comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unu caput dep̾ssens aliud errigatur. In unoquaq capite
cratib siue tabulatis ꝯtexitur machina ĩ qua pauci collo¬
cantur armati. Tunc ꝑ funes atracto depressoq alio capi¬
te leuati imponuntur ĩmuru. De balistis onagris scor¬
pionib arcubalistis fustibalis fundis perque
tormenta defenditur murus.¬
Oueisur hec obsessq defendere ꝯsueu̾unt balliste. on¬
agri. scorpionos. arcubaliste. fustibalisq sagittarii funde.
Balista funib nerumis tenditur. que ꝙͣto prolixiora ⁊¬
brachiola bũit. hoc est ꝙͣto maior fu̾it tanto spicula lõgiꝰ
emittit. que si iuxta arte mecanica temꝑetur.⁊ ab exer¬
citatis hõib qui mensura eius ante colligerũt dirigatur
penetrat quẽcũq ꝑcusserit. Onager durigit lapides. s pro
neruoꝵ crassitudine ⁊ magnitudine saxoꝵ põdera iacula¬
tur. Na ꝙͣto maior fu̾it tanto maiora saxa fluminis moẽ

Expanded text:
unum caput depresseris aliud erunum caput depresseris aliud ercratibus sive tabulatis contexitur machina, in qua pauci collocantur armati, tunc per funes uno attracto, depressoque alio capite, elevati imponuntur in murum. DE BALISTIS ET ONAGRIS Cpionibus arcuballistis fustibalis fundis, per quae tormenta defenditur murusAdversum haec obsessos defendere consueverunt ballistae onagri scorpiones arcuballistae fustibali sagittarii fundae. Ballista funibus nervinis tenditur, quae quanto prolixiora brachiola habuerit, hoc est quanto maior fuerit, tanto spicula longius mittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exercitatis hominibus qui mensuram eius ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager autem dirigit lapides, sed pro nervorum crassitudine et magnitudine saxorum pondera iaculatur; nam quanto amplior fuerit, tanto maiora saxa fulminis more
Abbreviated transcription (Latin):
Omotis scalis turrib funditores lapidib sagitta¬
Iru iaculis manubalistari ⁊ artubalistarii sagitti
iaculatores plumbatis ac missilib e muris submouẽt
hoĩes hoc fc̃o scalis appositis occupant ciuitatez. S ꝗ sca¬
lis nituntur frequent̾ ꝑiculu substinent exemplo cãpa¬
ui occisus est athebanis extinctus fulmine diceretur. Et iõ
sambuca exostra ⁊ tollenone obsidentes ĩ muro hostiu pe¬
penctrant. Sambuca dr̃ ad similitudine cythare. Na
quẽadmõ ĩcythara corde sunt ita in trabx que iuxta
turriz ponitur funes sũt qui pontez de suꝑiori parte tro¬
cleis laxant ut descendat admuru statizq de tum exe¬
unt bellatores. ⁊ ꝑ euz transeuntes menia urbis ĩuadunt.
Exostra dr̃ pons que suꝑius exposuimus qui de tumi
ĩmuru repente protruditur. Tollenon dr̃ quotiẽs una
trals int̾ra palta defigitur cu insũmo u̾tice alia trãsuersa
trab lõgior dimissa medictate ꝯnectitur. colibramẽto si

Expanded text:
motis turribus funditores lapidibus, sagittarii iaculis, manuballistarii vel arcuballistarii sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e muris submovent homines. Hoc facto scalis appositis occupant civitatem. Sed qui scalis nituntur frequenter periculum sustinent, exemplo Capatanta vi occisus est a Thebanis ut extinctus fulmine diceretur. Et ideo sambuca exostra et tollenone obsidentes in murum hostium penetrant. Sambuca dicitur a similitudine citharae; nam quemadmodum in cithara cordae sunt, ita in trabe quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte trocleis laxant ut descendat ad murum, statimque de turri exeunt bellatores et per eum transeuntes moenia urbis invadunt. Exostra dicitur pons quem superius exposuimus, quia de turri in murum repente protruditur. Tolleno dicitur quotiens una trabes in terram praealta defigitur, cui in summo vertice alia transversa trabes longior dimensa medietate conectitur eo libramento ut si
Abbreviated transcription (Latin):
Ioculis ⁊ eromini ꝯformatione membroꝵ eꝙ elligat ꝗ im¬
plere ualeant offitiuz bellatoris. Nazq non tm̃ in hominibꝰ
s ⁊ in equis ⁊ canib uirtus multis declaratur inditus. sicut
doctissimoꝵ hominur disciplina ꝯp̃hendit. qd̾ q̃ in apib mantu¬
anus auctor dicit ẽẽ ẜuandu. Na duo sunt gna hic melior ĩsi¬
gnis ⁊ ore autilis ⁊ clarus.squanus ille horidus. alt̾ desidia la¬
tamq trahens inglorius aluu. Sit ergo adolescens oꝑi martiode¬
putandus uigillantib oculis erecta ceruice lato pectore humeris
musculosis ualentib brachus digitis lõgiorib uẽtre modicusexi¬
lior ciurib suris ⁊ pedib non suꝑflua carne distinctis. s neroꝵ
diuitia collectis. Cu hec intirone signa deprehendens ꝓxeritate nõ
magnoꝑe desideres. Atilius eniz est fortes milites ec̃ ꝙͣ grandos.

Expanded text:
 eligat qui implere valeant bellatores. Namque non tantum in hominibus sed etiam in equis et canibus virtus multis declaratur indiciis, sicut doctissimorum hominum disciplina comprendit; quod etiam in apibus Mantuanus auctor dicit esse servandum: Nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Sit ergo adulescens Martio operi deputandus vigilantibus oculis, erecta cervice, lato pectore, umeris musculosis, valentibus brachiis, digitis longioribus, ventre modicus, exilior clunibus, suris et pedibus non superflua carne distentis sed nervorum duritia collectis. Cum haec in tirone signa deprenderis, proceritatem non magnopere desideres. Vtilius est enim fortes milites esse quam grandes.
Abbreviated transcription (Latin):
q poloponẽsiu infestarẽt misũt ꝯsequutiq sũt ut excitus
lacedemonioru qui detelie erat reuccaret᷑. ¶Imꝑator cesar
domicianus augustus cu germani more suo e saltib ⁊
quoru refugia nudau̾at. De trãsducendo ex̾citu ꝑ loca bosti
infesta.
Milius paulus ꝯsul cuz ĩlucanis iuxta litus angus

Expanded text:
 Peloponensum infestarent, miserunt consecutique sunt, ut exercitus Lacedaemoniorum, qui Deceliae erat, revocaretur. Imperator Caesar Domitianus Augustus, cum Germani more suo e saltibus et quorum refugia nudaverat. IV De Transducendo Exercitu per Loca Hosti Infesta Aemilius Paulus consul, cum in Lucanis iuxta litus angus
Abbreviated transcription (Latin):
statuz belli ellegit. ut aciez ꝯfligeret. De ecde.¬
Esar bello ciuili cu uetanu excitu haberet hostiu ty
ronez eẽ sciret/ acie sẽꝑ decertare studuit. ¶ Sabius m¬
aximus adu̾sus anibale successib p̃lioꝵ ĩsolente recedere
ab ancipiti discrimine ⁊ tueri tãtũmado ytalia ꝯstituit.
cuctatorisq nomen ⁊ ꝑ hoc sũmi ducis meruit:
omissa ⁊ finiu tutela ĩtra munitões opidi se recepũt.
assequutiq sũt ut phylipus obsidionalis more ĩpatiens re¬
cederet Hastrubal gisgonis filius secundo punico bello ĩ yspa¬
nia uictu excitu cu publius scipio instaret ꝑ urbes diu¬
isit ita factu ẽ ut scipio ne oppugnatõe ꝑluriu oppitoꝵ
distĩgueret ĩrbernia suq reduceret. ¶Themistodes aduẽ
ni credebat sufficere atheniẽses auctor fuit eis liberq ⁊ ꝯu¬
ges ĩtrogena ⁊ ĩalias urbes eminandi relictoq opido statũ

Expanded text:
statum belli elegit, ut acie confligeret. C. Caesar bello civili, cum veteranum exercitum haberet, hostium autem tironem esse sciret, acie semper decertare studuit. Fabius Maximus adversus Hannibalem, successibus proeliorum insolentem, recedere ab ancipiti discrimine et tueri tantummodo Italiam constituit Cunctatorisque nomen et per hoc summi ducis meruit. omissa etiam finium tutela, intra munitiones oppidi se receperunt assecutique sunt, ut Philippus obsidionalis morae impatiens recederet. Hasdrubal, Gisgonis filius, secundo Punico bello in Hispania victum exercitum, cum P. Scipio instaret, per urbes divisit. Ita factum est, ut Scipio, ne oppugnatione plurium oppidorum distringeretur, in hiberna suos reduceret. Themistocles adventni credebat sufficere Athenienses, auctor fuit eis liberos et coniuges in Troezena et in alias amendandi relictoque oppido statum
Abbreviated transcription (Latin):
festari naues atheniẽsiu deinde reuocare classe /quare ĩꝯsu¬
etudĩe ducta cu atheniẽses post digressu eius ad ꝯͣhẽdas cop¬
ias disꝑgerẽt᷑ extẽdit exꝯsuetudĩe classe ⁊ recepit / tuz hosti¬
u maxima parte ex mora delapsaladortus reliquo

Expanded text:
festare naves Atheniensium, dein revocare classem. Ea re in consufestare naves Atheniensium, dein revocare classem. Ea re in consuetudinem perducta, cum Athenienses post digressum eius ad contrahendas copias dispergerentur, extendit ex consuetudine classem et recepit. Tum hostium maxima parte ex more dilapsa, reliquo
Abbreviated transcription (Latin):
du ordinata hostiu acie ĩuasit /atq ita ꝓtinus dissĩpau¬
it / ut ip̃i ꝗde reges abiectis ĩsignib fugerẽt ¶ Claudius ne¬
ro adu̾sus pannoniq cu barbari ĩ aciez oriente statiz die ꝓce¬
sissẽt ꝯtinuit suos passusq ẽ hoste nebula ⁊ ybrib ꝗ forte
eo die crebri erant uberan. ac demu uͥt ꝯfessu stando a pl¬
uuia nõ soluz s lassitudse deffice̾ aĩ adutit signo dato adort
suꝑauit ¶Cesar ĩgallia qr ꝯperat arionisto germanoru regi
ĩstitutu ⁊ ꝙĩ lege eẽ militib nõ pugnãdi decrescẽte luna tñ
potissimu aciẽ ꝯmissa ĩpeditq religioe hostes uicit. ¶ Diuus
augustus uespasianus iideos saturni die quo ei nephas est
ꝯcꝙͣ sie rei agẽ adortus suꝑauit. ¶Aexander lacedemonius
adu̾sus atheniẽses apud egeophotanio ĩstituit certo tp̃re ĩ¬

Expanded text:
dum ordinatam hostium aciem invasit atque ita protinus dissipavdum ordinatam hostium aciem invasit atque ita protinus dissipavit, ut ipsi quoque reges abiectis insignibus fugerent. Ti. Nero adversus Pannonios, cum barbari feroces in aciem oriente statim die processissent, continuit suos passusque est hostem nebula et imbribus, qui forte illo die crebri erant, verberari. Ac deinde, ubi fessum stando et pluvia non solum sed et lassitudine deficere animadvertit, signo dato adortus superavit. C. Caesar in Gallia, quia compererat Ariovisto Germanorum regi institutum et quasi legem esse non pugnandi decrescente luna, tum potissimum acie commissa impeditos religione hostes vicit. Divus Augustus Vespasianus Iudaeos Saturni die, quo eis nefas est quicquam seriae rei agere, adortus superavit. Lysander Lacedaemonius adversus Athenienses apud Aegospotamos instituit certo tempore in
Abbreviated transcription (Latin):
facti messonio ĩ ea exarsisse rabie ut ĩp̃liu cu ꝯiugibus
acliberis descenderent pugna distulerũt. ¶Cesar bello ciu¬
li cu ex̾citu anfranii ⁊ petrer curtũ uallatu siti angeret is¬
q obhoc exasꝑatus intfectis oĩb ĩpedim̃tis ad pugna descẽ¬
diss ꝯtinuit suos arbitratus alienu dimicatõi tp̃x ꝙ adu̾sa
te cupiẽs ad p̃liu ꝯpellẽ elegit tp̃s dimicatõe nocturnũ ut
adeũti se opponẽt atq ita p̃paratus subiecta hostib nccͣitate
noru sẽꝑ ĩclinato die ꝯmittere p̃lia solitu ut si fugarẽt sui
oportuna nocte hr̃ent ad delitescẽdu. NLuculus adu̾sus
mitridate ⁊ tygrane in armenia maiore apud tigranã ce¬
ta cu ip̃e nõ ãplius .xx. millia armatoꝵ hr̃et hostes ĩnũa
bilez multitudĩe eoq ip̃o ĩhabile usus hoc eiꝰ ĩꝯmado nõ¬

Expanded text:
facti, Messenios in eam exarsisse rabiem, ut in proelium cum coniugibus facti, Messenios in eam exarsisse rabiem, ut in proelium cum coniugibus ac liberis descenderent, pugnam distulerunt. C. Caesar bello civili, cum exercitum Afranii et Petrei circumvallatum siti angeret isque ob hoc exasperatus interfectis omnibus impedimentis ad pugnam descendisset, continuit suos, arbitratus alienum dimicationi tempus, quod tem cupiens ad proelium compellere, elegit tempus dimicationi nocturnum, ut abeunti se opponeret. Atque ita praeparatus subitam hostibus necessitatem norum, semper inclinato die committere proelia solitum, ut, si fugarentur sui, opportunam noctem haberent ad delitiscendum. Lucullus adversus Mithridatem et Tigranem in Armenia Maiore apud Tigranocertam, cum ipsetudinem eoque ipso inhabilem, usus hoc eius incommodo non
Abbreviated transcription (Latin):
tra eoru ĩ hermesq cu fasciculis passi ad tumultu recurẽtes
facile aut cecidit aut cepit ¶ Uirginius ꝯsul ĩ uolstis cũ ꝓcũ¬
rere hostes effusq exlõgĩquo uidiss ꝗescẽ suo ac defixa tenẽi
p̃lia iussit tuc̃ hanelãte ĩtegris uirib excitus sui ag̾ssus au̾¬
tit. ¶Rabius maximus nõ ignarus gallos ⁊ sãnites pͥo ĩpetu
p̃ualere / suoꝵ aut̃ ĩfatigabiles spũs int̾ moras dec̾tandi ⁊̃ ĩ
calesce̾ ĩꝑauit militib ut ꝯtẽti essẽt pͥo ꝯressu substinere¬
ut hoste mora fatigarẽt / qd ubi successit ad moto ⁊̃ subsi¬
dio suis ĩ pͥa acie unuisis uirib opp̃ssu fudit hoste ¶ Phrlip
ad cheronia memor s̃ͥ eẽ milite lõgo usu duratu atheniẽ¬
sib acre ꝗdẽ s ĩ ex̾citatu ⁊ ĩ impetu tm̃ uiolẽtu ex ĩdustaͥ¬
signa ⁊ ip̃o cecidit. ¶Lacedemonii cerciores ab explorãtib

Expanded text:
tra eorum inermesque cum fasciculis passim ad tumultum recurrentes facile aut occidit aut cepit. Verginius consul in Volscis, cum procurrere hostes effuse ex longinquo vidisset, quiescere suos ac defixa tenere pila iussit. Tum anhelantes integris viribus exercitus sui adgressus avertit. Fabius Maximus non ignarus, Gallos et Samnites primo impetu praevalere, suorum autem infatigabiles spiritus inter moras decertandi etiam incalescere, imperavit militibus, contenti primo congressu sustinere hostem mora fatigarent. Quod ubi successit, admoto etiam subsidio suis in prima acie, universis viribus oppressum fudit hostem. Philippus ad Chaeroneam memor, sibi esse militem longo usu duratum, Atheniensibus acrem quidem, sed inexercitatum et in impetu tantum violentum, ex indussigna et ipsos cecidit. Lacedaemonii certiores ab exploratoribus
Abbreviated transcription (Latin):
certis tp̃rib assidue pabulatu lignatũq ꝓrederet/ qualam
die militu hĩtu ẜuq lixasq dimisit ad mun̾a milites reti¬
nuit ⁊⁊ cu hostes disꝑsi ẽẽnt ad siłia mun̾a expugnauit cas

Expanded text:
certis temporibus adsidue pabulatum lignatumque procederet, quodam certis temporibus adsidue pabulatum lignatumque procederet, quodam die militum habitu servos lixasque dimisit ad munera, milites retinuit; et cum hostes dispersi essent ad similia munera, expugnavit cas
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ta romanoꝵ dirigerẽt acie/ exigua manu leuib assid¬
paucis substinuit ĩcursu adu̾sarioru ac solito diutius deti¬
nuit. Quib fatigatis post sexta hora ⁊̃ se recipiẽtib ⁊ cũ
ĩedia quai laborarẽt ꝑ recẽtes suꝙ hoste que p̃dcã ꝓflig¬
au̾ãt ĩꝯmada fugauit. ¶Iphyerates atheniensis qr explora¬
uat eadez assidue tpre hostes cibu caꝑe maturius uescisu¬
ꝙ iussit ⁊ eduxit ĩ acie ag̾ssusq hoste ita detinuit ut ei
nec ꝯfligendi nec abeundi daret facultate. Inclinato deĩ¬
de iaz die reduxit suq ⁊ nich̾ominus ĩ armis retinuit fa¬
tigati hostes nõ statt̃e magis ꝙͣ inedia statiz ad corporis
cura ⁊ cibu capiẽdu festinauũt. ¶Iphycrates rursus
edurit ⁊ ĩꝯpositi hostiᷤ aglsus ẽ castra ¶Itez cu adu̾susla¬
cedemoniq płib dieb castra cominus hr̃et/ ⁊ utraq par

Expanded text:
menta Romanorum dirigerent aciem, exigua manu levibus adsidmenta Romanorum dirigerent aciem, exigua manu levibus adsidpaucis sustentavit incursum adversariorum ac solito diutius detinuit. Quibus fatigatis post sextam horam et iam se recipientibus, cum inedia quoque laborarent, per recentes suos hostem, quem praedicta profligaverant incommoda, fugavit. Iphicrates Atheniensis, quia exploraverat eodem adsidue tempore hostes cibum capere, maturius vesci suos iussit et eduxit in aciem egressumque hostem ita detinuit, ut ei neque confligendi neque abeundi daret facultatem. Inclinato deinde iam die reduxit suos et nihilominus in armis retinuit. Fatigati hostes non statione magis quam inedia statim ad curam corporis et cibum capiendum festinaverunt. Iphicrates rursus eduxit et incompositi hostis adgressus est castra. Idem, cum adversus Lacedaemonios pluribus diebus castra comminus haberet et utraque pars
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͥb p̃ceꝑat ut ꝗescerẽt ⁊ cibu caperẽt./ Cũq hostes ĩ ed̾ia si¬
ti mora subarmis fatigati repetere castra cepissẽt subito copi¬
as duxit. ⁊ ꝯmisso p̃lio uicit ¶ o ethellus pius ĩ yspania ad¬
u̾sus herculeu cu ille in oriẽte ꝓtinus die ĩstructa acie ual¬
lo eiꝰ admouiss feruidissimo tũc tpr̃e ãni ĩ castra suq ꝯtinu
it ĩ hora diei sexta atq ita fatigato estu facile ĩtegris ⁊ re¬
cẽtib suoꝵ uicit uirib. Ide iũctis cu põpeyo castris adu̾sꝰ
sertoriu ĩ yspania cu sepe ĩstruxiss acie hoste ꝙ ĩparẽ sed¬
uob credebat pugna detractãte quada deinde tp̃r cũ aĩad¬
uibrantes existimauit ardori cedendu intp̃re recepitq ex̾¬
citu ⁊ põpeio ide faciendi auctor fuit. ¶ Postumius ꝯsulĩ
scicilia cu castra eius apunicis triu milliũ passuũ spatio
distarẽt ⁊ dictatores cãthaginẽsiu cotidie ante ip̃a muni¬

Expanded text:
perat, ut quiescerent et cibum caperent; cumque hostes inedia, siti, mora sub armis fatigati repetere castra coepissent, subito copias eduxit et commisso proelio vicit. Metellus Pius in Hispania adversus Hirtuleium, cum ille oriente protinus die instructam aciem vallo eius admovisset, fervidissimo tunc tempore anni intra castra continuit suos in horam diei sextam. Atque ita fatigatos aestu facile integris et recentibus suorum viribus vicit. Idem, iunctis cum Pompeio castris adversus Sertorium in Hispania, cum saepe instruxisset aciem, hoste qui imparem se duobus credebat, pugnam detrectante, quodam deinde tempore vibrantes, existimavit ardori cedendum in tempore recepitque exercitum et Pompeio idem faciendi auctor fuit. Postumius consul in Sicilia, cum castra eius a Punicis trium milium passuum spatio distarent et dictatores Carthaginiensium cotidie ante ipsa muni
Abbreviated transcription (Latin):
ĩserũt᷑. qua ꝗs ꝯmeatu accepit. uł quot dieru annotatur
ĩ breuib. Tunc eĩ difficile ꝯmeatꝰ dabatur. nisi caĩs iustissimiꝰ
aprobatis. Nec aliꝗb milites instituti deputabãt᷑ obsequus nͨ
priuata eisde negotia madabant᷑. Si ꝗde ĩ ꝯggruu uidetur ⁊¬
ꝑator militez ꝗ ueste ⁊ annona puͣ pascebatur utilitatib
uacare priuatis. Ad obseꝗa tñ uidicu uł tribunoꝵ. nec nõ
⁊̃ prĩcipaliu deputabant᷑ milites. ꝗ uocabantur accẽsi. hoc est
postea additi ante ꝙͣ fuiss elłctio ꝯpleta. quos nũc suꝑ nũari¬
ꝙ uocant. fascicularia tñ .i. lignu. fenuz. aqua. castra. stra¬
ginez. Etia legiptimi milites ĩ castra portabãt. Munifices

Expanded text:
inseruntur. Quando quis commeatum acceperit vel quot dierum adnotatur inseruntur. Quando quis commeatum acceperit vel quot dierum adnotatur in brevibus. Tunc enim difficile commeatus dabatur nisi causis iustissimis adprobatis, nec aliquibus milites instituti deputabantur obsequiis nec privata eisdem negotia mandabantur, siquidem incongruum videretur imperatoris militem qui veste et annona publica pascebatur utilitatibus vacare privatis. Ad obsequia tamen iudicum vel tribunorum nec non etiam principalium deputabantur milites qui vocabantur accensi, hoc est postea additi quam fuisset legio completa, quos nunc supernumerarios vocant. Fasciculariam tamen, id est lignum foenum aquam stramen, etiam legitimi milites in castra portabant; muni
Abbreviated transcription (Latin):
ex̾citati ⁊ prudẽtes uiri dełctui p̃ponãtur celerit̾ manus belli
Hyutandi arte ĩ trronibus eligendam.¬
Et qm̃ ĩ legionib plures scole sunt. q̃ lit̾atos milites q̃rt
abhus ꝗ tyronos ꝓbãt ĩ omĩb ꝗde stature magnitu¬
diuez corporis robur alacritate aĩ ꝯueĩt explorare. M ĩ qbꝰ¬
da notaru ꝑitia calculandi ꝯputãdiq usus elligitur. Totius
cĩ legioĩs ratio siue obseꝗoꝵ siue militariu muneru siũ peciu̾e
cotidie ascribitur actis maiore ꝓpe dilligentia ꝙͣ res annonana
uł ciuilis pollicitatio annotat᷑. Cotidianas ⁊̃ ĩꝑace uigilias.
Itez excubitu siue agrarias de oĩb cẽturus ⁊ ꝯtubernus uicissi
milites faciũt. ut neꝗs ꝯtra iustitia p̃grauetur. aut alicui p̃¬
stetur ĩmunitas. Noĩa eoru ꝗ uices suas fecerũt breuibus

Expanded text:
exercitati et prudentes viri dilectui praeponantur, celeriter manus bellexercitati et prudentes viri dilectui praeponantur, celeriter manus bellcomputandi artem in tironibus eligendamscholae sunt quae litteratos milites quaerunt, ab his qui tirones probant in omnibus quidem staturae magnitudinem, corporis robur, alacritatem animi convenit explorari, sed in quibusdam notarum peritia, calculandi computandique usus eligitur. Totius enim legionis ratio, sive obsequiorum sive militarium munerum sive pecuniae, cotidie adscribitur actis maiore prope diligentia quam res annonaria vel civilis polyptychis adnotatur. Cotidianas etiam in pace vigilias, item excubitum sive agrarias, de omnibus centuriis et contuberniis vicissim milites faciunt, et ne quis contra iustitiam praegravetur aut alicui praestetur immunitas, nomina eorum qui vices suas fecerunt brevibus
Abbreviated transcription (Latin):
to eo exqua eẽt cohorte. quaue centuria. Ex hiis gͥ apparet i¬
legiõe bene ĩstituta. qiͣ munitissima ciuitate eẽ. que oĩa p̃¬
que cẽ genus militu cẽ genus ꝯtineret armoꝵ. Siꝗs igͥ pu¬
gna publica suꝑare barbarq cupit. ut diuinitatis nuttu disp¬
sitõe ĩpatoris ĩuicti reparẽtur extyronib legiões oĩb uotis pe¬
tat. Intra breue aut spatiu tp̃ris iuniores dilligẽt᷑ ełcti ⁊ ex̾cita¬
ti cotidie nõ solu mane. s ⁊̃ post m̾idie oĩ armoꝵ disciplina
uł arte bellandi uet̾es illqs milites ꝗ orbe t̾aru ĩtegru subege
rũt facile coequabũt. Nec moueat cesar sua mayestas. ꝙ oliz¬
ẽ ꝯsuetudo mutata. que nocuit. S huiꝰ felicitatis ac prouisioĩs
est phenitas tua. ut ꝓ salute rei puͤ ͤ ⁊ noua excogitet. ⁊ anti¬
qua restituat. Omne opus difficile uidet᷑ ante ꝙͣ tẽptes. Ceteꝵ

Expanded text:
to ex qua esset cohorte quave centuria. Ex his igitur apparet to ex qua esset cohorte quave centuria. Ex his igitur apparet legionem bene institutam quasi munitissimam esse civitatem, quae omnia prquae omne genus militum, omne genus contineret armorum. Si quis igitur pugna publica superari barbaros cupit, ut Divinitatis nutu, dispositione imperatoris invicti reparentur ex tironibus legiones votis omnibus petat. Intra breve autem spatium temporis iuniores diligenter electi et exercitati cotidie non solum mane sed etiam post meridiem omni armorum disciplina vel arte runt facile coaequabunt. Nec moveat quod olim est consuetudo mutata quae viguit; sed huius felicitatis ac provisionis est perennitas tua ut pro salute rei publicae et nova excogitet et antiqua restituat. Omne opus difficile videtur antequam temptes; ceterum si
Abbreviated transcription (Latin):
dica ferẽs stabãt. ⁊ nõ solu missibilib s ⁊̃ gladuis cominus di¬
micabãt. Et si hostes fugassẽt nõ sequebatur grauis armat᷑a
ne atie sua ordinatioesq turbaret.⁊ ad disꝑso recurrerẽt ho¬
stes. ⁊ ĩꝯpositos opprimerẽt. S leuis armatura cu funditorib
sagittarus eꝗtib fugientes sequebatur inimicq. Hac dispõne
atq cautela sine ꝑiculo legio uĩcebat. aut suꝑat ẜuabatur ĩ¬
columis. qz legionis ius est facile nec fugere nec sequi.
Moĩa militũ ⁊ gradus ĩscutis eoꝵ adu̾sis scrsbẽda.
Et ne milites aliqñ ĩtumłtu p̃lii a suis ꝯtubernalib
aberrarent diu̾sis cohortib diu̾sa ĩscutis signa pĩgeb¬
ant. ut ip̃i nõiant ydicomata. sic̃ ⁊ nũc moris ẽ fieri. Pre¬
t̾ea ĩ adu̾so scuto uniꝰcuiꝰq militis lit̾is nom̃ erat ascͥptu addi¬

Expanded text:
dicam ferreus stabat, et non solum missibilibus sed etiam gladiis comminus didicam ferreus stabat, et non solum missibilibus sed etiam gladiis comminus dimicabant. Et si hostes fugassent, non sequebatur gravis armatura, ne aciem suam ordinationemque turbaret et ad dispersos recurrentes hostes incompositos opprimerent, sed levis armatura cum funditoribus sagittariis et equitibus fugientes sequebatur inimicos. Hac dispositione atque cautela sine periculo legio vincebat aut superata servabatur incolumis, quia legionis ius est facile nec fugere nec sequi. XVIII NOMINA MILITVM ET GRADVS IN SCVTIS EORVM AVERSIS SCRIBENDA Sed ne milites aliquando in tumultu proelii a suis contubernalibus aberrarent, diversis cohortibus diversa in scutis signa pingebant, ut ipsi nominant, digmata, sicut etiam nunc moris est fieri. Praeterea in averso scuto uniuscuiusque militis litteris erat nomen adscriptum, addi
Abbreviated transcription (Latin):
uictoria. Omẽs aũt signarii uł signiferi ꝙͣuis pedites lori¬
cas minores accipiebãt. ⁊ galleas adt̾rorez hostiuz ursinis pel¬
lib tectas. Centuricẽs uõ hẽbãt catafractas ⁊ scuta ⁊ galleas fe¬
reas trãsu̾sis ⁊ argẽtatis cristis ut celerius agnoscerẽtur asius.
Comissa pugna grauez armatura stare pro muro.
Alud autez sciendu ẽ ⁊ modis õib retinendu ꝯmisso bel¬
lo prima ac sccda acies stabat ĩmota. Triarii qͦ residebãt.
ferentarii aũt̃ armature ⁊ scutatores. sagittarii funditores
hoc est leuis ãmatura adu̾sariꝙ ꝓuocabant ante atie p̃cede¬
tes si hostes fugare potuissent sequebantur. si eoru uirtute ac
multitudine premebantur reu̾teba̾t adsuq. ⁊ post eos stabãt. Ex¬
cipiebãt aut̃ p̃liu graues armature. que tãꝙ̃ murus. ut ita

Expanded text:
victoria. Omnes antesignani vel signiferi, quamvis pedites, lorivictoria. Omnes antesignani vel signiferi, quamvis pedites, loricas minores accipiebant et galeas ad terrorem hostium ursinis pellibus tectas. Centuriones vero habebant catafractas et scuta et galeas ferreas, sed transversis et argentatis cristis, ut celerius agnoscerentur a suis. XVII COMMISSA PVGNA GRAVEM ARMATVRAM STARE PRO MVRO Illud autem sciendum est et modis omnibus retinendum: commisso bello prima ac secunda acies stabat immota, triarii quoque residebant; ferentarii autem armaturae exculcatores sagittarii funditores, hoc est levis armatura, adversarios provocabant ante aciem praecedentes. Si hostes fugare potuerant, sequebantur; si eorum virtute aut multitudine premebantur, revertebantur ad suos et post eos stabant. Excipiebat autem proelium gravis armatura et tamquam murus ut ita
Abbreviated transcription (Latin):
nũc exculcatores ⁊ armaturas dicimus. Scutati qui plũba¬
tis uł gladus ⁊ missibilib accincti sũt sicut nunc ꝓpe oẽs mi¬
lites uidentur armati. Erant itez sagittarii cu cassidib cata¬
fractis ⁊ gladus sagittis ⁊ arcub. Erant funditores. q ad fun¬
das uł fustibalos lapides iaciebant. Erãt tracolarii ꝗ ad man¬
u ballistas uł artubalistas dirrigebãt sagittas. Secunda aties¬
simiłr armabatur ĩ qua ꝯsistentes milites hastati uocabant᷑.
S ĩsa atie dextro cornu cohors sexta ponebatur. cui uĩgebat᷑
septima. Otaua cohors media atie tenebat nona ꝯmitãte.
Ost oõs aut̃ aties triarii cu scutis catafractis ⁊ galleis i¬
ocreati cu gladiis semispatis plũbatis ⁊ binis missibili¬
b locabantur. ꝗ genu posito subsistebãt. ut si prima aties
uinceret᷑ abhiis quasi de integro reparata pugna poss sperar

Expanded text:
nunc exculcatores et armaturas dicimus, scutati, plumbanunc exculcatores et armaturas dicimus, scutati, plumbatis gladiis et missibilibus accincti, sicut nunc prope omnes milites videntur armati. Erant item sagittarii cum cassidibus catafractis et gladiis sagittis et arcubus; erant funditores, qui ad fundas vel fustibalos lapides iaciebant; erant tragularii, qui ad manuballistas vel arcuballistas dirigebant sagittas. XVI QVEsimiliter armabatur, in qua consistentes milites hastati vocabantur. Sed in secunda acie dextro cornu cohors sexta ponebatur, cui iungebatur septima. Octava mediam aciem tenebat nona comitante:tem acies, triarii cum scutis, cataphractatis et galeisocreati cum gladiis, semipathiis; plumbatis binis, missilibus, locabantur; qui genu posito subsidebant; ut si prima acies vincerentur ab his quasi de integro reparata pugna posset sperari
Abbreviated transcription (Latin):
Datie collocatur huic anectitur quarta. Quinta uõ cohors
sinistru suscipit cornu. s ante signa. ⁊ circa signa. necnõ q̃
ĩprima atie dimicãtes prĩcipes uocabant᷑. hoc est ordinarii
cetiq prĩcipales. Hec erat grauis annatura. qu habebant cas¬
sides catafractas ocreas scuta gladiq maioros. quos spatas uocãt.
⁊ alio minores. quo semispatas uocant. plũbatas quas positas
ĩscutis quas primo impetu iaciĩt. Itez bina missibilia unum
mauis ferro triangłato unciaru noue hastili pedu quq ⁊
semus qd̃ pilu uocabãt nũc spiculu dr̃. ad cuius ictu excebãt
x̃cipue milites. qd̾ arte ⁊ u̾tute directu ⁊ scutatos peditos ⁊ lori¬
catos equitos sepe trãsu̾berat. Aliud minus ferro triangło untia
ru quq hastili pedu triu ⁊ semis. qd̾ tũc uericulu nũc ueru¬
cetur instructa. Post hos erant ferentarii ⁊ leuis armatura. qͦs

Expanded text:
acie collocatur; huic adnectitur quarta; quinta vero cohors acie collocatur; huic adnectitur quarta; quinta vero cohors sinistrum suscipit cornum. Sed ante signa et circa signa nec non etiam in prima acie dimicantes principes vocabantur, hoc est ordinarii ceterique principales. Haec erat gravis armatura, quia habebant cassides catafractas ocreas scuta gladios maiores, quos spathas vocant, et alios minores, quos semispathia nominant, plumbatas quinas positas in scutis, quas primo impetu iaciunt, item bina missibilia, unum maius ferro triangulo unciarum novem, hastili pedum quinque semis, quod pilum vocabant, nunc spiculum dicitur, ad cuius ictum exercebantur praecipue milites, quod arte et virtute directum et scutatos pedites et loricatos equites saepe transverberat, aliud minus ferro unciarum quinque, hastili pedum trium semis, quod tunc verriculum, nunc verrucornum. Post hos erant ferentarii et levis armatura, quos
Abbreviated transcription (Latin):
tare fortissime cuncto scient̾ uti. sagittas doctissĩe mitere turm¬
ales suos .i. sub cura sua eꝗtes positos erudire ad oĩa que eque¬
stris pugna deposcit eosde cogere loricas suas uł catafractas
contos uł casides frequẽt᷑ tergẽ ⁊ curare. Plurimu ei t̾roris
hostib armoru splendor ĩportat. Quis credat militez bellic¬
osu. cuius dissimulatõe situ ac rubigine arma fedant᷑ nõ
domari. Itaq ad decurione ⁊ sanitatis ⁊ ex̾citationis taz
hõiu ꝙͣ equoru ꝑtinet cura. Quẽadinõ legiões instituã¬
Anc qualit ĩstruenda sit aties si pu tur ĩ atie¬
gna uieat declaretur. Uniꝰ legionis exẽplo. ꝙ si us
cͣxegent trãsferri possit ad plures. Eꝗtes locantur ĩ cor¬
nib aties peditu a prima cohorte ĩcipit ordinari ĩcormi de¬
xtro hinic cohorti secunda ꝯiũgitur. Tertia cohors ĩmedia i¬

Expanded text:
tare fortissime, conto scienter uti, sagittas doctissime mittere, turmtare fortissime, conto scienter uti, sagittas doctissime mittere, turmales suos, id est sub cura sua equites positos, erudire ad omnia quae equestris pugna deposcit, eosdemque cogere loricas suas vel catafractas, contos et cassides frequenter tergere et curare. Plurimum enim terroris hostibus armorum splendor importat. Quis credat militem bellicosum cuius dissimulatione situ ac rubigine arma foedantur? Ndomari. Itaque ad decurionem et sanitatis et exercitationis tam hominum quam equorum pertinet cura. XV QVEMADMODVM LEGIOnc qualiter instruenda sit acies si pugna immineat declaretur unius legionis exemplo, quod si usus exegerit transferri possit ad plures.Equites locantur in cornibus.Acies peditum a prima cohorte incipit ordinari in cornu dextro; huic cohors secunda coniungitur; tertia cohors in media
Abbreviated transcription (Latin):
parit̾ dimicabãt. De turmis eqtu legionarioꝵ
lc̃adinõ int̾ pedites centuria uł manipulus uocat᷑
ita int̾ eqtes turma dr̃. Et ht una turma eꝗtes .xxxii.
ab uno decurioe sub uno uexillo reguntur. Pret̾ea sicut cẽtu¬
rio eligendus est magnis uirib procera statura. q hastas
uł missilia ꝑite iaculetur ⁊ fortit̾. ꝙ dimicare gladio ⁊ scuto ro¬
tare doctissime nou̾it. ꝗ oẽz arte didicerit armature uigilans
sobrius agilis magis ad faciendu. que ei impant̃ ꝙͣ ad loq̃¬
duz paratus. ꝯtubemales suos ad disciplina retineat ad arin¬
oꝵ ex̾citiu cogitet. ut beneuestiti ⁊ calciati sint. ut arma õĩũ
defricentur. ⁊ splẽdeant. Siłr eligendus ẽ decurio. ꝗ turme eꝗtũ
p̃ponatur. Imprimis habili corpore ut loricatus ⁊ aris cir¬
cundatus omnib cu suma amiratõe equu possit ascẽdere. eq¬

Expanded text:
pariter dimicabant. XIIII DE TVRMIS EQVITVM LEGIONARIORVM pariter dimicabant. XIIII DE TVRMIS EQVITVM LEGIONARIORVM Quemadmodum inter pedites centuria vel manipulus appellatur, ita inter equites turma dicitur; et habet una turma equites triginab uno decurione sub uno vexillo reguntur. Praeterea sicut centurio eligendus est magnis viribus, procera statura, qui hastas vel missibilia perite iaculetur et fortiter, qui dimicare gladio et scutum rotare doctissime noverit, qui omnem artem didicerit armaturae, vigilans sobrius agilis, magis ad facienda quae ei imperantur quam ad loquendum paratus, contubernales suos ad disciplinam retineat, ad armorum exercitium cogat, ut bene vestiti et calciati sint, ut arma omnium defricentur ac splendeant, similiter eligendus est decurio qui turmae equitum praeponatur imprimis habili corpore, ut loricatus et armis circumdatus omnibus cum summa admiratione equum possit ascendere, equi
Abbreviated transcription (Latin):
us feruntur ad preliu. S antiq qr sciebant ĩ atie ꝯmisso
billo celerit̾ ordines atiesq turbari atq ꝯfundi. ne hoc poss
accidere cohortes ĩcenturias diuiserũt. ⁊ singulis cẽturus sin¬
gula uexilla ꝯstituerũt. Ita ut ex qua cohorte uł quota ẽẽt cẽ¬
turia illi uexillo lit̾is eẽt ascͥptu ꝙ intuentes uł legentos mi¬
lites ĩ qͣto uis tumultu a ꝯtubernalib suis ab errare nõ possẽt.
noscerent᷑. quo singłas iusserũt gubernare cẽturias quatenus
error nõ existeret cu cẽtẽni milites sequerentur. nõ solu ueri¬
lluz suuz. s ⁊̃ centurioe. ꝯ signu habebat ĩ gallea. Ruisus ip̃e
cẽturie ĩ ꝯtub̾nia diuise sũt. ut dece militib sub uno papilicẽ
degentib unus qͣi p̃ess decanus. ꝗ caput ꝯtubernii noĩat᷑. Cõ¬
tuberniu aũt manipulus uocabatur. ab eo q iũctis manib

Expanded text:
riis feruntur ad proelium. Sed antiqui, quia sciebant in acie commisso riis feruntur ad proelium. Sed antiqui, quia sciebant in acie commisso bello celeriter ordines aciesque turbari atque confundi, ne hoc posset accidere, cohortes in centurias diviserunt et singulis centuriis singula vexilla constituerunt, ita ut ex qua cohorte vel quota esset centuria in illo vexillo litteris esset adscriptum, quod intuentes vel legentes milites in quantovis tumultu a contubernalibus suis aberrare non possent. noscerentur, singulas iusserunt gubernare centurias, quatenus nullus error existeret cum centeni milites sequerentur non solum vexillum suum sed etiam centurionem, qui signum habebat in galea. Rursus ipsae centuriae in contubernia divisae sunt, ut decem militibus sub uno papilione degentibus unus quasi praeesset decanus, qui caput contubernii nominatur. Contubernium autem manipulus vocabatur ab eo quod coniunctis manibus
Abbreviated transcription (Latin):
at prefettus fabroru. De offitio tribuni annoꝵ.
Ecez cohortes hr̃e diximus legioe. S prima erat
mulitaria ĩqua sensu gn̾e lit̾is forma uirtute po¬
lentes mitebantur milites. Huic tribunus perat ar¬
moꝵ scĩa. uiitute corporis. moꝵ honestate. p̃cipuus. Reli¬
que cohortes ꝓut prĩcipi placuiss. a tribunis. uł a p̃positis
regebant᷑. Tanta aut̃ ẜuabatur exͥcendi militib cura. ut
nõ solu tribuni. uł p̃positi ꝯtubernales s̃ creditos sub ocu¬
lis suis iuberẽt cotidie meditari. s ⁊̃ ip̃i armoꝵ arte p̾̃fe¬
tti cet̾i̾s ad imitatioe ꝓpͥo hortarent᷑ exẽplo. Tribuni aut̃
solicitudo tribum laudatur ĩdustria. Cu miles ueste niti¬
dus. armis bene munitus ac fulgens. exercitii usu. ⁊ disci¬
plina eruditus ĩcedit. De centurus ac uexillis peditũ.
Rimuz signuz totius legionis ẽ aqla. qua aꝗlifer por¬
tat. Dracones ⁊̃ ⁊ iaz ꝑsingulas cohortos a dracona¬

Expanded text:
at praefectus fabrorum. XII DE OFFICIO TRIBVNI MILITVM Decem cohortes habere diximus legionem, sed prima erat miliaria, in qua censu genere litteris forma virtute pollentes milites mittebantur. Huic tribunus praeerat armorum scientia, virtute corporis, morum honestate praecipuus. Reliquae cohortes prout principi placuisset a tribunis vel a praepositis regebantur. Tanta autem servabatur exercendi militis cura ut non solum tribuni vel praepositi contubernales sibi creditos sub oculis suis iuberent cotidie meditari sed etiam ipsi armorum arte perfecti ceteros ad imitationem proprio hortarentur exemplo. Tribuni autem sollicitudo, tribuni laudatur industria, cum miles veste nitidus, armis bene munitus ac fulgens, exercitii usu et disciplina eruditus incedit. XIII DE CENTVRIIS ATQVE VEXILLIS PEDITVM rimum signum totius legionis est aquila, quam aquilifer portat. Dracones etiam per singulas cohortes a dracona
Abbreviated transcription (Latin):
falces ⁊ arpagões aliaq naualia gn̾a teloꝵ. Sagitis missi¬
bilib fundis fustibalis plũbatis onagris balistis scorpio
adu̾sarioꝵ transeũt naues ibiq gladiis manu ad manũ
ut dicitur cominus dimicãt. Inmaiorib ⁊̃ liburnis ꝓ¬
pugnacula turresq ꝯstituũt ut tãꝙ̃ de muro ita de exce¬
lsiorib tabulatis facilius uulnerent uł ꝑimãt inimicos.
Oleo ĩcendiario stuppe sulphure ⁊ bitumine obuolute ⁊
arclentes sagite ꝑ balistas in hosticaru nauiu alueq in¬
finguntur unctasq cera ⁊ pice uł resina tabulas tot fo¬
m̃tis igniu repẽte succẽdũt alii ferro int̾imũt᷑ ⁊ saxo alii

Expanded text:
falces et arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis missifalces et arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis missibilibus fundis fustibalis plumbatis onagris ballistis scorpionadversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum, ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium, repente succendunt. Alii ferro interimuntur et saxo, alii
Abbreviated transcription (Latin):
uitentur. Tantu eĩ est securitas maior ꝙͣtu mare al¬
tius fu̾it. In nautis dilligentia Ingubernatorib ꝑitia.
In remigib u̾tus elligitur. Proptea qr naualis pugͣ
trãquillo ꝯmittit᷑ liburnarũq moles nõ uẽtoru fla¬
tib S remoru pulsi adu̾sarios ꝑcutit rostris coruq
cursu impetus uitat. In quo oꝑe lacerti remiguz ⁊ ars i¬
clauu regentis magistri uictoria prestat. De telis tor¬
preliui t̾restre desiderat. S nauale cͥtam̃ nõ solu
gitat tanꝙ̃ ĩmuris dimicetur ⁊ turrib. Quid crudelius
gressiõe nauali ubi ⁊ aquis hoĩes pimunt᷑ ⁊ flamis. Pre¬
cipua gͦ ẽẽ d remigiu cura ut catafractati uł loricati ga¬
leati ⁊̃ ocreis muniti sint militos. De honere nãq armo
ru nemo pot̾ ꝯqueri. qui stans pugnat ĩ nauib. Scuta
u̾o uallidiora ꝑꝑ ictus lapidu ⁊ ampliora sũmunt᷑ ꝓpt̾

Expanded text:
vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare alvitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari liburnarumque moles non ventorum flatibus sed remorum pulsu adversarios percutit rostris eorumque rursum impetus vitat, in quo opere lacerti remigum et ars clavum regentis magistri victoriam praestat. XLIprelium terrestre desiderant, sed navale certamen non solum gitat, tamquam in muris dimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi aquis homines perimuntur et flammis: precipua ergo esse debet tegminum cura, ut cataphractati vel loricati, galeati rum nemo potest conqueri qui stans pugnat in navibus. Scuta quoque validiora propter ictus lapidum et ampliora sumuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
Rementu pellagi t̾tia pars mundi de reumate¬
est. que pret̾ uentoru flatu suo quoq spirami¬
ne motuq uegetatur. Na certis horis dieb pa
riter ac noctib estu quoda qd̾ reuma uocant. ultro citͦ¬
q pcurit ⁊ more tormentiu fluminu nũc exundat in
terras nũc refluit ĩ altitudine sua. Hec reciprocantis me¬
atus ambiguitas cursu nauiu secunda adiuuat retar¬
dat adu̾sa. Que dimicatio magna ẽ cautione uitãda.
Neq eĩ auxilio remoru reumatis ĩpetus uĩcitur: cui ĩt̾¬
duz cedit ⁊ uentus. quonia ĩ adu̾sis regionib diu̾so ⁊¬
lune crescentis minuentisq statu certis horis ista uari¬
antur. Ideo p̾liu nauale gesturus ꝯsuetudine pellagi
ut loci ante ꝯressu debet agnoscere. D̾ notitia locoꝵ¬
Atiquoru gubernatoru debet solertia loca ĩqb
Inauigatur portusq cognoscere: ut infesta pro¬
eminentib uł latentib scopulis uadosa ac sicca

Expanded text:
ementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuquriter ac noctibus, estu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum, nunc exundat in terras, nunc refluit in altitudinem suam. Hec reciprocantis meatus ambiguitas, cursum navium secundum adiuvat, retardat adversum. Que magna sunt cautione vitanda; neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventus. Et quoniam in diversis regionibus, diverso lune crescentis minuentisque statu, certis horis ista variantur; ideo prelium navale gesturus, consuetudinem pelagi vel loci, ante congressum debet agnoscere. DE ARMIS ticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca
Abbreviated transcription (Latin):
muis sui testatur exordio annis ꝯstat ⁊ uiris. hec in
Atros diuiditur partes. Eꝗtes. pedites. Classer. Eatũ ale
dicuntur. eo q ad similitudinez allaru ab utraq ꝑte ꝓtegãt
atiez. que mento uexillatiões uocantur a uelo. qr uelis hoc est
tuti. Classis itez duo sunt gn̾a̾. Unu liburnaruz. aliud lusu¬
ariuz. Eꝗtib campi. classib maria. uł flumina. peditibus
colles. plana ⁊ abrupta ẜuantur. Ex quo intelligitur mag̃
rei publice nccͣio pedites. qui possũt ubiq pdesse. ⁊ maior nu¬
merus militu sũptus expensa minore nutritur. Excitus ex
re ip̃a atq ope ex̃citii nomen accepit. ut ei nũꝙͣ liceret obliu¬
isci qd̾ uocabatur. Ueru ip̃i pedites ĩ duas diuisi sũt partes i
hoc est ĩ auxilia ⁊ legioẽs. S auxilia a sociis ⁊ federatis gẽtib
mitebantur. Romana aũt uirtus p̃cipue ĩ legionuz ordin¬
atõe p̃pollet. Legio aũt̃ ab elligendo appellata est. qd̾ uocal

Expanded text:
is sui testatur exordio, armis constat et viris. Haec in tres dividitur partes, equites pedites classem. Equitum alae dicuntur ab eo quod ad similitudinem alarum ab utraque parte protegant acies; quae nunc vexillationes vocantur a velo, quia velis, hoc est tuti. Classis item duo genera sunt, unum liburnarum, aliud lusoriarum. Equitibus campi, classibus maria vel flumina, peditibus colles, urbes, plana et abrupta servantur. Ex quo intellegitur magis rei publicae necessarios pedites, qui possunt ubique prodesse; et maior numerus militum sumptu et expensa minore nutritur. Exercitus ex re ipsa atque opere exercitii nomen accepit, ut ei numquam liceret obliisci quod vocabatur. Verum ipsi pedites in duas divisi sunt partes, hoc est in auxilia et legiones. Sed auxilia a sociis vel foederatis gentibus mittebantur; Romana autem virtus praecipue in legionum ordinatione praepollet. Legio autem ab el
Abbreviated transcription (Latin):
exposita principaliu militu. ⁊ ut ꝓpͥo u̾bo utar pͥncipi
nõĩa ac dignitatos ẜm presentes matriculas iudi

Expanded text:
exposita principalium militum et, ut proprio verbo utar, principiorum nomina ac dignitates secundum praesentes matriculas indi
Abbreviated transcription (Latin):
Alicũq exercitu armatis classib uehit turbinũ si¬
gna debet ante prenoscere. Procellis nãq ⁊ fluctib¬
liburne grauius ꝙ̃ ui hostiuz sepe perierũt. inqua par¬
te naturalis phye tota est adhibenda solertia. qua uentorũ
tẽpestatuq celesti rõe na colligitur ⁊ pro acerbitate pellagi
sicut prouidos cautela tutatur ita negligentes extĩguit ĩcu¬
ria. Igit᷑ uẽtoru num̾u atq uocabula ars nauigãdi pͥmũ
debet inspicere. Uet̾es aũt iuxta positõe cardinu tam̃ qua¬
tuor uentos prĩcipales a singulis celi partib flare credebãt.
S exꝑim̃to posti̾or etas duodeciz ꝯp̃hendit. Horu uocabla
ad submouenda dubitatõe nõ solu greca s ⁊̃ latina pro¬
tulimus ita ut uẽtis prĩcipalib declaratis eꝙ qui ipĩs
dextra leuaq ꝯiuncti sũt indicemus. Hybemo itaq solst¬
tio .l. ab orientali cardine sumimꝰ exordiuz. ex quo uẽt¬

Expanded text:
cum exercitu armatis classibus vehitur turbinum signa debet ante praenoscere; procellis namque et fluctibuliburnae gravius quam vi hostium saepe perierunt. In qua parte naturalis philosophiae tota est adhibenda sollertia, quia ventorum tempestatumque caelesti ratione natura colligitur, et pro acerbitate pelagi, sicut providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sed experimentum posterioris aetatis duodecim comprehendit. Horum vocabula ad summovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipsis dextra laevaque coniuncti sunt indicemus. A verno itaque solstitio, id est ab orientali cardine, sumemus exordium, ex quo vent
Abbreviated transcription (Latin):
sagittandi qua ĩserenitate tua ꝑsa miratur. Ad equitandi
scĩa uł decore qua huoru allanoꝵq natio uellet umita¬
ri si poss. Ad currendi uellocitatez qua saracenus yndusq ⁊
non equat. Ad armature excitatioe cuiꝰ cãpi dactores ĩ toto¬
uł ꝓ parte exẽpla intellexisse se gaudent. quoru arte regła¬
pͣliandi r̃mo uĩcendi artificiu ingeratur quatenꝰ u̾tute pa¬
rit̾ ac dispositic̃e mirabilis rei publice tue ⁊ ĩꝑatoris offitiũ
exhibucris ⁊ militis

Expanded text:
ad peritiam sagittandi, quam in serenitate tua Persa miratur, ad equitandi ad peritiam sagittandi, quam in serenitate tua Persa miratur, ad equitandi scientiam vel decorem, quae Hunnorum Alanorumque natio velit imitari si possit, ad currendi velocitatem, quam Saracenus Indusque non aequat, ad armaturae exercitationem, cuius campidoctores vel pro parte exempla intellexisse se gaudent, regula proeliandi, immo vincendi artificium iungeretur, quatenus virtute pariter ac dispositione mirabilis rei publicae tuae et imperatoris officium exhiberes et militis
Abbreviated transcription (Latin):
gerat. Cu explorator hostiu latent̾ oberrat ĩ castris cẽs ad
tẽptoria sua ꝑ die reddire iubeantur. ⁊ stati dep̃hendit᷑
explorator. Cu ꝯsciliu tuu cognou̾is adu̾sarus ꝓditu
dispositoe mutare ꝯuenit. Quid fieri debeat tracta cu młtis.
Quid ũo facturus sis cu paucissimis uł fidissimis uel
pocius ip̃e tecu. Milites timor ⁊ pena insedib corrigit.
In expeditionib spes ac p̾mia faciunt meliores. Bomi du¬
cos publico certamine nũꝙͣ nisi ex occasice aut nunia
neccessitudine ꝯfligũt. Magna dispositio ẽ hostez fame i¬
magis urgere ꝙ̃ ferro. De eꝗtatu sunt multa p̾cepta. s cu
hec pars milicie usu ex̾citu armoru gnͣe ⁊ equoru nobi¬
litate ꝓfecerit exlibris nichil arbitror colligendu cum
sta sũt ĩꝑator ĩuicte que nobilissimi auctores diu̾sis proba

Expanded text:
gerat. Cum explorator hostium latenter oberrat in castris, omnes ad gerat. Cum explorator hostium latenter oberrat in castris, omnes ad tentoria sua per diem redire iubeantur, et statim deprehenditur edispositionem mutare te convenit. Quid fieri debeat tractato cum multis, quid vero facturus sis cum paucissimis ac fidelissimis vel potius ipse tecum. Milites timor et poena in sedibus corrigit, in expeditione spes ac praemia faciunt meliores. Boni duces publico certamine numquam nisi ex occasione aut nimia necessitate confligunt. Magna dispositio est hostem fame magis urgere quam ferro. De equitatu sunt multa praecepta; sed cum haec pars militiae usu exercitii, armorum genere, equorum nobilitate profecerit, ex libris nihil arbitror colligendum, cum sta sunt, imperator invicte, quae nobilissimi auctores diversis probat