬
uulturnus ¶Meridianu autẽ cardinẽ possid
nothus.i. auster. huic a dextra iungit᷑ acoy
tephypoie. idest zephyrus. idest subuespertinuᷤ
huic a dextra iungitur ainz siue affricus a si¬
nixtra iayn siue fauonius ¶Septẽtrionalez
uero cardinem sortitus est apartius siue septẽ¬
trio cui adheret adeptra pparyac suie cutius.

Expanded text:
inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sed experimentum posterioris aetatis duodecim comprehendit. Horum vocabula ad summovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipconiuncti sunt, indicemus. Ab hyberno itaque solstitio, id est ab orientali cardine sumimus exordium, ex quo ventus oritur apeliotes, id est subsolanus: huic a dextro iungitur cecias sivulturnus. Meridianum autem cardinem possidet nothus, id est auster; huic a dextra iungitur eurovero cardinem tenet zephyrus, id est subvespertinus; huic a dextra iungitur Lips sive Africus, a sinistra Iapyx sive Favonius. Septentrionalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius,
Abbreviated transcription (Latin):
atorie sotiantur. que uicenes prope remiges ĩ sin¬
gulis partib halrbant/. quas britam pictas uocãt
Per has et superuentus fieri. et cõmeatus aduer¬
sarioru nauiu aliquando intercipi solet et spec¬
ulandi studio aduentus earum uel consiliũ dep̃hen¬
di Ne tamen exploratorie naues candore prodan¬
tur colore uencto qui marinis est fluctib similis
uela tingunt᷑ et funes/ cera etia qua ungere so¬
lent naues inficitur nauteq uel milites uene¬
tam uestem induunt ut nõ solum per nocte s
etiam per diem facilius lateant explorantes.
Uicumq exertitum armatis classibus uehit
turbinũ signa debet ante prenoscere. Pro
cellis namq ⁊ fluctib liburne grauius ꝙͣ ui ho¬
stium sepe perierunt On qua parte naturalis¬
bitate pelagi sicut prouidos cautela tutatur ita
negligentes extinguit incuna Igitur uentoru
numeni. atq uocabula ars nauigandi primũ deb

Expanded text:
atoriae sociantur, quae vicenos prope remiges in sinatoriae sociantur, quae vicenos prope remiges in singulis partibus habent, quas Brittanni picatos vocant. Per has et superventus fieri et commeatus adversariorum navium aliquando intercipi assolet et speculandi studio adventus earum vel consilium deprehendi. Ne tamen exploratoriae naves candore prodantur, colore veneto, qui marinis est fluctibus similis, vela tinguntur et funes, cera etiam qua unguere solent naves inficitur; nautaeque vel milites venetam vestem induunt, ut non solum per noctem sed etiam per diem facilius lateant explorantes. ui cum exercitu armatis classibus vehitur turbinum signa debecellis namque et fluctibus lyburne gravius quam vi hostium sepe perieruntbitate pelagi, sicut providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet
Abbreviated transcription (Latin):
Eduntur aute trabes utiliter post solistitiu
Lestiuu idest post mensem Iulium ⁊ augustum
sicciora/ et ideo fortiora sunt ligna Illud etia cauẽ¬
dum est ne continuo ut deiecte fuerĩt trabes se¬
centur uł statim ut secte fuerint nuctantur ĩ na¬
uem Siquide et adhuc solide arbores etia diui¬
se per tabulas duplices ad maiorẽ siccitatez mere¬
antur indutias/. nã que uirides cõpinguntur cũ
natiuu humorem exundauerĩt. contrahunt᷑. et
rimas fatiunt latiores quo uichil penculolius est¬
nauigantibus ꝙͣ inhiare tabulato.
de modo liburnar
uod ad magnitudinẽ pertinet minime libũne
remorum hñt singulos ordines paulo maice
binẽs ydonee mensure ternos uel quaternos sorti¬
untur remigum gradus. Nec hoc cuiꝙͣ enorme ui¬
deatur cũ in attico prelio longe maiora referuntur
concurrisse nauigia ut senoru etia ultra ordinẽ
fuerint ¶scaffe tamen maioribus libumis ex plor¬

Expanded text:
ES Caeduntur autem trabes utiliter post solstitium ES Caeduntur autem trabes utiliter post solstitium aestivum, id est per mensem Iulium et Augustum,sicciora et ideo fortiora sunt ligna. Illud etiam cavendum, ne continuo ut deiectae fuerint trabes secentur vel statim ut sectae fuerint mittantur in navem, siquidem et adhuc solidae arbores et iam divisae per tabulas duplices ad maiorem siccitatem mereantur inducias. Nam quae virides compinguntur, cum nativum humorem exsudaverint, contrahuntur et rimas faciunt latiores, quo nihil est periculosius navigantibus quam hiare tabulata. DE MODO LIBVRNARVM Quod ad magnitudinem pertinet, minimae liburnae remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos, idoneae mensurae ternos vel quaternos, interdum quinos, sortiuntur remigum gradus. Nec hoc cuiquam enorme videatur, cum in Actiaco proelio longe maiora referantur concurrisse navigia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerint. Scafae tamen maioribus liburnis explor
Abbreviated transcription (Latin):
instruendis arene uł lapidu qualitas
requiratur tantomagis in fabricandis na
uibus diligent̾ cũcta querenda sunt ꝙͣto ⁊
maius periculu ẽ naue uitiosa ẽẽ ꝙͣ do¬
mum.¶Ex cipresso igit et pinu domestica¬
siluestri larice ⁊ abiete precipue liburna
contexitur utilius ereis clauis ꝙͣ ferrcis cõ¬
figenda.Quãis eniz grauior aliquanta
uidetur expensa. tamen quia amplius du¬
rãt lucru probãtur afferre nã ferrros cla¬
uos tempore et humore celeriter rubigo cõ¬
sumit ¶Erei aute etia ĩ fluctibus propriam sub
luna usq aduigesimãsecundam arbores p̃¬
adantur ex quibus liburne texende sunt hiis enĩ
tantu octo diebus cesa materies ĩmunis seruatur
a carie ¶Feliquis autez dieb precisa etiar eodez ãno
interna uermiu labe ex esa in puluerez uerritur ⁊
contẽplatione ip̃ius religionis agnoscimus ꝙ pro
eternitate hiis tantu dieb placuit celebrari.

Expanded text:
truendis harenae vel lapidum qualitas truendis harenae vel lapidum qualitas requiratur, tantvibus diligenter cuncta querenda sunt, quanto magis periculum est navem vitiosam esse quam domum. Ex cypresso igitsive silvestri et abiete praecipue liburna contexitur, utilius aereis clavis quam ferreis configenda; quamlibet enim gravior aliquanto videatur expensa, tamen, quia amplius durat, lucrum probatur afferre; nam ferreos clavos tempore et humore celeriter rubigo cosumit, aerei autem etiam in fluctibus propriam subsluna usque ad vicesimam secundam arbores praecidantur ex quibus liburnae contexendae sunt. His enim tantum octo diebus caesa materies immunis servatur a carie, reliquis autem diebus praecisa etiam eodem anno interna vermium labe exesa in pulverem vertitur, qcontemplatione ipsius religionis agnoscimus quam pro aeternitate his tantum diebus placuit celebrari.
Abbreviated transcription (Latin):
prefectus classis missenatiu preerat. hec
uero que iouio in mari locate fuerant ad pre¬
fectu classis rauenatiun pertinebant sub ꝗb
erant denitribuni per cohortes singulas ꝯ¬
stituti Singule liburne singulos nabare
os .i. quasi nauiculares habebant/ qui eycep¬
tis ceteris nautaru offitiis/ gubernatorib
atq remigibus ⁊ militib exercendis coti¬
dianam curam ⁊ iugem eyhibebant ĩ du¬
striam. Unde appellant᷑ liburne.
Iuerse autem prouĩctie quibusdam tempo¬
ribus mari pliuimũ potuerũt et ideo diu̾¬
sa genera nauiũ fuerũt S augusto dimi¬
cante attico prelio. cu liburnoru auxiliiᷤ
precipue uictus fuisset Antonius experim̃¬
to tanti certaminis patuit ꝙ liburnoru
nauis ceteris aptior est ergo similitudiẽ
et nomine usurpato ad corundẽ in stax ⁊¬
classem romani principes texuerũt Cibũ¬
nia nãq dalmatie pars est dyadecine
subiacens ciuitati cuius exemplo nunc

Expanded text:
praefectus classis Misenatium praeerat, eas praefectus classis Misenatium praeerat, eas vero quae Ionio mari locatae fuerant praefectus classis Ravennatium retinebat; sub quibus erant deni tribuni per cohortes singulas constituti. Singulae autem liburnae singulos navarchos, id est quasi navicularios, habebant, qui excepti ceteris nautarum officiis gubernatoribus atque remigibus et militibus exercendis cotidianam curam et iugem exhibebant industriam. XXXIII VNDE APPELLENTVR LIBVRNAE iversae autem provinciae quibusdam temporibus mari plurimum potuerunt, et ideo diversa genera navium fuerunt. Sed Augusto dimicante Actiaco proelio, cum Liburnorum auxiliis praecipue victus fuisset Antonius, experimento tanti certaminis patuit Liburnorum naves ceteris aptiores. Ergo similitudine et nomine usurpato ad earundem instar classem Romani principes texuerunt. Liburnia namque Dalmatiae pars est Diadertinae subiacens civitati, cuius exemplo nunc
Abbreviated transcription (Latin):
dudum placato mari cu barbaris nationibus
agitur terrestre certamen Romanus autez po¬
pulus pro decore et utilitate magnitudĩs tue
nõ ꝑꝑ necessitate tumultus alicuius. classem pa¬
rabat ex tempore s quando netessitatẽ sustine¬
ret semper habuit preparata Nemo enĩ bel¬
lo lacescere aut facere audet iniriaz ei regno¬
uel populo. que expeditu uel prõꝑtu ad resisten¬
dum iundicandũq cognoscitApud misenũ
igitur et rauenna singule legiones romaĩ¬
nominis cu classibus stabant/ ne longius a
tutela urbis abscederent/. et cu ratio postulaᷤᷤ¬
set sine mora sine cutuitu ad omes mundi
partes nauigio peruenirent ¶Nam misenatiũ
classis galliam yspaniam/ manitima affacam/
egictu sardinia atq scicilia habebat ĩ ꝓxiõ
nauigatione consueuerat qr in rebus bellicis
celeritas ampluis solet prodesse ꝙͣ uirtus.
Iburnis aute que in campania stabant

Expanded text:
dudum pacato mari cum barbaris nationibus dudum pacato mari cum barbaris nationibus agitur terrestre certamen. Romanus autem populus pro decore et utilitate magnitudinis suae non propter necessitatem tumultus alicuius classem parabat ex tempore sed ne quando necessitatem sustineret semper habuit praeparatam. Nemo enim bello lacessere aut facere audet iniuriam ei regnovel populo quem expeditum et promptum ad resistendum vindicandumque cognoscit. Apud Misenum igitur et Ravennam singulae legiones cum classibus stabant ne longius a tutela urbis abscederent et cum ratio postulasset sine mora, sine circuitu ad omnes mundi partes navigio pervenirent. Nam Misenatium classis Galliam Hispanias Mauritaniam Africam Aegyptum Sardiniam atque Siciliam habebat in proximo, navigatione consueverat, quia in rebus bellicis celeritas amplius solet prodesse quam virtusCLASSI Liburnis autem quae in Campania stabant
Abbreviated transcription (Latin):
ra lini muroru altitudo ppenditur ut certe cum
sol obliqus umbra tumu muroruq iaculatur
in terram tunc ignorantib aduersaiis. umbre illsꝰ
spatiu mensurat᷑. Itemq decemt peda figitur et
umbra ip̃ius siłit̾ mensuratur. Quo collecto nemo
dubitat ex umbã detempede inuenin altitudinez
ciuitatis. cum sciatur quanta altitudo quãtum
umbre emictat in longum. O ue ad oppugnã¬
das uel defendendas urbes auctores bellicaruz ar¬
tium prodiderũt uel que recentior netessitatu
usus inuenit pro publica ut arbitror utilitate.
caueatur/ ne quando aut potus inopia demẽgas
aut cibi quibus malis nulla arte succurritur.
ocoq intra muros tanto plura condenda sunt
quanto scitur clausure tp̃s in obsidentum potest¬
ate consistere.
Pretepta belli naualis et nomina¬
Retepto maiestatis tue Imperator
inuicte terrestris prelii rationib ab
ua est portio/ de cuius artib ider ⁊¬
pautiora dicenda sunt quia iam

Expanded text:
ra lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum ra lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignorantibus adversariis umbrae illius spatium mensuratur, itemque decempeda figitur et umbra ipsius similiter mensuratur, quo collecto nemo dubitat ex umbra decempedae inveniri altitudinem civitatis, cum sciatur quanta altitudo quantum umbrae mittat in longum. Quae ad oppugnandas vel defendendas urbes auctores bellicarum artium prodiderunt vel quae recentium necessitatum usus invenit pro publica ut arbitror utilitate ertissime caveatur ne quando aut potus inopia emergat aut cibi, quibus malis nulla arte succurritur; ideoque intra muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus in obsidentum potestate consistere. XXXI PRAECEPTA BELLI NAVALIS ecepto maiestatis tuae, imperator invicte, terrestris proelii rationibus absor, est portio; de cuius artibus ideo pauciora dicenda sunt quia iam
Abbreviated transcription (Latin):
Quo genere torm̃toꝵ auitas defendatur 2s.¬
Et ex alto destinata missilia siue misilia
siue plumbate uł lancee ueruita uel spi¬
cula in subiectos uehementius cadunt Sagi¬
cte quoque artubus misse ⁊ saxa manib fun¬
dis siue fustibalis directa quanto de excelsioe̾
loco ueniunt. tanto longius penetrant Gali¬
ste uero ⁊ onagri si a peritis diligentissime tẽ¬
perentur uniu̾sa precidunt a quib nec ui̾tuᷤ
ulla. nec munimina possũt defendere bellatoe ᷤᷤ
na more fulminis/ quicꝗd pertusserĩt aut dis¬
soluere aut irrumpere cõsueuerunt. Quẽad
modum mensura colligat᷑ ad scalas uł ma¬
chinas fatiendas.
Ocapiendos muros scale uel machine plu¬
rimuz ualent si ea magnitudine ꝯpatte fu¬
erint ut altitudinẽ exuperent ciuitatatis Men¬
sura aute colligitur duplici modo aut eniz linu
tenue ⁊ eypeditum uno capite nectitur ĩ sagicta
que cu admuri fastigia directa peruenit ex mensu¬

Expanded text:
XXVIIII QVO GENERE TORMENTORVM CIVITAS DEFENDATVR SXXVIIII QVO GENERE TORMENTORVM CIVITAS DEFENDATVR Sed ex alto destinata missibilia sive plumbatae vel lanceae, verruta vel spicula in subiectos vehementius cadunt. Sagittae quoque arcubus missae et saxa manibus fundis sive fustibalis directa, quanto de excelsiore loco exeunt, tanto longius penetrant. Ballistae vero et onagri, si a peritis diligentissime temperentur, universa praecedunt, a quibus nec virtus ulla nec munimina possunt dNam more fulminis, quicquid percusserint, aut dissolvere, aut irrumpere consueverunt. DE MODVM MENSVRA COLLIGATVR AD SCALAS VEL MACHINAS FACIENDAS Ad capiendos muros scalae vel machinae plurimum valent si ea magnitudine compactae fuerint ut altitudinem exsuperent civitatis. Mensura autem colligitur duplici modo: aut enim linum tenue et expeditum uno capite nectitur in sagitta, quae cum ad muri fastigia directa pervenerit, ex mensu
Abbreviated transcription (Latin):
appositis scalis occupant ciuitate et ĩ muriᷤᷤ saxa
ceteraq tormenta ponũtur in prontu/ ut ĩcogni¬
tis insidiis accurrentes ad manu habeant quod
supra caput hostium euoluãt atq iaculentur
Quid fatiant obsidentes ne ab oppidaĩs
patiant̃ indias.
Um negligentia interuenerit parib ĩsidiis
subiacent obsidentes Nam siue cibo siue sõ¬
no fuerĩt occupati siue otio siue aliqua uetessita¬
te dispersi tũc opidani repente prorumpũt ignͦ¬
rantes perimũt Arietes/ machinas ip̃os q agge¬
res ignibus concremant/ omniaq in pernitiẽ
suam fabrica  opera subuertũt ¶Propter quod obsi¬
dentes ultra iactu teli fossam fatiũt eãq ñ solũ
uallis ⁊ sudib. s etiam turriculis instruũt ut
erupentib e ciuitate possint obsistere q̃uod opuᷤ
liuicula uocant. et sepe cũ obsidio describitur
inuenitur in ystoriis luricula urbem ẽẽ cir¬
cundatam.

Expanded text:
appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa ceteraque tormenta ponuntur in promptu ut cognitis insidiis accurrentes ad manum habeant quod supra caput hostium evolvant atque iaculentur. XXVIII QVID FACIANT OBSIDENTES NE AB OPPIDANIS PATIANTVR INSIDIAS Cum neglegentia intervenerit, paribus insidiis subiacent obsidentes. Nam sive cibo sive somno fuerint occupati sive otio aut aliqua necessitate dispersi, tunc oppidani repente prorumpunt, ignorantes perimunt, arietes machinas ipsosque aggeres ignibus concremant omniaque in perniciem suam fabricata opera subvertunt. Propter quod obsidentes ultra ictum teli fossam faciunt eamque non solum vallo et sudibus sed etiam turriculis instruunt ut erumpentibus ex civitate possint obsistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio describitur, invenitur in historiis loricula urbem esse circumdatam.
Abbreviated transcription (Latin):
arcem galli ut romanu nom̃ eruerẽt nͥ cla¬
more anserum excitatus maniliꝰ restitisset.
Mira diligentia siue fortuna uiros ꝑ uniu̾sã
urbem erant missuri sub iugum auis una¬
seruauit. Quãdo opidaĩs ĩferant᷑ insidie
On solu in obsidionib. sed in uniu̾so ge¬
nere bellorũ supra omnia dicitur hostiũ
consuetudine explorare diligent̾ ac nosce
Oportunitas eni insidiaru aliter nõ pocest
inueniri nisi scias quib horis aduersariuiꝰ a
laboris intentione discedat quib reddatur in¬
cautior Onterdũ de medio die interdu ad ue¬
speru /sepe nocte aliquando co tempore quo ⁊¬
sumitur cibus cum utriusq partis milites
ad requiem ad curanda corpora disperguntur.
Quod in ciuitate cu ceperit fieri obsidentes astu¬
te se a prelio subtrahũt et aduersarioru negli¬
gentia sibi licentia tribuunt.Que ip̃a impu¬
nitate cu creuerit repente amotis machinis ł

Expanded text:
arcem Galli Romanum nomen eruerant nisi claarcem Galli Romanum nomen eruerant nisi clamore anserum excitatus Mallius restitisset. Mira diligentia sive fortuna viros qui universum orbem erant missuri sub iugum avis unaservavit. XXVII QVANDO OPPIDANIS INFERANTVR INSIDIAE Non solum in obsidionibus sed in universo genere bellorum supra omnia ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidiarum aliter non potest inveniri nisi scias quibus horis adversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior, interdum medio die, interdum ad vesperum, saepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, cum utriusque partis milites ad requiem aut ad curanda corpora disperguntur. Quod in civitate cum coeperit fieri, obsidentes astu se a proelio subtrahunt et adversariorum neglegentiae licentiam tribuunt. Quae ipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis vel
Abbreviated transcription (Latin):
muros turresq tencant ad loca superiora ꝯscen¬
dant hostesq ꝑuicos et plateas undiq obruãt
dimicantes. Que sit adhibe̾da cautela ne
hostes furtim occupent muru.
Requent̾ dolu cͤogitant obsidentes ac simͣ
lata desperatione longius abeunt. S ubi post
metu murorum uigiliis derelictis nequiuei̾t ĩ¬
cauta securitas tenebraru ac noctis octasi õe cap¬
tata cum scalis clanculũ ueniũt murosq ꝯ
conscendunt/ p̃ropter quod maior ẽ adhibẽ¬
da cautela/ cum hostis abscesserit ⁊ in ip̃is
muris ac turrib tuguriola collocanda ĩ ꝗbuᷤ
uigiles ybernis mensibus ab ymbrib ⁊ frigore
extiuis defendantur a sole Ollud quoq usus
inuenit/ ut acerimos ac sagacissimos canes
in turribus nutriãt. qui aduentũ hostiũ odore
presentiãt latratuq testentur.¶Anseres quoq
nõ minore solertia nocturnos superuentus
damorib indicant ¶lam ingressi capitolinã

Expanded text:
muros turresque teneant ac loca superiora conscenmuros turresque teneant ac loca superiora conscendant hostesque per vicos et plateas undique obruant dimicantes. XXVI QVAE SIT ADHIBENDA CAVTELA NE HOSTES FVRTIM OCCVPENT MVRVM Frequenter dolum lata desperatione longius abeunt. Sed ubi post metum, murorum vigiliis derelictis requieverit incauta securitas, tenebrarum ac noctis occasione captata, cum scalis clanculo veniunt, murosque conscendunt. Propter quod maior est adhibenda custodia cum hostis abscesserit; et in ipsis muris a turribus tuguriola collocanda, in quibus vigiles hybernis mensibus, ab imbri vel frigore; estivis, defendantur a sole. Illud quoque usus invenit, ut acein turribus nutriant qui adventum hostium odore praesentiant latratuque testentur. Anseres quoque non minore sollertia nocturnos superventus clamoribus indicant. Nam ingressi Capitolinam
Abbreviated transcription (Latin):
fodiũt eoru maxima parte appositis sicciorib
lignis ruinamq muri tumultuario opere sus¬
pendunt sarmenta insuꝑ iungunt aliaq fo¬
menta flãmarum. ¶Tunc preparatis bellatoribus¬
in opera ignis ĩmictitur. combustisq colũnis li¬
gneis atq tabulatis muro subito corruente irru¬
ꝑtionis aditus reseratur. Ꝙd face̾ debeant opi¬
Edani si hostes irruperint ciuitatem.
Nnumerabilib declaratur exemplis sepe
cesos ad inteͬp̃tionez hostes/ qui peruaserant
Ciuitate quod sine dubio uenit si opidani muoᷤ
ac turros retinuerint uel altiora occupauiͣt loca
Tunc eniz de fenestris/ ac tettis omnis etas ac
sexus irrumpentes obruũt saxis aliisq gnͣibus
teloru Ꝙ ne sustineãt obsidentes portas ciuitatiͦᷤ
aperire ꝯsueuerũt ut resistere desinant fugiendi
potestate concessa ¶lecessitas eniz queda uirtus
est siue ꝑ diem siue ꝑ noctem hostis intrauei̾t ut

Expanded text:
fodiunt eorum maximam partem appositis siccioribus fodiunt eorum maximam partem appositis siccioribus lignis ruinamque muri tumultuario opere suspendunt, sarmenta insuper iungunt aliaque fomenta flammarum; tunc praeparatis bellatoribus operi ignis immittitur combustisque columnis ligneis atque tabulatis muro subito corruente inruptioni aditus reseratur. XXV QVID FACERE DEBEANT OPPIDANI SI HOSTES INRVPERINT CIVITATEM Innumerabilibus deccesos ad interitionem hostes qui pervaserant civitatem. Quod sine dubio evenit, si oppidani muros ac turres retinuerint, vel altiora occupaverint loca; tunc enim de fenestris ac tectis, omnis etas ac sexus, irrumpentes obruit saxis, aliisque generibus telorum. Quod ne sustineant obsidentes, portas civitatis aperire consueverunt, ut resistere desinant, fugiendi potestate concessa: necessitas enim quedam virtus est, sive per diem sive per noctem hostis intraverit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
rus arietib perforetur. et quod sepe accidit
cadat salutis una spes superest ut destructiᷤ
domib aliis alius intrinsecus murus adda¬
tur hostesq inter binos parietes si penetrae̾
temptauerint perimantur.
De cuniculis ꝑ quos aut murus deponit᷑ R
aut cuuitas penetratur.
Liud genus oppugnationis est subterran¬
eum atq secretum. quod cuniculum ue¬
cant a leporib qui cauernas sub terra fodiũt
ibiq condunt᷑. Adhibita ergo multitudine ad
spetiez metallor/. in quib aur argentiq uenas
bessoru rimatur industria. magno labore terra
defoditur. cauatoq specu in exitiũ ciuitatis in¬
ferna queritur uia que fraus duplicib oꝑa tur
insidiis aut eni penetrant ubem et noctu nõ
scientib opidanis egrediunt᷑ ꝑ cuniculu resera¬
tis q portis/ suoru agmen inducunt hostesq
in ip̃is domib perimunt ignorãtes Aut cẽte
cum ad murorum fundamẽta ꝑuenerĩt suf¬

Expanded text:
rus arietibus perforetur et quod saepe accidit rus arietibus perforetur et quod saepe accidit decidat, salutis una spes superest ut destructis domibus alius intrinsecus murus addatur hostesque intra binos parietes, si penetrare temptaverint, perimantur. XXIIII DE CVNICVLIS PER QVOS AVT MVRVS DEPONITVR AVT CIVITAS PENETRATVR Aliud genus oppugnationum est subterraneum atque secretum, quod cuniculum vocant a leporibus, qui cavernas sub terris fodiunt ibique conduntur. Adhibita ergo multitudine ad speciem metallorum, in quibus auri argentique venas Bessorum rimatur industria, magno labore terra defoditur cavatoque specu in exitium civitatis inferna quaeritur via. Quae fraus duplicibus operatur insidiis. Aut enim penetrant urbem et noctu non sentientibus oppidanis egrediuntur per cuniculum reseratisque portis suorum agmen inducunt hostesque in ipsis domibus perimunt ignorantes, aut certe cum ad murorum fundamenta pervenerint suf
Abbreviated transcription (Latin):
speties uehementior inuenitur. S corpiones dice¬
bant quos nũc manubalistas uocant ideo sic nun¬
cupati ꝙ paruis subtilibusq spiculis inferãt mo̾tẽ
F ustibalos. artubalistas ⁊ fundas describere suꝑflu¬
um puto que presens usus agnoscit Saxis tamẽ
grauioribus ꝑ onagru destinatis nõ solu equi eli¬
remedia. Aliquanti centones et culcitras fu¬
nibus calcant ⁊ illis opponũt locis ad que cedit a¬
ries ut impetus machine materie mollitie ⁊¬
fractus nõ destruat murum. Alii laqueis captoᷤ
arietes per multitudinez hominu de muro in ob¬
blicu trahunt et cu ip̃is testudinib euertunt
Plures in modu forficis dentatu funib illigãt
ferrum que lupu uocant apprehensuq arietẽ
aut euertunt aut ita suspendũt ut impetum nõ
habeat feriendi Anterdu bases colũpne mãmo¬
ree uibrato impetu iatiuntur e muris aries¬
q confringitur. Q si tanta uis fuerit. ut mu¬

Expanded text:
species vehementior invenitur. Scorpiones dicespecies vehementior invenitur. Scorpiones dicebant, quas nunc manubalistas vocant, ideo sic nuncupati, quod parvis subtilibusque spiculis, inferant mortem. Fundibulos, arcubalistas et fundas describere suum puto, quae praesens usus agnoscit. Saxis tamen gravioribus per onagrum destinatis non solum equi eliremedia.Aliquanti centones et culcitas funibus calant et illis opponunt locis quae caedit aries, ut impetus machinae materia molliore fractus non destruat murum. Alii laqueis captos arietes per multitudinem hominum de muro in obliquum trahunt et cum ipsis testudinibus evertunt. Plures in modum forficis dentatum funibus inligant ferrum, quem lupum vocant, apprehensumque arietem aut evertunt aut ita suspendunt ut impetum non habeat feriendi. Interdum bases columnaeque marmoreae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. Quod si tanta vis fuerit ut mu
Abbreviated transcription (Latin):
quoq capite cratibus suie tabulis ꝯtexitur machi¬
na. in qua pauci collocant᷑ armati Tunc ꝑ funeᷤᷤ
attracto depressoq alio capite leuati imponunt᷑
in murum. De balistis/. Onagris/ scorpionib¬
Arcobalistis. fustibalis fundisq ꝑque tor¬
menta defenditur murus
Duersu hec obsessos defendere consueuerunt
baliste. onagri. scorpiones arcubaliste. fustiba¬
lisq. sagictanͣ. funde. B alista funib neruinis ⁊¬
tenditur/ que quanto prolixiora brachiola habu¬
erit hor est ꝙͣto maior fuerit tanto spicula lõgiꝰ¬
emicrit que si iuxta artẽ mecchanica temperet᷑
et ab exercitatis hominib qui mensura eius ante
colligerint dirigatur penetrat quetumq pertussei̾t.
Onager dirigit lapides.s pro neruoru crassitudiẽ
et magnitudine saxoru pondera iaculatur. Nã ꝙͣ te
amplior fuerit tanto maiora saya fulminis more o¬
torquet/ hiis duobus generib nulla tormentorum

Expanded text:
ergo capite, cratibus sive tabulatis contexitur machiergo capite, cratibus sive tabulatis contexitur machina, in qua pauci collocantur armati, tunc per funes uno attracto, depressoque alio capite, elevati imponuntur in murum. DE BALISTIS ET ONAGRIS CETARCVBALLISTIS FVSTIBALIS FVNDIS PER QVAE TORMENTA DEFENDITVR MVRVS Adversum haec obsessos defendere consueverunt ballistae onagri scorpiones arcuballistae fustibali sagittarii fundae. Ballista funibus nervinis tenditur, quae quanto prolixiora brachiola habuerit, hoc est quanto maior fuerit, tanto spicula longimittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exercitatis hominibus qui mensuram eius ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager autem dirigit lapides, sed pro nervorum crassitudine et magnitudine saxorum amplior fuerit, tanto magis saxa, fluminis more contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum
Abbreviated transcription (Latin):
sagictis Iaculatores plumbatis. ac missilibus e
muris submouẽt hoses hoc facto sc̃alis appositis
occupant ciuitatem. S qui scalis nituntur fre¬
quenter periculu substinẽt exemplo campanei
tanta ui eccisus est a thebanis ut extintus ful¬
mine diceretur. Et ideo sambuca exostra et tol¬
lenone obsidentes in muro hostiu penetrant
Sambuca dicitur ad similitudine cithere naz
quẽ admodu in cithara corde sunt ita in trabe
que iuxta turrĩ ponitur sunt funes qui pon¬
tem de superiori parte trocheis laxant/ ut de¬
scendat ad murũ statĩq de turti exeũt bellato
res. et per euz transeuntes menia urbis inuad̃t
Exostra dicitur pons quẽ supei̾us posuimꝰ qui de
turn in murũ repente protrudit᷑. Tollenon di¬
citur. quotiens una trabs/ in terra prealta defi¬
gitur cui ĩ sũmo uertice alia trãsuersa trabs lõ
si unũ caput depresseris aliud erigatur. In uno

Expanded text:
sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e muris submovent homines. Hoc facto scalis appositis occupant civitatem. Sed qui scalis nituntur frequenter periculum sustinent, exemplo Capanei,tanta vi occisus est a Thebanis ut extinctus fulmine diceretur. Et ideo sambuca exostra et tollenone obsidentes in murum hostium penetrant. Sambuca dicitur a similitudine citharae; nam quemadmodum in cithara cordae sunt, ita in trabe quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte trocleis laxant ut desres et per eam transeuntes menia urbis invadunt. Exostra dicitur pons quem superius exposuimus, qui de turri in murum repente protruditur. Tollenon dicitur, quoties una trabes in terra prealta defigitur, cui in summo vertice alia transversa trabes lonut si unum caput depresseris, aliud erigatur. In uno
Abbreviated transcription (Latin):
isq de medio turncula illa producitur de qua
egre diuntur armati. quia altior inuenitur sta
Nterdum longissimas ferratasq trabes op¬
ponunt machine uenienti eamq a muni
iãnitate propellunt s cu rodiorũ ciuitas oppu¬
gnaretur ab hostib et turris ambulatoria suꝑtꝰ
mun altitudinẽ ac turriu omin pararetur me¬
chanico ingenio inuentũ est tale remedium per
noctem Sub fundamẽta muri cuniculis fodit
et illu locu ad que die postremo turs fuerat
promouenda nullo hostiu sentiente egesta terra
cauauit intrinsetus et cu rotis suis moles fuis¬
set impulsa. atq ad locum qui subter cauatus fu¬
erat peruenisset tanto ponderi solo cedente sub se¬
dit nec iungi muns aut mouer ulterius potiu
ita ⁊ ciuitas liberata ẽ. et machina derelicta.
de scalis/ sambuca exostra ⁊ tollenone.
Dinotis scalis turrib funditores lapidib. Sa¬
gietarii iaculis Manubalistarii ⁊ arcubalistanͣ

Expanded text:
isque de medio turricula illa producitur, de qua isque de medio turricula illa producitur, de qua egredientes armati, quia altior invenitur, staInterdum longissimas ferratasque trabes opponunt machinae venienti eamque a muri vicinitate propellunt. Sed cum Rodiorum civitas oppugnaretur ab hostibus et turris ambulatoria supra murorum altitudinem ac turrium omnium pararetur, mechanici ingenio inventum est tale remedium. Per noctem sub fundamenta muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris fuerat promovenda nullo hostium sentiente egesta terra cavavit intrinsecus, et cum rotis suis moles fuisset impulsa atque ad locum qui subter cavatus fuerat pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris aut moveri ulterius potuit. Ita et civitas liberata est et machina derelicta. XXI DE SCALIS SAMBVCA EXOSTRA ET TOLLENONE Admotis turribus funditores lapidibus, sagittarii iaculis, manuballistarii vel arcuballistarii
Abbreviated transcription (Latin):
inter tubũ et astile sulphure resina bitumine ⁊¬
stupisq conuoluitur infuso oleo quod incendi¬
arium uocant. que baliste impetu destinata ꝑ¬
rupto munimine ardens figitur ligno turrita¬
q machina frequenter incendit depositi quoq
homines funib cũ hostes dormiũt in lanternis
portant lucernas. et incensis machinis rursum
Reterea parte muri ad quam machina co¬
natur accedere cemento atq lapidib. uł lu¬
to siue laterib postremo tabulatis extruendo faci¬
unt altiorem. ne defensores meniu desuꝑ ibi uẽ¬
tura possit opprimere. Constat autẽ inefficax
machinamẽtu reddi si inueniatur inferius ueꝵ
obsidentes huiusmodi dolu habere consueuerũt
primo talem extruuĩt turris que propugnaculis
ciuitatis uideatur inferior deinde secretam alia
de tabulis intrinsctus turrcula fatiũt ⁊ cũ mu¬
ris fuerit machina sotiata subito funib troche¬

Expanded text:
inter tubum etiam et hastile sulphure resina bitumine inter tubum etiam et hastile sulphure resina bitumine stuppisque convolvitur infusa oleo quod incendiarium vocant; quae ballistae impetu destinata perrupto munimine ardens figitur ligno turritamque machinam frequenter incendit. Depositi quoque homines funibus cum hostes dormiunt in lanternis portant lucernas et incensis machinis rursum  ADDATVR Praeterea partem muri ad quam machina conatur accedere cemento atque lapidibus vel luto sive lateribus, postremo tabulatis extruendo faciunt altiorem, ne defensores moenium desuper urbi ventura possit opprimere. Constat autem inefficax machinamentum reddi si inveniatur inferius.Verum obsidentes eiusmodi dolum adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitatis videatur inferior; deinde secreto aliam de tabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus trocle
Abbreviated transcription (Latin):
contati et sagictaiiͣ collocant᷑ qui defensores urbis
ex alto contis missilib. saxisq prosternũt. Eo
facto ciuitas capitur sine mora.Quid eni au¬
xiliis superest cu hii qui pride muroru altitu¬
dine sperabant repente supra se aspitiant altiorẽ
hostium murum. Quẽ ad modũ ambulatoria
turno possit incendi.
Uic tam manifesto discrimini multis occũ¬
ritur modis. Primu si confidentia uel uͥ¬
tus est militaris eruptione facta globus egredi¬
tur armatoru. et hostibus pulsis machinamẽ¬
tum illud ingens direptis coriis exlignis ex ui̾t
¶Ꝙ si opidani exire nõ audeant admaiores ba¬
listas/. mallcolos/ uel fabricas cum ĩcẽdio destinat
ut perruptis coriis uł centonib intrinsecus flã¬
ma condatur. Malleoli uelut sagicte sunt. et ubi ad¬
heserint quia ardentes ueniũt/ uniuersa cõfragnt
falanica autẽ admedur aste ualido prefigit᷑ ferro

Expanded text:
contati et sagittarii collocantur qui defensores urbis contati et sagittarii collocantur qui defensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo facto civitas capitur sine mora. Quid enim auxilii superest cum hi qui de murorum altitudine sperabant repente supra se aspiciant altiorem hostium murum? XVIII QVEMADMODVM AMBVLATORIA TVRRIS POSSIT INCENDI Huic tam manifesto discrimini multis occurritur modis.Primum, si confidentia vel virtus est militaris, eruptione facta globus egreditur armatorum et vi hostibus pulsis machinamentum illud ingens direptis coriis de lignis exurit. Quod si oppidani exire non audeant, ad maiores ballistas malleolos vel falaricas cum incendio destinant, ut perruptis coriis vel centonibus intrinsecus flamma condatur. Malleoli velut sagittae sunt et ubi adhaeserint, quia ardentes veniunt, universa conflagrant. Falarica autem ad modum hastae valido praefigitur ferro;
Abbreviated transcription (Latin):
Urres autem dicunt᷑ machinamẽta ad edifi¬
tiorum spetiem tabulis trabibus q compacta
et ne tantu opus hostili cõcrement᷑ incendio dili¬
gentissime ex crudis coriis uł centonib ꝯmuĩta
Quibus pio modo altitudinis addiẗ latitudo/ nar
interdum trigenos pedes per quadru interdũ ꝑ
tanta sit ut non solu muros. s etia turres lapi¬
deas altitudine superent / hiis plures rote metha¬
nica arte sudduntur quaꝵ lapxu uolubili ma¬
gnitudo tam ampla moueatur. ¶Pxesens autẽ pe¬
ricum ciuitatis est si ad murum fuei̾t turiis ad¬
mota plures eniz accipit scalas ac diuerso gnͣe
conatur irrum pere. Nam in inferiorib habet an¬
etem cuius impetus dextruit muros / cirta media
uero accipit pontem factu de duab trabibus sec¬
tumq de uimine quẽ subito prolatu int̾ tunim
muruq constituũt et ꝑ eu egredientes de ma¬
china bellatores in ciuitate transeunt ⁊ occupant
muros In superiorib autẽ turris illius partib

Expanded text:
urres autem dicuntur machinamenta ad edificiorum speciem, ex trabibus tabulatisque compacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio, diligentissime ex crudis coriis vel centonibus communitur, quibus pro modo altitudinis additur latitudo: nam interdum tricenos pedes per quadrum interdum qutanta fit ut non solum muros sed etiam turres lapideas altitudine superent. His plures rotae mechanica arte subduntur, quarum lapsu volubili magnitudo tam ampla moveatur. Praesens autem periculum civitatis est si ad murum fuerit turris admota. Plures enim accipit scalas et diverso genere conatur inrumpere. Nam in inferioribus habet arietem, cuius impetu destruit muros; circa mediam vero partem accipit pontem, factum de duabus trabibus saeptumque de vimine, quem subito prolatum inter turrem murumque constituunt et per eum egredientes de machina bellatores in civitatem transeunt et occupant muros; in superioribus autem turris illius partibus
Abbreviated transcription (Latin):
solu complent s etiam solidant ut turris ambͥ¬
latoria sine impedim̃to iungatur ad muros uo¬
cant̾ aute a marinis belluis musculi nã quẽad¬
modu illi cum minores sint. tam̃ balenis auxili¬
um aminiculũq iugiter exibent ita iste machine
breuiores uł utputa turrib magnis aduentum
latius parant itineraq premuniũt

Expanded text:
 solum fossatum complent, sed etiam solidant, ut turres ambu solum fossatum complent, sed etiam solidant, ut turres ambulatorie sine impedimento iungantur ad murum. Vocantur autem a marinis belluis musculi. Nam quemadmodum illi cum minores sint, tamen balenis auxilium adminiculumque exhibent, ita iste machine breviores deputate turribus, magis adventui illarum parant viam, itineraque premuniunt
Abbreviated transcription (Latin):
impetu penetrentur. Ex trmsetus aute ne ĩmisso ꝯ¬
cremetur incendio crudis ac recentibus coriis uel
centonibus operitur. Iste cum plures fcẽ fuerit iũ¬
guntur in ordine sub quibus subsidentes tuti ad
subruenda muroru penetrant fundamenta.
lutei dicuntur qui ad similitudinez capsidis con¬
texuntur euimine. et cilitiis uł coriis protegunt᷑
ternisq rotulis quaꝵ una in medio due in capitib
apponunt᷑ in quãcunq partẽ uolueris admouentur
more carpenti. quos obsidentes applicant muris eoꝵ¬
q inunitione protecti sagictis siue fundis uł mis¬
silibus defensores omẽs de pͥugnaculis ciuitatis
exturbat ut scalis asscendendi facilior prestet octa¬
sio. Agger autem ex terra lignis q extollitur ꝯͣ
muru de quo tela iactantur De Musculis.¬
Ssculos dicunt minores machinas quibus ꝓ
satum etiam apõtatis lapidibus lignis ac terra nõ

Expanded text:
impetu penetrentur; extrinsecus autem, ne immisso cimpetu penetrentur; extrinsecus autem, ne immisso concremetur incendio, crudis ac recentibus coriis vel centonibus operitur. Istae, cum plures factae fuerint, iunguntur in ordinem, sub quibus obsidentes tuti ad subruenda murorum pPlutei dicuntur, qui ad similitudinem absidis contexuntur e vimine et ciliciis vel coriis proteguntur, ternis rotilis, quarum una in medio, due in capitibus apponuntur: in quamcumque partem volveris admoventur, more carpenti; quos obsidentes applicant muris, eorumque munitione protecti, sagittis sive fundis vel missilibus, defensores omnes de propugnaculis civitatis exturbant, ut scalis ascendendi facilius prestetur occasio. Agger autem ex terra lignisque extollitur contra murum, de quo tela iactantur. Musculos dicunt minores machinas cuniculo satum et iam apportatis lapidibus, lignis ac terra, non
Abbreviated transcription (Latin):
ne exuratur incendio coriis uel cilitiis cẽto¬
nibus qr uestitur. hec intrinsetus accipit trabem
que adunco prefigitur ferro quod falex uocatur
ab eo ꝙ est curuatu ut de muro extrahat lapi¬
des. aut certe caput ipĩus uestitur ferto ⁊ appellat¬
aries uel ꝙ habeat durissimam frontez que sub¬
ruit muros uel ꝙ more arietu retrocedit ut cũ
impetu uehementius feriat/. Testudo autẽ ad si¬
militudinẽ uere testudinis uocabulu sũpsit ⁊
quia sicut illa modo reducit modo profert caput
ita machinam̃tũ interdu reducit trabe int̾dũ
exit ut fortius cedat. De uinciᷤ. pluteiꝰ ⁊ agge̾
Incas dixerũt ueteres quas mĩc militari bã¬
baricoq usu cantias uocant. de lignis leuiori¬
bus machina colligatur. lata pedibus octo alta pe¬
dibus septem longa pedibus sex. huius tectũ mu¬
nitione duplici tabulis cratibusq contexitur. la¬
tera quoq uimine sepeliunt᷑ ne saxorum telorũꝙ

Expanded text:
ne exuratur incendio coriis vel ciliciis centone exuratur incendio coriis vel ciliciis centonibusque vestitur. Haec intrinsecus accipit trabem, quae aut adunco praefigitur ferro et falx vocatur ab eo quod incurva est, ut de muro extrahat lapides, aut certe caput ipsius vestitur e ferro et appellataries, vel quod habet durissimam frontem quae subruit muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehementius feriat. Testudo autem a similitudine verae testudinis vocabulum sumpsit, quia, sicut illa modo reducit modo proserit caput, ita machinamentum interdum reducit trabem interdum exerit ut fortius caedat. XV DE VINEIS DE PLVTEIS DE AGGERE Vineas dixerunt veteres quas nunc militari barbaricoque usu caucias vocant. E lignis levioribus machina colligatur, lata pedibus octo, alta pedibus septem, longa pedibus sedecim. Huius tectum munitione duplici tabulatis cratibusque contexitur; latera quoque vimine saepiuntur ne saxorum telorumque