comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atandi usum ȩstius mensib om̃s ęqualit̃ deb& trro
condiscere : noneni rẽꝑ pontib flumina traenscuntur:
Sed & cȩdens & insequens natare cogitur: frequenter exercitus.
sepe repentinis imbrib uel niuib solent exundare torrentes:
& ignoraentia ñsolũ abhostib sed &iam abipsis aquis discrimen
incurrit. Id eoq romani u&eres quõs tot bella & continuata
pericula codomnẽ rei militaris erudiuerant astem: Campũ
mastiũ ucinũ tiberi deleger̃: in quõ iuuentus post exercitiũ
armorũ sudorem puluerẽq diluer& Ac lassitudinẽ cur¬
sus natandi labore deponer&: Non solũ aut̃ pediter sed &
equites iprosq ȩ quors uel lixas quos galliarias uocant ad na¬
tandũ exercere ꝑ commodũ ẽ nequid imperitis cũ necessitas
incumbit ȩueniat. XI QuEM ADMODUM ADSCU¬
TA UIMINEAUEL ADPALOSAUTIQUIEXERCEBATTUNOUES
ntiqui sicut inuenitur in libris. hoc genere exercuere trro¬

Expanded text:
Natandi usum aestivis mensibus omnis aequaliter debet tiro Natandi usum aestivis mensibus omnis aequaliter debet tiro condiscere. Non enim semper pontibus flumina transeuntur, sed et cedens et insequens natare cogitur frequenter exercitus. Saepe repentinis imbribus vel nivibus solent exundare torrentes, et ignorantia non solum ab hoste sed etiam ab ipsis aquis discrimen incurrit. Ideoque Romani veteres, quos tot bella et continuata pericula ad omnem rei militaris erudiverant artem, campum Martium vicinum Tiberi delegerunt in quo iuventus post exercitium armorum sudorem pulveremque dilueret ac lassitudinem cursus natandi labore deponeret. Non solum autem pedites sed et equites ipsosque equos vel lixas, quos galliarios vocant, ad natandum exercere percommodum est, ne quid imperitis cum necessitas incumbit eveniat. XI QVEMADMODVM AD SCVTA VIMINEA VEL AD PALOS ANTIQVI EXERCEBANT TIRONES Antiqui, sicut invenitur in libris, hoc genere exercuere tiro
Abbreviated transcription (Latin):
in hostem ꝓcurrant ut loca opostuna celerit̃ cũ usus add¬
uenerit occupent uel aduersariis idem facere uolentib
p̃occupent : Vt ad explorandum alacrit̃ ꝑgant: a lacrius
redeant: ut funi entium facilius terga comp̃bendar
Ad scltum &uam quo uelfosse tieniiliuntur: uelimpediens
aliqua altitudo superatur: exercendus. ẽ miles: utcũ euis¬
modi difficultates ȩuenerint. possint sine labore tirensire:
Pr&ea inupso conflictu acdemicatione teloru. bellator
cum cursu sadtuq ueniens. aduersarii ꝑstringit oculos
mentemq d&err& : Priusq plcgam ifligit quãille
ad cauendũ uel a drenstendum ceste se prepur& : Deexer¬
citio pompei magnis fallustius memorat cũ alacrib
saltu: cũ uelocib cursu cũualidis. ueste certabat : Neq
enim ille alit̃ potuis s& pares se. sestorio.Nmi senue &
milites frequentib exercitus p̃paraerr& ad proelia : X
ADUSUM NATAUDI EXERCENDOS TYRONES

Expanded text:
in hostem procurrant, ut loca oportuna celeriter cum usus advin hostem procurrant, ut loca oportuna celeriter cum usus advenerit occupent vel adversariis idem facere volentibus praeoccupent, ut ad explorandum alacriter pergant, alacrius redeant, ut fugientium facilius terga comprendant. Ad saltum etiam, quo vel fossae transiliuntur vel impediens aliqua altitudo superatur, exercendus est miles, ut cum eiusmodi difficultates evenerint possint sine labore transire. Praeterea in ipso conflictu ac dimicatione telorum bellator cum cursu saltuque veniens adversarii praestringit oculos mentemque deterret priusque plagam infligit quam ille ad cavendum vel ad resistendum certe se praeparet. De exercitio Gnaei Pompei Magni Sallustius memorat ‘cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis vecte certabat’. Neque enim ille aliter potuisset par esse Sertorio nisi seque et milites frequentibus exercitiis praeparasset ad proelia. X AD VSVM NATANDI EXERCENDOS TIRONES
Abbreviated transcription (Latin):
tinus prȩstringenda duxer̃: quȩ paternus diligentissimus
iuris militaris ad sestor in libros redgit: Quȩ augusti &
trociani. adrianiq conftitutionib cauta sunt: Nihil eni mibi
austoritatis adsumo. sed horũ quos supra r& tuli: quȩ disꝑsa
sunt uelut in ordinẽ epitomata conseribo Uuii
Aderadum militanem ercursum : et Galtum
exescexdos ⁊ yrores.
Nrimis ergo meditationũ auspitus trrgesimilitarẽe¬
docendi sunt gradum : Nihil enĩ magis inginere uel in ẽde
custodiendum eͦ: quã ut om̃s milites incȩdendi cidinẽ seruent
uol alat̃ non potest fieri : nis ut exercitio ambulare celeriter
sisequaliter drcant. Periculũ eñ abhostib semꝑ grauũs sinũ
sustinee. diuiur & mordinatus exercitur: Multeri ergs gra¬
din fics amila pas suumhores quinq dum tataar. est pus
cursus e cuius spatium non potest definiri : sed&ecur sar
p̃cipue adiue facien disunt nniorer⁊ ut maiore imp&u

Expanded text:
tinus perstringenda duxerunt, quae Paternus, diligentissimus tinus perstringenda duxerunt, quae Paternus, diligentissimus iuris militaris assertor, in libros redegit, quae Augusti et Traiani Adrianique constitutionibus cauta sunt. Nihil enim mihi auctoritatis assumo sed horum quos supra rettuli quae dispersa sunt velut in ordinem epitomata conscribo. VIIII AD GRADVM MILITAREM ET CVRSVM ET SALTVM EXERCENDOS TIRONES Primis ergo meditationum auspiciis tirones militarem edocendi sunt gradum. Nihil enim magis in itinere vel in acie custodiendum est quam ut omnes milites incedendi ordinem servent, quod aliter non potest fieri nisi assiduo exercitio ambulare celeriter et aequaliter discant. Periculum enim ab hostibus semper gravissimum sustinet divisus et inordinatus exercitus. Militari ergo gradu viginti milia passuum horis quinque dumtaxat aestivis cursus est, cuius spatium non potest definiri.Sed et cursu praecipue adsuefaciendi sunt iuniores, ut maiore impetu
Abbreviated transcription (Latin):
mitues utles & inlocũ eoru strenũ sicru sabrogandis̃ inemneñ
conflis iurnontan prcde st multitudo quã uistus. signaras
itciq t̃p roib ꝑ cotidiana exercitia armorũ ẽ demeusiraersa
dosrina sedhuius rei usum. disimulatio. longe securitatis
ab oleuit Qlu inuenius qui doce̾re porsit qđ ipse ñ didieat
Dehistorus ergo uel libris nob antiqua consu&ado reperenda e
sed illȩ rẽs gestas &cuentus tantũ scripsere bellorum Ista
quȩ nuno querimus : tc̃c quã nota linquentes. Lace demonui qui¬
dem & athenienses aliiq grecorũ in libris reuilcre complura
s ed nos disciplinã militarẽ populi romani debemus in quirere:
qui exparuĩ simis finib imperiũ suũ poene solis regionib & mun¬
di ipsius fine distendit. Hȩc necersitas conpulit ȩuolutis austo¬
rib: eamẽ in hoc opdicolo fidelis sime dicere quȩ cato ille censo¬
rius disciplina militari scripsit. Quȩ cornelius. celsus quȩ sron¬

Expanded text:
brogandi sunt. In omni enim conflictu non tam prodest multitudo quam virtus. Signatis itaque tironibus per cotidiana exercitia armorum est demonstranda doctrina. Sed huius rei usum dissimulatio longae securitatis abolevit. Quem invenias qui docere possit quod ipse non didicit? De historiis ergo vel libris nobis antiqua consuetudo repetenda est. Sed illi res gestas et eventus tantum scripsere bellorum, ista quae nunc quaerimus tamquam nota linquentes. Lacedaemonii quidem et Athenienses aliique Graecorum in libros rettulere complura quae tactica vocant, sed nos disciplinam militarem populi Romani debemus inquirere, qui ex parvissimis finibus imperium suum paene solis regionibus et mundi ipsius fine distendit. Haec necessitas compulit evolutis auctoribus ea me in hoc opusculo fidelissime dicere quae Cato ille Censorius de disciplina militari scripsit, quae Cornelius Celsus, quae Fron
Abbreviated transcription (Latin):
sutib con probitasuint non omit tamus. Omines nauiones que
uicine sunt soli: nimio calore siccatas Amplius quide sapere
sudimnus habereo sangunis: Dicunt i ac ꝓp̃t ea ceuiste nel
ao ficdutia cõminus nhabere pugnandi: qua meauns corr¬
ne filuiue igui sainguinẽ sẽ habere nouer. Coltrascoren¬
trionales populi renot ascli ar dorib: in consulaores qui¬
der scđ tecim̃ lergo sanguine redundanterisim adello
prompcratu T sroncr igitur de tẽperatiorib legendisent
plagis: Quib & copia sangums siupͥperad sadud aenou
mostisq conteptum. & ñpos sit de c̃ẽ prudentia quȩ amo¬
destiam seruat in castris : & ñparum ꝓdest indemicatione

Expanded text:
minibus comprobata sunt non omittam. Omnes nationes quae minibus comprobata sunt non omittam. Omnes nationes quae vicinae sunt soli, nimio calore siccatas, amplius quidem sapere sed minus habere sanguinis dicunt ac propterea constantiam ac fiduciam comminus non habere pugnandi, quia metuunt vulnera qui exiguum sanguinem se habere noverunt. Contra septentrionales populi, remoti a solis ardoribus, inconsultiores quidem sed tamen largo sanguine redundantes, sunt ad bella promptissimi. Tirones igitur de temperatioribus legendi sunt plagis, quibus et copia sanguinis suppetat ad vulnerum mortisque contemptum et non possit deesse prudentia, quae et modestiam servat in castris et non parum prodest in dimicatione
Abbreviated transcription (Latin):
dolis atq diuitiis semꝑ im̃pares fuimus Crecorum astib
prudentia que nõs uinci nemo dubitauit. sed aduersus om̃a
ꝓfuitTyronem solestem eligere ius ut ita dixerim
armorum docere cotidiano exercitio roborare Quȩcũq
euenire in acie atq proelus possint: om̃a in campestri me¬
ditatione prȩnoscere: se uire indesides uindicando
Scientia enim rei bellicȩ demicande nutrit audaciam
Nemo facere m&uit: qđ sẽ bene di dicirse confidit.
Et enim incestamine bellorum exercitata paucitas ad ue¬
toriã promptior. ẽ: rudis & indosta multitudo expõsita
semper
ad caedem: Exquisus. Reciouieiꝑ
Serum ordo deposcit. ut ex qub ꝓcincus uel natiorib nonen
legendisn Prim paste trastaur: constt quidem iominb
locis: de ignauos &estrenuos nasi. Sed tamen &gens gontẽ
p̃cedit inbello & plagus celi adrobur nontaenłum corporũ Ed
oum animorũ plurimum uel& qũo loco eaq̃ a dostĩ sirns bo¬

Expanded text:
dolis atque divitiis semper impares fuimus; Graecorum artibus dolis atque divitiis semper impares fuimus; Graecorum artibus prudentiaque nos vinci nemo dubitavit. Sed adversus omnia profuit tironem sollerter eligere, ius, ut ita dixerim, armorum docere, cotidiano exercitio roborare, quaecumque evenire in acie atque in proeliis possunt omnia in campestri meditatione praenoscere, severe in desides vindicare. Scientia enim rei bellicae dimicandi nutrit audaciam: nemo facere metuit quod se bene didicisse confidit. Etenim in certamine bellorum exercitata paucitas ad victoriam promptior est, rudis et indocta multitudo exposita semper ad caedem. II EX QVIBVS REGIONIBVS Rerum ordo deposcit ut ex quibus provinciis vel nationibus tirones legendi sint prima parte tractetur. Constat quidem in omnibus locis et ignavos et strenuos nasci, sed tamen et gens gentem praecedit in bello et plaga caeli ad robur non tantum corporum sed etiam animorum plurimum valet; quo loco ea quae a doctissimis ho
Abbreviated transcription (Latin):
uel armorum disciplinam docentes: dispersa & inuoluta cęlantur.
ꝓutilitate romana proferantur in medium: Dedilesto igitur
atq exercitatione trronum: ꝑ quosdam gracdos & titulos anti¬
quam consu&udinẽ conamur ostendere : Non quo tibi impera¬
tor inuiste ista uideantur in cognita: sed utq̃ sponte pro
rei publicȩ salute disponis. Agnoscas olim custodisse romani
imperii conditores: & in hoc paruo libello: quod quid de ma¬
ximis reb semꝑq necessariis requirendum credis inuenias
ROMALOS OPNES CERTES SOLA ARMORUS
EXCRCII ANIORE UICIS SC
ulla enim alia rẽ uidemus populum romanum arbem
sub egisse terrarum: nisi armorum exercitio. disci¬
plina castrorum . usq militiȩ : Quid enim aduersus
geellorum multitudinem: paucitas romana ualuis s&:
Quod aduersus germanorum ꝓceritatẽ. breuitas potuis s&
audere : Hispanos quidem non tantum numero: sed &
uirib corporum nr̃is presteuisse. manifestum . ẽ: Afrorumꝰ

Expanded text:
el armorum disciplinam docentes dispersa et involuta celantur pro utilitate Romana proferantur in medium. De dilectu igitur atque exercitatione tironum per quosdam gradus et titulos antiquam consuetudinem conamur ostendere, non quo tibi, imperator invicte, ista videantur incognita, sed ut quae sponte pro rei publicae salute disponis agnoscas olim custodisse Romani imperii conditores et in hoc parvo libello quicquid de maximis rebus semperque necessariis requirendum credis invenias. I ROMANOS OMNES GENTES SOLA ARMORVM EXERCITATIONE VICISSE Nulla enim alia re videmus populum Romanum orbem subegisse terrarum nisi armorum exercitio, disciplina castrorum usuque militiae. Quid enim adversus Gallorum multitudinem paucitas Romana valuisset? Quid adversus Germanorum proceritatem brevitas potuisset audere? Hispanos quidem non tantum numero sed et viribus corporum nostris praestitisse manifestum est; Afrorum
Abbreviated transcription (Latin):
coeperis cȩdere sine dubio uestis in fugã : aduersarius aut̃ nec dedextra
paste sua nec demedia acie potest suis laboraentib subuenire. quia acies
tua extendit & tota se corrig& codsimilitudinẽ lit tere longissime quȩ
recid& abbostibus. Quoc exere ixitierapus sȩpe conflicitur
Septima depugnatio .e quȩ loci beneficio adiubat dimicantẽ: In hac quoq¬

Expanded text:
coeperis caedere, sine dubio vertis in fugam. Adversarius autem nec de dextra coeperis caedere, sine dubio vertis in fugam. Adversarius autem nec de dextra parte sua nec de media acie potest suis laborantibus subvenire, quia acies tua extenditur et tota se porrigit ad similitudinem I litterae longissimeque recedit ab hostibus. Quo genere in itineribus saepe confligitur. Septima depugnatio est quae loci beneficio adiuvat dimicantem. In hac quoq
Abbreviated transcription (Latin):
hab& qđ leuem armaturrẽ & sagit tecrios ante primã aciẽ ponit ut illis
sesistentib ñ possit iñ rũpi. Nasic dedextro cornusuo illius sinistruẽ & desinis¬
tro cornusuo illius dextrũ adgreditũs: Quod si fugare potuerit statim uinẽ
sinminus media acies ipsius ñ laboret quia aleui armaturae sagitatarurq
defend&cur: sexta depugnatio optima ẽ ꝓpe similis secundȩ quautunt᷑ qui denumero
suorũ & deuistute desperaent. & sbene ordinauerint quãuis cũ pauciorib seꝑ uisto¬
riã consecunt᷑ Nacum instrusta acies adhostes acced& dextrẽ alã tuȩ sinistre hostiũ
iunge & ibi pequites ꝓbatis simos &uelocis simos pedites incipe proeliũ. Reli¬
quã aut̃ pastẽ exercitus tui longissime ab aduersariorũ aciȩ remoue & in
direstũ porrige quasi uerũ quã cũ sinistrox paste illius & ala terib: & a tergo

Expanded text:
habet, quod levem armaturam et sagittarios ante primam aciem ponit, ut illis habet, quod levem armaturam et sagittarios ante primam aciem ponit, ut illis resistentibus non possit inrumpi. Nam sic de dextro cornu suo illius sinistrum et de sinistro cornu suo illius dextrum adgreditur. Quod si fugare potuerit, statim vincit; sin minus, media acies ipsius non laborat, quia a levi armatura sagittariisque defenditur. Sexta depugnatio optima est, prope similis secundae, qua utuntur qui de numero suorum et de virtute desperant; et si bene ordinaverint, quamvis cum paucioribus semper victoriam consequuntur. Nam cum instructa acies ad hostes accedit, dextram alam tuam sinistrae alae hostium iunge et ibi per equites probatissimos et velocissimos pedites incipe proelium, reliquam autem partem exercitus tui longissime ab adversariorum acie remove et in directum porrige quasi verum; nam cum sinistram partem illius et a lateribus et a tergo
Abbreviated transcription (Latin):
glecdis inuadat᷑ uel cdea telc ꝑueniant: In hoc cauendũ ẽ. ne mimicor
cuncis trensuersatua acies elidatur. hoc aut̃ modo uno casu utilit̃ pugnabit̃:
S iaduersarius inferiorẽ dextrũ cornũ habuerit & tulonge fostiorẽ sinistrũ
Quastic depugnatio ttlis e: cũ ordinaueris aciẽ ante qua dringentos uel quinges¬
tos pcersor quã cchostẽ ꝑueniar ñ speraent᷑ eosubito ambas alastuas ineuar
conuenit. Vt exutroq cornũ ĩnꝓuisor hostes uestaes in fugã &celerius uistoria
consequȩris : sed hoc genus cestaominis lic& uto super& s exercitatos fostissi¬
mosq ꝓduxerit. Tam̃ periculosũ ẽ quia mediã aciẽsua quisic dimicat nuda¬
re compellit᷑ & induas pastes exercitũ separtere. &si primo impe&lu uistus
ñ fuerit inimicur hab& occasionẽ qua inuadat & diuisa cornua & mediã
aciẽ destitutã: Quinłec depugnatio ẽ quaste similis: sedhoc unũ amplius

Expanded text:
gladiis invadatur vel ad eam tela perveniant. In hoc genere cavendum est ne inimicorum gladiis invadatur vel ad eam tela perveniant. In hoc genere cavendum est ne inimicorum cuneis transversa tua acies elidatur. Hoc autem modo uno casu utiliter pugnabitur, si adversarius infirmiorem dextrum cornum habuerit et tu longe fortiorem sinistrum. Quarta depugnatio talis est. Cum ordinaveris aciem, ante quadringentos vel quingentos passus quam ad hostem pervenias non sperante eo subito ambas alas tuas incitare te convenit, ut ex utroque cornu inprovisos hostes vertas in fugam et celerius victoriam consequaris. Sed hoc genus certaminis, licet cito superet si exercitatos fortissimosque produxerit, tamen periculosum est, quia mediam aciem suam qui sic dimicat nudare compellitur et in duas partes exercitum separare; et si primo impetu victus non fuerit inimicus, habet occasionem qua invadat et divisa cornua et mediam aciem destitutam. Quinta depugnatio est quartae similis, sed hoc unum amplius
Abbreviated transcription (Latin):
sarius fecerit illos quos post aciẽ suꝑ numẽrterios diximꝰ debere poni taequites
quã pedites adinistrũ tuũ colliger cornũ. & sic aduersariores istes magnis uirib
ne astepellaris : Testa depugnatio ẽ. similis secundȩ : sed in hoc d&erior qđ
a sinistro cornotuo cũ illius incipis dextro confligere. Nã quasi mancus impe¬
tus ẽ eorũ aꝑte cũ difficultatẽ eorũ aggrediunt᷑ hostes qui in sinistro dimi¬
cant cornu qđ aꝑtius explanabo: si quando alã sinistrae longe habueris
meliorẽ tunc ei fostissi mos ȩquites pediterq coniũge &in congressu ipsã
primã applica adalã hostiũ dextrãe & quantũ potest aduersarii dextito
pastẽ pellere & circũ ire fesuma : Tuã aut̃ aliã exercitus pastẽ inqua dece¬
riores bellatores habere tenosti. a sinistro illius longissime separte. neuel

Expanded text:
sarius fecerit, illos quos post aciem supernumerarios diximus debere poni, tam equites sarius fecerit, illos quos post aciem supernumerarios diximus debere poni, tam equites quam pedites, ad sinistrum tuum colliges cornum, et sic adversario resistes magnis viribus, ne arte pellaris. Tertia depugnatio est similis secundae, sed in hoc deterior, quod a sinistro cornu tuo cum illius incipis dextro confligere; nam quasi mancus impetus est eorum et aperte cum difficultate adgrediuntur hostes qui in sinistro dimicant cornu. Quod apertius explanabo. Si quando alam sinistram longe habueris meliorem, tunc ei fortissimos equites peditesque coniunge et in congressu ipsam primam applica ad alam hostium dextram, et quantum potes adversarii dextram partem pellere et circumire festina; tuam autem aliam exercitus partem, in qua deteriores bellatores habere te nosti, a sinistra illius longissime separa, ne vel
Abbreviated transcription (Latin):
neo ordinaueris &icõ si multitudine hostiũ & uistute turberis. Tam̃
poteris repostare uistoriã : huius tidis ẽ. modus cũ iste acies ad con¬
gres sũ ueniunt Tunc tu sinistrac̃ alatuã ad extroe aduerrarii longi
separoebis neuel miscibilia adeã uelsagit tȩ ꝑueniant : Dex troẽ aut
alãtuã sinistre alȩ illius iũges & ibi primũ inchoa proeliũ ita ut
cũ ȩquitib optimis & ꝓbatissimis peditib sinstra pastẽ illius ad quã
te iunexeris aggrediaris atq circũeas & d& rudendo atq suꝑcurrendo
adhostiũ terga ꝑuenias. qđ i semel aduersarios exinde pellere coeperis a d¬
cedentib tuis indubitatã uistoriã consequeris & pars exercitus tui quã ab
hoste submoueris securte dupaebit: adsimilitudinẽ aut. alit tere uellibelle
fabrillis acier in boc dimicandi genere conponunt᷑: Quod sr abi prior aduer¬

Expanded text:
neo ordinaveris, etiam si multitudine hostium et virtute turberis, tamen neo ordinaveris, etiam si multitudine hostium et virtute turberis, tamen poteris reportare victoriam. Huius talis est modus. Cum instructae acies ad congressum veniunt, tunc tu sinistram alam tuam a dextra adversarii longius separabis, ne vel missibilia ad eam vel sagittae perveniant; dextram autem alam tuam sinistrae alae illius iunges, et ibi primum inchoa proelium, ita ut cum equitibus optimis et probatissimis peditibus sinistram partem illius, ad quam te iunxeris, adgrediaris atque circumeas et detrudendo atque supercurrendo ad hostium terga pervenias. Quod si semel adversarios exinde pellere coeperis, accedentibus tuis indubitatam victoriam consequeris et pars exercitus tui quam ab hoste submoveris secura durabit. Ad similitudinem autem A litterae vel libellae fabrilis acies in hoc dimicandi genere componuntur. Quod si tibi prior adver
Abbreviated transcription (Latin):
pugnationũ septem sunt genera uel modicũ infesta exutrocq
paste signa confligunt: una depugnatio ẽ fronte linga quadro
exercitu. sic̃ &ic̃ nunc & ꝓpe sepsol& rrodiũ fieri sed hoc genus
depugnationir poriti armorũ ñ optimũ iudicant quia in ꝓlexo spatio
cũtendit᷑ acies ñȩqualis sẽꝑ cãpus occurrit & hatꝰ aliqui in medio uel
sinus aut curuatura fit. in eo loco acies frequent̃ in rupit᷑ : Pr&er ea
simultitudine aduersarius ante cid& alterib aut dextrã aut si¬
nistraẽ alam circũuenit in quo periculũ magnũ .ẽ. nisi suꝑ numeraerios
habeas qui ꝓcurraent hosteq sustineant: hoc genere solus deb& confli¬
gere qui& plures & fostes habuerit bellatores. Exutroq cornu hoste
circũ ueniat & quas : in siiũ sui condudat exercitus: secunda depug¬
natio ẽ. publicaplurimis melior Iinquasi paucos strenuor loco ido¬

Expanded text:
Depugnationum septem sunt genera vel modi cum infesta ex utraque Depugnationum septem sunt genera vel modi cum infesta ex utraque parte signa confligunt.Una depugnatio est fronte longa quadro exercitu, sicut etiam nunc et prope semper solet proelium fieri. Sed hoc genus depugnationis periti armorum non optimum iudicant, quia in prolixo spatio cum tenditur acies non aequalis semper campus occurrit et hiatus aliquid in medio vel sinus aut curvatura fit et in eo loco acies frequenter inrumpitur. Praeterea, si multitudine adversarius antecedit, a lateribus aut dextram aut sinistram alam circumvenit, in quo periculum magnum est nisi supernumerarios habeas qui procurrant hostemque sustineant. Hoc genere solus debet confligere qui et plures et fortes habuerit bellatores, ut ex utroque cornu hostem circumveniat et quasi in sinum sui concludat exercitus. Secunda depugnatio est obliqua, plurimis melior; in qua si paucos strenuos loco ido
Abbreviated transcription (Latin):
& coduersariorũ ordinerrumpđe quia plurib in unũ locũ tela
mit tunt᷑ quã rem milites nominant caput porcinũ: Contra qđ ordi¬
natio ponitur qua forfice uocant. Nam ȩxlestirsimis militibur in
lit t̾̃ordo cõrponitur & illũ cuneũ excoe̾pit atq exutirq paste concludit:
quo facto aciẽ ñ potest rũpere: Item serra .dr. quia strenuis diresta
ante frontẽ opponit᷑ hostib ut turbata acies reparecur: Clobus aut
dr̃ quia sua acie separatus. Bago suꝑuento incurrat inimicus. Contire
quẽ alter populosior uel fostior inmitteur glob: Obseruandũ quoq
ne sub tẽpore qͦ cõmittit᷑ pugna uelis ordines cõmutare aut delocir
suis aliquos numeros adalia trtns ferre: stat̃ enĩ nascit᷑ tumultur
atq confusio & in ĩ parctos conturbatosq facilius hostis incũbit:
enam Quiixferioꝵ pumeno eruirs: e. ualeat oprinerex

Expanded text:
et adversariorum ordines rumpit, quia a pluribus in unum locum tela et adversariorum ordines rumpit, quia a pluribus in unum locum tela mittuntur; quam rem milites nominant caput porcinum. Contra quod ordinatio ponitur quam forficem vocant; nam ex lectissimis militibus in V litteram ordo componitur et illum cuneum excipit atque ex utraque parte concludit, quo facto aciem non potest rumpere. Item serra dicitur quae ab strenuis directa ante frontem opponitur hostibus ut turbata acies reparetur. Globus autem dicitur qui a sua acie separatus vago superventu incursat inimicos, contra quem alter populosior vel fortior immittitur globus. Observandum quoque ne sub tempore quo iam committitur pugna velis ordines commutare aut de locis suis aliquos numeros ad alia transferre. Statim enim nascitur tumultus atque confusio, et in imparatos conturbatosque facilius hostis incumbit. XX ETIAM QVI INFERIOR NVMERO ET VIRIBVS EST VALEAT OBTINERE
Abbreviated transcription (Latin):
negotur occupãt᷑ hostes prius interromant᷑ qua p̃parare sepossent :
Quodsi cautir̃ aduersarii &insidiarũ nulla sit copia Tunc aduersũ
p̃sentes scientes uidentes equa conditione pugnat᷑ : Tam̃ arsbelli
non minus in hoc aꝑto conflistu quã in occultis frocudib adiubat eru¬
ditor: Cauendũ uel maxime ne abala cornuq sinistro qđ sȩpius euenit
aut ceste dextro qđ lic& paro continge circũ uemiãt᷑ tuti amultitu¬
dine hostiũ auagantib aut globis quor dicunt dnungos: qđ si acciderit
unũ remediũ ẽ ut alã cornũq: replȩcts & rotundis quatenus conuer¬
si tui sociorũ terga defendant: sedin angulo ipsius tremitatis fostis¬
simi conlocent᷑. quia ibi imp&us amplior fieri consueuit. Item ad¬
uersũ cuneũ hostiũ cestis resistitur modis. Cuneus. dr multitudo
peditũ quȩ iunsta cũacię primo angustior deinde latior ꝓcedit

Expanded text:
negotiis occupati, hostes prius interimantur, quam preparare se possint. negotiis occupati, hostes prius interimantur, quam preparare se possint. Quod si cauti sunt adversarii et insidiarum nulla sit copia, tunc adversum praesentes scientes videntes aequa condicione pugnatur. Tamen ars belli non minus in hoc aperto conflictu quam in occultis fraudibus adiuvat eruditos. Cavendum vel maxime ne ab ala cornuque sinistro, quod saepius evenit, aut certe dextro, quod licet raro contingit, circumveniantur tui a multitudine hostium aut a vagantibus globis, quos dicunt drungos. Quod si acciderit, unum remedium est ut alam cornumque replices et rotundes, quatenus conversi tui sociorum terga defendant; sed in angulo ipsius extremitatis fortissimi collocentur, quia ibi impetus amplior fieri consuevit.Item adversus cuneum hostium certis resistitur modis. Cuneus dicitur multitudo peditum quae iuncta cum acie primo angustior deinde latior procedit
Abbreviated transcription (Latin):
cohostes magis terreant᷑ sicutelorũ ictũ lamoris orror accersera: seꝑ aũt
studere deber ut prior instruas aciem quia exarbitriotuo poter facere
qđ tibi utile iudicas cũ ullus obistit: Deinde & tuis auger confidentiã
& aduersariis fiduciã minuis quia fostiores uident᷑ qui ꝓuocare ñ dubitant
Inimici aut̃ incipiunt formidare qui uident contoese acies ordinare. huic
ad dit᷑ maximũ cõmodũ quia tuinstrustus paractusq ordinantẽ & trepi¬
dũ aduersariũ poccupas. Pars enĩ uistoriȩ ẽ inimicũ turbare antequã
tur ixaciẽ excepris suꝑuentis. uel ix cursionis. repepriins
exoccasione quapũquã dux exercitatus admtrit
am in itinerib ia fatigatis in fluminũ tuens gressione diuisis inpadu¬
lib occupatis iniugis monũ. laborantib in cãpis exparsis atq secu¬
ris inmansione dormientib Opostunũ proeliũ iemꝑ infestur: cũ alus

Expanded text:
cum hostes magis terreantur si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem cum hostes magis terreantur si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem studere debes ut prior instruas aciem, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi utile iudicas cum nullus obsistit; deinde et tuis auges confidentiam et adversariis fiduciam minuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimici autem incipiunt formidare qui vident contra se acies ordinari. Hinc additur maximum commodum, quia tu instructus paratusque ordinantem et trepidum adversarium praeoccupas. Pars enim victoriae est inimicum turbare antequam militaris Exceptis superventibus, vel incursionibus repentinis, est occasio quam nunquam dux exercitatus omittit. Nam in itineribus iam fatigatis, in fluminum transgressione divisis, in paludibus occupatis, in iugis montium laborantibus, in campis expansis atque securis, in mansione dormientibus, oportunum prelium semper infertur, cum aliis
Abbreviated transcription (Latin):
ȩquitib suꝑ numeraris mixtis peditib expeditis aduersariorũ sinistrũ cornum
qui contra ipsũ stat circĩure deb& & atergo seꝑ urguere: Secundus dux
inmedia aciȩ ponit᷑ peditũ qui eã sustent& & firm&: hic fostissimos pedites
& bene apmatos deillis suꝑfluis secũ habere deb& ex quib aut ipse cuncũ faciat
& hostiũ aciem rumpat. Aut si aduersarii cuneũ fecerint ipse forficem faciat¬
& cuneo illi pos sit occurrere : Insinistra paste exercitus testius eẽ dux
deb& satis bellicosus & ꝓuidus quia sinistrac pars difficilior ẽ. & uelut
manca macie consistit: Hiccircase bonos equites suꝑ numerarios & uelociss¬
mos pedites habere deb& Dequib sinistrũ cornũ sc̃ꝑ extendat. necircũ¬
ueniatur ab bostib clamorͣsi qͣuem barritũ uocant prus ñdeb& ad tolli quã
acies uritq se iunxerit. Inperitorũ em uelignauorũ ẽ uocisentri delonge

Expanded text:
equitibus supernumerariis mixtis peditibus expeditis adversariorum sinistrum cornum, equitibus supernumerariis mixtis peditibus expeditis adversariorum sinistrum cornum, qui contra ipsum stat, circumire debet et a tergo semper urgere. Secundus dux in media acie ponitur peditum qui eam sustentet et firmet. Hic fortissimos pedites et bene armatos de illis superfluis secum habere debet ex quibus aut ipse cuneum faciat et aciem hostium rumpat aut si adversarii cuneum fecerint ipse forficem faciat, ut cuneo illi possit occurrere.In sinistra parte exercitus tertius esse dux debet, satis bellicosus et providus, quia sinistra pars difficilior est et velut manca in acie consistit. Hic circa se bonos equites supernumerarios et velocissimos pedites habere debet de quibus sinistrum cornum semper extendat, ne circumveniatur ab hostibus. Clamor autem quem barritum vocant prius non debet attolli quam acies utraque se iunxerit; imperitorum enim vel ignavorum est vociferari de longe,
Abbreviated transcription (Latin):
coeperit nis suꝑ fluos habeas quor contra globũ possis opponere siue pedites siue
equites deaciȩ tuleris dũ aliauis defendere alia periculosius denudabis : Q uod
si bellatorũ tibi copia ñ habundat melius ẽ aciẽ habere breuiorẽ dũmodo in
sub sidus conloces plurimos: Nãcirca medias pastes cãpi expeditib bene arma¬
tis debes habere lestis simos dequib cuneũ facias & statim acie hostium rum¬
pas. Contrto cornua aut̃ decontatis lomi ȩquitib ad hoc reseruatis
& leui armaturao peditum alaes hostiũ circũ uenire te conuenit. Ix quoloco¬
quip̃cipuã sustin& potestatẽ inter equites &pedites in paste dextra
stare consueuit: Hic eñ locus ẽ. in quo tota acies gubernat᷑. Ex quo
restus ẽ liberq ꝓcursus. Ideo aut̃ inter utruq consistit ut & consilio rege¬
re & austoritate tam ȩquiter qua pedites ad pugnã porsit hostari: hicde

Expanded text:
coeperit, nisi superfluos habeas quos contra globum coeperit, nisi superfluos habeas quos contra globum equites de acie tuleris, dum alia vis defendere, alia periculosius denudabis. Quod si bellatorum tibi copia non abundat, melius est aciem habere breviorem, dummodo in subsidiis colloces plurimos; nam circa medias partes campi, ex peditibus bene armatis debes habere lectissimos, de quibus cuneum facias et statim aciem hostium rumpas. Contra cornua autem de contatis loricatisque equitibus ad hoc reservatis et levi armatura peditum, alas hostium circumvenire te convenit. DE STATIOqui praecipuam sustinet potestatem inter equites et pedites in parte dextra stare consuevit. Hic enim locus est in quo tota acies gubernatur, ex quo rectus est liberque procursus. Ideo autem inter utrosque consistit ut et consilio regere et auctoritate tam equites quam pedites ad pugnam possit hortari. Hic de
Abbreviated transcription (Latin):
in t̃binos ȩquites singulos ex his pedites conlocarent. Cũleuiorib scutis
edoptima poctio ẽ & ad iustoriã plurimũ confest ut lestissimos depe¬
ditib ȩquitũ cũ uigariis comitib tribunisq uacantib habeat dux
post aciẽ p̃parectos alior circa cornua alios circa mediũ ut sic ubihos¬
tis uehement̃ insistit nerũpatur acies ꝓuolent subito & subplant
loca ad ditaq uistute inimicorũ audiciã froengant. Hoc primilacones inuener
imitatis castaginienses romani postea ubiq seruarunt: acdispositione nulla
mebor inuenitur Nã diresta acies hoc solũ agene deb& & potest ut hostẽ
repellat aut fundat: ficuneus sit agendus aut forfix suꝑfluos habere
debebis postaciẽ dequib cuneo forficem facias: ducenda sit serra item ex
habundantib ducit᷑: Nã si delocosuo ordinatũ militẽ temr ferre coeperis uniuer¬
sa turbabis: ssglob bostũ separatus aut alatua aut pastẽ aliquã urguere

Expanded text:
 binos equites singulos ex his pedites collocarent, cum levioribus scutis, Sed optima ratio est et ad victoriam plurimum confert ut lectissimos de peditibus et equitibus cum vicariis comitibus tribunisque vacantibus habeat dux post aciem praeparatos, alios circa cornua alios circa medium, ut sicubi hostis vehementer insistit, ne rumpatur acies, provolent subito et suppleant loca additaque virtute inimicorum audaciam frangant. Hoc primi Lacones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani postea ubique servarunt. Hac dispositione nulla melior invenitur; nam directa acies hoc solum agere debet et potest, ut hostem repellat aut fundat. Si cuneus sit agendus aut forfix, superfluos habere debebis post aciem de quibus cuneum vel forficem facias. Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo ordinatum militem transferre coeperis, universa turbabis. Si globus hostium separatus aut alam tuam aut partem aliquam urgere
Abbreviated transcription (Latin):
ñ inueniant abscedendi: sed clacusis ex disperactione cresc& audacia. & cũ
spei nibuil ẽ sum& arna formido: Libent cupł cõmorari quisine dubio scit
se ẽẽ moriturũ: Ideoq scipionis lccudata sententia. ẽ. quidix̃ uiã hostib.
qua fugerent muniendã: Nãcũ abserdendi aditu pate fasto interomnium
adpbenda Ergi consenserint multimore pecudum trucidant᷑ nec insequen¬
tium ullũ periculũ ẽ cũn uisti quib defendi potuertent arma conuesterint:
Hoc genere quanto maior fuerint tanto facilius multitudo ꝓstermitur. Neq em̃
ib requirendus ẽ numerur ubus animus semel territus ñ tam tela hostiũ
cupit declinare quã uultũ : C&erũ clausi lic& exigui numero & infirmi uiri¬
bus hocipso tam̃ sunt hostib pares quia desperentes sciunt alius sibilicere
plicet pucpet
igestis omnib quepaetio militaris experim̃tis & aste seruabri linũ

Expanded text:
non inveniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum non inveniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum spei nihil est sumit arma formido. Libenter cupit commori qui sine dubio scit se esse moriturum. Ideoque Scipionis laudata sententia est, qui dixit viam hostibus qua fugerent muniendam. Nam cum abscedendi aditu patefacto mentes omnium ad praebenda terga consenserint, inulti more pecudum trucidantur, nec insequentium ullum periculum est, cum victi quibus defendi potuerant arma converterint. Hoc genere, quanto maior fuerit, tanto facilius multitudo prosternitur; neque enim ibi requirendus est numerus ubi animus semel territus non tam tela hostium cupit declinare quam vultum. Ceterum clausi, licet exigui numero et infirmi viribus, hoc ipso tamen sunt hostibus pares, quia desperantes sciunt aliud sibi licere PLICET PVGNAE Digestis omnibus quae ratio militaris experimentis et arte servavit, unum
Abbreviated transcription (Latin):
in una paste habear  ua hostes ñpossitꝰ accedere. Reliqu exercitutuũ di¬
resta aciȩ ordines sedinilla quȩ munitionẽ ñ hab& Om̃s ȩquiter & ferenta¬
rios ponas : tunc securbs ꝓtuo arbitrio cũ hoste confligis quia ab una paste
loci natura temundt. ab alicduplex prope ponit᷑ ȩquitatur: Illud tam̃ ob¬
seruandũ ẽ quo nihil melius inuenit᷑ : ut siue dextro cornũ solo pugnare
uolueris ibi fostis simos ponas. siue desinistro ibistrenuis simis conlocer siue
in medio facere cuneos uolueris ꝑ quos acies hostiũ rumpas. Incuneo exerci¬
tatissimos ordiner bellatores : Vistoria enĩ ꝑpaucor fieri consueuit : Tantũ ẽ
ut elesti aduce sccpientis simo in his locis inquib roctio & utilitees postulat
ordinentur: uia ABsceder di hosris dapda ut delexgr᷑ facilius rucientes
Ileriq rei militares ignari pleniorẽ uistoriã credunt si aduersarios aut
locorũ angustus aut armatorũ multitudine circũ dederint ut aditum

Expanded text:
in una parte habeas, ex qua hostis non possit accedere, reliquum exercitum tuum directa acie ordines, sed in illa ala quae munitionem non habet omnes equites et ferentarios ponas. Tunc securus pro tuo arbitrio cum hoste confligis, quia ab una parte loci natura te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen observandum est, quo nihil melius invenitur, ut, sive de dextro cornu solo pugnare volueris, ibi fortissimos ponas, sive de sinistro, ibi strenuissimos colloces, sive in medio cuneos facere volueris per quos acies hostium rumpas, in cuneo exercitatissimos ordines bellatores. Victoria enim per paucos fieri consuevit. Tantum est ut electi a duce sapientissimo in his locis in quibus ratio et utilitas postulat ordinentur. XXI VIAM ABSCEDENDI HOSTIBVS DANDAM VT DELEANTVR FACILIVS FVGIENTES Plerique rei militaris ignari pleniorem victoriam credunt si adversarios aut locorum angustiis aut armatorum multitudine circumdederint ut aditum
Abbreviated transcription (Latin):
tione conpulsus i dum consi dero clementia uram ausb. latte rarũ
mageis aenbscere posse quam c&eros tanto inferiorem me anra¬
quis semprorb erse uix sensi. Lic& in hoe opũs colo nec
uerborũ conemnitas sit̃ necersaria: neca cumen ingenit
sedlolor culigens acsidels: A tq̃ apud dͥuersos historic ẽ¬

Expanded text:
tione compulsus dum considero clementiam vestram ausibus litterarum tione compulsus dum considero clementiam vestram ausibus litterarum magis ignoscere posse quam ceteros, tanto inferiorem me antiquis scriptoribus esse vix sensi, licet in hoc opusculo nec verborum concinnitas sit necessaria nec acumen ingenii sed labor diligens ac fidelis, ut quae apud diversos historic
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓrones exercendos ad missibilia iacienda
agittis diligenter trroner in buendos
diastandos lapides fundis exercendos trrones
cexercitio plumbatarum
uem ad modum ad ascendendos ȩquos trrones
uo armorum genere usi sint antiqui
emunitione castrorum¬
n qualib locis constituendasint castrae
uali speciȩ castra delimandasint¬
Quo genere munienda sint castia
Quem ad nodum muniendasint castra. cubostis inmineat
uem ad modum exerceantur trronẽs
mense exerceri cũeducuntur milites ambulatum
lit teris atq in libros redaceta offerre principib: quia neco
reste aliqud inchoatur. niss postdm fauerte imperator Neq
quem qiam magis dec& uel meliora scire uel plura: quam pruaci¬
per cuius doarima omnb porest prodesst suibiestas. Quodl osta¬
uanum augus tum acbonos debine prncipes libenter habluune
sre quentibi declar aturꝰ exemplis. Sie regrantum testimonus
crebut eloquentia : dum non culpatur audiacia Hac ego uenatu¬

Expanded text:
Tirones exercendos ad missilia iaciendaXV Tirones exercendos ad missilia iaciendaXV Sagittis diligenter tirones imbuendosXVI Ad iactandos lapides fundis exercendos tironesXVII De exercitio plumbatarumXVIII Quemadmodum ad ascendendos equos tirones eQuo armorum genere usi sint antiquiXXI De munitione castrorumIn qualibus locis constituenda sint castraXXIII Quali specie castra delinianda sintQuo genere munienda sint castraXXV Quemadmodum munienda sint castra cum hostis immineatXXVI Quemadmodum exerceantur tirones uin mense exerceri cum educuntur milites ambulatumXlitteris atque in libros redacta offerre principibus, quia neque recte aliquid inchoatur nisi post Deum faverit imperator neque quemquam magis decet vel meliora scire vel plura quam principem, cuius doctrina omnibus potest prodesse subiectis. Quod Octavianum Augustum ac bonos dehinc principes libenter habuisse frequentibus declaratur exemplis. Sic regnantium testimoniis crebuit eloquentia dum non culpatur audacia. Hac ego imita
Abbreviated transcription (Latin):
morem ad quem pedestris institui possit exercitus:
exponit. uII lĩs Uniuersar machinas quib uel oppug¬
nantur ciuitater uel defenduntur enumerat. Nauales quoq
belli precepta subnestit. In omni aut̃ proelio nontam multitu¬
do & uistus indosta quam ars & exercitiũ solent prȩstare ustoriã
omanos om̃s gentes sola armorum exercitatione uicis se
xquib regionib tironer legendi sint
Atrum exagris an exurbib utiliorer sint t prones
uius xeatir trrones probandi sint
Qua statura iuniones probandi sint
x uiltu & positione corporis agnosci ineligendo qui melio¬
res possint erse tfrones Consitem¬
uios astis trrones uel cligendi uel rerpuendi
Quando tprones signandi sint¬
I Adgradum militarem &cursum & saltum exercendos tyrones
Ad usum natandi exercendor trrones
Quem ad modum adieaa um inea uel adorlos antiqui exerce¬
bant t prones
oncȩsim sed pinstmo ferire docendor tprones
rmnatupum docendos trrones

Expanded text:
morem, ad quem pedestris institui possit exercitus.Texponit.Quartus liber universas machinas quibus vel oppugnantur civitates vel defenduntur enumerat; navalis quoque belli praecepta subnectit.In omni autem proelio non tam multitudo et virtus indocta quam ars et exercitium solent praestare victoriam. Romanos omnes gentes sola armorum exercitatione vicisseII Ex quibus regionibus tirones legendi sintIII Vtrum ex agris an ex urbibus utiliores sint tironesIIII Cuius aetatis tirones probandi sintV Qua statura iuniores probandi sintVI Ex vultu et positione corporis agnosci in eligendo qui meliores possint esse tironesVII Cuius artis tirones vel eligendi sint vel respuendiVIII Quando tirones signandi sintVIIII Ad gradum militarem et cursum et saltum exercendos tironesX Ad usum natandi exercendos tironesXI Quemadmodum ad scuta viminea vel ad palos antiqui exercebant tironesXII Non caesim sed punctim ferire docendos tironesXIII Armaturam docendos tironesXIIII
Abbreviated transcription (Latin):
cant melius & qui fostiores uiceraent ab inferiorib sȩpe uincunt᷑ : qđ si
ȩquites ĩnpares fuerint more u&erũ uelocissimi cũ scatis leuib pedi
tes adhoc ipsũ exercitati hisdem miscendis quos explecitor ueliter
nominabant: quo fasto quãuis fostis simi ȩquiter hostiũ euenerint tam̃
aduersũ mixtũ agmem pares ẽẽ. ñ posr̃ : Vnũ hoc remediũ om̃s duces
u&eres inuener̃ ut ad suas cere faterent iuuenes currenter egregiȩ &

Expanded text:
cant melius, et qui fortiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si cant melius, et qui fortiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impares fuerint, more veterum vetes, ad hoc ipsum exercitati, iisdem miscendi sunt, quos explicatos velites nominabant; quo facto, quamvis fortissimi equites hostium venerint, tamen adversum mixtum agmen pares esse non possunt. Unum hoc remedium omnes duces veteres invenerunt, ut as
Abbreviated transcription (Latin):
sufficiat &iã inde nouẽ uel amplius acies ordinari: magir eni expedit ut
confestipugnent. quamlo longiur separati: nãsi nimiũ suerit acies tenuata
citoab aduersariis fasta ĩ pressione ꝑrampit᷑ & nullũ postea potest ẽẽ re¬
mediũ: qui aut̃ numeri indextro cornu qui in sinistro quunmedio debeant
ordinari uel iuxta dignitater eorũ seruant᷑ exmore uel ceste ꝓqualitate
hostiũ cõmutatur. DeEQUITISUS. ORDINANDIS:XUI¬
onstrua. acie peditũ ȩquites ponunt᷑ incornib. ita ut loricati om̃s &
A contati iunstis̃t: pediul :s git tarui aut̃ uel quiloricas ñ habent longiur
euagent᷑: afostiorib nãq equitib peditũ ꝓtegendar lattra: & auelociorib
atq expeditis hostiũ corna suꝑfundenda atq turbanda: seire dux deb&
contrac quor drungos hoc ẽ globos hostiũ quos ȩquites oposteat poni
Iam nescio qua occulta pactione immo pȩne diuina alii contra alios dimi¬

Expanded text:
sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim expedit ut sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrumpitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutatur. XVI DE EQVITIBVS ORDINANDIS Construt contati, iuncti sint peditibus. Sagittarii autem, vel qui loricas non habent, longius evagentur. A fortioribus namque equitibus peditum protegenda sunt latera et a velocioribus atque expeditis hostium cornua superfundenda atque turbanda. Scire dux debet contra quos drungos, hoc est globos, hostium quos equites oporteat poni; nam nescioqua occulta ratione, immo paene divina, alii contra alios dimi
Abbreviated transcription (Latin):
sescentor sexaginta sex suscipi& pedites: propterea quic singuli pug¬
natores ternos occupant peder: qđ si sex acies in mille paessib cãpi
uolueris ordinare. Nouẽ milia nungentos non aginta sex pediters
necessarii : si aut̃ interno hunc numerũ uolueris tendere duo milia
parsuũ conphendit: sed melius ẽ plures acies facere quã militẽ ex¬
spargere : scnos pedes a tergo int̃singulas acies in latũ diximꝰ ite¬
patere debere: &ipsi bellatores stienter singulos optinent pedes
I deoq ss exacies ordinaueris quad irginta duo pedes in latũ & mille in longũ
decẽ miliũ hominũ tenebit exercitus: Adhane ratione siue uginti milia
siue treginta milia peditũ suerint iuxta m̃sure podismũ. sine aliqua¬
dubitatione difficultatis potuer̃ ordinari. Necdux fallitur cũsciat qui locur
quantor capere possit armatos: dicunt i angustior locus sit uel multitudo

Expanded text:
sexcentos sexaginta sex suscipit pedites, propterea quia singuli pugsexcentos sexaginta sex suscipit pedites, propterea quia singuli pugnatores ternos occupant pedes. Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, novem milia nongenti nonaginta sex pedites sunt necessarii. Si autem in terno hunc numerum volueris tendere, duo milia passuum comprehendit; sed melius est plures acies facere quam militem spargere. Senos pedes a tergo inter singulas acies in latum diximus interpatere debere, et ipsi bellatores stantes singulos obtinent pedes; ideoque, si sex acies ordinaveris, quadraginta duo pedes in latum et mille passus in longum decem milium hominum tenebit exsive triginta milia peditum fuerint, iuxta mensurae podismum sine aliqua difficultate poterunt ordinari, nec dux fallitur, cum sciat qui locus quantos capere possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo
Abbreviated transcription (Latin):
torer fundibũ l cstboutoi qui fastibalis lacpider iaciunt. fustis ẽ longus pedib:
quat tuor. Cui ꝑmediũ leͥgat᷑ funda decorio &utraq manu ĩapulsus ꝓpe
adinstar honagri dirigae saxa: funditorer s̃ qui fundis lino uelsaecis setis
fastis. Has enĩ dicunt ẽẽ meliores cõtosto circa caput bracl dirigunt
saxa: quib scuta deerant siue lacpidib. mdis siue mis sibilibrnhoc
omni genere armorũ munitis bellatorib tenebat᷑. quos antiqui triarios
appellabant: hii ut requi&i & in tegri acrius inuaderent. hostes post
ultimas acies sedere consueueraent: siquidenĩ primis ordinib: acceͥ¬
dise& dehorũ uirib reparationis spes toti pendebat: Ix
Ratio podismm guxxtũ spariũ ixacie ixrer sixculos hocm¬
ues ixlorcũ uel it̃ sipculos ondines rlarũ deuexit custodire¬
xplanato qualit̃ debeant acier instrui nunc podis nũ mensunẽ gue
Cipsius ordinationis exponã: Inmille peessib cãpi una acies mille

Expanded text:
tores. Fundibulatores sunt qui fustibalis lapides iaciunt. Fustibalus fustis est longus pedibus quattuor cui per medium ligatur funda de corio, et utraque manu impulsus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis lino vel setis factis—has enim dicunt esse meliores—contorto circa caput brachio dirigunt saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu iactis sive missibilibus in hoc omni genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordinibus accidisset, de horum viribus reparationis spes tota pendebat. XV RATIO PODISMI QVANTVM SPATIVM IN ACIE INTER SINGVLOS HOMINES IN LONGVM VEL INTER SINGVLOS ORDINES IN LATVM DEBEAT CVSTODIRI Explanato qualiter debeant acies instrui, nunc podismum mensuramque ipsius ordinationis exponam.In mille passibus campi una acies mille