comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ mutare non potuerũt .xui. De itin̾ib
Ensuras uiarũ nos miliaria dicimꝰ.
greci stadia. galli leuuas. egyptii
signes. ꝑse parasangas. Sunt aut̃ spacio
queq pprio. Miliariũ mille passib t̾mi¬
nat᷑: ⁊ dem̃ miliariũ qiͣ mille adiũ. hñs
pedes .u. milia. leuua finit᷑ passib mille
qͥngentis. Stadiũ octaua pars miliarii.
herculẽ statuisse dicunt: eũq eo spacio
det̾minasse qd̾ ip̃e sub uno sp̃u confecisset.
ac proinde stadiũ appellauit. qm̃ in fine
respirasset simul et stetisset. Uia est qͣ
potest ire uehiculũ: ⁊ uia dcã ab incursu¬
uehiculoꝵ. Nam duos actꝰ capit ꝓpt̾ eũ¬
tiũ ⁊ uenientiũ uehiculoꝵ occursũ. Oĩs
uiã aut publica est aut priuata. Publi¬
ca est que in solo publico ẽ que it̾ actus
ppso patet. Hxt aũt ad mare aut ad op¬
pida ꝑtinent. Priuata est que uicino mu¬
nicipio data ẽ. Strata dcã: qr sit uulgi
ta :i. lapidib strata. Primi aut̃ peni dicũ¬

Expanded text:
nomen mutare non potuerunt. De itineribus . Mensuras viarum nos miliaria dicimus, Graeci stadia, Galli leugas, Aegypti schoenos, Persae parasangas. Sunt autem proprio quaeque spatio. Miliarium mille passibus terminatur; et dictum miliarium quasi mille adium, habens pedes quinque milia. Leuga finitur passibus mille quingentis. Stadium octava pars miliarii est, Herculem statuisse dicunt, eumque eo spatio determinasse quod ipse sub uno spiritu confecisset, ac proinde stadium appellasse quoniam in fine respirasset simulque et stetisset. Via est qua potest ire vehiculum; et via dicta a vehiculorum incursu. Nam duos actus capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. Omnis autem via aut publica est aut privata. Publica est quae in solo publico est, qua iter, actus populo patet. Haec aut ad mare aut ad oppida pertinet. Privata est quae vicino municipio data est. Strata dicta quasi vulgi id est lapidibus strata. Primi autem Poeni dicun
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ciosos colores emollit: ⁊ ꝯtristatos pulu̾e¬
sulphure quodã nitore exhilarat: alt̾a gem¬
mis nitorẽ p̾stat. Creta argentari⁊ ⁊ ⁊p̃a
candida: appellata eo ꝙ nitorẽ argento
p̾stat. Terra samia a samo insula dicta
glutinosa ⁊ cand.da. ⁊ lirgue lonis medi¬
cam̃tis. ⁊ uasculis necessaria. Puliuis puteo¬
ĩ.mgen᷑ s. Nam m̃sus aquis ꝑtinus fit
lapis. undis. ⁊ quotidie fortior effectꝰ. in sa¬
xum mutar᷑: sicut argilla igne in lapidẽ
ũtit᷑ Sulphur uocatũ qr igne accendit᷑.
Ur .n. ignis ⁊̃. Nam uis eius ⁊ aquis fer¬
uentib sentit᷑ neq alia ces facilius accẽ

Expanded text:
pretiosos colores emollit, et contristatos pretiosos colores emollit, et contristatos sulphure quodam nitore exhilarat, altera gemmis nitorem praestat. Creta argentaria, et ipsa candida, appellata eo quod nitorem argento reddat. Terra Samia a Samo insula dicta, glutinosa et candida et linguae lenis, medicamentis et vasculis necessaria. Pulvis Puteofrangendos. Nam mersus aquis protinus lapis fit, undisque quotidieo fortior effectus in saxum mutatur; sicut argilla igne in lapidem vertitur. Sulpuro vocatum quia igne accenditur; πῦρ enim ignis est. Nam vis eius et in aquis ferventi
Abbreviated transcription (Latin):
I .i. de puluib ⁊ gleb̾ t̾re.
ulius dictꝰ ꝙ ui uenti pel¬
latur. Tollit᷑ enĩ eius fla-¬
tu nec resistit: nec stare
nouit sicut ait ꝓph̾a. Tã¬
qmͣ puluis quẽ ꝓicit uẽtus a facie t̾re.
limus uocatꝰ ꝙ lenis sit. Cenũ est uora¬
go luti. Cinis ex incendio dr᷑: ab eo enĩ fit.
est. Gleba ꝙ sit globus: pulu̾is enĩ collec¬
tione ꝯpingit᷑. ⁊ in uno glom̃ẽ adunat᷑.
Terra aut̃ ligata gleba ẽ: soluta puluis.
Labina. eo ꝙ ambulantib lapsũ inferat:
dcã per diriuatõem a labe. sutũ uocatum
quidam ꝑ antifrasm̃ putãt: ꝙ non sit inũ¬
dũ. Nam om̃e lotũ mundũ. Uolutabͣ appel¬
lata: ꝙ ibi apͥ uolutent᷑. Sligo sordes limi:
uł aq̃ st̃. Sabulũ lenissimũ t̾re genus. Ar¬
gilla ab argis uocata: apud quos pͥmũ ex
ea uasa confecta st̃. Creta ab insula crera:
ubi melior est creta. Cimola candida a ci¬
mea italie m̃sula dcã: qͣrũ alt̾a uestim̃toꝵ

Expanded text:
. De pulveribus et glebis terrae . Pulvis dictus quodvi venti pellatur. Tollitur enim eius flatu nec resistit nec stare novit, sicut ait prophetam pulvis, quem proicit ventus a facie terrae.' Limus vocatus quod lenis sit. Caenum est vorago luti. Cinis ex incendio dicitur; ab eo enim fest. Gleba, quod sit globus; pulveris enim collectione conpingitur et in uno glomere adunatur. Terra autem ligata gleba est, soluta pulvis. Labina, eo quod ambulantibus lapsum inferat, dicta per derivationem a labe. Lutum vocatum quidam per antiphrasin putant, quod non sit mundum; nam omne lotum mundum est. Volutabra appellata quod ibi apri volutentur. Uligo sordes limi vel aquae sunt. Sabulum levissimum terrae genus. Argilla ab Argis vocata, apud quos primum ex ea vasa confecta sunt. Creta ab insula Creta, ubi melior est. Creta Cimolia candida est, a Cimea Italiae insula dicta; quarum altera vestimentorum
Abbreviated transcription (Latin):
ciclades dederunt. Lesbius liuidior ẽ pau¬
lo huic: s ip̃e diũsi coloris maculas hñs.
Coritheus ãmoniace gutte similis. cum
uarietate diũsoꝵ coloꝵ. corm̃cho pͥmũ re¬
ꝑtus: ex quo colũpne ingentes. liminaq
fiunt ac trabes. Caristeũ uiride optimũ.
nom̃ ab aspectu hñs. eo ꝙ gratꝰ sit hiis qͥ
gẽmas sculpunt: eius enĩ uiriditas reficͥ
ocłos numidicũ marmor numidia mittit
ad cutẽ sucũ dimittit croco similẽ: uñ ⁊
nom̃ accepit. Non crustis s in massa: ⁊
liminũ usu aptũ ẽ. Luculłeũ mamor nasci¬
tur ĩn theo insula. cui luculus ꝯsul nom̃
dedit: qui delectatꝰ illo pͥmus romam in¬
uexit: solũ q pene hoc marmor ab ama¬
tore non in accer. Est ⁊ liniensis tefri¬
an appellatꝰ: a colore ciñis. Cuius lapidis
alligatio contͣ serpentes laudat x. Ebur

Expanded text:
Cyclades dederunt. Lesbius lividior est pauCyclades dederunt. Lesbius lividior est paulo huic, sed et ipse diversi coloris maculas habens. Corintheus ammoniacae guttae similis cum varietate diversorum colorum. Corintho primum repertus. Ex eo columnae ingentes liminaque fiunt ac trabes. Caristeum viride, optimum; nomen ab aspectu habens, eo quod gratus sit his qui gemmas sculpunt; eius enim viriditas reficit oculos. Numidicum marmor Numidia mittit: ad cutem sucum dimittit croco similem, unde et nomen accepit; non crustis, sed in massa et liminum usu aptum. Luculleum marmor nascitur in Melo insula; cui Lucullus consul nomen dedit, qui delectatus illo primus Romam invexit; solumque pene hoc marmor ab amatore nomen accepit. Est et Lunensis. Tephrias appellatus a colore cineris, cuius lapidis alligatio contra serpentes laudatur. Ebur
Abbreviated transcription (Latin):
ta. Nascit᷑ circa thebas egytias. ⁊ dama¬
siñ syrie. cet̾is candidior: probatissimus
u̾o in india. Pariꝰ candoris eximii: ligdinꝰ
cognom̃to. Hic apud paron insulam nasci¬
tur. um̃ ⁊ parius nuncupat᷑. Magnitudo
eius qͣ lances crateras q ñ excedat: unguẽ¬
tis et ip̃e aptꝰ Coralliticꝰ in asia repertus.
m̃sura ñ ult᷑ cubitos binos. candore ꝓximo
eboris: ⁊ qͣdam similitudine e diu̾so niger.
Alabanticus t̾re sue nõie nũcupatꝰ: purp̃e
similis aspectu. Iste in oriente igni liqͣt᷑
atq ad usit uitri fundit᷑. Thebaitꝰ int̾cinctꝰ
aureis guttis inuenit᷑ in parte egypti
scͥpta codiculis atterenda colliria: quadã
utilitate naturali ꝯueniens. Sienites cͥca
sienem uł thebas nascit᷑: trabes ex eo fec̾e
reges. Marmora aut̃ q̃ in officinis rupib¬
q gignũt᷑ : ex quib itasuis diu̾si coloris
maculis distinctus: cuiꝰ pͥmũ usũ insule

Expanded text:
dicitur. Nascitur circa Thebas Aegyptias et Damadicitur. Nascitur circa Thebas Aegyptias et Damascum Syriae, ceteris candidior, probatissimus vero in India. Parius candoris eximii, lygdinus cognomento: hic apud Paron insulam nascitur, unde et Parius nuncupatus. Magnitudo eius, qua lances craterasque non excedat; unguentis et ipse aptus. Coralliticus in Asia repertus, mensurae non ultra cubita bina, candore proximo eboris et quadam similitudine. E diverso niger Alabandicus terrae suae nomine nuncupatus, purpurae aspectu similis. Iste in oriente igni liquatur atque ad usum vitri funditur. Thebaicus interstinctus aureis guttis invenitur in parte Aegypti adscripta, coticulis ad terenda collyria quadam utilitate naturali conveniens. Syenites circa Syenem vel Thebas nascitur. Trabes ex eo fecere reges. Marmora autem, quae in officinis rupibusque gignuntur: ex quibus Thasius diversi coloris maculis distinctus, cuius primum usum insulae
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia e rupib extidunt᷑. s multa sub t̾¬
ra sparsa st̃: ⁊ pciosissimi gn̾is. sicut la¬
lacedemonios: uñ ⁊ uocabulũ tͣxit. Ophi¬
tes serpentiũ maculis simile ẽ: uñ ⁊ uo¬
cabulũ sumpsit. Duo eiꝰ gen̾a. molle cã¬
didum. nigrũ durũ. Augusteum ⁊ tib̾iũ
in egypto: augusti ⁊ tyb̾ii pͥmũ pͥncipa¬
tu repta st Diffentia eoꝵ est ab offite:
cum illud ut p̾diximꝰ serpentiũ maculis
sit s. I⁊. hec matulas diu̾so mͦ colligũt.
augũsteũ undatim ẽ crispũ ĩ u̾tices.
Tib̾ sparsa ñ auoluta canitie. Purpuri¬
tis ex xẏpto rubens est candidis int̾ueni¬
entil punctis: nõis eius causa ꝙ rube
at purꝓura. Basanites ferrei coloris sñ
duriria unde ⁊ nom̃ ei datũ. inuentꝰ
in egypto ⁊ ĩ. ethi ma. Plabastritis la¬
pis candidus int̾iectis uariis colorib: ex
ꝗi  Ñgłici illius unguenti uasculum
fui ¶ ant enim hunc ad uasa unguẽ¬
taria: qm̃ optime seri ace dicit᷑ incorrup

Expanded text:
omnia e rupibus exciduntur, sed multa sub terra sparsa sunt, et pretiosissimi generis: sicut LaLacedaemones, unde et vocabulum traxit. 3. Ophites serpentium maculis simile est, unde et vocabulum sumpsit; duo ejus genera, molle candidum, nigrum durum. 4. Augustaeum, et Tiberium in Aegypto Augusti, et Tiberii primum principatu reperta sunt. Differentia eorum est ab ophite, cum illud, ut praediximus, serpentium maculis sit simile. Haec maculas diverso modo colligunt; Nam Augusteum undatim est crispum in vertices; Tiberium sparsa, non convoluta, canitie. Porphyrites in Aegypto est rubens, candidis intervenientibus punctis. Nominis eius causa quod rubeat ut purpura. Basanites ferrei coloris sive duritiae; unde et nomen ei datum est: inventus in Aegypto et Aethiopia. Alabastrites lapis candidus, intertinctus variis coloribus, ex quo Evangelici illius unguenti vasculum fuit. Cavant enim hunc ad vasa unguentaria, quoniam optime servare incorrupta
Abbreviated transcription (Latin):
ec quippe spectacula crudelitatis. et
inspectio uanitatũ: non solum homiñ
uiciis. s et demonũ uissis instituta sunt.
Proinde nichil debet eẽ xp̃iano cum circen¬
si insania. cũ impudicicia theatri. cum am¬
phiteatri. crudelitate. cũ atrocitate harene.
cum luxuria ludi. Om̃ enĩ negat qui talia
p̾sumit : fidei xp̃iane p̾uaricator effectus.
qui denuo appetit qd̃ in lauacro iam pͥdem
renũtiauit. idest dyabolo ⁊ pompis ⁊ oꝑib
eius.¬
L De tabula. iiii De tesseris.

Expanded text:
Haec quippe spectacula crudelitatis et Haec quippe spectacula crudelitatis et inspectio vanitatum non solum hominum vitiis, sed et daemonum iussis instituta sunt. Proinde nihil esse debet Christiano cum Circensi insania, cum inpudicitia theatri, cum amphitheatri crudelitate, cum atrocitate arenae, cum luxuria ludi. Deum enim negat qui talia praesumit, fidei Christianae praevaricator effectus, qui id denuo appetit quod in lavacro iam pridem renuntiavit; id est diabolo, pompis et operibus eius. De tabula . Alea, id es
Abbreviated transcription (Latin):
u̾sariũ cuspide insistente opiret: implicitũ¬
q uirib suꝑaret. Que armatura pugnabat
neptuno tridentis causa .iiii. De secutorib.
equutor ab insequendo retiariũ dictꝰ.
gestabat enim cuspidẽ ⁊ massã plũ-¬
beam q̃ adu̾sarii iaculũ impediret: ut ante¬
qͣmͣ ille feriret rete iste exsuꝑaret. Hec ar¬
matura sacrata erat uulcano. Ignis semꝑ
insequit᷑. ideoq cũ retiario ꝯponebatur: qͥa
ignis ⁊ aqͣ semper int̾ se inimica st̃.u. De¬
erat. fugientes in ludo homines in¬
iecto laqueo impeditos consecutos q ꝓster¬
n̾e amictos umbone pelliceo.ui. De ueliti
elitũ pugna erat ut ultͣ cit᷑q te b.¬
la obiectarẽt: erat .n. eoꝵ uaria pug¬
na. ⁊ spectantib gͣtior ꝙͣ reliqͣ. Uelites aut̃
uocatos a uolutatõe: sine a ciuitate etrusco
bestias iuuenes excipere. pugnare adũ¬
sus eas: ultroneo fun̾e certare. ñ crimine sed
furore.uiii. De hoꝵ execratõne ludorz.

Expanded text:
versarium cuspide insistente operiret, inplicitumversarium cuspide insistente operiret, inplicitumque viribus superaret. Quae armatura pugnabat Neptuno tridentis causa. § 55 De secutoribus. Secutor ab insequendo retiarium dictus. Gestabat enim cuspidem et massam plumbeam, quae adversarii iaculum inpediret, ut antequam ille feriret rete, iste exsumatura sacrata erat Vulcano, ignis enim semper insequitur: ideoque cum retiario componebatur, quia ignis et aqua semper inter se inimica sunt. Lerat fugientes in ludo homines iniecto laqueo inpeditos consecutosque prostrare amictos umbone pellicio. De velitibus . Velitum pugna erat ut ultro citroque tela obiectarent. Erat enim eorum varia pugna et spectantibus gratior quam reliqua: velite a volitatione, sive a civitate Etruscorbestias iuvenes excipere, pugnare adversus eas, ultroneo funere certare, non crimine, sed furore. De horum exercitatione ludorum .
Abbreviated transcription (Latin):
est spectaculi: ubi pugnant gladia¬
tores. Et inde ludũ gladiatoriũ dictum:
nis certantes: mͦ ⁊tͣ bestias incedentes. uͥ
ñ odio s p̾mio iulecti. subeunt ferale c̾¬
tamen. Amphiteatrũ dem̃: ꝙ ex duob thea¬
tris sit fcm̃. Nam amphiteatrũ rotudũ ẽ.
theatrũ u̾o ex medio amphiteatro est. se¬
micirculi figuram hñs. i. De ludo equestͥ.
en̾a gladiatoꝵ plura: quoꝵ primꝰ lu¬
dus equestriũ. Duo enim equites
p̾cedentib pͥus signis militarib. unus a
porta orientis. alt̾ ab occidentis ꝓcedebãt.
in equis albis cum aureis galeis  habili
orib armis: sicq atroci perseuerantia pro
uirtute sua mnibant pugnam dimicantes.
quousq alt̾ in alt̾ius morte prosiliret:
ut habe̾t qui caderet casum glamq qui
ꝑueret. Que armatura pugnabat martis
duelli causa. iii. De reuariis.
Etiarius ab armature gen̾e in gladi¬
atorio ludo ⁊tra alterum pugnantẽ¬
ferebat. occulte rete qd̵ iaculũ appellat᷑. ut ad¬

Expanded text:
est spectaculi, ubi pugnant gladiatores. Et inde ludum gladiatorium dictum qnis certantes, modo contra bestias incedentes; ubi non odio, sed praemio inlecti subeunt ferale certamen. Amphitheatrum dictum, quod ex duobus theatris sit factum. Nam amphitheatrum rotundum est; theatrum vero ex medio amphitheatro est, semicirculi figuram habens. § 53 De ludo equestri. Genera gladiatorum plura, quorum primus ludus equestrium. Duo enim equites praecedentibus prius signis militaribus, unus a parte orientis, alter ab occidentis procedebant in equis albis cum aureis galeis oribus armis; sicque atroci perseverantia pro virtute sua iniebant pugnam, dimicantes quousque alter in alterius morte prosiliret, ut haberet qui caderet casum, gloriam qui perimeret. Quae armatura pugnabat Martis Duellii causa. § 54 De retiariis. Retiarius ab armaturae genere. In gladiatorio ludo contra alterum pugnanteferebat occulte rete, quod iaculum appellatur, ut ad
Abbreviated transcription (Latin):
.III. ad uiII. ꝯtinent᷑. bis cũ duab partib¬
eius .iiiiͦ. ad xi. ꝯtinent᷑ bis cũ tͥb parti¬
bus suis. De tercia diuisione num̾i. Uiii.
diuidit᷑ sic .i. lineales .ii. suꝑficiosi .iii.
solidi. Discretꝰ numerꝰ est qui a discretis mo
merus. Linearis numerꝰ est qui inchoans a
monade linearit̾ scribit᷑ usq ad finitũ: uñ
alpha ponit᷑ pro designatõe linearũ. qm̃ hec
litt̾a unũ significat apud grecos ita. Ia ã a¬
Suꝑficialis numerꝰ est ita qui ñ solũ longi¬
tudine s etiam latitudine atinet᷑ ut trigoñ¬

Expanded text:
III ad VIII continentur bis cum II partibus suis; IV ad XI continentur bis cum III partibus suis. De tertia divisione totius numeridividitur sic: 1 lineales, 2 superficiosi, 3 solidi. Discretus numerus est, qui a dmeri. Linealis numerus est qui inchoans a monade linealiter scribitur usque ad infinitum, unde alpha ponitur pro designatione linearum, quoniam haec littera unum significat apud Graecos - aaa. Superficialis numerus est qui non solum longitudine sed et latitudine continetur, ut trigon
Abbreviated transcription (Latin):
ometͥcam u̾o ita queris extrema multiplicata
tantũ faciunt qnͣtũ ⁊ media duplicata. ut¬
puta .ui. ⁊ .xii. multiplicata faciunt septu¬
agies dipondium. Media .uiii. ⁊ .ix. multipli¬
cata tantũdẽ faciũt. Scd̾m musicam ita.¬

Expanded text:
ometriam vero ita quaeris. Extrema multiplicata ometriam vero ita quaeris. Extrema multiplicata tantum faciunt, quantum et media duplicata, utputa VI et XII. Multiplicata, faciunt septuagies dipondo dipondius . Media VIII et IX multiplicata, tantumdem faciunt. DE UNIVERSA
Abbreviated transcription (Latin):
est ita. ¶ A. Cutularis numerꝰ est ita. M. qͥ
dum similit̾ multiplicat᷑ fu̾it. a se inchoans. ad
es ita. . Solidus numerꝰ est qui longitudine
⁊ latitudine ⁊ altitudine ꝯtinet᷑. ut Et ꝓyra¬
mides qui in modũ flãme ꝯsurgunt ita.
Cuͦbus est ut st̾ thessere ita. ¶ Spe¬
a aͣlaͣ re quib est eqͣlis undiq rotunditas
ita. O. Spericꝰ autẽ nimerꝰ est qr cr̃culato
numo multiplicatꝰ a se inchoat. ⁊ m̃ se ꝗuer¬
tit᷑. qͥnqes qͥni. uigies qͥnqͥes. hic circulus dũ
Nter arithineticam. et geometritam. ⁊ musicam
hoc int̾est. ut media inuenias mñ arithinetica.
Primo si queris ꝯiungis extrema. et diuidis
et facis medium: utputa. fac extrema ẽẽ sex.¬
⁊.xii. simul iungas et faciunt .x. ⁊ .uiii.
Partiris media ⁊ facis .ix. qd̾ est analogicũ.
arit̾metice: ut medius qͣt monadib suꝑat
pͥmũ. hiis suꝑetur ab extremo suꝑant enĩ .ix.
.uI.iii. monadib. hiis suꝑãt᷑ a .xii. Scd̃m ge¬

Expanded text:
s ita. Circularis numerus est ita, qui dum similiter multiplicatus fuerit, a se inchoans ad V, ita. Solidus numerus est, qui longitudine et latitudine vel altitudine continetur, ut sunt pyramides, qui in modum flammae consurgunt, ita. Cubus, ut sunt tesserae, ita. Sphaerae, quibus est aequalis undique rotunditas, ita. Sphaericus autem numerus est, qui a circulato numero multiplicatus a se inchoat et in se convertitur. Quinquies quini XXV. Hic circulus dum nter Arithmeticam autem et Geometriam et Musicam hoc interest, ut media invenias. In Arithmetica primo sic quaeris. Coniungis extrema, et dividis, et facis medium: utputa fac extrema esse VI et XII, simul iungis et faciunt X et VIII: partiris media et facis IX, quod est analogicum arithmeticae, ut medius quot monadibus superat primum, his superetur ab extremo. Superant enim IX VI tribus monadibus, his superatur a XII. Secundum ge
Abbreviated transcription (Latin):
fu̾it ꝯtinet eũ multiplicit̾ cum aliis partib
eiũs ut u̾bi gr̃ã. Uni. ad .iii. dum ꝯparati fu¬
erint ꝯtinent in se bis t̾nos cũ aliis duab
partib eiꝰ .xiiii. ad .ui. dum ꝯparati fuerint
ꝯtinent in ͭ se bissenos cũ aliis duab partib
eius .xui. ad uii. dum ⁊parati fu̾int ꝯtinent
eum bis cum aliis duab partib eiꝰ .xxi.
ad .ix. dum ꝯparati fu̾int ꝯtinent ĩ se bis
.ix. cum aliis duab partib eius. Submlł¬
tiplex suꝑparticularis nimerꝰ est: qui dũ¬

Expanded text:
net eum multipliciter cum aliis partibus ejus, verbi gratia: VIII ad III dum comparati fuerint continent in se bis ternos, cum aliis duabus partibus ejus; XIV ad VI dum comparati fuerint continent in se bis senos cum aliis duabus partibus eius; XVI ad VII dum conparati fuerint, continent eum bis cum aliis II partibus eius; XXI ad IX dum conparati fuerint, continent intra se bis IX cum aliis III partibus eius. Submultiplex superparti
Abbreviated transcription (Latin):
Hic enim in medietatẽ diuisi .xii. facunt.
rursumq in aliam medietatẽ.ui. deinde ĩ
aliam .iii. ⁊ ult᷑ diuisionem ñ recipit sec¬
tio illa: s ante unitatẽ m̃uenit᷑ tͥminꝰ quẽ
secare ñ possis. Imparit̾ impar est. qui ab
impari nũo imparit̾ mensurat᷑: Ut .xxu.
.xlix. Qͥ dum sint impares num̃i. ab ĩpa¬
q̃dragies nonꝰ. ⁊ qͥnqͥes quiui. ⁊ uigiesqͥnqͥes.
Impariũ nu̾oꝵ alii simplices st̃ alii ꝯpositi:
alii mediocres. Simplices st̃: qui nulłã par
rius. solam t̾ciam. et quiñarius solam qͥntã
⁊ septenarius solam septimam. Hiis enim
una pars sola est. Compositi st̃. qui ñ sola
unitate metiunt᷑. s ⁊̃ alieno nũo ꝓcreant᷑¬

Expanded text:
Hi enim in medietatem divisi, faciunt XII, Hi enim in medietatem divisi, faciunt XII, rursumque in aliam medietatem VI, deinde in aliam III; et ultra divisionem non recipit sectio illa, sed ante unitatem invenitur terminus quem secare non possis. 6. Impariter impar est qui ab impari numero impariter mensuratur: ut XXV, XLIX; qui dum sint impares numeri, ab impadries nonies, quinquies quini, vigies quinquies. Imparium numerorum, alii simplices sunt, alii compositi, alii mediocres. Simplices sunt, qui nullam alirius solam tertiam, et quinarius solam quintam, et septenarius solam septimam: his enim pars una sola est. Compositi sunt, qui non sola unitate metiuntur, sed etiam alio numero procreant
Abbreviated transcription (Latin):
a cetis aĩalib. qui calculi nesciunt ratoẽm
De pͥma diuisione pariũ ⁊ ĩpariũ. Ni¬
umerus diuidit᷑ in hiis: parib ⁊ im¬
parib. Par numerꝰ diuidit᷑ in hiis.
parit̾ par. parit̾ impar. ⁊ imꝑarit᷑ par. Im
par numerus diuidit᷑ in hiis: pͥmũ ⁊ sĩplũ:
partib diuidi potest: ut duo ⁊ quatuor et
octo. Impar u̾o numerus est. qui diuidi eqͥs
partib neqͥt: uno medio ł deficiente ł supe¬
Parit̾ par num̾us est. qui scd̃m parẽ nume¬
rum parit̾ diuidit᷑. quousq ad indiuisibilẽ
perueniat unitatẽ: utputa sexaginta ⁊ q̃ͣ¬
t̾narius binos. binariꝰ unũ. unũ qui sigu
laris indiuisibilis ẽ. Parit̾ impar ẽ. qui ĩ
partes equas recipit sectionẽ: s partes euis
mox indissecabiles permanent. ut .ui.x.
hunc numerum diuiseris. incurres in nu¬
merum. quẽ secare non possis. Imparit̾ par
numerus est. cuiꝰ partes etiam diuidi possũt.
s usq ad unitatẽ ñ ꝑueniũt: ut .xxiiii.

Expanded text:
a ceteris animalibus, qui calculi nesciunt rationem. De prima divisione parium et inparium . Numerus dividitur in his paribus et inparibus. Par numerus dividitur in his: pariter ppar numerus dividitur in his, primum et simplum, partibus dividi potest, ut II, IV et VIII. Inpar vero numerus est, qui dividi aequis partibus nequit, uno medio vel deficiente vel supePariter par numerus est, qui secundum parem numerum pariter dividitur, quousque ad indivisibilem perveniat unitatem; ut puta LXIV habeternarius II, binarius unularis indivisibilis est. 4. Pariter impar est qui in partes aequas recipit sectionem, sed partes ejus mox indissecabiles permanent: ut VI, hunc numerum diviseris, incurris in numerum quem secare non possis. 5. Impariter par numerus est cujus partes etiam dividi possunt, sed usque ad unitatem non perveniunt, ut XXIV.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ dim idiam. Sexta eius unum est. tercia
duo. dimidia tres. Hee partes in summam
perfecti numeri intra denarium sex. Intͣ cen¬
se ⁊sid̾at᷑. aut ad aliquid. Iste diui¬
ditur sic. alii enim st̾ equales. alii ineqͣles.
Iste diuidit᷑ sic. Alii st̃ maiores: alii minores.
Maiores diuidunt᷑ sic .i. multiplites .ii.¬

Expanded text:
rtiam, et dimidiam: sexta eius unum est, tertia rtiam, et dimidiam: sexta eius unum est, tertia duo, dimidia tres. Haec partes in summam perfecti numeri intra denarium VI, intra cense consideratur, aut ad aliquid. Iste dividitur sic: alii enim sunt aequales, alii inaequales. Iste dividitur sic: alii sunt majores, alii sunt minores. Majores dividuntur sic: in multiplices
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯpositi: ut u̾bi gr̃a .ix. ad .xxu. Dum cõ¬
⁊munẽ numerũ nͥ solum monadicũ. Ad
dicum. idest t̾narius numerꝰ qui nouẽ men¬
surat: ⁊ t̾ni ter ⁊ .xu. tͥquini. Item pari¬
um num̃oꝵ alii sunt superflui: alii diminu¬
ti. alii ꝑfecti. Suꝑflui. st̃ quoꝵ partes si¬
mul ducte plenitudinem suam excedunt:
utputa duodenarius. H̃t enim partes qͥnq
duodecimam qd̃ est unũ. sextam qd̾ duo. qͣrtã
enim. ⁊ duo ⁊ tria. ⁊ qͣtuor. ⁊ sex simł du¬
cta. sedecim faciunt. ⁊ longe a duodenario
excedunt. Sic ⁊ alii similes pluimi : ut .xii.
tib suis ꝯputati minorem summã efficiũt.
utputa. denarius cuiꝰ partes st̃ tres. decima
qd̾ est unum. qͥnta qd̾ duo. dimidia qd̵ qͥnq
unũ enĩ ⁊ duo ⁊ qͥnq simul ducta: octona¬
tiũ faciunt. longe a denario minorẽ. Simi¬
lis est huic octonarius ł alii plurini: qui
in partes redacti infra ꝯsistunt. ꝑfectꝰ nu¬
merus est. qui suis partib adimplet᷑. ut se

Expanded text:
ut verbi gratia, IX ad XXV, dum comcommunem numerum, nisi solum monadicum. Ad dicum, id est ternarius numerus, quia IX mensurat ter trini, et XV ter quini. Item parium numerorum alii sunt superflui, alii diminutivi, alii perfectis superflui sunt, quorum partes simul ducte plenitudinem suam excedunt, utputa duodenarius; habet enim partes quinque: duodecimam, quod est unum, sextam quod duo, quartam enim et duo, et tria, et quattuor, et sex simul ducta XVI faciunt et longe a duodenario excedunt: sic et alii similes plurimi, ut duodevui partibus suis computati minorem summam efficiunt, utputa denarius, cuius partes sunt tres: decima, quod est unum; quinta, quod duo; dimidia, quod quinque. Unum enim et duo et quinque simul ducta octonarium faciunt, longe a denario minorem. Similis est huic octonarius, vel alii plurimi qui in partes redacti infra consistunt. Perfectus numerus est, qui suis partibus adinpletur, ut sen
Abbreviated transcription (Latin):
in se inferiorẽ numerũ: circa quẽ ꝯparat᷑
similit᷑ ⁊ unam partem eiꝰ. ut u̾bi gr̃a. tres
ad duo dũ aparati fuint ꝯtinent iñtra se
duo. ⁊ aliũ unũ. qui media pars est duoꝵ.¬
Qtuor ad tres dum ꝯparati fu̾int ꝯtinent ĩ
se tres ⁊ aliũ uniĩ qͥ est t̾cia pars tͥum. Ite
rũ qͥnq ad .iiii. dum ꝯparati fuerint hñt
in se qͣternariũ num̾um. ⁊ alium unũ. qui
qͣrta pars eẽ dicit᷑ quat̾narii numeri : ⁊ ce¬
teri tales. Superpatiens numerꝰ est. qui in
feriorẽ numerũ totũ ꝯtinet. ⁊ suꝑ hoc al¬
teras partes eius duas aut .iii. aut .iiiiͬ.
aut qͥnq aut alias ut u̾bi gr̃a. U. ad
.III. dũ ꝯparati fuerint. ht̃ in se qͥnarius
numerꝰ t̾nariũ. ⁊ suꝑ hoc alias partes eius
duas . uii. ad .iiiiͦ. dũ ⁊parati fuerint. hñt
m̃ se .iiiiͦ . ⁊ alias partes eius tres . ix. ad .u.¬

Expanded text:
 circa quem comparatur, similiter et unam partem ejus. 7. Verbi gratia: III ad II dum comparati fuerint continent intra se duos et alium unum, qui media pars est duorum; IV ad III dum comparati fuerint continent in se tres et alium unum, qui est tertia pars trium. Iteuerint, habent in se quaternarium numerum, et alium unum, qui quarta pars esse dicitur quaternarii numeri, et ceteri tales. Superpartiens numerus est, qui in se inferiorem numerum totum continet, et super hoc alteras partes eius II, aut III, aut IV, aut V, aut alias; ut verbi gratia V ad III dum conparati fuerint, habent in se quinarius numerus trinarium, et super hoc alias partes eius II; VII ad IV dum conparati fuerint, habent in se IV, et alias III partes eius;
Abbreviated transcription (Latin):
miles. Ad aliquid numerꝰ est qui relatiue
ad alios comparat᷑: ut u̾bi gr̃a .iiiiͦʳ. ad .ii.
ad .iii. uiii. ad .iiiiᵒ. x. ad .u: Et iterum
tres ad unũ triplex. Sex ad .ii: ix. ad .iii.
et cet̾i. Eqͣles nũi dint᷑ qui scd̃m qnͣtitatẽ
eqͣles st̃. St u̾bi gr̃a .ii. ad .ii. ⁊ iii. ad .iii.
cem ⁊parati. ineq̃litatẽ demonstrant: Ut
.iii. ad .ii. iiii. ad .iii.u. ad .iiii. x. ad.uii.¬
uł ad .ix: ⁊ uniu̾salit̾ maior minori. aut
minor maiori. Hiuĩmodi dũ ꝯparatꝰ fu̾it
ĩneqͣlis drͣ. maior numerus est qui ht in se
illũ minorẽ numerũ ad quẽ ꝯparat᷑. ⁊ ali
rus in se t̾nariũ iuimerũ. ⁊ alias partes
eius duas: ⁊ reliqui tales. Minor numerꝰ
est qui ⁊tinet᷑ a maiore: ad quẽ ꝯparat᷑ cũ
aliqͣ parte sui. ut t̾narius ad quinariũ. cõ¬
tinet᷑ ab es cũ duab partib suis. Multiplex
numerꝰ ẽ qui ht̃ in se minorẽ numerũ. bis
auit ter. aut qͣter. aut multiplicit᷑: ut u̾bi gͣ¬

Expanded text:
miles. Ad aliquid numerus est qui relatiue ad alios comparatur, ut uerbi gratia IIII ad II ad III, VIII ad IIII, X ad V; et iterum III ad I triplex, VI ad II, VIIII ad III et ceteri. Aequales numeri dicuntur qui secundum quantitatem aequales sunt, ut uerbi gratia II ad II, III ad III, cem comparati inaequalitatem demonstrant, ut III ad II, IIII ad III, V ad IIII, X ad VI; et uniuersaliter maior minori aut minor maiori huiusmodi dum comparatus fuerit, inaequalis dicitur. Maior numerus est qui habet in se illum minorem numerum, adrus in se trinarium numerum et alias partes eius duas, et reliqui tales. Minor numerus est, qui continetur a maiori, ad quem conparatur, cum aliqua parte sui, ut ternarius ad quinarium. Continetur enim ab eo cum duabus partibus suis. Multiplex numerus est, qui habet in se minorem numerum bis, aut ter, aut quater, aut multipliciter; ut verbi gr
Abbreviated transcription (Latin):
extat᷑. qd̾ diffusum est lira. Galli cadẽtũ
appelant inareis urbanis sꝑaciũ .c. pedũ.
qͣi centetũ. In agrestib aut̃ pedũ .c.l. qͣ¬
dratoꝵ agroꝵ. iustũ cãdetium. Porro stadia¬
lis ager ht̃ passus .cxxu. idẽ pedes. d.exxu.
cꝰ mẽsura octies computata miliariũ facit.
qui ꝯstat qͥnq milia pedib. Centuria aut̃
ager ẽ ducentoꝵ iugerũ. qui apud anti¬
quos a centũ iugib uocabatur: s postea
duplicata est nom̃q pristinũ retinuit.
In num̾o enim centurie multiplicate st̃:

Expanded text:
exstat, quod defossum est, lira. Galli candetum exstat, quod defossum est, lira. Galli candetum vocant in areis urbanis spatium C pedum, quasi centetum; in agrestibus autem pedes CL quadratorum iustum candetum vocant. Porro stadilis ager hcuius mensura octies conputata, miliarium facit, qui constat quinque milia pedibus. Centuria autem ager est ducentorum iugerum, qui apud antiquos a centum iugeribus vocabatur, sed postea duplicata est nomenque pristinum retinuit. In numero enim centuriae multiplicatae s
Abbreviated transcription (Latin):
dere. tapacitate. longitudine. alti¬
tudine. latitudine. animoq finit᷑. maio¬
res itaq orbem in partib. partes in pro¬
uinciis. prouincias in regionib. regiones
in locis. loca in t̾ritoriis. T̾ritoria m agͥs.
agros in centuriis. centurias in uig̾ib.
iugera in climatib. Deinde climata in
actus. ꝑticas. passus. gradus. cubitos. pedes.
palmos. uncias. ⁊ digitos diuiserũt. Tãta
enim fuit eoꝵ sollertia. Digitꝰ est pars
minima agrestiũ mensuraꝵ. Inde uncia
hñs digitos tres. Palmꝰ aut̃ .iiiiͦ. digitos
ht̃. pes .xui. passus: pedes .u. Pertica pas¬
do dcã. qͣiͣ portica. Om̃s enĩ p̾cedentes men¬
sure in corpore sunt: ut palmꝰ. ꝑes. passus.
⁊ reliq̃: sola pertica portat᷑. Est .n. pedum
.x. ad instar calami in iherechiele tẽplũ
m̃surantis. Actꝰ minimus ẽ latitudine pe¬
dũ .iiiͦiͬ. ⁊ longitudine. cxl. Climata qͦ
tudine pedũ. cc .xl. ⁊ latitudine .c.xx.
agrum uocant. Porcã idem boetiti .xxx.

Expanded text:
dere, capacitate, longitudine, altitudine, latitudine, imo, finitur. Maiores itaque orbem in partibus, partes in provinciis, provincias in regionibus, regiones in locis, loca in territoriis, territoria in agris, agra in centuriis, centurias in iugeribus, iugera in climatibus; deinde climata in actus, perticas, passus, gradus, cubitos, pedes, palmos, uncias et digitos diviserunt. Tanta enim fuit eorum solertia. Digitus est pars minima agrestium mensurarum. Inde uncia habet digitos tres; palmus autem quatuor digitos habet, pes sedecim, passus pedes quinque: pertica pasdo dicta, quasi portica. Omnes autem precedentes mensure in corpore sunt, ut palmus, pes, passus et reliqua; sola pertica portatur. Est enim decem pedum ad instar calami in Ezechiele templum mensurantis. Actus minimus, est latitudine pedum quatuor, longitudine CXL. Climata quoque tudine pedum CCXL, latitudine CXX. agrum vocant; porcam idem Betici XXX p
Abbreviated transcription (Latin):
splendeat. S utrũ absidem uł absidã dice̾
debeamꝰ: hoc uerbi genꝰ ambiguũ quidam
doctoꝵ existimant. Testudo ẽ cam̾a templi
obliqͣ. Nam in modũ testudinis ueteres
temploꝵ tecta faciebant: que ideo sic fie¬
bat. ut celi ymaginẽ redderet. qd̾ ꝯstat
c̃ẽ ꝯuexim. Alii testudinẽ uolũt ẽẽ locũ
in parte atrii: adu̾sũ uenientib. Arcus
dicti ꝙ sint arta ꝯclusione curuati:
ip̃i ⁊ fornices. Pauim̃ta originẽ apud gre¬
cos hñt: elaborata arte picture. Litostͣta¬
pariuilis crustis ac tessellis tinctis iñ uari¬

Expanded text:
splendeat. Sed utrum absidam an absidem dicere splendeat. Sed utrum absidam an absidem dicere debeamus, hoc verbi genus ambiguum quidam doctorum existimant. Testudo est camera templi obliqua. Nam in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant; quae ideo sic fiebant ut caeli imaginem redderet, quod constat esse convexum. Alii testudinem volunt esse locum in parte atrii adversum venientibus. Arcus dicti quod sint arta conclusione curvati; ipsi et fornices. Pavimenta originem apud Graesunt elaborata arte picture parvulis crustis ac tessellis tinctis in vari
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ crasso lapide surgat. Paries nuncupatꝰ.:
qr semper duo sunt pares. ł a latere ł a
fronte. Siue enim tetragonũ sit. siue exa¬
gonũ qui se ꝯspiciunt ex pari erũt. Alit̾ .ni.
structura fc̃a deformis ẽ. Parietinas dicimꝰ
qͣi parietũ. ruinas: st̃ .n. parietes stantes si¬
ne tecto. sine habitantib. Angulus. quod
duo parietes stantes aiungat. Culmina
dc̃a st̃. qr apud antiquos culmo tecta tege¬
bant᷑. ut nũc rustica: hinc tecti sũmitas
cientia: appellate a curuo. Camur enĩ gͣce:
curuũ dicit᷑. Laq̃aria sunt que cameram
subtegunt ⁊ ornant : que ⁊ lacunaria dnͣr.
Principalit̾ aut̃ lacꝰ drͣ. Ut luciliꝰ. Resul¬
tant edesq lacusq. Cuiꝰ diminutio lacu¬
nar facit. ut oratiꝰ. Neq aureũ renitet¬
inea in domo lacunar. Inde fit alia diminu¬
tio lacunariũ: ⁊ per antisticon laq̃ariũ. fa
cit. Absida greco sermone latine int̾p̾tatur
lucida: eo ꝙ lumine accepto per arcum re¬

Expanded text:
 crasso lapide surgat. Paries nuncupatus quia semper duo sunt pares, vel a latere vel a fronte. Sive enim tetragonum sive hexagonum sit, qui se conspiciunt ex pari erunt. Aliter enim structura facta deformis est. Parietinas dicimus quasi parietum ruinas: sunt enim parietes stantes sine tecto, sine habitantibus. Angulus, quod duos parietes in unum coniungat. Culmina dicta sunt quia apud antiquos tecta culmo tegebantur, ut nunc rusticani. Hinc tecti summitas cientia, appellatae a curvo. Campulon enim graece curvum est. Laquearia sunt, quae cameram subtegunt et ornant, quae et lacunaria dicuntur: principaliter autem lacus dicitur, ut Lucilius: resultant aedesque lacusque: cujus diminutio lacunar facit, ut Horatius: Neque aureum mea renitet in domo lacunar. Inde fit alia diminutio, lacunarium, et per antistichon laquearium cit. Absida Graeco sermone, Latine interpretatur lucida, eo quod lumine accepto per arcum re
Abbreviated transcription (Latin):
et est grecũ. Tegule ꝙ tegant edes: ⁊ ĩ
brices qd̾ accipiant imbres. Lat̾es ⁊ lat̾clĩ
ꝙ lati forment᷑. ⁊ circũ actis undiq .iiiiͦ. ta¬
bulis. Canalis ab eo ꝙ caua sit in modum
canne. Sane canalẽ melius feminino ge

Expanded text:
et est graecum, id et est graecum, id brices, quod accipiant imbres. Lateres et laterculi, quod lati formentur circumactis undique quattuor tabulis. Canalis ab eo quod cava sit in modum ce. sane 'canalis' melius genere feminino,
Abbreviated transcription (Latin):
cor. Ostracus est pauimentũ testaciũ: eo
ꝙ fractis testis. calce admixta feriat᷑. Testã¬
enim greci ostra dicũt. Compluuiũ dictũ:
quia aque a partib que circa st̃: eo ꝯueni¬
unt. T̃esselle sunt e quib domicilia sternũ¬
tur. a tesseris noĩate:i. qͣdratis lapillis per
diminutõem. Bases st̃ fulte columpnarũ.
q̃ a fundamento consurgunt: et superposi¬
te fabrice sustinent pondus. Hases aut̃ no
men est fortissime petre. syro sermone. Co¬
lumpne pro longitudine. ⁊ rotũditate uo¬
cate: in quib totius fabrice pondꝰ etigitur.
Antiqͣ ratio erat columpnaꝵ altitudinis:
dorice. ionice. tuscanie. corinthie: mensura
crassitudinis ⁊ altitudinis int̾ se distantes.
Qͥntũ genus est earũ que uocant᷑ attice.
qͣt̾nis angulis aut amplius: parib laterũ
int̾uallis. Capitella dicta. ꝙ sint columpna¬
rum capita: sicut ⁊ supͣ collũ caput. Episti¬
lia st̃. que suꝑ capitella colũpnarũ ponũt᷑:

Expanded text:
ces. Ostracus est pavimentum testaceum; eo quod fractis testis calce admixta feriatenim Graeci ὄστρα dicunt. Conpluvium dictum quia aquae partibus, quae circa sunt, eo conveniunt. Tessella sunt e quibus domicilia sternuntur, a tesseris nominata, id est quadratis lapillis, per diminutionem. Bases fulturae sunt columnarum, quae a fundamento consurgunt, et superpositae fabricae sustinent pondus. Bases autem nomen petrae est fortissimae Syro sermone. Columnae pro longitudine et rotunditate votae, in quibus totius fabricae pondus erigitur. Antiqua ratio columnarum erat altitudinis, Doricae, Ionicae, Tuscanicae, Corinthiae, mensura crassitudinis et altitudinis inter se distantes. Quintum genus est earum, quae vocantur Atticae, quaternis angulis aut amplius, paribus laterum intervallis. Capitella dicta, quod sint columnarum capita, sicut super collum caput. Epistylia sunt, quae super capitella columnarum ponuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
ministrat: cõpositũ nom̃ ex greco latino¬
q sermone. Phos enim grece lux est. Car¬
do est locꝰ in quo ostiũ uertit᷑. ⁊ semper
ac moueat. Uñ ⁊ ꝓũbiale est in cardine
rem ẽẽ. Limina ostioꝵ dc̃a. eo ꝙ sint tͣnͣs¬
u̾sa ut limes: ⁊ per eas sicut in agro aut
introeat᷑. aut foras eatur. Postes ⁊ ante.

Expanded text:
minestret, conpositum nomen ex Graeco Latinominestret, conpositum nomen ex Graeco Latinoque sermone; φῶς enim Graece lux est. Cardo est locus in quo ostium vertitur et semperac moveat. Unde et proverbiale est: 'In cardine rem esse.' Limina ostiorum dicta eo quod transversa sint ut limes, et per ea sicut in agro aut introeatur aut foris eatur.
Abbreviated transcription (Latin):
ditus ab eundo dictꝰ: per quem in¬
gredim᷑. ⁊ admittim᷑. Uestibulũ est
Uel aditꝰ domꝰ pͥuate. uel spaciũ adiacens
edib publicis. Et uestibulũ dcm. eo ꝙ ue
bat᷑: cui gentiles omẽm. introitũ ⁊ exitũ
sacrauerũt. Uñ lucanꝰ. Ferrea belligeri
cõpescãt ina iani. Est aut̃ pͥmꝰ domus
ingressus: cet̾a intͣ ianuã hostia uocant᷑.
Generali. er ostiũ est per quod ab aliquo
arcem᷑ ingressu: ab obstando dc̃m. Alii aiũt
ostiũ appellari: qr hostem morat᷑. Ibi enim
adu̾sariis nos obicimꝰ. Hanc ⁊ hostia tib̾ina :
qr hostib st̃ opposita. Fores ⁊ ualue clau¬
stͣ sunt: s fores dñr que foras. ualue q̃
intꝰ reuoluũt᷑. ⁊ duplices ꝯplicabiles q¬
due st̃: s gn̾aliter usus uocabula ista cor¬
rumpit. Claustͣ ab eo ꝙ claudant᷑ dcã. Fe¬
nestre st̃ quib pars ext̾ior angusta. ⁊ int̾i¬
or diffusa est. qͣles in horreis uidemꝰ: dicte
fenestrã putant dc̃am. eo ꝙ domui lucem

Expanded text:
ditus ab eundo dictus est, per quem ingredimur et admittimur. Vestibulum est vel aditus domus private, vel spatium adiacens edibus publicis; et vestibulum dictum est, etur, cui gentiles omnem introitum vel exitum sacraverunt. Unde Lucanus: Ferrea belligeri compescat limina Jani. Est autem primus domus ingressus: caetera intra januam ostia vocantur generaliter. Ostium est, per quod ab aliquo arcemur ingressu, ab obstando dictum. Alii aiunt ostium appellari, quia hostem moratur: ibi enim adversariis nos objicimus. Hinc et ostia Tiberina, quia hostibus sunt opposita. Fores et valvae claustra sunt: sed fores dicuntur, quae foras: valvae, quae intus revolvuntur, et duplices ue sunt. Sed generaliter usus vocabula ista corrupit. Claustra ab eo quod claudantur dicta. Fenestrae sunt quibus pars exterior angusta et interior diffusa est, quales in horreis videmus, dictae fenestram putant dictam eo quod domui lucem
Abbreviated transcription (Latin):
toria ił reconditoria dici. ssunt: eo ꝙ in
hiis homines eiaboratas fruges reponunt.
unde ⁊ enticam greco noĩe reposite rei co¬
piosã substãtiã a. pellamꝰ. ui. De ergastii
rgast̾ium locus es. bi opus auqd̃

Expanded text:
toria vel reconditoria dici possunt, eo quod in his homines elaboratas fruges reponunt. Unde et enthecam Graeco nomine repositam rei copiosam substantiam appellamus. § 6 De operariis. Ergasterium loc
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ agroꝵ intentio. ⁊ certamen aufert᷑. limi¬
tes maximi in agris duo st̃: cardo ⁊ decu¬
manꝰ. Cardo qui a septentrione directus̃:
a cardine celi est. Nam sine dubio celũ
u̾tit᷑: a septẽtrionali orbe. Decumanꝰ est
qui ab oriente in occidentẽ per transu̾sũ
dirigit᷑: qui pro eo ꝙ formam .x. faciat.
decumanꝰ est appellatꝰ. Ager enim bi di¬
uisus: figuram denarii naneri efficit.
Archa ab arcendo uocata. fines enim agͥ¬
custodit: eosq adi. ꝓhibet. Trifinium
dc̃m: eo ꝙ triũ posiessio ⁊̃ fines astͥngat.
Hinc ⁊ qͣdrifiniũ. qd q̃tuor. Reliqui limites
angustiores ⁊ int̾ se distant. imparib in¬
t̾uallis ⁊ nõib designatis .xu. De mensu

Expanded text:
et agrorum intentio et certamen aufertur. Limiet agrorum intentio et certamen aufertur. Limites maximi in agris duo sunt: cardo et decumanus. Cardo, qui a septentrione directus a cardine caeli est; nam sine dubio caelum vertitur in septentrionali orbe. Decumanus est qui ab oriente in occidentem per transversum dirigitur, qui pro eo quod formam X faciat decumanus est appellatus. Ager enim bis divisus figuram denarii numeri efficit. Arccustodit, eosque adire prohibet. Trifinium dictum, eo quod trium possessionum fines astringit. Hinc et Quadrifinium, quod quatuor. Reliqui limites angustiores, et inter se distant imparibus intervallis, et nominibus designatis. CAPUT XV. De mensu
Abbreviated transcription (Latin):
area: a planicie atq eqͣlitate. SUñ ⁊ ara alii
areã uocatã dicũt: qd̾ pro triturandis sru
Pratũ est cuiꝰ feni copia armenta tuent᷑.
Cui uet̾e̾s romani nom̃ indiderũt ab eo
ꝙ ꝓtinus sit paratum: nec magnũ laborẽ
culture desideret. Prata aut̃ ẽẽ dicuntur:
que secari possunt. Paludes a pale pastora-¬
li. dea: ꝙ paleam .i. pabula nutriant ium̃¬
torum. xiiii. De finibus agrorum..
ines dc̃i: ꝙ agri a funicuł̾ sint diuisi.
Mensurarũ enim linee in t̾rarũ par¬
ticione tendunt᷑: ut dim̃sionis equitas tene¬
atur. Limites appellati: antiqͦ u̾bo tnsu̾si.
Nam tͣnsũsa omia. antiqui linia dicebant:
a quo limina ostioꝵ. per que foras ł intꝰ
itur. Et limites ꝙ per eos in agros foras
eat᷑. Hinc ⁊ limus uocabulũ accepit. Cĩ¬
gulũ quo serui publici cingebant᷑. obliqͣ
purpura. T̃ermini dci: ꝙ t̾re mensuras dis¬
Hiis .n. testimonia fimũ intelliguntur:

Expanded text:
Dicta autem area a planitie atque aequalitate; unde et ara. Alii Dicta autem area a planitie atque aequalitate; unde et ara. Alii aream vocatam dicunt quod pro triturandis frugPratum est cuius feni copia armenta tuentur, cui veteres Romani nomen indiderunt ab eo quod protinus sit paratum, nec magnum laborem culturae desideret. Prata autem esse quae secari possunt. Paludes dictae a Pale pastorali dea, quod paleam, id est pabula, nutriant iumentorum. § 14 De finibus agrorum. Fines dicti eo quod agri funiculis sint divisi. Mensurarum enim lineae in terrarum partitione tenduntur ut dimensionis aequalitas teneatur. Limites appellati antiquoo verbo transversi, nam transversa omnia antiqui lima dicebant; a quo et limina ostiorum, per quae foris vel intus itur, et limites, quod per eos in agros foris eatur. Hinc et limus vocabulum accepit, cingulum quo servi publici cingebantur obliqua purpura. Termini dicti quod terrae mensuras disHis enim testimonia finium intelleguntur,
Abbreviated transcription (Latin):
cole. Cõpascuus ager dc̃s. qui a diuisoribus¬
agroꝵ relictꝰ est ad pascendũ ꝯmunit̾ ui¬
cinis. Alluuius ager est. quẽ paulatim flu
certis linearũ m̃suris ñ continet᷑. s arcent᷑
fines eius obiectu fluminũ. montiũ. arbo¬
rum. Uñ ⁊ in hiis agris nichil sub se cibo¬
rum int̾uenit. Noualis ager ẽ. primum
ꝓscissus. siue qui alt̾nis annis uacat: no¬
uandarũ sibi uiriũ causa. Noualia enim
semel erunt cũ fructu: ⁊ semel uacua.
sqͣlidus ager qͣiͣ excolidꝰ. qd̾ iam a cult᷑a
exierit: sicut exconsul. qd̾ a consulatu
discesserit. Uliginosus semꝑ est humidꝰ.
humor t̾re ẽ nat᷑alis: ab ea nũqmͣ recedẽs.
Subsitiua sunt ꝓprie que sator de mat̾ia
p̾estens: quͣ̃ suꝑuacua abicit. Uñ ⁊ ĩbsiciua
agri quos ipertica diuisos recusant. guasi
stiles. ł palustres. Item subsiciua di¬
sura agri ñ efficiunt centuriar. mocra

Expanded text:
colae. Cocolae. Coagrorum relictus est ad pascendum communiter vicinis. 10. Alluvius ager est, quem paulatim fluvcertis linearum mensuris non continetur, sed arcentur fines ejus objectu fluminum, montium, arborum, unde et in iis agris nihil subsecivorum intervenit. 12. Novalis ager est, primum proscissus, sive qui alternis annis 237 vacat, novandarum sibsemel cum fructu erunt et semel vacua. Squalidus ager quasi excolidus, quod iam a cultura exierit; sicut exconsul, quod a consulatu discesserit. Uliginosus ager est semper uhumor terrae est naturalis, ab ea numquam recedens. Subseciva sunt proprie quae sutor de materia praecidens quasi supervacua abicit. Inde et subsiciva, agri quos in pertica divisos recusant quasi steriles vel palustres. Item subseciva quae in divisura agri non efficiunt centuriam, id est iugera
Abbreviated transcription (Latin):
furnoꝵ. Et magalia dc̃a. qiͣ magaria: quia
ger latine appellari .xiii. De agris.
dr᷑: eo ꝙ in eo agatur aliquid. Alii
agrum a greco noĩe manifestiꝰ credunt.
Uñ ⁊ uilla grece coragros dr᷑. Uilla a
Gallo ħ ẽ aggere terre nuncupata: qd̃ ꝓ
limite t̾re ꝯstitui solet. Possessiones st̃ agͥ
late patentes. publici. pͥuatiq: quos mitõ¬
ñ mancipatione. s quisq ut potuit occu¬
pauit. atq possedit uñ ⁊ nãe. I d̾¬
atur patrimoniũ. Fundus aut̃ ⁊ uro. . in¬
edificiũ ⁊ rusticũ intelligendũ ẽ. Predium
ꝙ ex om̃ib patrifamilias maxime p̾udet᷑
bello ceꝑant. ut prede noĩe habebant. Oĩs
aut̃ ager ut uarro docet. qͣdrifarius diuidi¬
tur. Aut .n. aruꝰ est ager .i. sationalis: aut
quo pecꝰ hab̾i postet. Uñ ⁊ rusticuᷤ nomi-¬
nat᷑. Hec ẽ agrestiũ pͥma ⁊ ociosa felicitas.
Illa seges demũ uotis respondet auari agri¬

Expanded text:
furnorum. Et magalia dicta quasi magaria, quia furnorum. Et magalia dicta quasi magaria, quia ger Latine appellari dicitur eo quod in eo agatur aliquid. Alii agrum ex Graeco nominari manifestius credunt. Unde et villa Graece †coragros† dicitur. Villa a vallo, id est aggere terrae, nuncupata, quod pro limite constitui solet. Possessiones sunt agri late patentes publici privatique, quos initio non mancipatione, sed quisque ut potuit occupavit atque possedit; unde et nutrimonium. Fundus autem urbanum aedificium et rusticum intelligendum est. Praedium, quod ex omnibus patrifamilias maxime praevidebello ceperant, ut praedae nomine, habebant. Omnis autem ager ut Varro docet quadrifarie dividitur: aut arvus est ager, id est, sationalis; aut quo pecus haberi potest; unde et rusticus nominatur: haec agrestium prima et otiosa felicitas. sGeorg. 1, 47: Illa seges demum votis respondet avari agri
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ⁊ festigiatũ. ultͣ omnẽ excelsitatẽ. que
surgũt: ut a lato incipiant. ⁊ in angusto¬
finiat᷑. sicut ignis. Pir enim dr᷑ ignis. Hos
egyptꝰ ht̃. Apud maiores enim potentes.
aut sub montib aut in montib sepelie¬
bant᷑. Inde tractũ ẽ ut super cadau̾a aut
piramides fierent: aut ingentes colũpne
collocarent᷑ xii. De edificiis rusticis.
asa est agreste habitacłm palis atq
Tuguriũ casula ẽ quã faciũt custodes uine¬
arũ ad tegim̃ sui qͣi teguriũ: siue ꝓpt̾ ardo¬
rem solis ⁊ radios declinandos: siue ut in
de homines ł bestiolas que insidiari solẽt
natis frugib abigant. Hanc rustici capa¬
nam uocant: ꝙ unũ tm̃ capiãt. Tescuã
putat quidam eẽ tuguria. quidã loca pre¬
rupta ⁊ asꝑa. Magalia edificia numida¬
rũ agrestiũ: oblonga in curuis lat̾ib tecta.
qͣiͣ nauiũ carine st̃: siue rotũda in modum

Expanded text:
tum et fastigiatum ultra omnem excelsitatem quae tum et fastigiatum ultra omnem excelsitatem quae surgufiniantur, sicut ignis. Pyr enim dicitur ignis. Has Aegyptus habet: apud majores enim poaut sub montibus aut in montibus sepeliebantur. Inde tractum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes columnae conlocarentur. § 12 De aedificiis rusticis. Casa est agreste habitaculum palis atqueTugurium casula est quam faciunt sibi custodes vinearum ad tegimen sui, quasi tegurium, sive propter ardorem solis et radios declinandos, sive ut inde vel homines vel bestiolas, quae insidiare solent natis frugibus, abigant. Hunc rustici capannam vocant, quod unum tantum capiat. Tescua quidam putant esse tuguria, quidam loca praerupta et aspera. Magalia aedificia Numidarum agrestium oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt, sive rotunda in modum