comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
posse & superioribus coherere. ut domestios
fidei magistros nomin& Quibus supra om̃a
quȩ putant᷑ bona ab auditoribus suis lusserit
ministrari. Breue est uitȩ istius curriculum.
hoc ipsũ quodloquor. Quod dicto Quod scribit᷑
quodemendo Quod relego de tempore meo
michi aut crescit. aut dẽperit : Titus filius
uespasiani quihultionẽ dominicis angui¬
nis sub uersis hiero solymis romã uictor
ingressus est tantȩ dicit᷑ fuisse bonitatis. ut
cum quadã nocte sero recos daret᷑ incena
quodnichilboni die illa feciss&: dixerit : xmici
hodie diẽ perdidi: nosputamus non perire
nobis horã diẽ momenta tempus ȩtates
cũ otiosũ uerbũ loquimus. ꝓquo reddituri
sumus rationẽ indie iudien: Quodsi hocille sine
lege sine euu angelio sine saluatoris & apostol&
doetrina naturalit̃ & dixit & fecit. Quid nos
ioħs euu angelista cũ ephe si moraret᷑usq adil¬
timã seneetitẽ & uix inter discipulorũ ma¬

Expanded text:
posse et superioribus cohaerere, ut domesticos posse et superioribus cohaerere, ut domesticos fidei, magistros nominet, quibus supra omnia quae putantur bona, ab auditoribus suis jusserat ministrari. Breve est vitae istius curriculum. Hoc ipsum quod loquor, quod dicto, quod scribo, quod emendo, quod relego, de tempore meo mihi aut crescit, aut deperit. Titus, filius Vespasiani, qui in ultionem Dominici sanguinis, subversis Jerosolymis, Romam victor ingressus est, tantae dicitur fuisse bonitatis, ut cum quadam nocte sero recordaretur, in coena, quod nihil boni die illa fecisset, dixerit amicis: Hodie diem perdidi. Nos putamus non perire nobis horam, diem, momenta, tempus, aetates, cum otiosum verbum loquimur, pro quo reddituri sumus rationem in die judicii ? Quod si hoc ille sine Lege, sine Evangelio, sine Salvatoris, et apostolorum doctrina, naturaliter et dixit, et fecit: quid nos Joannes evangelista cum Ephesi moraretur usque ad ultimam 529 senectutem, et vix inter discipulorum ma
Abbreviated transcription (Latin):
entia & equanimitate faciamus. &inplebit᷑
in nobis illud quodscribtũ est. diligentibs
autẽ dñm om̃a cooperant᷑ in bonum: Ira
ipsa & libido & iniuria quȩ desiderat ulcio¬
nem sime refrenẽ si ꝓptes dm̃taceã siper
singulos commotionis aculeos & incentiua
ui ciꝰ orũ dĩ desuꝑ me uidentis recorder fiuã
michi occasio triumphorũ. Nedi camus in
largiendo ille est amicus hunc nescio hic
deb& accipere iste contemni Imi temur
patrẽ nr̃m. Quisolẽ suũ oririfacit suꝑ bonos
& malos & pluit suꝑ lustos & iniustos Fons
bonitatis omnibus pact& Seruus &liber
plebeius &rex diues & pauper. ex eo similit̃
bibunt. Lucerna cũ accensa fuerit indomo
omnibus luc& ȩqualit̃. Quodsiin cunctos in¬
different̃ liberalitatis frenala xantur
Quanto magis indomesticos fidei. & in xp̃ia nos
qui eundẽ habent patrẽ. eiusdẽ magistri appel¬
latione censentur : Uidet᷑ aut̃ michilocusiste:

Expanded text:
entia et aequanimitate faciamus, et implebitur entia et aequanimitate faciamus, et implebitur in nobis illud quod scriptum est: Diligentibus autem Dominum, omnia cooperantur in bonum. Ira ipsa et libido, et injuria quae desiderat ultionem, si me refrenem: si propter Deum taccam: si per singulos commotionis aculeos, et incentiva vitiorum, Dei desuper me videntis recorder, fiunt mihi occasio triumphorum. Ne dicamus in largiendo: Ille est amicus, hunc nescio: hic debet accipere, iste contemni. Imitemur Patrem nostrum, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos . Fons bonitatis omnibus patet. Servus et liber, plebeius et rex, dives et pauper, ex eo similiter bibunt. Lucerna cum accensa fuerit in domo, omnibus lucet aequaliter. Quod si in cunctos indifferenter liberalitatis frena laxantur, quanto magis in domesticos fidei, et in Christianos, qui eumdem habent Patrem, ejusque magistri appellatione censentur! Videtur autem mihi locus iste
Abbreviated transcription (Latin):
alio loco prȩcipit᷑ esto non deficiens Q uale
ostaut̃ utcũ peccatores cotidie in malis ope¬
ribus augeant᷑ nos in bono opere lassemur
sementis ut diximus. tempus est presens
& uita quã currimus in hac lic& nobis quod
uolumus seminare cũ ista uita transierit
operandi tempus aufertur. Unde &salua¬
torait. Operaminidũ dies est ueni& nox
quandolã nullus poterit operari: Ortusest
nobis dĩ sermo sol uerus & congregatȩ sum
bestiȩ recedentes in cubilia sua. ꝓcedamus
ut homines adopus nr̃m . &usq: aduesperam
laboremus. Sic̃ misticȩcantat᷑ inpsalmo Posu¬
stitene bras & facta est nox. In ipsa pertran¬
sibun tbestiȩ siluȩ. catuli leonũ rugientes ut
rapiant & quȩrant ađo escã fibi. ortus estsol
& congregatȩ sum. & in cubilibus suis dormie
siue sanisumus humiles uel potentes paupe¬
res diuites Ignobiles honorati esurientes
siue uescentes om̃a in nomine đni. cũ paci¬

Expanded text:
alio loco praecipitur: Esto non deficiens . Quale alio loco praecipitur: Esto non deficiens . Quale est autem, ut cum peccatores quotidie in malis operibus augeantur, nos in bono opere lassemur?sementis, ut diximus, tempus est praesens, et vita quam currimus. In hac licet nobis quod volumus seminare; cum ista vita transierit, operandi tempus aufertur. Unde et Salvator ait: Operamini dum dies est: veniet nox, quando jam nullus poterit operari Ortus est nobis Dei sermo, sol verus, et congregatae sunt bestiae recedentes in cubilia sua: procedamus ut homines ad opus nostrum, et usque ad vesperam laboremus, sicut mystice cantatur in psalmo: Posuisti tenebras, et facta est nox. In ipsa pertransibunt bestiae silvae, catuli leonum rugientes, ut rapiant, et quaerant a Deo escam sibi. Ortus est sol, et congregatae sunt, et in cubilibus suis dormiersive sani sumus, humiles, vel potentes, pauperes, divites, ignobiles, honorati, esurientes, 528 sive vescentes, omnia in nomine Domini cum pati
Abbreviated transcription (Latin):
igenter inspects facile solut᷑. Neq: en impo
ac̃ & lacob & alios scos uiros quidere promissi¬
one nati sunt Ipsũ quoq dñi prȩcursorẽ quia
incarne natus est decorruptionis germine
pullulasse . Illud parit̃ obseruandũ. Quod qui
seminat in carne cũ additamento suȩ caruis
ponit᷑. Qui aut̃ seminat inspũ. non dicit᷑ insp̃u
suo sed simplicit̃ inspũ. Qui enimbona semi¬
nat non in suo copiã sed indĩ spũ seminat
de quo &uita est messurus ȩternã. Bonũ
aut facientes non deficiamus. tempo recnim
suo metemus non deficientes: Cohortat᷑
tant nescientes quia sic in semine aliud sa¬
tionis aliud messis est tempus. sic & in prȩ¬
sentiuita semente messe opera quȩ uel in
sp̃u. uel in carne mittant᷑: M essẽ uero futu
& tricesimũ fructũ quã segetẽ. Nemopo¬
test metere deficiens. Qui enimper seuera¬
ueritusq ad fine hic saluus erit. Sic̃ & hi

Expanded text:
ligenter inspectus, facile solvitur: Neque enim poligenter inspectus, facile solvitur: Neque enim poac et Jacob, et alios sanctos viros, qui de repromissione nati sunt, ipsum quoque Domini praecursorem, 527 quia in carne natus est, de corruptionis germine pullulasse, illud pariter observandum, quod qui seminat in carne, cum additamento suae carnis ponitur: qui autem seminat in spiritu, non dicitur in spiritu suo, sed simpliciter in spiritu. Qui enim bona seminat, non in suo quippiam, sed in Dei spiritu seminat, de quo et vitam est messurus aeternam. Bonum autem facientes, non deficiamus: tempore enim suo metemus, non deficientes. Cohortaturtant, nescientes quia sicut in semine aliud sationis, aliud messis est tempus: sic et in praesenti vita, sementem esse opera quae vel in spiritu, vel in carne metantur, messem vero futuret tricesimum fructum, quam segetem nemo potest metere deficiens. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Sicut et in
Abbreviated transcription (Latin):
lierilungit᷑ ergo & his qui uxore utit᷑ & semi
debitur ei .primũ non dixissepaulũ qui seminat
incarne. sed incarnesua. Nemo aut̃ secũ ipse
concumbit & insua carne seminat. deindeut
obseruationẽ hanc quã ad notauimus in car¬
ne sua ex abundanti ei concedamus: Adden¬
dum est eos quoq: qui comedant &bibant &
dormiant & aliquid faciant obrefrigeriũ
corporis iuxtaullũ seminare in carne & de
eametere correptionẽ : Quodsi ad hoc confu¬
gerit ut dicat eos qui siuebibant. siue mandu¬
cent siue dormiant in nomine tamen hi om̃a
cum ratione perficiant : Non incarne semi¬
nare sed in sp̃u. & nos ei similit̃ res pondebims
eos quoq: qui dĩprimã sententiã sequant᷑ cũ
ratione facientes. Crescite & multi plicamini
& replete terrã non in carne sed inspũ semina¬
re. Sillo gismus itaq: eius futtilis & caducus so¬
fis mate primũ decipit audientẽ seterũ di¬

Expanded text:
lieri jungitur: ergo et is qui uxore utitur, et selieri jungitur: ergo et is qui uxore utitur, et sedebitur ei, primum non dixisse Paulum, qui seminat in carne; sed, in carne sua. Nemo autem secum ipse concumbit, et in sua carne seminat. Deinde ut observationem hanc quam annotavimus, in carne sua, ex abundanti ei concedamus, addendum est eos quoque, qui comedant et bibant, et dormiant et aliquid faciant ob refrigerium corporis, juxta illum seminare in carne, et de ea metere corruptionem. Quod si ad hoc confugerit, ut dicat eos qui, sive bibant, sive manducent, sive dormiant, in nomine tamen Domini omnia cum ratione perficiant, non in carne seminare, sed in spiritu; et nos ei similiter respondebimus, eos quoque qui Dei primam sententiam sequantur cum ratione facientes: Crescite et multiplicamini, et replete terram , non in carne, sed in spiritu seminare. Syllogismus itaque ejus futilis et caducus, sophismate primum decipit audientem. Caeterum di
Abbreviated transcription (Latin):
ȩternã : Omne quod loquimur agimus cogita¬
mus. in duobus seminatus agris carne& spũ
sibona sunt : quȩ manu ore corde ꝓmunt᷑ semi¬
nat in sp̃u uitȩ ȩternȩ fructibus redundabunt
Simala. ab agro carnis excepta corruptionis
nobis segetẽ pullulabunt. aliter quilegẽ car¬
nalit̃ intelligit reꝓmissiones carnales & quȩ
inprȩsenti scło cõrrumpunt᷑ & pectat. Qui aut̃
spirtalis auditor est: seminat in spũ. & despũ
nẽs consequentiã & eã cũ superioribus copule¬
mus. hominẽ uocari hspũ seminantẽ. qui quan¬
do ceperit uitã metere sempiternã: homo fortas¬
seesse de sist&: Cassianus quiputatiuã xp̃i cas¬
nem hitro ducens omnẽ conlunctionẽ mascu¬
li adfeminã in munđã arbitratur : Encratita¬
rum uel a cerrimus heresi arches tali aduersu
nos suboccasione prȩsentis testimonii usus est ar¬
gumento. Siqui seminat in carne : ex carne me¬
tet corruptionẽ. In carne aut̃ seminat : quimu¬

Expanded text:
aeternam. Omne quod loquimur, agimus, cogitamus, in duobus seminatur agris, carne et spiritu. Si bona sunt, quae de manu, ore, corde promuntur, seminata in spiritu, vitae aeternae fructibus redundabunt. Si mala, ab agro carnis excepta, corruptionis nobis segetem pullulabunt. Aliter: Qui legem carnaliter intelligit, repromissiones quoque carnales, et quae in praesenti saeculo corrumpuntur, exspectat. Qui autem 526 spiritualis auditor est, seminat in spiritu, et de nis consequentiam, et eam cum superioribus copulemus: hominem vocari in spiritu seminantem, qui quando coeperit vitam metere sempiternam, homo fortasse esse desistit. Cassianus, qui putativam Christi carnem introducens, omnem conjunctionem masculi ad feminam immundam arbitratur, Encratrum vel acerrimus haeresiarches, tali adversum nos sub occasione praesentis testimonii usus est argumento: Si quis seminat in carne, de carne metet corruptionem: in carne autem seminat, qui mu
Abbreviated transcription (Latin):
milis. hominẽ potest ut cumq placare . dm̃ non
potest fallere &simul cohortat᷑ adid quod
prȩceptũ est ex hibendũ. semen nominans ne
put& perditũ . quod multiplicato fȩnore recq¬
turus est : ad corinthios quoq: rationẽ dati&
acceptisimili docuit exemplo : Qui partesemint
parce & met& & qui seminat i benedictione in
bene dictione & met&unusquisq sic̃ ꝓpositũ¬

Expanded text:
milis hominem potest utcumque placare, Deum non milis hominem potest utcumque placare, Deum non potest fallere. Et simul cohortatur ad id quod praeceptum est exhibendum, semen nominans, ne putet perditum, quod multiplicato fenore recepturus est. Ad Corinthios quoque rationem dati et accepti, simili docuit exemplo: Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictione, de benedictione et metet. Unusquiq
Abbreviated transcription (Latin):
ar bitrabatur dicens: animahabes bona posi¬
talnannos multos. quiesce comede bibe lactare.
c alius quilacebat inpurpura & deliciis afflu¬
ebat . audit apud inferos ab abrahã Recepis¬
tibonam uitatua Illud quoq ad tendendũ.
neforte & hoc possit intelligi. dari discipulis
mandatũ. ut eis quise instruunt uerbũ com¬
municent. obsequant᷑ dociles. facilesq se
prȩant. in histamen quȩ bona sunt quȩ spiri¬
talia & nonheretica uel iudeica prauitate¬
i peruersa : Nolite errare ds̃ noniridetur :
Que enim seminauerit homohec & met&, Prȩ¬
uidens sp̃ũ eos qui docent᷑ & debent magistris
sumptus &uit ꝑnecessaria ministiare posseob¬
tendere paupertatẽ & dicere. Agermns hoc an¬
no aruit siccitate. uineã grando contriuit.
non babeo unde tribuã quod iubetur adlecit
nolite errare ds̃ non inridet᷑: Scit in quit corda¬
ur̃a non ignorat facultates. excusatio uerisi¬

Expanded text:
arbitrabatur, dicens: Anima, habes bona posiarbitrabatur, dicens: Anima, habes bona posita in annos multos: quiesce, comede, bibe, et laetare . Et alius qui jacebat in purpura, et deliciis affluebat, audit apud inferos ab Abraham: Recepisti bona in vita tua . Illud quoque attendendum 525 ne forte et hoc possit intelligi, dari discipulis mandatum, ut eis qui se instruunt, verbum communicent, obsequantur, dociles, facilesque se praebeant. In his tamen quae bona sunt, quae spiritualia, et non haeretica, vel Judaica pravitate perversa. Nolite errare, Deus non irridetur: quae enim seminaverit homo, haec et metet. Praevidens spiritu, eos qui docensumptus et vitae necessaria ministrare, posse obtendere paupertatem, et dicere: Ager meus hoc anno aruit siccitate: vineam grando contrivit: non habeo unde tribuam quod jubetur, adjecit: Nolite errare, Deus non irridetur. Scit, inquit, cordra, non ignorat facultates. Excusatio verisi
Abbreviated transcription (Latin):
humilius incedebant & sibi ad diposcebantfidẽ
dixerit: Siergo uoscũ sitis mali . scitis bona
data darefiliis uris : quanto magis pater cȩles¬
tis dabit bona petentibus se: ego puto &iod
cũ aduxorẽ quasi unã deisipientibus mul¬
eribus loqueret᷑ respectuens quȩ itaputa¬
bat decorporalibus diutus. locutũ: Sibona
accepimus demanu dñi: cerursũ de angus¬
tus & pressuris & temptatĩone quȩ uic̃to¬
riamferant: Quare mala non sustineamus.
cum utiq mala & bona non in diuitiis & pressuris.
sed inurr tutibus ponant᷑ & uitus: ut lustus loqui¬
tur inpsahno : Quis est homo quiuult uitã .cupit
uidere dies bonos ꝓhibe linguã tuã amalo &
labiatua nel oquantur dolũ declina amalo
& facbonũ: Propriȩmalũ dicitur . quod uitandũ
est bonũ quod facere debemus: diues quoq
ille ieuuan gelio quimali &boniscientiam
non habebatꝰ. Recte agrorũ ubertatẽ bona

Expanded text:
humilius incedebant, et sibi addi poscebant fidem, humilius incedebant, et sibi addi poscebant fidem, dixerit: Si ergo vos cum mali sitis, scitis bona data dare filiis vestris: quanto magis Pater vester coelestis dabit bona petentibus se ! Ego puto et Job, cum ad uxorem, quasi unam de insipientibus mulieribus loqueretur, respectu ejus, quae ita putabat, de corporalibus divitiis locutum: Si bona accepimus de manu Domini : et rursum de angustiis et pressuris, et tentatione, quae victoriam afferant: Quare malum non sustineamus? Cum utique mala et bona non in divitiis et pressuris, sed in virtutibus ponantur et vitiis, ut justus loquitur in psalmo: Quis est homo qui vult vitam, cupit videre dies bonos? Prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Declina a malo, et fac bonum . Proprie malum dicitur, quod vitandum est: bonum, quod facere debemus. Dives quoque ille in Evangelio, qui mali et boni scientiam non habebat, recte agrorum ubertatem bona
Abbreviated transcription (Latin):
Sensus itaq: iste est . quia superius spiritalibus
preceperat ut eos quipreoccupati fuerant
ialiquo delicto instruent inspulenitatis &
alter alterius onera portarent . adimplentes
legẽ xp̃i nunc e contrarius qui ad huci becil¬
liores & discipuli & carnales erant prȩcepit
ut quo modo ipsi amagistris spiritalia metiuin
sic magistris carnalia prȩbeant . quito tossedi¬
uina eruditioni &studiotra dentes uitȩ huis
necessariis indigeant & fiat illud quod de
manna scribtũ est : Qui multũ non abim dabit
& quimodicũ nonminorabit: Bona aũt i
prȩsenti loco. iuxta uulgi consuetu dinem
moremq communẽ uicꝰtũ & uestitũ & ce¬
tera quȩ homines interbonanumerant
appellauit. habentes enim uictũ & uestitũ
his contentisumus nec mirũ si paulus eaquȩ
erant corporinecessaria. boni appellatione
signauit cũ etiã saluator nr adeos quinecdi
aduirtutũ culmen a scenderant sed ad huc

Expanded text:
Sensus itaque iste est: Quia superius spiritualibus Sensus itaque iste est: Quia superius spiritualibus praeceperat, ut eos qui praeoccupati fuerant in aliquo delicto, instruerent in spiritu lenitatis, et alter alterius onera portarent, adimplentes legem Christi: nunc econtrario his qui adhuc imbecilliores, et discipuli, et carnales erant, praecipit, ut quomodo ipsi a magistris spiritualia metunt: sic magistris carnalia praebeant: qui totos se divinae eruditioni et studio tradentes, vitae hujus necessariis indigeant; et fiat illud quod de manna scriptum est: Qui multum, non abundavit; et qui modicum, non minoravit . Bona autem in praesenti loco juxta vulgi consuetudinem, moremque communem, victum et vestitum, et caetera quae homines inter bona numerant, appellavit. Habentes enim victum et vestitum, his contenti sumus . Nec mirum si Paulus ea quae erant corpori necessaria boni appellatione signavit: cum etiam Salvator noster ad eos qui necdum ad virtutum culmen ascenderant, sed adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
scđm opussuũ: Obscure lic& docemurper hanc¬
sententiolã nouũ dogma quod latitat . dũ i prȩ¬
senti scło sumus. siue orationibus siue consilis in¬
uicẽ possenos adiuuari. cũ aũt ante tribunal
xp̃i uenerimus. nec iob nec danihel. nec noe
rogare posseꝓquoquã . sed unumquemq porta¬
re opussuũ : Communic& his qui cateziratur
uerbũ ei quisecate zizat in omnibus bonis: Martion
hunc locũ Ita inter pretatus est ut putar& fide¬
les & caticumi nossimulorare debere & magis¬
trum communi carehioratione discipulis illo
uel maxime elatiis quod sequatur inomnibus
bonis cũ utiq side oratione sermofuerat. non
debuerat ei prȩcipi qui catezizatur sedei quica
tezizat. Idest non discipulo sed magistro. dehide
etiã cetera quȩ secuntur: cũ eius ex posicione
non congruunt. Quȩ seminauerit homo. hȩc &
met&. SBonũ aut̃ facientes non deficiamus
tempore autẽ suo metemus non deficientes

Expanded text:
secundum opus suum. Obscure licsecundum opus suum. Obscure licsententiolam novum dogma quod latitat. Dum in praesenti saeculo sumus, sive orationibus, sive consiliis invicem posse nos adjuvari; cum vero ante tribunal Christi venerimus, nec Job, nec Danielem, nec Noe rogare posse pro quoquam , sed unumquemqre opus suum . Communicet autem is qui catechizatur verbum, ei qui se catechizat in omnibus bonis. Marcion hunc locum ita interpretatus est, ut putaret fideles, et catechumenos simul orare debere, et magistrum communicare in oratione discipulis; illo vel maxime elatus, quod sequatur, in omnibus bonis. Cum utique si de oratione sermo fuisset, non debuerit ei praecipi qui catechizatur, sed ei qui se catechizat, id est, non discipulo, sed magistro. Deinde etiam caetera quae sequuntur, cum ejus expositione non congruunt: Quae seminaverit homo, haec et metet. Et: Bonum autem facientes, non deficiamus: tempore enim suo metemus, non deficientes. 524
Abbreviated transcription (Latin):
boni & seipsũ considerans opus suũ non sepre¬
hendit: non deb& dehoc apudaliũ gloriart&
laudẽ suã foras fundere & communicarecũ
cunctis & ex hominũ quȩrere fauore lactantiã
sed inseme tipso habeat głam & dicat: Michi
autẽ ab sit gloriari nisi incruce dñi nr̃ichuxp̃¬
perquẽ michi mundus crucifixis est &ego
mundo: Quigłam querit ab altero huicnec
mundus crucifixii sest nec confixus estipse
cũ xp̃o Recepit quippe quod querebat ab¬
M hominibus mercedẽ suã : Unusquisq emim
onus suũ portabit: Uidetur superioribus con¬
traire. Ubiast alter alterius onera portate.
Si enimonussuũ unus quisq portabit alter alte¬
rius onera portare non poterit : Sed uideridũ
quia ibi preciperit ut peccantes in hac uitanos
inuice sustentemus & in prȩsenti scło alteru¬
tione deterioris sed iuxta nr̃m opus aut pecca¬
tores ab eo ludicemus aut scĩ. recipiente unoquoq

Expanded text:
boni, et seipsum considerans, opus suum non repreboni, et seipsum considerans, opus suum non reprehendit, non debet de hoc apud alium gloriari, et laudem suam foras fundere, et communicare cum cunctis, et ex hominum quaerere favore jactantiam: sed in semetipso habeat gloriam, et dicat: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Dominiper quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Qui gloriam quaerit ab altero, huic nec mundus crucifixus est, nec crucifixus est ipse cum Christo. Recepit quippe, quod quaerebat ab hominibus, mercedem suam. Unusquisque enim onus suum portabit. Videtur superioribus contraire, ubi ait: Alter alterius onera portate: si enim onus suum unusquisque portabit, alter alterius onera portare non poterit. Sed videndum, quod ibi praeceperit ut peccantes in hac vita nos invicem sustentemus, et in praesenti saeculo alterutione deterioris; sed juxta nostrum opus, aut peccatores ab eo judicemur, aut sancti, recipiente unoquoque
Abbreviated transcription (Latin):
se ipseseducit mentẽ suã decipit : qui seputat
essesapientẽ & scđmisalam sapiens inseest
& inconspectu suo intelligens Ad cincum ci¬
sionẽ & adlegẽ ita locihuius conectit᷑ intellec¬
contempnens humilẽ quia ipso sublimior est ipse
se decipit nesciens hanc sp̃s esse legẽ ut nos hu¬
cem diligamus. Opus autẽ suũ ꝓb& unus quisq.
& sic insẽmetipso tantũ głãmhabe bit & non in¬
i altero : Sensus iste est. tũ quite estimas spirita¬
lem & de alterius infirmitate robustior es non
debes inbecillitatẽ lacentis. sed tuã fortugdinẽ
considerare. neq: en imsi alius non potestađ
tus es xp̃i anus. sed site ꝓpria conscientia non
remord& habens inte metipso głam & non
in altero : atleta non ideo fortis est quia uicit
infirmũ. & languida aduersarii membra su¬
perauit. sedsi robustus est &insua fortitudi¬
ne non in firmitate alterius głatur: Intelli¬
gi potest & aliter qui conscientiã hab& operis

Expanded text:
se ipse seducit. Mentem autem suam decipit, qui se putat esse sapientem, et secundum Isaiam, sapiens in se est, et in conspectu suo intelligens . Ad circumcisionem et Legem, ita loci hujus connectitur intellecoximum non habet, contemnens humilem, quia ipse sublimior est, ipse se decipit, nesciens hanc spiritus esse legem, ut nos invicem diligamus. Opus autem suum probet unusquisque: et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero. Sensus iste est: Tu qui te aestimas spiritualem, et de alterius infirmitate robustior es, non debes imbecillitatem jacentis, sed tuam fortitudinem considerare. Neque enim si alius perfecte non tus es Christianus: sed si te propria conscientia non remordet, habes in temetipso gloriam et non in altero. Athleta non ideo fortis est, quia vicit infirmum, et languida adversarii membra superavit: sed si robustus est, et in sua fortitudine, non in infirmitate alterius gloriatur. 523 Intelligi potest et aliter: Qui conscientiam habet operis
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã pernos missa quasi hste dies đni ne
quis uos se ducatullomodo: Ut totã epłam
quam mittebat suspicione eruer& falsita¬
tis. manusua infine subscribsit dicens: Salu¬
i tatio meamanu pauli. quod est signũ in om̃i
uobis: ad colo senses etiã quas dicta uerat inte¬
ras manusua similit̃ sub notauit : Salutatio
mea manupauli. memores estote uiculorũ
meorũ : &ubicumq sciebat falsos ad esse docto¬
res quipossent per apłi auctoritatẽ noua dog¬
mata seminare : epłam manu ꝓpria subseri¬
bebat. deniq: & adcorinthior scribens inqui¬
bus erant scis mata &hereses unoquoq dicente:
egosũ pauli & ego apollo ego aut̃ cophȩ epłam
suã tali ad notatione signauit: Salutatio

Expanded text:
tamquam per nos missam, quasi instet dies Domini, ne quis vos seducat ullo modo . Et ut totam Epistolam quam mittebat, suspicione erueret falsitatis, manu sua in fine subscripsit, dicens: Salutatio mea manu Pauli, quod est signum in omni i cum omnibus vobis . Ad Colossenses etiam quas dictaverat litteras, manu sua similiter subnotavit: Salutatio mea manu Pauli: Memores estote vinculorum meorum. Et ubicumque sciebat falsos adesse doctores, qui possent per Apostoli auctoritatem nova dogmata seminare, Epistolam manu propria subscribebat. Denique et ad Corinthios scribens, in quibus erant schismata et haereses, unoquoque 530 dicente: Ego sum Pauli, et ego Apollo, ego autem Cephae , epistolam suam tali annotatione signavit: Salutat
Abbreviated transcription (Latin):
us potuit delere cyro grafum uetus. Quod aduer¬
sum nos scribtum erat. & adfigere illudcruci : Om̃s
adfirmante sententiã. Homonon est iustus interra
qui faciat bonum & non pecc& : Deniq: & inferius apłi
dictum manifeste doc&. nec moysen. nec i lustrem
aliquẽ de antiquis uirum apud dm̃ iustificari potuis se¬
II perlegem. Sequitur enim. Qm autẽ in lege nemolus¬
itificatur apud đm. manifestũ est quia iustus ex fide ui¬
in illis: Exemplum quo probatur iustum exfide uiuere.
& non ex operibus de abbacuc prophetatulit. Quod
ita septuaginta interpretes ediderunt Iustus
autem exfide mea uiuit: Aquila ex theo docion
Iustus alitẽ exfide eiusuiuit : Id estđi. Considerandũ

Expanded text:
lus potuit delere chirographum vetus, quod adverlus potuit delere chirographum vetus, quod adversum nos scriptum erat, et affigere illud cruci : Omnes firmante sententiam: Homo non est justus in terraqua faciat bonum et non peccet . Denique et inferius Apostoli dictum manifeste docet, nec Moysen, nec illustrem aliquem de antiquis virum, apud Deum justificari potuisse per Legem. Sequitur enim: Quoniam autem in Lege nemo justificatur apud Deum, manifestum est, quia justus ex fide viin illis. Exemplum quo probatur justus ex fide vivere, et non ex operibus, de Abacuc tulit, quod ita Septuaginta interpretes ediderunt: Justus autem ex fide mea vivit . Aquila et Theodotio: Justus autem ex fide ejus vivit, id est,
Abbreviated transcription (Latin):
mabatur percarnem ds̃ filium suum mittens insi¬
militudinem carnis peccati. depeccato condempna¬
uit peccatũ incarne: Quod siuerũ est : potest nobis
obici ergo & moyses & isaias & ceteri prophetȩ qui
sub operibus leg̃is fuerunt : submale dictosunt
quod nontimebit annuere qui dicentẽ a postolũ
legerit. Quia xp̃s nos redemit demaledicto legis
factus pro nobis maledictũ & respondere unum¬
quemq scõrum suo tempore maledictionẽ factũ
resse propopulo. Necstatim hoc tribuens & iustis
uiris : ui debitur detrahere saluatori. quasi nichil
prȩcipuum & excellens habuerit factus pronobis
male dictum cum & ceteri proalus maledictum
factisint . Nemo enim illorum quam uis factus
fuerit ipse maledictio dema ledicto quempiã
prophetasq cunctos & patriar chas de maledic¬
to legis redemit . Nec hoc ex meo sensu dictũ pute
nibus mortuus est. Si autem pro omnibus & pro
moysen & pro uniuersis prophetis. et quibus nul¬

Expanded text:
mabatur per carnem, deus filium suum mittens in simabatur per carnem, deus filium suum mittens in similitudine carnis peccati et de peccato condemnauit peccatum in carne et iterum: eobjici: Ergo et Moyses, et Isaias, et caeteri prophetae, qui sub operibus Legis fuerunt, sub maledicto sunt? Quod non timebit annuere, qui dicentem Apostolum legerit: Quia Christus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum; 432 et respondere unumquemque sanctorum suo tempore maledictionem factum esse pro populo. Nec statim hoc tribuens et justis viris, videbitur detrahere Salvatori, quasi nihil praecipuum et excellens habuerit, factus pro nobis maledictum, cum et caeteri pro aliis maledictum facti sint. Nemo enim illorum quamvis factus fuerit ipse maledictio, de maledicto quempiam prophetasque cunctos et patriarchas, de maledicto Legis redemit. Nec hoc ex meo sensu dictum putetnibus mortuus est . Si autem pro omnibus, et pro Moyse, et pro universis prophetis, e quibus nul
Abbreviated transcription (Latin):
tainterpre tes addiderint. omnis homo &
inomnibus an inueteri hebraico ita fuerit &
postea aiudȩ is deletum sit : In hano me autem
suspicionem illa res stimulat. Quod uerbũ omnis
& in omnibus : quasi sensui suonecessariũ ad pro¬
bandum illud quod qui cumq: ex operibus legis
sunt submaledicto sint : Apłs uir hebreȩ periciȩ
& inlege doctissimus num quã protulisse nisi
in hȩbreis uoluminibus haberetur: Quã ob causa
sa maritanorum hebrȩa uolumina relegens
inueni. chol. quod inter pretatur omnis siue
omnibus scribtum esse. & cum septuaginta inte¬
prȩtibus concordarẽ frustra igitur illut: tule¬
runt iudei ne uiderentur esse sub maledicto
si non possent om̃ã conplere quȩ scribta sunt . cum
anti quiores alterius quoq gentis litterȩ idpositum
fuisse testentur . Qm̃ autem nemo possit explere legẽ.
& cuncta facere quȩ lussa sunt. & a libi testatur apłs.
dicens: Quod enim erat in possibile legis. in quo in fir

Expanded text:
ta Interpretes addiderint, omnis homo, et, ta Interpretes addiderint, omnis homo, et, in omnibus, an in veteri Hebraico ita fuerit, et postea a Judaeis deletum sit. In hanc me autem suspicionem illa res stimulat, quod verbum, omnis, et in omnibus, quasi sensui suo necessarium, ad probandum illud, quod quicumque ex operibus Legis sunt, sub maledicto sint, Apostolus vir Hebraeae peritiae, et in Lege doctissimus, numquam protulisset nisi in Hebraeis voluminibus haberetur. Quam ob causam Samaritanorum Hebraea volumina relegens, inveni CHOL, quod interpretatur, omnis, sive, omnibus, scriptum esse, et cum Septuaginta interpretibus concordare. Frustra igitur illud tulerunt Judaei, ne viderentur esse sub maledicto, si non possent omnia complere quae scripta sunt: cum antiquiores alterius quoque gentis litterae id positam fuisse testentur. Quoniam autem nemo possit implere Legem, et cuncta facere quae jussa sunt, et alibi testatur Apostolus, dicens: Quod enim erat impossi
Abbreviated transcription (Latin):
nis qui non permanserit in omnibus quȩ scribtaa
sunt in libro legis ut faciatea : Hunc morem
habeo ut quocienscumq ab a postolis deueteri
instrumento aliquid sumitur recurrã ad origi¬
nales libros & diligenter inspiciam : Quomodo in
suis locis scribta sint. inueni itaq: indeutero nomio
hoc ipsut aput septuaginta interpretes. ita posi¬
ntum. Maledictus omnis homo qui nonperman¬
q serit in omnibus sermonibus legis huius. ut faci
uerosic. Maledictus qui non statuerit uerba
legis huius ut faciat ea & dice omnispopulus
uere Symmachus Maledictus qui nonfirma
uerit sermones legis istius. ut faciat eos. & di¬
cet omnis populus. amen. Porrotheo dotionsic
transtulit: Maled ictus qui non suscitauerit ser¬
mones legis huius facere eos. & dicet omnis po¬
pulus. amen : Ex quo intelligimus a postolũ: ut in
ceteris sensum magis testimonii posuisse : quam
uerba & incertum habemus utrũ septuagin¬

Expanded text:
nis qui non permanserit in omnibus quae scripta nis qui non permanserit in omnibus quae scripta sunt in libro Legis, ut faciat ea. Hunc morem habeo, ut quotiescumque ab Apostolis de veteri Instrumento aliquid sumitur, recurram ad originales libros, et diligenter inspiciam, quomodo in suis locis scripta sint. Inveni 431 itaque in Deuteronomio hoc ipsum apud Septuaginta interpretes ita positum: Maledictus omnis homo qui non permanserit in omnibus sermonibus Legis hujus, ut faciavero sic: Maledictus qui non statuerit verba Legis hujus, ut faciat ea: et dicet omnis populus, vere. Symmachus: Maledictus qui non firmaverit sermones Al. addit istos Legis istius, ut faciat eos, et dicet omnis populus, amen. Porro Theodotio sic transtulit: Maledictus qui non suscitaverit sermones Legis hujus, facere eos, et dicet omnis populus, Amen. Ex quo intelligimus, Apostolum, ut in caeteris, sensum magis testimonii posuisse quam verba: et incertum habemus, utrum Septuagin
Abbreviated transcription (Latin):
obsoruare uel uitia cum hȩc ipsa quȩ diximus inde
de uolutisimus. quod galathȩ stulti & uecordes ꝓ¬
nuntiati sint: Scit mecum qui uidit ancyrram
scismatibus dilacerata sit . quod dogmatum uarie¬
tatibus constuprata : omitto catafrygas. ofytas.
borboritas & manicheo Nota enim lam hec huma¬
nȩ calamitatis uocabula sunt. quisumquã passa¬
lor incitas. & asco dubros & arto tyritas & cetera
niorbis audiuit antiquȩ stultitiȩ usq hodie maneã
uestigia. Unum est quod inferimus & promissum
inecordio reddi musgalathas. excepto sermonegreco
quo omnis oriens loquitur propniã linguã. ean¬
dem pȩne habere quam treuiros. nec referre si
aliqua ex inde corruperint. Cum & afrifoenicum
linguam non nulla ex parte muta uerint . & ip¬
salatinitas & regionibus cotidiem utetur & tem¬
pore sed lam ad propositũ reuertamur:
Quicumq: enim exoperibus legis sunt submale¬
dicto sunt. Scribtum est enim. Maledictus om¬

Expanded text:
observare, vel vitia: cum ad haec ipsa quae diximus, inde observare, vel vitia: cum ad haec ipsa quae diximus, inde devoluti simus quod Galatae stulti et vecordes pronuntiati sint. Scit mecum qui vidit Ancyram schismatibus dilacerata sit, quot  Al. quod dogmatum varietatibus constuprata. Omitto Cataphrygas, Ophitas, Borboritas, et Manichaeos; nota enim jam haec humanae calamitatis vocabula sunt. Quis umquam Passaloryncitas, et Ascodrobos, et Artotyritas, et caetera ni orbis audivit? Antiquae stultitiae usque hodie manent vestigia. Unum est quod inferimus, et promissum in exordio reddimus, Galatas excepto sermone Graeco, quo omnis Oriens loquitur, propriam linguam eamdem pene habere quam Treviros, nec referre, si aliqua exinde corruperint, cum et Aphri Phoenicum linguam nonnulla ex parte mutaverint, et ipsa Latinitas et regionibus quotidie mutetur et tempore. Sed jam ad propositum revertamur. Quicumque enim ex operibus Legis sunt, sub maledicto sunt. Scriptum est enim: Maledictus om
Abbreviated transcription (Latin):
reprȩhenduntur. quod otiosi. domos circumeant.¬
& alienum expectantes cibum dum singulis placere
desiderant. & huc illucq discurrent Quid aput in¬
gulos agatur enuntient. Sequitur enim. Rogamus
autẽ uos fratres ut abundetis magis. & operã de¬
tis. ut qui etisitis & ut uestrũ negotiũ agatis. &
operemini manibus ur̃is. sic̃ precepimus uobis &
uthoneste ambuletis ad eos quiforis sunt & nulli¬
us aliquid desideretis: Quod nequis pute officio
magis docentis. quã uitio gentis ad monitũ. Inse¬
cunda ad eosdem inculcat acreplicat dicens: Nã
& cum essemus aputduos hoc denuntiabamus uo¬
bis qm̃ siquis operari non uultnec manduc& Audd¬
mus enim interuos quosdã ambulare in quieten
chil operantes sed curiosȩ agentes. his autẽ qui
iħu xp̃o. ut cumsi lentio operantes suũ panẽ man¬
ducent: Longũ est si uelim de apostolo & describ¬
turis omnibus singularũ gentiũ uel uirtutes

Expanded text:
reprehenduntur quod otiosi domos circumeant: etreprehenduntur quod otiosi domos circumeant: et alienum exspectantes cibum, dum singulis placere desiderant, et huc illucque discurrant, quid apud singulos agatur, enuntient. Sequitur enim: Rogamus autem uos, fratres, ut abundetis magis et operam detis, ut quieti sitis et ut uestrum negotium agatis et operemini manibus uestris, sicut praecepimus uobis, ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt et nullius aliquid demagis docentis, quam vitio gentis admonitum, in secunda ad eosdem inculcat ac replicat, dicens: Nam et cum essemus apud vos, hoc denuntiabamus vobis, quoniam si quis operari non vult, nec manducet. Audivimus enim inter vos quosdam ambulare inquiete, nihil operantes, sed curioseChristo, ut cum silentio operantes, suum panem manducent . Longum est si velim de Apostolo, et de Scripturis omnibus singularum gentium, vel virtutes
Abbreviated transcription (Latin):
uobis & uolo uos sapientes esse inbonum & simpli¬
nonsitis uobis ipsi sapientes. & insequentibus
dico enimper gr̃am quȩdata est michi omnibus
quisunt inter uos non plussapere quã oport&
sapere sed sapere ad sobrietatẽ & a percius
gaudere cum gaudentibus. flerecum flentibus
idipsum inuicẽ sentientes . non alta sapientes. sed hu¬
milibus consentientes. Nolite esse prudentes apud
uos metipsos : Chorinthios quoq: notat : quod muli¬
eres eorũ intecto capite sint. & uiri comã n utri¬
ti sapientia seculari Resurrectionẽ carnis negea
hȩc exparte usq hodieper manere non potest du¬
bitare qui a chaiam uiderit : Macedones incari¬
tate laudantur. & in hospitalitate ac susceptione
fratrũ. Vnde ad eos scribitur. de caritate autẽ fra¬
ternitatis non necesse habemus scribere uobis ipsi
enim uos adõ didicistis. ut diligatis in inuicẽ. & enim
facitis illud in om̃s fr̃s inuniuersa macedonia Sed

Expanded text:
uobis: sed nolo uos sapientes esse in bone et simpliuobis: sed nolo uos sapientes esse in bone et simplinon sitis ipsi vobis sapientes. Et in sequentibus: Dico enim per gratiam quae data est mihi, omnibus qui sunt inter vos: non plus sapere quam oportet sapere; sed sapere ad sobrietatem . Et apertius: Gaudere capientes; sed humilibus consentientes. Nolite esse prudentes apud vosmetipsos . Corinthios quoque notat quod mulieres eorum intecto capite sint, et viri comam nutriti sapientia saeculari, resurrectionem carnis negent. Haec ex parte usque hodie permanere, non potest dubitare, qui Achaiam 429-430 viderit . Macedones in charitate laudantur, et hospitalitate ac susceptione fratrum. Unde ad eos scribitur: De charitate autem fraternitatis, non necesse habemus scribere vobis. Ipsi enim vos a Deo didicistis, ut diligatis invicem. Etenim facitis illud in omnes fratres in universa Macedonia . Sed
Abbreviated transcription (Latin):
galathȩ non de illa parte terrarum : sed deferocio¬
ribus galliis sint profecti: Uultis scire o paula &
eusto chiũ quo modo apłs unam quamq: prouinciã
suis proprietatibus de notarit : Usq hodie eadẽ
uel uir tutũ uestigia permanent. uel errorum:
romanȩ plebis laudatur fides: ubi a libi tanto studio
& frequentia ad eccłas & ad martyrũ sepulchra con¬
curritur . ubi sic ad similitudinẽ cȩlestis thonitrui
amen reboat. & uacua idolorum templã quaci¬
untur: non quo aliã habeant romani fidẽ : nisi
malor sit& simplicitas ad credendũ : Rursum
facilitatis & superbiȩ arguuntur : Facilitatis ut ibi
Rogo fr̃s uos ut obseruetis eos qui dissensiones &
offendicula. prȩter doc trinam quam uosdidicis
xp̃o dño nr̃o non seruiunt sed suo uentri & per
dulcessermones & benedictiones sed ucunt
cordain nocentiũ. uestra enim obedientia in
omnem locũ peruulgata est. gaudeo lgitur in

Expanded text:
Galatae non de illa parte terrarum, sed de ferocioGalatae non de illa parte terrarum, sed de ferocioribus Gallis sint profecti. Vultis scire, o Paula et Eustochium, quomodo Apostolus unamquamque provinciam suis proprietatibus denotarit? Usque hodie eadem vel virtutum vestigia permanent, vel errorum. Romanae plebis laudatur fides . Ubi alibi tanto studio et frequentia, ad Ecclesias et ad Martyrum sepulcra concurritur? ubi sic ad similitudinem coelestis tonitrui Amen reboat, et vacua idolorum templa quatiuntur? Non quod aliam habeant Romani fidem, nisi major sit, et simplicitas ad credendum. Rursum facilitatis et superbiae arguuntur. Facilitatis, ut ibi: Rogo vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, praeter docthristo domino nostro non seruiunt, sed suo uentri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. uestra enim oboedientia in omnem locum diuulgata est. gaudeo igitur in
Abbreviated transcription (Latin):
quoq: hispaniarũ. Calpe hidria pirenȩ Item
insulȩ a frodisiades & gymmasiȩ quȩ uocantur
baliares : nonne grȩcisermonis indicia de mon¬
strant : Ipsaltalia a grȩcis populis occupata oalor
quondã grecia uocabatur. Certe quod negari
non potest romani deȩneaeas lanihominis stirpe
generati sunt : Ex quo euenit. ut & in occidente
grȩci sepe acuminis repperiantur ingenia & in o¬
riente stoliditatẽ barbarã redoleant: nec hoc
dicimus. quod non eregione utrubiq: diuersanas¬
cantur. sed quo ex magna parte : etiã cetera quȩ
non sunt similia nuncupentur : Itaq non mirum
est sultos & ad intelligentiã tardio resgalathas
appellatos Cum & hilarius latinȩ eloquentiȩrho¬
danus gallus ipse & picta uis genitus in hymnorũ
carmine gallos in dociles uoc& & quod nunc orato¬
rum fertiles sunt non tam adreligionis diligen
xime cum a quitanica grecase lact& origine : &

Expanded text:
quoque Hispaniarum, Calpe, Idrus, Pyrene: item quoque Hispaniarum, Calpe, Idrus, Pyrene: item insulae Aphrodisiades, et Gymnesiae, quae vocantur Baleares, nonne Graeci sermonis indicia demonstrant? Ipsa Italia a Graecis populis occupata, Major quondam Graecia vocabatur. Certe quod negari non potest, Romani de Aeneae Asiani hominis stirpe generati sunt. Ex quo evenit, ut et in Occidente Graeci saepe acuminis reperiantur ingenia, et in Oriente stoliditatem barbaram redoleant. Nec hoc dicimus, quod non e regione utrobique diversa nascantur: sed quod ex magna parte etiam caetera quae non sunt similia, nuncupentur. Itaque non mirum est stultos, et ad intelligentiam tardiores Galatas appellatos; cum et Hilarius Latinae eloquentiae Rhodanus, Gallus ipse et Pictavis genitus, in Hymnorum Carmine Gallos indociles vocet. Et quod nunc oratorum fertiles sunt, non tam ad regionis diligentxime cum Aquitania  Al. Aquitanica Graeca se jactet origine: et
Abbreviated transcription (Latin):
uenientes cum grȩcis semiscuerunt: Vnde primum
ea regio gallo grȩcia postgalatia nominata est Nes
mirum si hocille degalatis dixerit & occidentales
populos tantos inmedio terrarũ spaciis prȩtermis¬
sis in orientis plaga consedisse memorarit: cum con¬
stetorientis contra & gretiȩ examina ad occiden¬
tis ultima peruenis sorassiliã focati condiderunt
Quos ait uarro. trilinguis esse . quod & grecȩ loqdan¬
tur & latinȩ & gallicȩ soppidũ rhoda coloni rhodo¬
rum locauerunt. unde amnis rhodanus nomend
accepit: Prȩter muto carthaginis conditoresd
rios & agenoris urbẽ pretereo thebas liberi quas
inaffrica condidit. quȩ ciuitas nunc thebestis dicitꝰ
Relinquo eam partem lybiȩ : quȩ grecis urbibus
plena est adhispanias trans gredior non ne siguntũ
greci e insula lacincto profecti condiderunt &¬
oppidum tartesson. quod nunc uocatur carteias
Iones grȩci homines locasse referuntur . Montes

Expanded text:
venientes, cum Graecis se miscuerunt. Unde primum venientes, cum Graecis se miscuerunt. Unde primum ea regio Gallograecia, post Galatia nominata est. » Nec mirum si hoc ille de Galatis dixerit, et Occidentales populos tantis in medio terrarum spatiis praetermissis, in Orientis plaga consedisse memorarit: cum constet Orientis contra et Graeciae examina, ad Occidentis ultima pervenisse. Massiliam Phocaei condiderunt: quos ait Varro trilingues esse, quod et Graece loquantur, et Latine, et Gallice. Oppidum Rhoda, coloni Rhodiorum locaverunt: unde amnis Rhodanus nomen accepit. Praetermitto Carthaginis conditores Tyrios, et Agenoris urbem; praetereo 427-428 Thebas Liberi, quas in Africa condidit: quae civitas nunc Thebestis dicitur. Relinquo eam partem Libyae, quae Graecis urbibus plena est. Ad Hispanias transgredior: nonne Saguntum Graecis ex insula Zacintho profecti condiderunt: et oppidum Tartesson, quod nunc vocatur Carteia, lones Graeci homines locasse referuntur? Montes
Abbreviated transcription (Latin):
uod in primo commnentariorum ad galathas li¬
pro cum degentiũ ꝓprietatibus disputarẽ intac¬
tum reliquerã nunc in secundo red dendum uidet
Qui sint galathȩ uel quo unde transierint . utrũ
indigenas eos fuderit anaduenas. quã nunc in co¬
lunt terra susceperit: & utrũ linguã conubio per¬
diderint an & nouã dedicerent & non a miserent
suam: Marcus uarro cunctarũ antiquitatũ dili¬
gentissimus perscrutator. & ceteri quieũ imitati
sunt : multa super hȩc gente & digna memoriatra¬
diderunt : sed quia nobis propositum est Incircum¬
cisos homines non introducere intemplũ di. &ut
simpliciter fatear. Multilam annisunt. quod
hec legere desiuimus. Lac tantii nr̃i quȩ intercio
ad probũ uolumine de hac gente opinatussit uer¬
ba ponamus gallihi quit antiquitus acandorecor¬
poris galathȩ nuncupabantur. & sybilla sic eos appel¬
lat quod significare uoluit poeta: cum ait. Tumlac¬
Hincutiq galatia prouincia inquã galli aliquando

Expanded text:
uod in primo Commentariorum ad Galatas libro, cum de Gentium proprietatibus disputarem, intactum reliqueram, nunc in secundo reddendum videtur: qui sint Galatae, vel quo, et unde transierint. Utrum indigenas eos fuderit, an advenas quam nunc incolunt, terra susceperit: et utrum linguam connubio perdiderint, an et novam didicerint, et non amiserint suam. Marcus Varro, cunctarum antiquitatum diligentissimus perscrutator, et caeteri qui eum imitati sunt, multa super hac gente, et digna memoria tradiderunt. Sed quia nobis propositum est, incircumcisos homines non introducere in templum Dei et ut simpliciter fatear, multi jam anni sunt quod haec legere desivimus, Lactantii nostri quae in tertio ad Probum volumine de hac gente opinatus sit, verba ponemus: « Galli, inquit, antiquitus a candore corporis Galatae nuncupabantur; et Sibylla sic eos appellat. Quod significare voluit poeta, cum ait: Tum lacHinc utique Galatia provincia, in quam Galli aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
qui obegregiam in dm̃fidem primus in eũ credidis¬
se narratur. Sic̃ & nos obprincipalẽ indm̃ spem
& inter ceteros eminentẽ sperasse scribitur in
uocare dñm đm̃. Non quo & abel. de quo dñs ait
Vox sanguinis fratris tui clamat ad me: & ceteri
de inceps đm̃ non spera uerint inuocare. Sed quo ee
ea parte unus quisq appelletur .: quã uel maxime

Expanded text:
qui ob egregiam in Deum fidem prius in eum credidisqui ob egregiam in Deum fidem prius in eum credidisse narratur. 426 Sicut Enos ob principalem in Deum spem, et inter caeteros eminentem, sperasse scribitur in vocare Dominum Deum . Non quo et Abel de quo Dominus ait: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me ; et caeteri deinceps, Deum non speraverint invocare; sed quo ex ea parte unusquisque appelletur, quam vel maxime
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s gentes terrȩ: Quod apłs suꝑ xp̃o inter pretans¬
omnibus pene testimoniis quȩ deue teribus libris
innouo ad sumpta sunt testamento : Obseruare debe¬
mus. quod memoriȩ crediderint euuangelistȩ uel
apłi & tantũ sensui explicato sȩpe ordinẽ commu¬
tauerint. Nonnumquã uel detraxerint uerba uel
addiderint. Nulli uero dubiũ quod inisa ac& lacob
siue induo decimpatriarchis. & ceteris qui de abra¬
ham: stirpe discedunt non fuerint bene dictȩ uni¬
uersȩ nationes sed in xp̃o iłu. per quem om̃s gentes
laudant đm & benedicitur nouum nomen super
exemplũ seminis usurpasse. Ubidicitur. Eduxit
autem foras auth dubiũ quin habrahã đs̃ & dixit ei
a spice incȩlũ & numera stellas. si poteris numera¬
re eas & ait illi sic erit sementuum & credidit
abraham dõ & reputatũ est ei adiustitiam : Quicumq
igitur credunt: benedicentur cum fideli abraham

Expanded text:
omnes gentes terrae . Quod apostolus omnes gentes terrae . Quod apostolus ovis pene testimoniis, quae de veteribus libris in novo assumpta sunt Testamento, observare debemus, quod memoriae crediderint evangelistae vel apostoli; et tantum sensu explicato, saepe ordinem commutaverunt, nonnumquam vel detraxerint verba vel addiderint. Nulli vero dubium quod in Isaac et Jacob, sive in duodecim patriarchis, et caeteris qui de Abraham stirpe descendunt, non fuerint benedictae universae nationes; sed in Christo Jesu, per quem omnes gentes laudant Deum, et benedicitur novum nomen super exemplum seminis usurpasse, ubi scribitur: Eduxit autem foras 425 haud dubium quin Abraham Deus, et dixit ei: Aspice in coelum et numera stellas, si poteris dinumerare eas. Et ait illi: Sic erit semen tuum; et credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam . Quicumque igitur credunt, benedicentur cum fideli Abraham,