comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et manus ad setendentẽ animũ
aduerter̃ miseri cordia cõmoti
nauem ad eum applicar̃ hominẽ
ad sesustuler̃ postea aliquanto
ipsos qq̃ tẽpestas uehem̃tius iac¬
tare coepit. Vsq adeo ut dominꝰ
nauis cũidem gubernator eẽt
in fcapham confugeret. et in¬
defimiculo quia puppireliga¬
tus scaphama dnexamtra he¬
bat naui qđ pos set moderaret᷑:
Ille autẽ cuius merces erant in
gladium in nauiibidẽ incũbe¬
ret. hic ille naufragus adgu¬
bernaculũ accessit ẽt nauiqđ
potuit . ẽ opitulutus: sedatis
aut̃ fluctib: ettẽ pestateiam
commutata : nauis inportum
ꝑuehitur: Illeaut̃ qui ingla¬
dium in cubuerat. leuit̃ saucus
facile exuulnere ẽ recreatis
nauẽ cũ onere horũtriũ suã
quisq: eẽ dicit : hic omnes scrip¬
to ad causa accedunt et ex no¬
minisui. nascitur controuer¬
sia. nametrelinq: renauẽ et
remare in naui : deniq: nauis
ipsa quid sit definitionib: quȩ¬
ret᷑ isdẽ aũt locis ex omnibus:

Expanded text:
et manus ad se tendentem animum et manus ad se tendentem animum adverterunt; misericordia commoti navem ad eum adplicarunt, hominem ad se sustulerunt. postea aliquanto ipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam tra- hebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem in- cumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum ac- cessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium in- cubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recrea- tus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis om- nibus,
Abbreviated transcription (Latin):
terit ratiocinationibus quib:¬
Ante p̃dictũ ẽ ut et᷑ si non pote¬
rit negabit oportere quicqui
nisi qđ scriptũ sit considerare
multis desimilib: rebus et inu¬
nã quãq rẽttim singulas eẽ leꝑs
om̃a posse int̃se uel similia uel
dissimilia demonstrari Loci
cõmunes a ratiocinatione opae¬
tere coniectura exeo qđ scriptũ
sit adid quod non sit scriptum ꝑ¬
uenire et neminẽ posse om̃s
res ꝑscripturã amplecti sed
eũ commodissi mescribere
quicurit ut quedã ex quibus¬
dã intelligant᷑ Contra ratiocina¬
tionẽ huius modi coniecturã
diuinatione eẽ et stulti scrip¬
tores eẽ ñ posse omnibus de
reb: cauere quib: uellĩ Defi¬
nitio ẽ cũ inscripto uerbũ al¬
hocmodo Lex quinaduersa tẽ¬
pestate nauere liquerint oma
amittunto eorũ naues et one¬
ra sunto qui in naue remanse¬
rint. duoquidã cũ iaminalto
nauigarent et cũ eorũ alteriis
nauis alterius. onus. eẽt. nau¬
fragrum quendĩnatantem

Expanded text:
terit ratiocinationibus uterit ratiocinationibus uante praedictum est, ute- tur; si non poterit, negabit oportere quicquam, nisi quod scriptum sit, considerare; multas de similibus rebus et in unam quamque rem tamen singulas esse leges; omnia posse inter se vel similia vel dissimilia demonstrari. Loci communes: a ratiocinatione, opotere coniec- tura ex eo, quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum, pervenire; et neminem posse omnes res per scripturam amplecti, sed eum commodissime scribere, qui curet, ut quaedam ex quibusdam intellegantur; contra ratiocinationem huiusmodi: coniecturam divinationem esse et stulti scriptoris esse non posse om- nibus de rebus cavere, quibus velit. Definitio est, cum in scripto verbum alhoc modo: lex: qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittunto; eorum navis et onera sunto, qui in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem
Abbreviated transcription (Latin):
mirationẽ ꝑ contionẽ ꝗ fieri
possit ut qui hoc aequũ eẽ
concedat: illud neget qđ aut
aequius aut eodẽ sit ingenere:
Deindeidcirco dehacrenihil
eẽ scriptũ quod cũ deilla. eẽt
scriptum. De hac is qͥscribebat
dubitaturũ neminem arbitra¬
tus sit: postea multis in le
gibus multa p̃terita eẽ quaȩ
id circo p̃terita nemo arbitre¬
tur quod ex caeteris dequi¬
bus scriptũ sit intelligi possit
Deinde aequitas reidemons
tranda ẽ ut in negotial ab¬
soluta : contra autẽ qͥ dicet
similitudinẽ infirmare
debebit quod faciet si de¬
monstrabit illud quod confe¬
ratur diuersũ eẽ genere na¬
tura uionagnitudine tẽpore
lo co ꝑsona opinione si quo in
numero illud quod ꝑsimilitu¬
dinẽ affertur et quo in loco
illud cuius causa afferecur
haberi conueniat ostendet᷑
Deinde quid res cũredifferat
demons trabitur. ut ñ idẽ ui¬
deatur. deutraq: ex histima¬
rioportere. Acsiipse qq̃po¬

Expanded text:
mirationem per contentionem, qui fieri mirationem per contentionem, qui fieri pos- sit, ut qui hoc aequum esse concedat, illud neget, quod aut aequius aut eodem sit in genere; deinde idcirco de hac re nihil esse scriptum, quod, cum de illa esset scriptum, de hac is, qui scribebat, dubita- turum neminem arbitratus sit; postea multis in le- gibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo arbitretur, quod ex ceteris, de quibus scriptum sit, intellegi possint; deinde aequitas rei demon- stranda est, ut in iuridiciali absoluta. Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare de- bebit; quod faciet, si demonstrabit illud, quod confera- tur, diversum esse genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco illud, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur; deinde, quid res cum re differat, demon- strabitur, ut non idem videatur de utraque existimari oportere. ac, si ipse quoque po
Abbreviated transcription (Latin):
compararetur. Intere quidã
familiares incarcerem tubu¬
lis affer̃ : et testes adducunt
here dis quos ipseiubet scri¬
bunt. tabule obsignantur
Deillo post supplicium sumit᷑ int̃ eos
qͥ heredes in tubulis scripti sunt
et int̃ agnatos dehereditate contro¬
uersia ẽ: hic certalex quae testa¬
menti faciendi his qͥ ineo lo cosint
adimat potestatẽ nulla profer¬
tur excetoris legib: et quae
hunc ipsum supplicio eius modi
afficiunt et quae ad testam̃ti
faciendi potestatẽ ꝑtinent ꝓ
ratiocinationẽ ueniundũ ẽ
ad eius modirationẽ. Vt que¬
ratur habuerit netestamenti
faciendi potestatẽ : Loco saũt
communes in hoc genere ar¬
gumentandi hos et huius mo¬
di quosdã eẽ arbi tramur:
Primumeius scripti quod profe¬
ras laudationem et confirma
tionem : Deinde eius rei qua
de quęratur cũ eo de quo constet
collationẽ eius modi. ut id de
quo quaerit᷑ rei de quo constet
simile eẽ uideat᷑ postea ad¬

Expanded text:
compararetur. interea quidam eius compararetur. interea quidam eius familiares in carcerem tabulas af- ferunt et testes adducunt; heredes, quos ipse iubet, scribunt; tabulae obsignantur. de illo post suppli- cium sumitur. inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt, et inter agnatos de hereditate controversia est. Hic certa lex, quae testamenti faciendi iis, qui in eo loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ce- teris legibus et quae hunc ipsum supplicio eiusmodi afficiunt et quae ad testamenti faciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem veniundum est ad eius- modi rationem, ut quaeratur, habueritne testamenti fa- ciendi potestatem. Locos autem communes in hoc genere argumentandi hos et huiusmodi quosdam esse arbitramur: primum eius scripti, quod proferas, laudationem et confirma- tionem; deinde eius rei, qua de quaeratur, cum eo, de quo constet, collationem eiusmodi, ut id, de quo quaeritur, ei, de quo constet, simile esse videatur; postea ad
Abbreviated transcription (Latin):
seruari uideat aduersariort
ratione Altera sit necessario
negligenda : locos autẽ cõmu¬
nes et quos ipsa causad etuide¬
re oportebit. et ex utilitatis
et ex honestatis amplissimis
partibus sumere demonstrano¬
tem ꝑ amplificationẽ ad utrã
potius legẽ accedere oporteat :
auiouatiorioe xratiocinatione nascitur con¬
trouersia cũ exeo qđ us piam
ẽ adid quod nusquã scriptũ ẽ
uenitur hoc pacto. Lex̃ si furi¬
osus ẽ agͣnatum gentiliumq: in eo
pecuniaq: eius potestas esto
et lex pat̃ familias uti suꝑ famiha
pecunaq: sualega s sit. Ita
ius esto : et lexsipat̃ familias in¬
testato moritur familia pecuniaq
eius agnatũ gentiliumq esto
Quidam iudicatus ẽ. parente mocci¬
disse et statim quod effugi¬
endi potestas non fuit ligniae
solȩ inpedes inditȩ sunt
Os aũt obuolutũ ẽ folliculo et p̃¬
ligatũ deinde ẽ in carcerem
deductus ut ibi eẽt tantis ꝑ
dũ culleus inquem comectus
in profluentem deferetur

Expanded text:
servari videatur, adversariorum servari videatur, adversariorum ratione altera sit ne- cessario neglegenda. Locos autem communes et, quos ipsa causa det, videre oportebit et ex utilitatis et ex honestatis amplis- simis partibus sumere demonstrantem per amplifica- tionem, ad utram potius legem accedere oporteat. Ex ratiocinatione nascitur controversia, cum ex eo, quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, venitur, hoc pacto: lex: si furiosus est, agna- tum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. et lex: paterfamilias uti super familia pecu- niaque sua legassit, ita ius esto. et lex: si pater- familias intestato moritur, familia pecuniaque eius agnatum gentiliumque esto. Quidam iudicatus est pa- rentem occidisse et statim, quod effugiendi potestas non fuit, ligneae soleae in pedes inditae sunt; os autem ob- volutum est folliculo et praeligatum; deinde est in car- cerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectus in profluentem deferretur,
Abbreviated transcription (Latin):
nam maxime conseruanda . ẽ
eaq̃ diligentissime scã ẽ: De¬
in de utra lex iubeat: ut rauetet:
nam saepe eaq: uetat quasi ex¬
ceptione que dam corrigere ui¬
detur illã quȩ iubet: Deinde
utralex degenere ommutra¬
de par e testufti uiltsa comunit
in plurss: utra in aliquã cer¬
tamrẽ scripta uideatur
namq̃ in partẽ aliquã et que
incertam quandã remscrip¬
ta .ẽ. promptus. ad causam
accedere iudetur. et ad
iudicium magis ꝑtinere
Deinde exlege utrum statim
fieri necessesit utrum ha¬
beat aliquemoram et sus¬
tim faciendũ sit ꝑfici prius
oportet: Deindeo peram
dare ut sualex ipsoscripto
uideaturuti: Contraria aũt
aut ꝑambiguum aut per
et firmius iduideatur
cẽ quodapercius scriptũ sit
Deinde suae legiad scriptu ipsũ
sententiam qq̃ adiungere con¬
trariam legem itead aliam sen¬
tentum trans ducere : ut sifi
deantur int̃se postremo fa¬
cere si causa facultatẽ dabit :
ut nr̃a oratione utralex con

Expanded text:
nam maxime conservanda est ea, nam maxime conservanda est ea, quae diligentissime sancta est; deinde, utra lex iubeat, utra vetet; nam saepe ea, quae vetat, quasi exceptione quadam corrigere videatur illam, quae iubet; deinde, utra lex de genere omnde parte quadam; utra communiter in plures, utra in aliquam cerrem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; de- inde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et susfaciendum sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua lex ipso scripto videatur niti, contraria autem aut per ambiguum aut per et firmius id videatur esse, quod apertius scriptum sit; deinde suae legis ad scriptum ipsum sententiam quoque adiungere, contrariam legem item ad aliam sententiam transducere, ut, si fideantur inter se; postremo facere, si causa facultatem dabit, ut nostra ratione utraque lex con-
Abbreviated transcription (Latin):
noctucũ simul cubaret occidit:
Haec filium suũ quẽ extrranno
habebat sibi in p̃mu locode poscit
Sunt qui ex lege occidipuerum
dicant o portere : res in iudicio ẽ
in hoc genere utrãq in partem
idem lociatq: eadẽ p̃cepta con¬
uenient ideoq: ut̃q suã legem
confirmare contrariam infirma¬
redebebit : primũ igitur leges
oportet contendere consideran¬
do utralex ad maiores hoc ẽ
ad utiliores adhonestiores:
Ac magis necessarias resꝑtineat:
ex quo conficitur utsi leges
duae aut si plures er̃ autqͦ Ter̃
discrepent int̃se sed ea maxi¬
mae conseruanda putecur
q̃ ad maximas resptinere uide¬
atur : De in deutralex poste¬
rius latasit : nã postrema q̃q
grauissima ẽ: Deindeutralex
iubeat aliquid utraꝓmittat.
namid quod imperatur necessariũ:
illud quod ꝑmittitur uolunta¬
rium ẽ: Deinde mnutralegesi ñ
op̃em peratum sit poena a fficiat᷑
Aut in utra maior poena statuat᷑:

Expanded text:
noctu, cum si- mul cubaret, occidit. noctu, cum si- mul cubaret, occidit. haec filium suum, quem ex ty- ranno habebat, sibi in praemii loco deposcit. sunt qui ex lege occidi puerum dicant oportere. res in iudicio est. In hoc genere utramque in partem idem loci atque eadem praecepta convenient, ideo quod uterque suam legem confirmare, contrariam infirmare debebit. pri- mum igitur leges oportet contendere considerando, utra lex ad maiores, hoc est ad utiliores, ad hone- stiores ac magis necessarias res pertineat; ex quo conficitur, ut, si leges duae aut si plures erunt, aut quotdiscrepent inter se, sed ea maxime conservanda putetur, quae ad maximas res pertinere videatur; deinde, utra lex posterius lata sit; nam postrema quaeque gravissima est; deinde, utra lex iubeat aliquid, utra permittat; nam id, quod imperatur, necessarium, illud, quod per- mittitur, voluntarium est; deinde, in utra lege, si non optemperatum sit, poena adiciatur aut in utra maior poena statuatur;
Abbreviated transcription (Latin):
causa subduxerit omnemeiꝰ
illamuim et acrimoniam le¬
merit acdeluerit: lociaut̃
communes caeteri exas sũp¬
tionis partibus in utramq partẽ
conuenient: p̃terea autem
eius quia ascripto dicet legis
ex se ñ ex eius qui contra cõmi¬
serit utilitate spectariopor¬
tere et legibus ante ͥ ds habe¬
rinihil oportere contraa
scriptum leges in consilioscrip¬
toris et utilitati cõmuni non
in uerbis consistere quam
indignũ sit a equitatẽ lit teris
urgeriquȩ uoluntutieius
qui scripserit defendatur
ex contrariis autẽ legibus
controuersia nascitur : cũ int̃se
duae uident᷑ leges aut plures
dis crepare hoc modo. Lex
quitr rannum occiderit olim¬
pia carum p̃mia capito et quã
uolet si birema magis trato
deposcito et magis tratus er¬
concedito : et alteralextrranno
occiso quinq: eius proximos
cognatione magis tratus necato:
Alexandrũ quia pud pheratis
inthesalia trrannidemoccupa¬
ret : uxorsua cuithebenom̃ fuit

Expanded text:
causa, subduxe- rit, omnem eius causa, subduxe- rit, omnem eius illam vim et acrimoniam lenierit ac diluerit. Loci autem communes ceteris ex assumptionis parti- bus in utramque partem convenient. praeterea autem eius, qui a scripto dicet: leges e, non ex eius, qui contra commiserit, utilitate spectari oportere et legibus antiquius haberi nihil oportere. contra tum: leges in consilio scriptoris et utilitate com- muni, non in verbis consistere; quam indignum sit aequitatem litteris urgeri, quae voluntate eius, qui scripserit, defendatur. Ex contrariis autem legibus controversia nascitur, cum inter se duae videntur leges aut plures discrepare, hoc modo: lex: qui tyrannum occiderit, olympio- nicarum praemia capito et quam volet sibi rem a magistratu deposcito et magistratus econ- cedito. et altera lex: tyranno occiso quinque eius proximos cognatione magistratus necato. Alexan- drum, qui apud Pheraeos in Thessalia tyrannidem occu- parat, uxor sua, cui Thebe nomen fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
daciã contraleges. fecerit:
et eũ qui honesta aut neces¬
saria de causa non absenten¬
tia. sed ab litteris legis reces¬
serit atq: is et huius modirati¬
onibus et accipicausã. et in hac
lege accipi et eã causi quã ipse
afferat o portere accipide¬
mons trabit : et eiquȩ ad modũ
dicebamus qui abscriptodice¬
ret hoc foreutilis simum si quid
deaequitate eaq̃: cuma duer¬
sario staret derogasset sic huic
ꝗͣ contra scriptũ dicet plurimũ
proderit ex ipsa scriptura al¬
quid ad suã causa conuertere
aut ambigue aliqđ scriptũ
ostendere. Deinde ex illo
ambiguo ea partem quȩ sibi
prosit defendere. autuer¬
bi diffinitionem inducere
aut etillius uerbiuimquo urge¬
ri uideatur. ad suȩ cause
commodũ traducere. aut
exscripto nonscriptũ aliqđ
inducere pratiorinationẽ
de qua post dicemus. Qua
probabili scripto ipsodefer¬
derit cuma e quitate causa
abundabit: necessario mul¬
tũ proficiet ideo quod sud
quonititur aduersariorũ

Expanded text:
daciam contra leges fecerit, daciam contra leges fecerit, et eum, qui honesta aut necessaria de causa non ab sententia, sed ab litteris legis recesserit; atque his et huiusmodi rationibus et accipi causam et in hac lege accipi et eam causam, quam ipse afferat, opor- tere accipi demonstrabit. et quemadmodum dice- bamus, qui ab scripto diceret, hoc fore utilissimum, si quid de aequitate ea, quae cum adversario staret, derogasset, sic huic, qui contra scriptum dicet, pluri- mum proderit, ex ipsa scriptura aliquid ad suam cau- sam convertere aut ambigue aliquid scriptum osten- dere; deinde ex illo ambiguo eam partem, quae sibi prosit, defendere aut verbi definitionem inducere et illius verbi vim, quo urgeri videatur, ad suae causae commodum traducere aut ex scripto non scriptum aliquid inducere per ratiocinationem, de qua post di- cemus. quacprobabili, scripto ipso se defenderit, cum aequitate causa abundabit, necessario multum proficiet, ideo quod, si id, quo nititur adversariorum
Abbreviated transcription (Latin):
bus neq scriptura ulla. deniq
nein sermone quid ẽ cotidino
atq inperiis domesticis recte
posse ad ministrari : siunusquisq:
uelit uerba expectare et non
aduoluntatẽ eius ꝗ ea uerba
habuerit accedere. Deinde
exutilitatis et honestatis par¬
tibus ostendere quã in utile
aut quã turpesit id quod ad¬
uersarii dicant fieri o portuisse
auto portere et id quod nos fe¬
cerimus. aut postulem: quã uti¬
le aut quã honestũ sit. Deinde
legis nobis curae eẽ non propt̃᷑
literasq: tenues et obscurae no¬
taesint uoluntatis. sed propt̃
earũ rerũ quibus descriptũ .ẽ
utilitatẽ et eorũ qui scripserint:
sapientiam et diligentũ: postea
quodsilex describere ut eaui¬
deatur insententiis non in uer¬
bis consistere. et iudex is uideat᷑
legi optemperare. qui senten¬
tiam eius non quiscripturã se¬
quatur. Deinde quã indignũ
sit eodem affici supplicio eum
qui propt̃ aliquođ scelus ct au¬

Expanded text:
bus neque scriptura ulla, denique bus neque scriptura ulla, denique ne in ser- mone quidem cotidiano atque imperiis domesticis recte posse administrari, si unus quisque velit verba spectare et non ad voluntatem eius, qui ea verba habuerit, accedere; deinde ex utilitatis et honestatis partibus ostendere, quam inutile aut quam turpe sit id, quod adversarii dicant fieri oportuisse aut oportere, et id, quod nos fecerimus aut postulemus, quam utile aut quam honestum sit; deinde leges nobis caras esse non propter litteras, quae tenues et obscurae notae sint voluntatis, sed propter earum rerum, quibus de scriptum est, utilitatem et eorum, qui scripserint, sa- pientiam et diligentiam; postea, quid sit lex, descri- bere, ut ea videatur in sententiis, non in verbis con- sistere; et iudex is videatur legi optemperare, qui sen- tentiam eius, non qui scripturam sequatur; deinde, quam indignum sit eodem affici supplicio eum, qui propter aliquod scelus et au
Abbreviated transcription (Latin):
res accidis set facturum fu¬
isseeare legis scriptorem
corto exordine iuđ certa
aetate p̃ditos constituis se
ut essent non qui scriptũ suũ
reciturent. quod quiuis pu¬
enfacere posset : sequi cogi¬
tatione asseꝗͣ possent. et
uoluntatem int̃ p̃tari: De¬
indeillũ scriptorem siscrip¬
ta sua stultis hominibus et
barbaris iudicibus cõmitter&
omnia summa diligentia ꝑscrip¬
turũ fuisse : Nunc uero quod
intelligeret qualis uirires
iudicaturiessent. idcirco eũ
quis ꝓspicuaui deret eẽ non
ad scripsisse neque enimuos
scripti sui recitatores : sed uo
luntatis int̃p̃tes foreputauit:
Postea quaerere ab aduer¬
sariis quod si hoc fecissem
quod si hoc accadis set eorũ
aliquid inquibus. Aut causa
sit honestissima aut neces¬
situdo certissima tunc ne ac
cusarent : at q lexniquã ex¬
cepit. Nonergo omnia scrip¬
tis sed quedamq̃: ꝑspicua sint
tacitis exceptionibus caueri
Deinde nullam remneq: legi¬

Expanded text:
res accidisset, facturum fures accidisset, facturum fuisse; ea re legis scriptorem certo ex ordine iudices certa aetate prae- ditos constituisse, ut essent, non qui scriptum suum recitarent, quod quivis puer facere posset, sed qui cogitatione assequi possent et voluntatem interpre- tari; deinde illum scriptorem, si scripta sua stultis hominibus et barbaris iudicibus committeret, omnia summa diligentia perscripturum fuisse; nunc vero, quod intellegeret, quales viri res iudicaturi essent, idcirco eum, quae perspicua videret esse, non adscrip- sisse: neque enim vos scripti sui recitatores, sed vo- luntatis interpretes fore putavit; postea quaerere ab adversariis: quid, si hoc fecissem? quid, si hoc acci- disset? eorum aliquid, in quibus aut causa sit honestissima aut necessitudo certissima: tamenne ac- cusaretis? atqui lex nusquam excepit; non ergo omnia scriptis, sed quaedam, quae perspicua sint, tacitis exceptionibus caveri; deinde nullam rem ne- que legi
Abbreviated transcription (Latin):
feremus aut causae et rationes
afferentur quare et quod con¬
silium ita sit in legeaut intesta¬
mento scriptũ. ut sentia quoq
et uoluntate scriptoris ñ ipsa so¬
lum scripturae causaȩ confir¬
mata eẽ uideatur aut aliis quo¬
q: constitutionibus factũ coar¬
guetur : contra scriptum autẽ
qui dicet primũ inducet eũ locũ
ꝑque aequitas causae demons¬
tretur. Aut ostendet quo ani¬
mo quo consilio quade causa
fecerit. et quã cũq causã assu¬
met assũptionis partib: sede¬
fendit de quibus antedictũ ẽ
atq: in hoc lo cocumdiutius com¬
moratus. sui facti rationem
et aequitutem causae ex or¬
nauerit tumex his locis fe¬
re contra aduersarios dicet
oportere ciusas accipi demons¬
trabit Nullã ẽe legemq̃ ali¬
quã rẽ inutilẽ aut miquã fieri
uelit omna supplicia quae
ab legibus proficis cantur cul¬
pe acmilitiae uindicande
causa:¬
Culpe constituta eẽ scriptorẽ
ipsũ si existat factũ hoc proba¬
turũ. et idemipsum sieitalis

Expanded text:
feremus; aut causae et rationes afferentur, quare et quo consilio ita sit in lege aut in testamento scriptum, ut sententia quoque et voluntate scriptoris, non ipsa solum scrip- tura causa confirmata esse videatur; aut aliis quoque constitutionibus factum coarguetur. Contra scriptum autem qui dicet, primum inducet eum locum, per quem aequitas causae demonstretur; aut ostendet, quo animo, quo consilio, qua de causa fecerit; et, quamcumque causam assumet, assumptio- nis partibus se defendet, de quibus ante dictum est. atque in hoc loco cum diutius commoratus sui facti rationem et aequitatem causae exornaverit, tum ex his locis fere contra adversarios dicet oportere causas accipi. demonstrabit nullam esse legem, quae aliquam rem inutilem aut iniquam fieri velit; omnia supplicia, quae ab legibus proficiscantur, culpae ac malitiae vin- dicandae causa constituta esse; scriptorem ipsum, si exsistat, factum hoc probaturum et idem ipsum, si ei talis
Abbreviated transcription (Latin):
la uire sisti potest quo ea setius
cet uimreiqualis et quanta sit
cognoscamus uriposse flãma
ligneã materiam necesse .ẽ
corpus animal mortale aliquo
tempore interire necesseiẽ
atq: it unecesse ut uis postu¬
latea quã modo describemus

Expanded text:
la vi resisti potest, quo ea setius la vi resisti potest, quo ea setius cet vim rei, qualis et quanta sit, cognoscamus. uri posse flamma ligneam materiam necesse est. corpus animal mortale aliquo tempore interire necesse est; atque ita necesse, ut vis postulat ea, quam modo describebamus
Abbreviated transcription (Latin):
rebus non illud solũ conficit᷑
Vt saluae et incolomes uerũ
etim: ut amplȩ atq potentes
sint ciuitates : quareutilitatis
duae partes uidentur eẽ incolo¬
mitas. et potentia: In colõmi¬
tas ẽ. salutistua atq integra
conseruatio : Potentia rerũ
ad sua conseruanda et alterus
atinenda idoneorũ rerũ fa¬
cultas : atq his omnib: q̃ ante
dicta s quid fieri et quid fa¬
cile fieriposse oportet con¬
siderare: facile id diceͥmus
quod sinemagno auts ineullo
labore sumptumo lestuquã
breuissimo tempore confici
potest : pos seautem fieriqđ
quã quã laboris sumptus mo¬
lestiae. longinquitat ds indi
maximas causas habet diffi¬
cultatis. tamen his susceptis
difficultectib conferriatq¬
ad exitum perduci potest: qñm
ergo dehones tate et deutilitate
diximus. Nunc restat ut dehis
rebusquas his attributas. eẽ
dicebimꝰ necessitudine et af¬
fectione ꝑscribamꝰ Puto igit᷑
eẽ hanci necessitudinẽ c̃uinul¬

Expanded text:
rebus non illud solum conficitur, rebus non illud solum conficitur, ut salvae et incolumes, verum etiam, ut amplae atque potentes sint civitates. quare utilitatis duae partes videntur esse, incolumitas et potentia. in- columitas est salutis rata atque integra conservatio; potentia est ad sua conservanda et alterius adtenuanda idonearum rerum facultas. atque in iis omnibus, quae ante dicta sunt, quid fieri et quid facile fieri possit, oportet considerare. facile id dicemus, quod sine magno aut sine ullo labore, sumptu, molestia quam brevissimo tempore confici potest; posse autem fieri, quod, quamquam laboris, sumptus, molestiae, longin- quitatis indigmaximas causas habet difficultatis, tamen his suscep- tis difficultatibus confieri atqad exitum perduci potest. Quoniam ergo de honestate et de utilitate dixi- mus, nunc restat, ut de iis rebus, quas his adtributas esse dicebamus, necessitudine et affectione, perscriba- mus. puto igitur esse hanc necessitudinem, cui nul
Abbreviated transcription (Latin):
utrãq ꝓpt̃rem amicitiã see expe¬
tendas. Amicitiarum aut̃ ratio
qum partim sunt religionibus
uinctȩ pͥartim non sunt et quia par¬
tim ueteres sunt partimnouae
partimab illorũ partimab nr̃o
bene ficio ꝓfectȩ partimutilio¬
res. partimminais utiles excausa¬
rum dignitatibus. extemporũ
oportunitatibus ex officiis ex
religionibus exuetustatibus ha¬
bebitur: Utilitis autem aut in
ta ẽ. aut in contras  is reb: quarł
tuno rerũ multo maxima pars
ad corporis commodũ reuer¬
titur : ut in republici quaedã
sunt ut sic dicam ad corpus ꝑ¬
tinent ciuitatis. ut agripor¬
tus pecumaclassis. nautae
milites socii quibus rebus
in colamitatem aclibertatẽ
retinent ciuitates : Alia eue¬
ro qua eiam quid dam magis
amplum et minus necessariũ
conficiunt : ut urbis & gregia
ex ornatio atq: amplitudo:
Vt quȩ dam excellens pecu¬
mae magnitudo amitiarũ
Ac societatũ multitudo: quib

Expanded text:
utram- que propter rem amicitiam esse expeutram- que propter rem amicitiam esse expetendam. ami- citiarum autem ratio, quoniam partim sunt religioni- bus iunctae, partim non sunt, et quia partim veteres sunt, partim novae, partim ab illorum, partim ab nostro beneficio profectae, partim utiliores, partim minus utiles, ex causarum dignitatibus, ex temporum opportunitatibus, ex officiis, ex religionibus, ex vetu- statibus habebitur. Utilitas autem aut in ta est aut in extrariis rebus; quarum tamen rerum multo maxima pars ad corporis commodum revertitur, ut in re pu- blica quaedam sunt, quae, ut sic dicam, ad corpus pertinent civitatis, ut agri, portus, pecunia, classis, nautae, milites, socii, quibus rebus incolumitatem ac libertatem retinent civitates, aliae vero, quae iam quid- dam magis amplum et minus necessarium conficiunt, ut urbis egregia exornatio atque amplitudo, ut quae- dam excellens pecuniae magnitudo, amicitiarum ac societatum multitudo. quibus
Abbreviated transcription (Latin):
genere honestatis quod¬
ex omni parte propt̃ sepecit᷑
satis dictum ẽ : INune deco
in quoutilitas quoq: adiungit᷑
quod tunchonestum uocamus
dicendum uidetur : Sunt igitur
multa quȩ nos cum dignitate
tunc qq̃ fructus uoducunt: quo
ingenere ẽ. gloria dignitas.
amplitudo amicitia : Cloria ẽ
frequens dealiquo famacũ laudẽ¬
ugits Dignitas: alicuius honesta et cul¬
tuet honore et uerecunda. Di¬
gna auctoritas. Amplitudo
potentia aut maiestatis autal¬
quarum copiarumagna abun¬
dantia : Amicitia uoluntas
erga aliquem rerũ bonarum
illius ipsius causa quem diligit
cum eius pariuoluntate: hic qr
deciuilibus causis loquimur
fructus ad amicitiam adiungi¬
mus. ut eorũ quoq: causa peten¬
da uideatur neforte qui nos
deomnia micitia dicere ex his¬
timans rep̃hendere incipiat :
quã quã sunt qui propt̃ atilitatẽ
modo petendam putant amiti
sime constituatur. alius locus
ert considerandus : Nunc hoc sit
adusumoratorũ re linquatur

Expanded text:
genere honestatis, quodgenere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est. nunc de in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum dignitate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voluntas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate. hic, quia de civilibus causis lo- quimur, fructus ad amicitiam adiungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendere inci- piant. quamquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putant amicitsime constituatur, alius locus erit considerandi. nunc hoc sic ad usum oratorium relinquatur,
Abbreviated transcription (Latin):
ndstua. Modestia ꝑ̃quampudor
honestius curam et stubilẽ
comparat. auctoritatem
Atq haec omnia ꝓpt̃ sesolu
ut nihiladingat᷑ emolum̃ti¬
petenda s̃ : qđ ut demonstret᷑
neq: ad hoc nr̃m institutum
ꝑtinet : et breuitate p̃cipi¬
endi remotũ ẽ : Propt̃ seaũt
uitanda sunt. Non eamodo
quȩ his contraria s̃ ut for¬
titudine ignauia: et iusti¬
tiae. Inustitiae : uerũ etũ
illa quȩ propinquaui detur
et finitima. eẽ absunt aut̃ lon
gis sume quod genus fiden¬
tuae contrarium ẽ. diffiden¬
tia : et ea reuitium .ẽ. audacia
non contrarium sed appositũ
ẽ. ac propinquũ etttõre uitiũ
ẽ: sic unicuiq uirtuti finiti¬
mum. uitium reperietur
Aut certoiam nomine appel¬
latum. ut audacixq̃: fidentie:
ꝑtinacia : quȩ ꝑ seuerantiae
finitima ẽ suꝑstitutio q̃
religiom propinqua ẽiutsi¬
neullo certo nomine quȩ om̃a
ltemuti contraria rerũbona¬
rum inrebus uitandis repo¬
nentur : Ac de eo quidem

Expanded text:
ntur; modestia, per quam pudor ntur; modestia, per quam pudor honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolupetenda sunt. quod ut demneque ad hoc nostrum institutum pertinet, et a brevitate praecipiendi remotum est. Propter se autem vitanda sunt, non ea modo quae iis contraria sunt, ut fortitudini ignavia et iustitiae iniustitia, verum etiam illa, quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem gissume; quod genus ae contrarium est diffidentia et ea re vitium est; audacia non contrarium, sed appositum est ac propinquum et tamen vitium est. sic uni cuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo iam no- mine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitandis reponentur. Ac de eo quidem
Abbreviated transcription (Latin):
constitutũ ẽ legeius ẽ qđ in eo scrip¬
to qđ populo expositũ .ẽ. ut ob¬
seruet continetur: fortitudo .ẽ.
considerata periculorũ susce¬
itio et laborũ ꝑpessio : eius partes̃
magnificentu fidentia patientia
ꝑseuerantia : Alignificantia ẽ :
rerũ magnarũ et excelsarũ cum
animiamplaquadam et splendi¬
da propositione cogitatio atq
honestis in rebus multũ ipseani¬
mus insefiduciaecerta cũ spe
collo cauit: patientia ẽ hone¬
tatis aut utiliatis. causarerũ ar¬
duarum acdifficiliũ uoluntaria
ac diuturna ꝑpessio ꝑseuerati¬
tia ẽ : in ratione bene considerata
stubilis et ꝑpetua ꝑ mansio : tẽpe¬
rantia ẽ rationis in libidinem
atq in alios nonrectos impetus
animi firma et moderata do¬
minatio : eius partes continer¬
tia clem̃tia modestia : Conti¬
nentia ẽ ꝑ quã cupiditas con¬
silu gubernatione regitur :
Clem̃tia ꝑquã animi temere
in odiuma licuius in lectionis
concitati comitate retinent᷑ :¬

Expanded text:
constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum ma- gnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque am magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe con- locavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata domina- tio. eius partes continentia, clementia, modestia. con- tinentia est, per quam cupiditas consilii gubernatione regitur; clementia, per quam animi temere in odium alicuius  iniectionis concitati comitate retine
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit. Aut nũ eius modi sit̃
factumut nisi fecisset supplicio
dignus eẽt nuncquia fecerit
p̃mio Autnũ antetẽpus p̃miũ
petat et spemincertã certoue¬
dic etp̃tio. Aut nũ qđ suppliciũ
aliquoduitet eo p̃miũ postu¬
let utide se p̃iudiciũ factũ eẽ
uideatur. in p̃mii aut genere
quid et quantũ et quã obrempos¬
tulecur et quo et quanto quaeq:
res p̃mio dignasit considerabit᷑
Deinde apud maiores quib homi¬
nib: et quib: decausis. talis honos
habitus sit quereretur. De in¬
deneis honos nimium ꝑuaget᷑:
Atq hic eiꝰ qui contra aliquẽ
p̃mium postulantẽ dicet. locis
erit cõmunis p̃mia uirtutis et
officu saneta et casta. eẽ opor¬
tere neq: ea autcũ improbis
cõmunicare. aut in mediocrib:
hominib: ꝓuulgari : et alt̃ min:¬

Expanded text:
fecerit; aut num eiusmodi sit fecerit; aut num eiusmodi sit factum, ut, nisi fecisset, supplicio dignus esset, non, quia fecerit, praemio; aut num ante tempus praemium petat et spem incertam certo venditet pretio; aut num, quod supplicium ali- quod vitet, eo praemium postulet, uti de se praeiudi- cium factum esse videatur. In praemii autem genere, quid et quantum et quam- obrem postuletur et quo et quanto quaeque res prae- mio digna sit, considerabitur; deinde, apud maiores quibus hominibus et quibus de causis talis honos habi- tus sit, quaeretur; deinde, ne is honos nimium pervul- getur. atque hic eius, qui contra aliquem praemium postulantem dicet, locus erit communis: praemia vir- tutis et officii sancta et casta esse oportere neque ea aut cum inprobis communicari aut in mediocribus hominibus pervulgari; et alt
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ in p̃miigenus in fa¬
cultates : bene ficia ex suaui
ex tẽpore exanimo ei qui fe¬
cit ex casu considerantur.
ex suaui quȩrentur hoc modo
magna. anparua facilia an
difficilia singularia sint an
uulgaria uera anfalsa qua¬
dim ex oratione honestent᷑
Extẽpr̃ aut̃ sitũ cũ indigerem
cũ ceteri non possent Aut nol¬
lent opitu larisitũ cũ spes
deseruis set : ex animosi ñ
sui commodicausa sieo con¬
silio fecitom̃a ut hoc confi¬
cere posset ex casu sinon
fortuna sed industria faccũ
uidebitur. Aut siindustriȩ
fortuna obstitisse . In homi¬
nẽ aut̃ quib: rationibus uixe¬
rit quid sumtus in eã rem
aut laboris in sũpserit . et¬
quidaliquando tule fece¬
rit. nũ alieni luboris aut de¬
orũ bonitatis p̃miũ sibipostu¬
let Nũ aliquantdo ipsetalẽ
ob causã aliquẽ p̃mio affici
ne gariso portere. aut nũiã
satis proeo quod fecerit
honos habitus sit. Autnum
necesse fuerie co facere id qđ

Expanded text:
hominem, in praemii genus, in fahominem, in praemii genus, in facultates. Beneficia ex sua vi, ex tempore, ex animo eius, qui fecit, ex casu considerantur. ex sua vi quaerentur hoc modo: magna an parva, facilia an difficilia, singu- laria sint an vulgaria, vera an falsa quadam exornatione honestentur; ex tempore autem, si tum, cum indigeremus, cum ceteri non possent aut nollent opi- tulari, si tum, cum spes deseruisset; ex animo, si non sui commodi causa, si eo consilio fecit omnia, ut hoc conficere posset; ex casu, si non fortuna, sed indu- stria factum videbitur aut si industriae fortuna obsti- tisse. In hominem autem, quibus rationibus vixerit, quid sumptus in eam rem aut laboris insumpserit; ecquid aliquando tale fecerit; num alieni laboris aut deorum bonitatis praemium sibi postulet; num aliquando ipse talem ob causam aliquem praemio affici negarit opor- tere; aut num iam satis pro eo, quod fecerit, honos habitus sit; aut num necesse fuerit ei facere id, quod
Abbreviated transcription (Latin):
naturam cognouerit genere
et prima confirmatione eas in¬
telliget dis sidere. caeteris
aut̃ partib: aptas int̃se omnes
et aliam in alia implicatãui deb̵:
Nunc de p̃mis consideremus. luci¬
nius crassus consul quosdam
inciteriore gallia nullo in lus¬
trineq: certoduce neq eo no¬
mine neq: numero p̃ditus ut dig¬
nieent qui ostes pr̃. eẽ dice¬
rentur quitunc excursi onib
et litrociniis infestĩ prouinciã
redderent. consectatus ẽ et
confecitromam redit triũphũ
absenatu postulat: hic et inde¬
p̃catione nihil ad nos attinet
rationibus et confirmationib
rationũ supponendis adiudi¬
nisialia qꝗ incidet consti¬
tutio constitutionis simplex
erit iudicatio et inquaesti¬
oneipsa continebit᷑ inde p̃¬
catione huius modi oporteatne
poena affici in hachuius modi opor¬
teatne darip̃miũ: Nc̃ ad p̃mu questionẽ
appositos locosex ponem: Ratio igitur
p̃mii quattuor ẽ in partes
distributa. In beneficia in

Expanded text:
naturam cognoverit, genere naturam cognoverit, genere et prima conformatione eas intelleget dissidere, ceteris autem partibus aptas inter se omnes et aliam in alia impli- catam videbit. Nunc de praemiis consideremus. L. Licinius Crassus consul quosdam in citeriore Gallia nullo inlustri neque certo duce neque eo nomine neque numero praeditos, uti digni essent, qui hostes populiren- tur, qui tamen excursionibus et latrociniis infestam provinciam redderent, consectatus est et confecit. Ro- mam redit: triumphum ab senatu postulat. hic et in deprecatione nihil ad nos attinet rationibus et infir- mationibus rationum subponendis ad iudinisi alia quoque incidet constitutio aut pars constitutionis, simplex erit iudi- catio et in quaestione ipsa continebitur: in depreca- tione, huiusmodi: oporteatne poena affici? in hac, huiusmodi: oporteatne dari praemium? Nunc ad praemii quaestionem appositos locos ex- ponemus. ratio igitur praemii quattuor est in partes distributa: in beneficia, in
Abbreviated transcription (Latin):
Anim: inquendam errorẽ
deferat᷑ : Quid etiam nobis
exeo genere restet et qua¬
rerestet ad monendũ uidet᷑:
iuridiciulẽ causã eẽ dice¬
bamus inqua a equi et iniqui
natura et pͥmia aut poenȩ
ratio quereretur : eas causas
in quibus deaequo etimquo
quȩritur ex posuimus. res¬
tat nunc ut de p̃mio et depoe¬
na explicemꝰ : Sunt enĩmul¬
tae ciusa eq̃ ex p̃miialicuus
petione constant : Namet
apudiudices de p̃mio saepe
accusatorũq̃rit᷑ eta senatu
auta consilio aliquod p̃miũ
saepe petit᷑: Ac neminẽ con¬
ueniet arbi trarinos cũ aliqđ
exẽplũ ponam: qđ insenatu
agat᷑ ab iudiciali genere
exemplorũ recedere : quic¬
quidenĩ homine probando
aut improbando dr̃ cũ ad
eam dictionẽ sententiarum
q̃q̃ ratio ac cõmodet᷑ id ñ si
pertentiae dictionẽ agitur
deliberatiuũ ẽ sed quia
dehomine satuitur uidicia le
.e habendũ Omnino autẽ quidi¬
ligent̃ omnium causarũ uimet

Expanded text:
animus in quendam errorem animus in quendam errorem deferatur, quid etiam no- bis ex eo genere restet et quare restet, admonendum videtur. Iuridicialem causam esse dicebamus, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaere- retur. eas causas, in quibus de aequo et iniquo quae- ritur, exposuimus. restat nunc, ut de praemio et de poena explicemus. sunt enim multae causae, quae ex praemii alicuius petitione constant. nam et apud iudi- ces de praemio saepe accusatorum quaeritur et a se- natu aut a consilio aliquod praemium saepe petitur. ac neminem conveniet arbitrari nos, cum aliquod exemplum ponamus, quod in senatu agatur, ab iudi- ciali genere exemplorum recedere. quicquid enim de homine probando aut inprobando dicitur, cum ad eam dictionem sententiarum quoque ratio accommodetur, id non, si per sententiae dictionem agitur, delibera- tivum est; sed, quia de homine statuitur, iudiciale est habendum. omnino autem qui diligenter omnium cau- sarum vim et
Abbreviated transcription (Latin):
tia facta dicet ipsũ in mise¬
ricordẽ suꝑbũ fuisse et si
poterit ostendet sẽ ꝑ inimi¬
cũ fuisse etamicũ fierinul¬
lomodo possessibeneficia
proferet aut aliqua de
causa facta ñ propt bene¬
uolentiam demonstrabit
Aut postea odium eẽ acre
susceptũ aut illa om̃a ma¬
le ficiis eẽ deleta auele¬
uiora beneficia quã male
ficia. Aut cũbeneficiis ho¬
nos habitus sit promale
ficio poenã sumi oportere:
Dein deturpe eẽ auit un utile
ignosci. Deinde dequo ut
potestus eẽt saepe optarin
in eum potestatẽ ñ uti sũ mam
eẽ stultitiam cogitareo por¬
tere q: animũ in eũ et qđ op
time habuerint: Locus aũt
cõmumiserit indignatioma¬
leficii: et alt̃ eorũ misere¬
ri oportere qͥ ꝓpt̃ fortu¬
nam ñ ꝓpt̃ malitiã in mise¬
riis sint . Qñ mergo inge¬
nerali constitutione tam¬
diu ꝓpt̃ eiꝰ parciũ multitudi¬
nẽ commoramur. Ne forte
uariaetate et dissimilitu¬
dine rerũ deductus alicuiꝰ

Expanded text:
tia facta dicet; ipsum inmisetia facta dicet; ipsum inmisericordem, superbum fuisse; et, si poterit, ostendet semper inimicum fuisse et amicum fieri nullo modo posse. si beneficia proferet, aut aliqua de causa facta, non propter benivolentiam demonstrabit, aut postea odium esse acre susceptum, aut illa omnia maleficiis esse deleta, aut leviora beneficia quam male- ficia, aut, cum beneficiis honos habitus sit, pro male- ficio poenam sumi oportere. deinde turpe esse aut inutile ignosci. deinde, de quo ut potestas esset saepe optarint, in eum  ob potestatem non uti summam esse stultitiam; cogitare oportere, quem animum in eum et quod odium habuerint. Locus autem communis erit indignatio maleficii et alter eorum misereri oportere, qui propter fortunam, non propter malitiam in miseriis sint. Quoniam ergo in generali constitutione tamdiu prop- ter eius partium multitudinem commoramur, ne forte varietate et dissimilitudine rerum diductus alicuius
Abbreviated transcription (Latin):
Postea si facultas erit se aut
consanguine im autiam ama¬
iorib: in primis amicũ eẽ de¬
monstrabit et amplitudinẽ
sua e uoluntutis nobilitatẽ
generis eorũ qui sesaluũ
ueliñ dignitutẽ ostendere
et cetera eaq̃ ꝑsonis ad honesta¬
tẽ et amplitudinẽ sunt attribu¬
ta cũ conquestione sinearro¬
gantia inse. eẽ demonstra¬
bit ut honore potius aliquo
quã ullo supplicio dignus eẽ
uideatur : de inde ceteros pro¬
ferre quibus maiora conces
sa delicta sint. Ac multũ ꝓ¬
ficiet si semiseri cordẽ in po¬
testate propensũ a dignoscen¬
dũ fuisse ostendet Atq ip¬
sũ illud peccatũ erit extenu¬
andum ut quã minimũ obfuisse
uideat᷑ et autturpe. aut inu¬
tile demonstrandũ tale de
homine supplicium sumere
Deinde locis cõmunib: mise¬
ricordiam captare opor¬
tebit. ex his p̃ceptisq̃ in pri¬
molibrosunt exposita
Aduersarius aut̃ male ficͥta
augebit nihil prudent̃ sed
om̃a excrudelitate et mali¬

Expanded text:
postea, si facultas erit, se aut postea, si facultas erit, se aut consanguineum  aut iam a maioribus inprimis amicum esse demonstrabit et amplitudinem suae vo- luntatis, nobilitatem generis, eorum, qui se salvum velint, dignitatem ostendere, et cetera ea, quae per- sonis ad honestatem et amplitudinem sunt adtributa, cum conquestione, sine arrogantia, in se esse demon- strabit, ut honore potius aliquo quam ullo supplicio dignus esse videatur; deinde ceteros proferre, quibus maiora delicta concessa sint. ac multum proficiet, si se misericordem in potestate, propensum ad igno- scendum fuisse ostendet. atque ipsum illud pecca- tum erit extenuandum, ut quam minimum obfuisse videatur, et aut turpe aut inutile demonstrandum tali de homine supplicium sumere. deinde locis commu- nibus misericordiam captare oportebit ex iis praecep- tis, quae in primo libro sunt exposita. Adversarius autem malefacta augebit: nihil impru- denter, sed omnia ex crudelitate et mali
Abbreviated transcription (Latin):
um et eius Consiliũ diuduc¬
tũ ẽ et magis in hoc quidẽ
ignoscendi quã cognoscendi
postulatioualuit. Nam sẽꝑ
animobono seinpopulũ R
fuis se nontã facile probabat
cũ coniecturali constitutione
uteret᷑ quã ut ppposterius
beneficiũ sibiignosceret᷑
cũ dep̃cationis partis adiunge¬
ret : O portebit igit᷑ eũ qui
sibi ut ignoscatur postulubit.
commemorare siquasua
poterit beneficia et si po¬
terit ostendere eamaiora
ab eo boniquã malipro fec¬
tũ eẽ uideat᷑ de indemaior
suorũ beneficia si qua ex¬
stabunt ꝓferre. deinde os¬
tendere ñ odio neq crudel:¬
tate fecisse quod fecerit sed
aut stultitia aut inpulsuali¬
cuius aut aliqua honesta. aut
probabili causa posteapal¬
liceri et confirmarese et hoc
peccato doctũ. et beneficio
eorũ qui sibi ignoscerent
confirmatum omnitem pr̃
ataliratione a futurum
deindespẽ ostendere aliquo
se in loco magno his quisi bi
concesserint usui futurũ

Expanded text:
um et eius consilium diu dicum et eius consilium diu dictum est, et magis in hoc qui- dem ignoscendi quam cognoscendi postulatio valuit. nam semper animo bono se in populum Romanum fuisse non tam facile probabat, cum coniecturali con- stitutione uteretur, quam ut propter posterius bene- ficium sibi ignosceretur, cum deprecationis partes ad- iungeret. Oportebit igitur eum, qui sibi ut ignoscatur, postu- labit, commemorare, si qua sua poterit beneficia et, si poterit, ostendere ea maioraab eo boni quam mali profectum esse videatur; deinde maiorum suorum beneficia, si qua exstabunt, proferre; deinde ostendere non odio neque crudelitate fecisse, quod fecerit, sed aut stultitia aut inpulsu alicuius aut aliqua honesta aut probabili causa; postea polliceri et confirmare se et hoc peccato doctum et beneficio eorum, qui sibi ignoverint, con- firmatum omni tempore a tali ratione afuturum; de- inde spem ostendere aliquo se in loco magno iis, qui sibi concesserint, usui futurum;
Abbreviated transcription (Latin):
trare . quare parte ei gene¬
ris cũ causã ñ in eo constitueris
uti licebit. ut si proaliquocla¬
ro aut forti uiro cuius in rẽ
publicãmulta sunt bene ficia
dicene possis cũuidearis ñ
uti dep̃catione utitunc ad huno
modũ quod si iuđ hie prosuis
beneficiis prosuostudio qđ
inuos sẽ ꝑhabuit. tali suo
tẽporemultorũ suon recte
factorũ causauni delicto
ut ignos ceretis postularet:
tunc dignũ urã mansuetu¬
dine dignũ uirtute huius. eẽt
uiđ a uobis hancrem hoc pos¬
tulante impetrari : Deinde
augerebeficia licebit et
iuđ ꝑ locũ cõmunẽ adignos¬
cendiuo luntatem ducere
qua rehocgenus quãꝗ iniu¬
dicus non uersitur nisi quadã
ex parte tunc quia et pars
haec ipsa inducenda non nũ¬
quã .ẽ. et in senatu. Aut in con¬
silio saepe omni in genere
tractanda in id qq̃ p̃cepta po¬
nemus. Naminsenatu aut
in consilio desiface diude¬
liberatũ ẽ et de quinto numi¬
torio pullo apud. l opimi¬

Expanded text:
trare. quare parte eius genetrare. quare parte eius generis, cum causam non in eo constitueris, uti licebit; ut si pro aliquo claro aut forti viro, cuius in rem publi- cam multa sunt beneficia, diceres, posses, cum videaris non uti deprecatione, uti tamen, ad hunc modum: quodsi, iudices, hic pro suis beneficiis, pro suo studio, quod in vos semper habuit, tali suo tempore multorum suorum recte factorum causa uni delicto ut ignosce- retis postularet, tamen dignum vestra mansuetudine, dignum virtute huius esset, iudices, a vobis hanc rem hoc postulante impetrari. deinde augere beneficia licebit et iudices per locum communem ad ignoscendi voluntatem ducere. quare hoc genus quamquam in iudiciis non versatur nisi quadam ex parte, tamen, quia et pars haec ipsa inducenda nonnumquam est et in senatu aut in consilio saepe omni in genere tractanda, in id quoque praecepta ponemus. nam in senatu aut in consilio de Syphace diu deliberatum est, et de Q. Numitorio Pullo apud L. Opimi