comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
factus ess& hostilia arma inferrent. Si leniter agendo parum
proficerent: denuntiarent samnitib populiro. senatusq uerbis
ut capua campanisq agro abstinerent. Haec legatis agentib in
concilio samnitũ adeo est ferociter responsum: ut non solũ gesturos
se dicerent id bellum: sed magr̃atus eor e curia egressi: stantib le¬
gatos praefectos tohortũ uocarent: eisq clara uoce imꝑarent: ut
p̾raedatũ in agrum campanũ extemplo proficiscerent᷑: Hac legatio¬
ne romã perlata: positis om̃ium aliar rerum curis prẽs. foetialibus
ad res repetendas missis: belloq quia non redderent᷑ solemni more

Expanded text:
factus esset hostilia arma inferrent; si leniter agendo parum factus esset hostilia arma inferrent; si leniter agendo parum proficerent, denuntiarent Samnitibus populi Romani senatusque uerbis, ut Capua urbe Campanoque agro abstinerent. haec legatis agentibus in concilio Samnitium adeo est ferociter responsum, ut non solum gesturos se esse dicerent id bellum sed magistratus eorum e curia egressi stantibus legatis praefectos cohortium uocarent iisque clara uoce imperarent ut praedatum in agrum Campanum extemplo proficiscerentur. hac legatione Romam relata, positis omnium aliarum rerum curis patres fetialibus ad res repetendas missis, belloque, quia non redderentur, sollemni more
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃a certe defendetis. Itaq populũ campanũ: urbẽq capua agros
passuri.Sub haec dicta omnes manus ad consulem tendentes: ple¬¬
ni lacrimar in uestibuli curiae procubuerũt. Cõmoti sunt pr̃es
uite fortunaꝵ humanarz si ille praepotens opibus populus luxura
suꝑbiaque clarus. ab quo paulo ante auxiliũ finitimi petissent
adeo in fractos gererent animos: ut se ipẽ suaq omnia potestatis a.¬
lieni facerent: Tum iam fides agi uisa deditos non prodi: ne factuꝵ
equa samnitiũ populum censebãt: si agrum urbẽq ꝑ deditionem
factam populi ro. oppugnarent. Legatos itaque extẽplo mitti ad
samnites placuit. Data mandata sunt: ut preces campanoꝵ re¬
sponsũ senatus amiciti& samnitũ memoris. Dedicionẽ factam po
stremo samnitib expromerent. peterent pro sonetate amicitiaq
ut decdiditiis suis parcerent. neque in eum agrum qui populi. ro

Expanded text:
uestra certe defendetis; itaque populum Campanum urbemque Capuam, agros, uestra certe defendetis; itaque populum Campanum urbemque Capuam, agros, passuri'. sub haec dicta omnes, manus ad consules tendentes, pleni lacrimarum in uestibulo curiae procubuerunt. commoti patres uice fortunarum humanarum, si ille praepotens opibus populus, luxuria superbiaque clarus, a quo paulo ante auxilium finitimi petissent, adeo infractos gereret animos, ut se ipse suaque omnia potestatis alienae faceret. tum iam fides agi uisa deditos non prodi; nec facturum aequa Samnitium populum censebant, si agrum urbemque per deditionem factam populi Romani oppugnarent. legatos itaque extemplo mitti ad Samnites placuit. data mandata, ut preces Campanorum, responsum senatus amicitiae Samnitium memor, deditionem postremo factam Samnitibus exponerent; peterent pro societate amicitiaque, ut dediticiis suis parcerent neque in eum agrum qui populi Romani
Abbreviated transcription (Latin):
aut de ur̃is futuris sotiis atque amicis: aut nusꝗͣ ullis futuris nobis
consulite. Sũmotis deinde legatis cum consultus senatus ess&. &si
magnae ꝑti urbs maxima atq: opulentissima: italiae uberrimui
ager mariq propinquus: ad uarietates annonae horreũ ppłi .ro.
fore uidebatur: tñ tanta utilitate: fides antiquior fuit: respõdit¬
que ita ex auctoritate senatus consul. Auxilio uos campani se¬
natus dignos cens&: sed ita uobiscum amicitiam institui par est:
ne qua uetustior amicitia ac sotietas uioletur.Samnites nobiscũ
fcedere iuncti sunt. Itaq arma deos prius ꝗͣ homines iuolaturi,
aduersus samnites uobis negamus. Legatos sicut fas uisq est ad
socios. atque amicos: pectatum mittemus: ne qua uobis uis fiat. Ad
ea princeps legationis. sic.ni. domũ mandatum attulerãt, qñ qđ
inquit nr̃a tueri aduersus uim atq iniuriã iusta ui non uultis:

Expanded text:
aut de uestris futuris sociis atque amicis aut nusquam ullis futuris nobis aut de uestris futuris sociis atque amicis aut nusquam ullis futuris nobis consulite.' summotis deinde legatis, cum consultus senatus esset, etsi magnae parti urbs maxima opulentissimaque Italiae, uberrimus ager marique propinquus ad uarietates annonae horreum populi Romani fore uidebatur, tamen tanta utilitate fides antiquior fuit responditque ita ex auctoritate senatus consul. 'auxilio uos, Campani, dignos censet senatus; sed ita uobiscum amicitiam institui par est, ne qua uetustior amicitia ac societas uioletur. Samnites nobiscum foedere iuncti sunt; itaque arma, deos prius quam homines uiolatura, aduersus Samnites uobis negamus; legatos, sicut fas iusque est, ad socios atque amicos precatum mittemus, ne qua uobis uis fiat.' ad ea princeps legationis—sic enim domo mandatum attulerant—'quando quidem' inquit, 'nostra tueri aduersus uim atque iniuria iusta ui non uoltis,
Abbreviated transcription (Latin):
possumus. Quicꝗd deinde habuerimus. quicꝗd ip̃i fuerimus urm
id omne existimaturi. Uobis arabitur ager campanus: uobis capua
urbs frequẽtabitur conditoꝵ parentũ deoꝵ ĩmortaliũ nuo erins
nobis. Nulla colonia ur̃a erit quae nos obsequio erga uos: fideque
super&. Annuite pr̃es conscripti nutũ numẽq ur̃um inuictũ cã¬
Panis & iubere sperare in columẽ capuam futurã. Qua frequẽtia
omniũ gener multitudinis prosequente creditis nos illinc profcõs:
ꝗͣ omnia uotoꝵ lacrimarq plena reliquisse: in qua nũc expe¬
ctatione senatũ populũ que campanũ. coniuges. liberosq nr̃os
esse: Stare omnẽ multitudinẽ ad portas uiam hinc referente pro¬
spectantes. certũ habeo. Quid illis uos prẽs con. solicitis ac penden¬
tibus animis renuntiare iubeatis.Alter responsum salutẽ. uicto¬
riam lucem.& libertatem: Alterz ominari horreo quae ferat proiñ

Expanded text:
possumus, quidquid deinde habuerimus, quidquid ipsi fuerimus, uestrum possumus, quidquid deinde habuerimus, quidquid ipsi fuerimus, uestrum id omne existimaturi. uobis arabitur ager Campanus, uobis Capua urbs frequentabitur; conditorum, parentium, deorum immortalium numero nobis eritis; nulla colonia uestra erit, quae nos obsequio erga uos fideque superet. adnuite, patres conscripti, nutum numenque uestrum inuictum Campanis et iubete sperare incolumem Capuam futuram. qua frequentia omnium generum multitudinis prosequente creditis nos illinc profectos? quam omnia uotorum lacrimarumque plena reliquisse? in qua nunc exspectatione senatum populumque Campanum, coniuges liberosque nostros esse? stare omnem multitudinem ad portas uiam hinc ferentem prospectantes certum habeo. quid illis nos, patres conscripti, sollicitis ac pendentibus animi renuntiare iubetis? alterum responsum salutem uictoriam lucem ac libertatem; alterum—ominari horreo quae ferat. proinde ut
Abbreviated transcription (Latin):
oppugnatũ ueniunt. Ansi ultio irae haec & non occasio cupiditatis ex¬
plenda essent. Parum fuit quod semel in sedicino agro. iter in cam¬
paniã ipam legiones nr̃as cecidere: Quae est tam ista infesta ira: ꝗͣ ꝑ
duas aties fusas sanguis explere non potuerit: Adde huc populationẽ
agroꝵ. praedas hominũ atque pecudum actas: incendia uillar ac ru¬
inas. omnia ferro ignique uastata. Haeccine ira explere non potuit. sed
cupiditas explenda est. Ea ad pugnandã capuã causa rapit. aut de¬
lere urbem pulcherrimã aut ip̃i possidere nolinit.Sed uos potius roma¬
ni benefino ur̃o occupate eam: ꝗͣ illos hr̃e ꝑ malefitiũ sinatis. Nõ loqͦr
apud recus antẽ iusta bella populũ. sed tm̃ si ostenderitis auxilia ur̃a
ne bello quid arbitror uobis opus fore. usque ad nos contẽptus sãnitiũ
ꝑuenit: supra non ascendit. Itaque umbra ur̃a auxilii romani tegi

Expanded text:
oppugnatum nos ueniunt. an, si ultio irae haec et non occasio cupiditatis exoppugnatum nos ueniunt. an, si ultio irae haec et non occasio cupiditatis explendae esset, parum fuit quod semel in Sidicino agro, iterum in Campania ipsa legiones nostras cecidere? quae est ista tam infesta ira quam per duas acies fusus sanguis explere non potuerit? adde huc populationem agrorum, praedas hominum atque pecudum actas, incendia uillarum ac ruinas, omnia ferro ignique uastata. hiscine ira expleri non potuit? sed cupiditas explenda est. ea ad oppugnandam Capuam rapit; aut delere urbem pulcherrimam aut ipsi possidere uolunt. sed uos potius, Romani, beneficio uestro occupate eam quam illos habere per maleficium sinatis. non loquor apud recusantem iusta bella populum; sed tamen, si ostenderitis auxilia uestra, ne bello quidem arbitror uobis opus fore. usque ad nos contemptus Samnitium peruenit, supra non ascendit; itaque umbra uestri auxilii, Romani, tegi
Abbreviated transcription (Latin):
spondet uirtus atque fortuna ur̃a: continens imperiũ usq ad nos
habebitis. Acerbum ac miserꝵ est quod fateri nos fortuna nr̃a cogit.
Eo uentũ est pr̃es conscripti: ut aut amicoꝵꝵ aut inimicor campani
simus. Si defenditis ur̃i: si deseritis samnitũ erimus. Capuam ergo
& tampaniã omnem ur̃is an samnitũ uirib accedere malitis deli¬
berate. Omnib quid romani urãm misericordiã: ur̃mque auxilium
aequũ est petere. his. ni maxime qui ab se implorantibus aliis auxiliũ
dum supra uires suas praestant: Omnes ip̃i in hanc necessitatẽ uenerũt
& ꝗ̃ pugnauimus uerbo pro sidicinis. re pro nobis: cum uiderimus
finitimũ populum nefario latrocinio samnitũ peti & ubi cõflagrass&
sidicini ad nos traiectuꝵ illud incendiũ esse. Nec.ii. nunc ꝗa dolent
iniuriã acceptam samnites. sed quia gaudent oblatam sibi esse causã

Expanded text:
spondet et uirtus et fortuna uestra, continens imperium usque ad nos spondet et uirtus et fortuna uestra, continens imperium usque ad nos habebitis. acerbum ac miserum est quod fateri nos fortuna nostra cogit: eo uentum est, patres conscripti, ut aut amicorum aut inimicorum Campani simus. si defenditis, uestri, si deseritis, Samnitium erimus; Capuam ergo et Campaniam omnem uestris an Samnitium uiribus accedere malitis, deliberate. omnibus quidem, Romani, uestram misericordiam, uestrum auxilium aequum est patere, iis tamen maxime, qui eam implorantibus aliis auxilium dum supra uires suas praestant, †omnes† ipsi in hanc necessitatem uenerunt. quamquam pugnauimus uerbo pro Sidicinis, re pro nobis, cum uideremus finitimum populum nefario latrocinio Samnitium peti et, ubi conflagrassent Sidicini, ad nos traiecturum illud incendium esse. nec enim nunc, quia dolent iniuriam acceptam Samnites sed quia gaudent oblatam sibi esse causam,
Abbreviated transcription (Latin):
colamus oportet: ne ingrani atque omni ope diuina humanaq indi¬
qni indeamur. Neque hercule quod sãnites priores amici soniq uobis
facti sunt ad id ualere arbitramur: ne nos in amicinã recipiamur.
sed ut uetustare & gradu honoris nos praestent. Neq .ii. stedere sãmi¬
tum nequa ope noua iũgeretis foedera cautũ est. Fuit quid̃ apud noᷤ
semꝑ saris iusta causa amicitia uelle uobiscum amicũ esse qui uos
appeter& tampani &si fortuna praesens magnifice loqui prohabet.
non urbis amplitudine. non agri ubertate ullo populo praeter ꝗͣ uobis
cedentes. Haud parua ut arbitror actessio bonis reb ur̃is si in ami¬
citiam ur̃am uenimuus. Equis uolscisque alternis hostib huius ur¬
bis qñcunq se mouerint ab tergo erimus. & quod uos pro salute⁊
nrã priores feteritis. id nos pro imꝑio ur̃o & gloria semꝑ fatemus
subactis gentib quae inter uos nosque sunt. Quod prope diẽ futur

Expanded text:
colamus oportet, ne ingrati atque omni ope diuina humanaque indicolamus oportet, ne ingrati atque omni ope diuina humanaque indigni uideamur. neque hercule, quod Samnites priores amici sociique uobis facti sunt, ad id ualere arbitror ne nos in amicitiam accipiamur sed ut ii uetustate et gradu honoris nos praestent; neque enim foedere Samnitium, ne qua noua iungeretis foedera, cautum est. fuit quidem apud uos semper satis iusta causa amicitiae, uelle eum uobis amicum esse qui uos appeteret: Campani, etsi fortuna praesens magnifice loqui prohibet, non urbis amplitudine, non agri ubertate ulli populo praeterquam uobis cedentes, haud parua, ut arbitror, accessio bonis rebus uestris in amicitiam uenimus uestram. Aequis Uolscisque, aeternis hostibus huius urbis, quandocumque se mouerint, ab tergo erimus, et quod uos pro salute nostra priores feceritis, id nos pro imperio uestro et gloria semper faciemus. subactis his gentibus quae inter nos uosque sunt, quod propediem futurum
Abbreviated transcription (Latin):
ut facilis uictoria & praedȩ atque gliae plus ess& tifatã ĩmi¬
nentem tapuae collem cu praesidio firmo occupassent descẽtde¬
runt. Inde quadrato agmine in planinẽ quae capua tifatãq
interiat&. ibi rursus atie dimicatũ: aduersoq proelio cãpani
intra moenia compulsi: cũ robore iuuentutis suae absciso nulla pro¬
pinqua spes ess&. coacti sunt ab romanis petere auxiliũ. Legati
introducti insenatum maxime in hanc sententiã locuti sũt.Popu¬
lus nos campanus legatos ad uos prẽs misit: amicitiã inppetuum
auxilium praesens a uobis petitum. Quam si scdis nr̃is reb petissemꝰ
sicut coepta celerius: ita infirmiore uinculo contracta ess&. Tũc enĩ
ut qui ex aequo nos uenisse in amicitiã meminissemus amici forsitã
piter subiecti atque subnoxii nimis essemus. At nũc misericordia
ur̃a conciliati auxilioq in dubiis rebus defensi benefinũ ꝙͦ acceptũ

Expanded text:
aeque facilis uictoria, praedae atque gloriae plus esset, Tifata, immiaeque facilis uictoria, praedae atque gloriae plus esset, Tifata, imminentes Capuae colles, cum praesidio firmo occupassent, descendunt inde quadrato agmine in planitiem quae Capuam Tifataque interiacet. ibi rursus acie dimicatum; aduersoque proelio Campani intra moenia compulsi, cum robore iuuentutis suae acciso nulla propinqua spes esset, coacti sunt ab Romanis petere auxilium. legati introducti in senatum maxime in hanc sententiam locuti sunt. 'populus nos Campanus legatos ad uos, patres conscripti, misit amicitiam in perpetuum, auxilium in praesens a uobis petitum. quam si secundis rebus nostris petissemus, sicut coepta celerius, ita infirmiore uinculo contracta esset; tunc enim, ut qui ex aequo nos uenisse in amicitiam meminissemus, amici forsitan pariter ac nunc, subiecti atque obnoxii uobis minus essemus; nunc, misericordia uestra conciliati auxilioque in dubiis rebus defensi, beneficium quoque acceptum
Abbreviated transcription (Latin):
ribus hostiũ & propinquitate uel regionũ uł tẽpor spatio: ꝗ¬
bus bellatum dicentur. Nanque eo anno aduersus sannitem
gentem: opib armisq ualidã. Mota arma samnitiũ bellum
ancipiti marte gestum pyrrhus hostis pyrrhũ pene secuti.
Quanta reri moles quotiens in extrema periculoꝵ uentũ ut in
hanc magnitudinẽ quae uix sustinetur erigi impiũ poss&.
Belli aut̃ causa cum sãnitib romanis cũ societate amicitiaq
iuncti essent, extrinsecus uenit: non orta inter ip̃os est.Sãnites
sidicinis iniusta arma quia uirib plus poterant cũ intulissẽt
coacti in opes ad opulentor auxiliũ confugere: campanis sese cõ¬
iungunt. Campanũ magis nomẽ ad praesidium sotior ꝗͣ uires cũ
attulisse uiuentes luxu ab duratis usu armoꝵ in siditino pul¬
si agro inse deinde molem omnẽ belli uerterunt. Nã sanites
omissis sidicinis ipãm arcem finitimor campanor adorti: iñ

Expanded text:
ribus hostium et longinquitate uel regionum uel temporum spatio quiribus hostium et longinquitate uel regionum uel temporum spatio quibus bellatum est dicentur. namque eo anno aduersus Samnites, gentem opibus armisque ualidam, mota arma; Samnitium bellum ancipiti Marte gestum Pyrrhus hostis, Pyrrhum Poeni secuti. quanta rerum moles. quotiens in extrema periculorum uentum, ut in hanc magnitudinem quae uix sustinetur erigi imperium posset. belli autem causa cum Samnitibus Romanis, cum societate amicitiaque iuncti essent, extrinsecus uenit, non orta inter ipsos est. Samnites Sidicinis iniusta arma, quia uiribus plus poterant, cum intulissent, coacti inopes ad opulentiorum auxilium confugere Campanis sese coniungunt. Campani magis nomen ad praesidium sociorum quam uires cum attulissent, fluentes luxu ab duratis usu armorum in Sidicino pulsi agro in se deinde molem omnem belli uerterunt. namque Samnites, omissis Sidicinis ipsam arcem finitimorum Campanos adorti, unde
Abbreviated transcription (Latin):
cautos adorti. ceperunt. Anno postꝗͣ uota erat saedes Monetae
deditatur E.M. Rutilio .iiiꝰ.t. Manlio Torquato .iiꝰ. consulibus.
Prodigiũ extemplo dedicationẽ secutũ simile uetusto mõtis al¬
bani prodigio. Nam & lapidib pluit. & nox interdiu uisa
intendi. Libris quoq inspectis cum plena religione ciuitas eẽt.
senatui placuit tlictatorẽ feriaꝵ constituendaꝵ tausa dici
Dictus ualerius Dublicola. Mag̃r equitũ ei &. fabius ambustus
datus est. Non tm̃ tribus supplicatũ ire placuit: sed finitimos ẽ
populos: ordoq: is quo quisque die supplicare statutus.Iuditia
eo anno populi tristia in foeneratores facta: quib ab aedilibus
dictae dies essent traduntur. Et res haud ulla insigni ad memo¬
riam causa: ad interregnũ rediit. Ex interregno ut id actũ
uideri posse: ambo patricii consules creati sunt. M. Ualerius tor¬
uus.iiiͦ &A. Cornelius tossus. Maiora iam hinc bella & ui.¬

Expanded text:
cautos adorti, ceperunt. anno postquam uota erat aedes Monetae cautos adorti, ceperunt. anno postquam uota erat aedes Monetae dedicatur C. Marcio Rutulo tertium T. Manlio Torquato iterum consulibus. prodigium extemplo dedicationem secutum, simile uetusto montis Albani prodigio; namque et lapidibus pluit et nox interdiu uisa intendi; librisque inspectis cum plena religione ciuitas esset, senatui placuit dictatorem feriarum constituendarum causa dici. dictus P. Ualerius Publicola ; magister equitum ei Q. Fabius Ambustus datus est. non tribus tantum supplicatum ire placuit sed finitimos etiam populos, ordoque iis, quo quisque die supplicarent, statutus. iudicia eo anno populi tristia in feneratores facta, quibus ab aedilibus dicta dies esset, traduntur; et res haud ulla insigni ad memoriam causa ad interregnum redit. ex interregno, ut id actum uideri posset, ambo patricii consules creati sunt, M. Ualerius Coruus tertium A. Cornelius Cossus . maiora iam hinc bella et ui
Abbreviated transcription (Latin):
nominis latini ess&. Dictator uelut aduersus armatũ iã latiũ.
L.furius creatus. Magr̃m equitũ t. Manliũ Capitolinũ dixit.
Et tum quod per magnos tumultus fieri solitũ erat: iustitio in¬
dicto: delectus sine uacationib habitus ess&: legiones quantũ
maturari potuit in aruncũ ductae. Ibi praedonũ magis. ꝗͣ hostiũ
animi muenti.Prima itaq atie debellatũ est. Dictator tũ quia
ultro bellũ intulerant & sine detrectatione se tertamĩ offerebãt:
deoꝵ quoq opes adhibendas ratus: inter ipãm dimicationẽ aedẽ
lunoni Monetae. eius damnatus uoti cuius uictor romã reuer¬
tiss& dictatura se abdicauit. Senatus duũuiros ad eam aedem
pro amplitudine populi ro.faciendã creari iussit. Locus ĩ atce
destinatus: quae area aediũ M.Manlii tapitolim fuit. Consules
dictatoris exercitu ad bellũ uolscũ uersi. Soram ex hostib in¬

Expanded text:
nominis Latini esset, dictator—uelut aduersus armatum iam Latium— nominis Latini esset, dictator—uelut aduersus armatum iam Latium— L. Furius creatus magistrum equitum Cn. Manlium Capitolinum dixit; et cum—quod per magnos tumultus fieri solitum erat—iustitio indicto dilectus sine uacationibus habitus esset, legiones quantum maturari potuit in Auruncos ductae. ibi praedonum magis quam hostium animi inuenti; prima itaque acie debellatum est. dictator tamen, quia et ultro bellum intulerant et sine detractatione se certamini offerebant, deorum quoque opes adhibendas ratus inter ipsam dimicationem aedem Iunoni Monetae uouit; cuius damnatus uoti cum uictor Romam reuertisset, dictatura se abdicauit. senatus duumuiros ad eam aedem pro amplitudine populi Romani faciendam creari iussit; locus in arce destinatus, quae area aedium M. Manli Capitolini fuerat. consules dictatoris exercitu ad bellum Uolscum usi Soram ex hostibus, in
Abbreviated transcription (Latin):
moueretur: copiis octurrissent: nulla mora inter infensos diutino
odio dimitandi facta est. Uolsci ferotior ad rebellandũ: ꝗͣ ad
bellandum gens. certamine uicti. fuga effusa satrici moenia pe¬
tunt. Et ne in muris quid satis firma spe cum corona militũ cin-¬
cta iam scalis caperetur urbs ad quatuor milia praeter multitu.¬
dinem imbellem sese dedidere. Oppidũ dirutũ atq incensũ
ab aecde tm̃ matris matuta abstinuere ignem. Praeda om̃is militi
data. Extra praedam quatuor milia delitor habita. Cos uictor
consul ante turr triũphans egit: uenditisque deinde magnã
pecuniam in erariũ redegit. Sunt qui hanc multitudinẽ capti¬
uam seruor fuisse scribant. Id que magis uere siłe est:ꝗͣ dedi-¬
tos ueniisse. Nos consules secuti sunt M. fabius drusus: Seruius
Sulpitius tamerinus. Aruntũ inde bellum, a repentina popula¬
tione captum: metuq ne id factũ populi unius consiliũ omnis

Expanded text:
moueretur, copiis occurrissent, nulla mora inter infensos diutino moueretur, copiis occurrissent, nulla mora inter infensos diutino odio dimicandi facta est. Uolsci, ferocior ad rebellandum quam ad bellandum gens, certamine uicti fuga effusa Satrici moenia petunt; et ne in muris quidem satis firma spe, cum corona militum cincta iam scalis caperetur urbs, ad quattuor milia militum praeter multitudinem imbellem sese dedidere. oppidum dirutum atque incensum: ab aede tantum Matris Matutae abstinuere ignem: praeda omnis militi data. extra praedam quattuor milia deditorum habita; eos uinctos consul ante currum triumphans egit; uenditis deinde magnam pecuniam in aerarium redegit. sunt qui hanc multitudinem captiuam seruorum fuisse scribant, idque magis ueri simile est quam deditos uenisse. hos consules secuti sunt M. Fabius Dorsuo Ser. Sulpicius Camerinus . Auruncum inde bellum ab repentina populatione coeptum; metuque ne id factum populi unius consilium omnis
Abbreviated transcription (Latin):
tini diruerant. Et cum cartaginensib legatis Romae foedus ictũ
cum amicitiã ac sotietatem pętentes uenissent idẽ domi otiũ fo¬
risque mansit. T.Manlio torquato scđo E. plantio consulib.
Semi untiariũ tm̃ ex untiario foenus factum: & in pensiones a¬
quas in trienniũ ita ut quarta praesens ess&x solutio aeris alieni:
dispensata est. Et sic quoq: ꝑte plebis affecta fides tñ publica
priuatis difficultatib potius ad curã senatui fuit. leuate maxiẽ
res. quia tributo ac delectu suꝑsessum. Tertio anno post Satri¬
cum restitutum a uolscis. M Ualerius Toruus scđo consul cũ.
Petilio factus: cum ex latio nuntiatũ ess&: legatos ab Antio cir-¬
cũire populos latinoꝵ ad concitandũ bellũ prius ꝗͣ plus hostiũ
fier& uolscis inferre arma iussus ad Satricũ exercitu infesto ꝑgit.
Quo cum antiates aliisq uolsci. praeꝑatis iam ante: si quid a roma

Expanded text:
tini diruerant. et cum Carthaginiensibus legatis Romae foedus ictum, tini diruerant. et cum Carthaginiensibus legatis Romae foedus ictum, cum amicitiam ac societatem petentes uenissent. idem otium domi forisque mansit T. Manlio Torquato ii† C. Plautio consulibus. Semunciarium tantum ex unciario fenus factum et in pensiones aequas triennii, ita ut quarta praesens esset, solutio aeris alieni dispensata est; et sic quoque parte plebis adfecta fides tamen publica priuatis difficultatibus potior ad curam senatui fuit. leuatae maxime res, quia tributo ac dilectu supersessum. tertium anno post Satricum restitutum a Uolscis M. Ualerius Coruus iterum consul cum C. Poetelio factus, cum ex Latio nuntiatum esset legatos ab Antio circumire populos Latinorum ad concitandum bellum, prius quam plus hostium fieret Uolscis arma inferre iussus, ad Satricum exercitu infesto pergit. quo cum Antiates aliique Uolsci praeparatis iam ante, si quid ab Roma
Abbreviated transcription (Latin):
sularia habuit. Emulũ que decoris sui absentem M. Ualeriũ toruũ
id .n. illi deinde loco cognominis fuit: sũmo fauore populi tres et
uiginti natum annos consulem renuntiauit. Collega coruo de plebe
M. pompilius Lenas quarto consul futurus. datus est. Cũ grae¬
cis a tamillo nulla memorabilis gesta res.Nec illi terra nec romanꝰ
bellator erat. Postremo cum littorib arcerentur: aqua ẽt praeter
caetera necessaria usui defitiente: italiã reliquere. Cunius populi ea
cuiusque gentis classis fuerit: nihil certi est: maxime Siciliae fuisse
cedonũ opes horrebat. Exertitibus dimissis cum & foris pax & do¬
mi concordia ordinum otiũ essex: ne nimis laetę res ess& pestilen¬
tia ciuitatem adorta coegit patres imꝑare lecẽuiris ut libros si¬
byllinos inspicerent. eor monitu lectisterniũ actum. Eodẽ anno
Satricũ ab antiatib colonia deducta: restitutaque urbs quã la¬

Expanded text:
sularia habuit aemulumque decoris sui absentem M. Ualerium Coruum — sularia habuit aemulumque decoris sui absentem M. Ualerium Coruum — id enim illi deinde cognominis fuit—summo fauore populi, tres et uiginti natum annos, consulem renuntiauit. collega Coruo de plebe M. Popilius Laenas , quartum consul futurus, datus est. cum Graecis a Camillo nulla memorabilis gesta res; nec illi terra nec Romanus mari bellator erat. postremo cum litoribus arcerentur, aqua etiam praeter cetera necessaria usui deficiente Italiam reliquere. cuius populi ea cuiusque gentis classis fuerit nihil certi est. maxime Siciliae fuisse cedonum opes horrebat. exercitibus dimissis, cum et foris pax et domi concordia ordinum otium esset, ne nimis laetae res essent, pestilentia ciuitatem adorta coegit senatum imperare decemuiris ut libros Sibyllinos inspicerent; eorumque monitu lectisternium fuit. eodem anno Satricum ab Antiatibus colonia deducta restitutaque urbs quam La
Abbreviated transcription (Latin):
bunũ hunc imitare miles aiebat: & circa iacentem ducem sterne
gallor cateruas. Dii hominesq illi affuere pugna&. depugnatũq¬
est haud quaꝗͣ certamine ambiguo cum gallis. adeo duoꝵ mili¬
tum euentum inter quos pugnatum erat: utraque aties animis
ꝑceperat. Inter primos quor concursus alios exciuerat atrox prȩ¬
lium fuit. Alia multitudo prius ꝗͣ ad coniectum teli cõuenir&. terga
uertit. primo ꝑ uolscũ falernũq agrum dissipati sunt. Inde apu.¬
liã ac mare infer petierunt. Consul contione aduocata laudatum
tribunũ: decem bobus aureaque corona donat. Ipẽ ussus a senatu
bellum maritum curare:cum praetore iunxit castra. Ibiq: res tͣhi
segnitia graecor non cõmittentium se in atiem uidebatur.Dictato¬
rem comitior causa T. Manliũ Torquatum ex auctoritate senatus
dixit. Dictator mag̃ro equitũ A. Cornelio tosso dicto: tomitia con¬

Expanded text:
bunum, 'hunc imitare, miles' aiebat, 'et circa iacentem ducem sterne bunum, 'hunc imitare, miles' aiebat, 'et circa iacentem ducem sterne Gallorum cateruas.' di hominesque illi adfuere pugnae depugnatumque haudquaquam certamine ambiguo cum Gallis est; adeo duorum militum euentum, inter quos pugnatum erat, utraque acies animis praeceperat. inter primos, quorum concursus alios exciuerat, atrox proelium fuit: alia multitudo, priusquam ad coniectum teli ueniret, terga uertit. primo per Uolscos Falernumque agrum dissipati sunt; inde Apuliam ac mare inferum petierunt. consul contione aduocata laudatum tribunum decem bubus aureaque corona donat; ipse iussus ab senatu bellum maritimum curare cum praetore iunxit castra. ibi quia res trahi segnitia Graecorum non committentium se in aciem uidebantur, dictatorem comitiorum causa T. Manlium Torquatum ex auctoritate senatus dixit. dictator magistro equitum A. Cornelio Cosso dicto comitia con
Abbreviated transcription (Latin):
tribunus: precatus deinde: si duus si diuua ess&: qui sibi praepe¬
tem misiss& uolens propitius adess&.Dictu mirabile tenuit nõ
solum ales captam semel sedem: sed quotienscunq certamẽ initus
est leuans se ales os oculosq hosti rostro & unguib appetiit. donec
territũ: prodigiũ talis uisu oculisque simul ac mente turbatũ: ua-¬
lerius obtruncat. Coruus e conspectu elatus orientem petit. Hacte¬¬
nus quiete utrinq: stationes fuere. Postꝗͣ spoliare caesi corpus ho¬
stis tribunus coepit: ne galli se statione tenuerunt. & romanorũ
cursus ad uictorem & otior fuit. Ibi circa iacentis galli corpus cõ¬
tracto certamine pugna atrox concitatur. Iam non manipulis ꝓ¬
ximar stationum: sed legionib utrinq effusis res geritur. Camil¬
lus laetatum militem uictoria tribuni: laetum tam praesentib atq
secundis diis: ire in proeliũ iub&: ostentansque insignẽ spoliis tri¬

Expanded text:
tribunus, precatus deinde, si diuus, si diua esset qui sibi praepetribunus, precatus deinde, si diuus, si diua esset qui sibi praepetem misisset, uolens propitius adesset. dictu mirabile, tenuit non solum ales captam semel sedem sed, quotienscumque certamen initum est, leuans se alis os oculosque hostis rostro et unguibus appetit, donec territum prodigii talis uisu oculisque simul ac mente turbatum Ualerius obtruncat; coruus ex conspectu elatus orientem petit. hactenus quietae utrimque stationes fuere; postquam spoliare corpus caesi hostis tribunus coepit, nec Galli se statione tenuerunt et Romanorum cursus ad uictorem etiam ocior fuit. ibi circa iacentis Galli corpus contracto certamine pugna atrox concitatur. iam non manipulis proximarum stationum sed legionibus utrimque effusis res geritur. Camillus laetum militem uictoria tribuni, laetum tam praesentibus ac secundis dis ire in proelium iubet; ostentansque insignem spoliis tri
Abbreviated transcription (Latin):
licũ sibi bellum extra ordinẽ sumit. Praetorem maritimã oram
tutari. graecosque artere litorib iussit. Et cum in age pontinum
descendiss&: quia neq in campis congredi nulla cogente re uolebat
& prohibendo populationib quos rapto uiuere necessitas cogeret.
satis domari credebat hostem: locum idoneũ statiuis delegit. Ubi
cum stationib quietis tempus tererent: gallus processit magnitu¬
dine atq armis insignis: quatiensq scũtũ hasta: cũ silentiũ fe-¬
ciss& prouocat per interpretẽ unũ ex romanis. quis secũ ferro
decernat. M. erat Ualerius tribinus militũ adolescens. ꝗ haud
indigniorẽ eo decore se ꝗͣ t. Manliũ ratus. prius sciscitatus con¬
sulis uoluntatẽ: in mediũ armatus processit: minus in signe certa¬¬
men humanũ numine interposito deor factum. Nanq conse¬
renti iam manũ romano: coruus in gallea repente consedit in ho¬
stem uersus. Quod primũ ut auguriũ caelo missum laetus accepit.

Expanded text:
licum sibi bellum extra sortem sumit, praetorem maritimam oram tutari Graecosque arcere litoribus iussit. et cum in agrum Pomptinum descendisset, quia neque in campis congredi nulla cogente re uolebat et prohibendo populationibus quos rapto uiuere necessitas cogeret satis domari credebat hostem, locum idoneum statiuis delegit. ubi cum stationibus quieti tempus tererent, Gallus processit magnitudine atque armis insignis; quatiensque scutum hasta cum silentium fecisset, prouocat per interpretem unum ex Romanis qui secum ferro decernat. M. erat Ualerius tribunus militum adulescens, qui haud indigniorem eo decore se quam T. Manlium ratus, prius sciscitatus consulis uoluntatem, in medium armatus processit. minus insigne certamen humanum numine interposito deorum factum; namque conserenti iam manum Romano coruus repente in galea consedit, in hostem uersus. quod primo ut augurium caelo missum laetus accepit
Abbreviated transcription (Latin):
rum ratus patientia tentari. & temptatam contemni: tempora es se
censebat Tullo regi aptiora: ꝗ̃ nũmae. Ut tñ qm̃ nũma in pace religi¬
ones instituiss& a se bellicae cerimoniae proderentur: nec gererent᷑ solũ
sed &iam indicerentur bella aliquo ritu. Ius ab antiqua gente equi¬
culis: quod nunc foetiales hñt descripsit quo res repetuntur. Legatus
ubi ad fines eorum uenit: unde res repetuntur: capite uelato filo lanae
uelamen est: audi iupiter inquit: audite fines cuiuscunq geniis sunt.
numina audiant fas. Ego sum publicus nuntius populi ro.Iuste pieq
legatus uenio: uerbis que meis fides sit. Peragit demde postulata. in¬
de iouem testem facit.Si ego iniuste impieque illos homines: illasque¬
res dedier ppłi ro. nuntio mihi exposco: tu patriae compotem me nũꝗͣ
sinas esse: Haec cum finit suprascandit. haec quicunque ei pͥmus uir

Expanded text:
rum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque rum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae. ut tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua gente Aequicolis quod nunc fetiales habent descripsit, quo res repetuntur. legatus ubi ad fines eorum uenit unde res repetuntur, capite uelato filo—lanae uelamen est—'audi, Iuppiter' inquit; 'audite, fines'—cuiuscumque gentis sunt, nominat—; 'audiat fas. ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus uenio, uerbisque meis fides sit.' peragit deinde postulata. inde Iouem testem facitres dedier populo Rom. nihique exposco, tum patriae compotem me numquam siris esse.' haec, cum fines suprascandit, haec, quicumque ei primus uir
Abbreviated transcription (Latin):
gloriae memor: & quia proximum regnum caetera egregium ab una ꝑ¬
te haud satis prosperum fuerat: aut neglectis religionibus: aut praue
cultis: longe antiquissimum ratus: sacra publica ut ab nũma instituta
erant facere: omnia ea ex cõmentariis regis pontificem in albũ elata
proponere in publico iub&. Inde & ciuib otii cupidis: & finitimis ci¬
uitatib facta spes: in ani mores atque instituta regem hĩtuꝵ Igitur
latini cum quib Tullo regnante ictum foelus fuerat sustulerũt aiõs.
Et cum incursionem in agrum romanum fecissent: repetentib res roma¬
nis superbe responsum reddiderunt: desidem romanum regem inter sa¬
cella a aras acturum esse regnum rati. Medium erat in Anco ingeni¬
um: & numae & Romuli memor: qui praeterꝗͣ quod aui regno magis
necessariam fuisse pacem credebat: tum in nouo tum in feroti populo:
aiam quod illi contigiss& otium sine iniuria: id se haud facile hĩtu¬

Expanded text:
gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una pargloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat aut neglectis religionibus aut praue cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata proponere in publico iubet. inde et ciuibus otii cupidis et finitimis ciuitatibus facta spes in aui mores atque instituta regem abiturum. igitur Latini cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et praeterquam quod aui regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in nouo tum feroci populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria id se haud facile habitu
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑstitionib obnoxius deger&: religionib & populum impler&.Uul¬¬
go iam homines eum statum rerum:qui sub nũma rege fuerat: requi¬¬
rentes: unam opem aegris corporibus relictam: si pax ueniaq: ab diis
impetrata ess&: credebant. Ipsum regem tradunt uoluentem cõmenta¬
rios uũmae: cum ibi occulta quaedam solemnia sacrifitia ioui elicio fca
inueniss& oꝑatum his sacris se abdidisse: sed non rite initum aut cu¬
ratum id sacrum esse. nec solum ei nullam oblatam caelestem spetiẽ: sed
ira iouis solicitati praua iam religione fulmine ictum cum domo con¬
flagrasse. Tullus magna gloria belli regnauit annos duos & triginta
Cortuo sullo res ut institutum iam inde abinitio erat ad prẽs redierat.
hique interregem nominauerant.Auo comitia hñte Antium Martiu
regem populus creauit.Patres fuere auctores.Nũmae Pompilii regis i¬
nepos. filia ortus ancus martius erat: Qui ut regnare coepit: & auitae

Expanded text:
superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. uolsuperstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. uolgo iam homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam si pax ueniaque ab dis impetrata esset credebant. ipsum regem tradunt uoluentem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Ioui Elicio facta inuenisset, operatum his sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem sed ira Iouis sollicitati praua religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnauit annos duos et triginta. mortuo Tullo res, ut institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat hique interregem nominauerant. quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creauit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos filia ortus Ancus Marcius erat. qui ut regnare coepit et auitae
Abbreviated transcription (Latin):
facerent: quae uelut diis quoq simul cum patria relictis: obliuioni
decderant. & aut romana satra susceperant: aut fortunae:ut fit: obira¬¬
ti cultum reliquerant deum.Romanis quoq ab eodem prodigio nouẽ¬
diale sacrum publice susceptum est: seu uoce caelesti ex albano monte mis¬
sa: nam id quoq traditur: seu aruspicum moniti. Mansit certe solẽne
ut qñcunque idem prodigium nuntiaretur: feriae per nouem dies age¬
rentur. Haud ita multo post pestilentia laboratum est.Unde cum pi¬¬
grina militandi oriretur: nulla tñ ab armis quies dabatur a bellicoso
rege: salubriora &iam credente militiae ꝗͣ domi iuuenũ corpora esse:
donec ipẽ quoq longinquo morbo est implicitus. Tunc adeo fracti simł
cum corpore sunt spiritus illi feroces: ut: qui nihil ante ratus ess& mi¬¬
nus regium: ꝗͣ sacris ledere animũ: repente omnib magnis paruisq

Expanded text:
facerent, quae uelut dis quoque simul cum patria relictis obliuioni facerent, quae uelut dis quoque simul cum patria relictis obliuioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio nouendiale sacrum publice susceptum est, seu uoce caelesti ex Albano monte missa—nam id quoque traditur—seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne ut quandoque idem prodigium nuntiaretur feriae per nouem dies agerentur. haud ita multo post pestilentia laboratum est. unde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuuenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis paruisque
Abbreviated transcription (Latin):
caeteris minus mirum est: pacta cum Romulo indutiarum fides:
um bellum utrinque summa ope pararetur: uertique in eo res uidere¬
tur utri prius arma inferrent: occupat Tullus in agrum sabinum tran¬
sire. Pugna atrox ad siluam malitiosam fuit. Ubi & peditum quidem
robore: caeteꝵ equitatu aucto nuper: plurimũ romana aties ualuit.
Ab equitib repente iniectis turbati sunt ordines sabinoꝵ: nec pugna
deinde illis constare: nec fuga explicari sine magna caede potuit: Be¬
uictis sabinis. cum in magna gloria magnisque opib regnum Tulli: ac
tota res romana ess&. nuntiatum regi patribusque est: in monte alba¬
no lapidib pluuisse. Quod cum credi uix poss&: missis ad id uiden¬¬
dum prodigium in conspectu: haud aliter: ꝗͣ cum grandinem uenti glo¬
meratam in terras agunt: crebri cecidere caelo lapides. Uisi & audire
uocem ingentem ex sũmi cacuminis loco: ut patrio ritu satra albani

Expanded text:
ceteris minus mirum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. ceteris minus mirum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. cum bellum utrimque summa ope pararent uertique in eo res uideretur utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. pugna atrox ad siluam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies ualuit. ab equitibus repente inuectis turbati ordines sunt Sabinorum, nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit. deuictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in monte Albano lapidibus pluuisse. quod cum credi uix posset, missis ad id uisendum prodigium in conspectu haud aliter quam cum grandinem uenti glomeratam in terras agunt crebri cecidere caelo lapides. uisi etiam audire uocem ingentem ex summi cacuminis luco ut patrio ritu sacra Albani
Abbreviated transcription (Latin):
turmas ex albanis legit. Legiones & ueteres codem supplemento ex¬
pleuit & nouas scripsit. Hat fidutia uirium Tullus Sabinis bellu
indicit: genti ea tempestate scđm etruscos opulentissim& uiris armis¬
que. Utrinque iniuriae facta: ac res ne quicquã erant repetit&. Tul¬
lus ad feroni& fanum mercato frequenti negotiatores romanos re¬
prensos quaerebatur: Sabini suos prius in lucum confugisse ac roma
retentos. Hae causae belli ferebantur. Sabini haud parum memores
& suarum uirium partem roma ab Tatio locatam: & romana re nu¬
per &iam adiectione populi albani aucta: circũspicere & ip̃i externa
auxilia. Etruria erat uitina. proximi etruscor ueientes. Inde ob re¬
siduas bellorum iras maxime solicitatis ad defectionem animis uolun¬
rios traxere. Et apud uagos quosdam ex inopi plebe &iã mertes ualuit
Publico atixilio nullo adiun sunt.Ualuitque apud ueientes: nam de

Expanded text:
turmas ex Albanis legit, legiones et ueteres eodem supplemento exturmas ex Albanis legit, legiones et ueteres eodem supplemento expleuit et nouas scripsit. hac fiducia uirium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae uiris armisque. utrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. hae causae belli ferebantur. Sabini haud parum memores et suarum uirium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. Etruria erat uicina, proximi Etruscorum Ueientes. inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis uoluntarios traxere, et apud uagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit: publico auxilio nullo adiuti sunt ualuitque apud Ueientes—nam de
Abbreviated transcription (Latin):
uerat uias. & conspectus aliorum mutua miseratione integrabat la¬¬
crimas: uocesq miserabiles exaudiebantur mulierum: precipue cũ
obsessa ab armatis templa augusta praeterirent: & uelut captos relin¬
querent deos. E gressis urbem albanis romanus passim publica pri¬
uataque omnia tecta adequat solo. Unaque hora quadringẽtorũ
annor opus: quib alba steterat excidio ac ruinae dedit. Templis tñ
deum ita .ii. a rege edictum fuerat temperatum est. Noma interĩ
crescit albae rumis: duplicatur ciuium numerus. Celus additur ur-¬
bi mons. Et quo frequentius habitaretur: eandem sedem Tullus re¬
giae ceͥpit: ibiq habitauit. Princeps albanorum in patres: ut ea qͦ
tios. tloelios. templũq ordini abse aucto curiam fecit: quae hostilid
usque ad patrum nr̃orum aetatem appellata est. Et ut omĩum ordi¬
num uirib aliquid ex nouo populo addiceretur: equitum decem

Expanded text:
uerat uias, et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lauerat uias, et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, uocesque etiam miserabiles exaudiebantur, mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac uelut captos relinquerent deos. egressis urbe Albanis Romanus passim publica priuataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit. templis tamen deum—ita enim edictum ab rege fuerat—temperatum est. Roma interim crescit Albae ruinis. duplicatur ciuium numerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur eam sedem Tullus regiae capit ibique habitauit. principes Albanorum in patres ut ea quoqtios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. et ut omnium ordinum uiribus aliquid ex nouo populo adiceretur equitum decem
Abbreviated transcription (Latin):
ad diruendam urbem. Quae ubi intrauere portas. non quides fuit
tumultus ille nec pauor: qualis captarum urbium esse solet:cum efractis
portis stratis ue ariete muris:aut arce ui capta clamor hostilis & cursus
per urbem armatorũ omnia ferro flammaq misc&: sed silentiũ triste
ac tacita moestina ita defixit omnium animos:ut prae metu obliti ꝗd
relinquerent:quid secum ferrent, defitiente consilio: rogitantesque
alii alios. nunc in liminib starent: nunc errabundi domos suas. ulti¬
mum illud uisuri peruagarentur. Ut uero iam equitum clamor exire
iubentium instabat: iam fragor tectorum: quae diruebantur ultimis
ꝑtib urbis audiebatur: puluisq ex distantibus locis ortus: uelut nu¬
be inducta: omnia impleuerat: raptim quib quisque poterat elatis:
cum larem ac penates tectaque in quib natus quisque educatusque
ess&s relinquentes exirent: iam continens agmen migrantium imple¬

Expanded text:
ad diruendam urbem. quae ubi intrauere portas, non quidem fuit ad diruendam urbem. quae ubi intrauere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pauor qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisue ariete muris aut arce ui capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos, ut prae metu obliti quid relinquerent, quid secum ferrent deficiente consilio rogitantesque alii alios, nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas ultimum illud uisuri peruagarentur. ut uero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur puluisque ex distantibus locis ortus uelut nube inducta omnia impleuerat, raptim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium imple
Abbreviated transcription (Latin):
um Tullus Meti suffeni inquit: si tu ipẽ discere posses fidem ac foede¬
ra seruare: uiuo tibi ea disciplina a me adhibita ess&. Nunc qm̃ tu¬
um insanabile ingenium est: tu tuo supplitio doce humanũ genus
ea sancta credere: quae a te uiolata sunt. Ut igitur paulo ante aĩum
inter fidenatem romanamque rem ancipitem gessisti. ita iam corpus
passim distrahendum dabis. Exinde duab admotis quadrigis in
currus earum distentum illigat Metium. deinde in diuersum iter e¬
qui concitati: lacerum in utroq currui corpus qua inheserãt uinculis
membra portantes. Auertere omnes a tanta focditate spectaculi ocu-¬
los. Primũ ultimũque illud supplicium apud romanos exempli pa-¬
rum memoris legum humanarum fuit. In aliis gloriari licet: nulli gẽ¬
num mitiores platuisse poenas. Inter hac iam praemissi albam erant
equites: qui multitudinem traducerent romam. Legiones deiñ ducts

Expanded text:
tum Tullus 'Metti Fufeti' inquit, 'si ipse discere posses fidem ac foedetum Tullus 'Metti Fufeti' inquit, 'si ipse discere posses fidem ac foedera seruare, uiuo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te uiolata sunt. ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis.' exinde duabus admotis quadrigis, in currus earum distentum inligat Mettium; deinde in diuersum iter equi concitati, lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant uinculis membra, portantes. auertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos. primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas. inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. legiones deinde ductae