comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
niti qui magis exercitati qͥ sint in necessitatib. fostiores: quȩrendũ &iã
utrue pars ȩquites utra pedites habeat meliores. sciendũq inpeditib
uel maxime consistere robor exercitus & int̃ ipsos ȩquites qui contatis qͥ
sagittariis ante cedeat qus plurer loricas induat quis utiliores ȩquos
a cdieuerit: postremo loca ipsa in quib pugnandũ ẽ. utrũ in imicis an
nob̵ uideant᷑ ad cõmoda: Namsi ȩquitato gaudemus campos debemus
optare. si pedite loca eligere angusta forns paludib uel arborib
impedita & aliquotiens montuora: Cui magis uistus habund& aut
desit. nam famis ut dicitur in trinsecus pugnat &uincit sepius sine
ferro: uel maxime aũt troestaendũ ẽ utrum expediat necessitatẽ
protiachi ancelerius dimica ri. Interdũ enĩ sperat aduersarius
expeditionẽ cito posse finiri. &si delatus fuerit in longum aut pę¬

Expanded text:
niti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam niti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam utra pars equites, utra pedites habeat meliores, sciendumque in peditibus vel maxime consistere robur exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, quis sagittariis antecedat, quis plures loricas induat, quis utiliores equos adduxerit; postremo loca ipsa in quibus pugnandum est utrum inimicis an nobis videantur accommoda— nam si equitatu gaudemus, campos debemus optare, si pedite, loca eligere angusta, fossis paludibus vel arboribus impedita, et aliquotiens montuosa—; cui magis victus abundet aut desit—nam fames, ut dicitur, intrinsecus pugnat et vincit saepius sine ferro. Vel maxime autem tractandum est utrum expediat necessitatem protrahi an celerius dimicari. Interdum enim sperat adversarius expeditionem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut pe
Abbreviated transcription (Latin):
Nuisquis hos astis bellice cõmentarios ex ꝓbatissimis. corlie¬
austorib breuiatos legere dignabit᷑ quã primũ netione proedii
depugnandiq cupit audire p̃cepta: sed eonqlist᷑a publicẽs
duarũ aut trium horarũ cestamine definitur. postquem paticis dus
que superocta suerit spes om̃s intcẽdunt: ideo om̃a ante cogituendas
ante temptanda ante faciendar̃ quã cedultimũ ueniat abruptũ
Somenm dices ñ aꝑto prolio in quo ẽ cõmune periculũ sedexseculto
seꝑ ad tẽptant. ut integrissuis quantũ pos :̃ bostes interimant ceste uel terre¬
ant Inqua paste qu&e necesraria ad modũ s̃ ab antiquis reꝑtac ꝑscribã. Prȩci¬
pua ars &utilitas ducis .ẽ ut adhibitis ex uniuerso exercitu scientib belli
& sapientib uiris desuis &hostium copiis sȩpius trast&: Omniqͤ. plurimũ
noc& adulatione sũmote utrũ maiorẽ numerũ pugnatorũ ipse an hostes
habeant utrum ipsius ancduersariorũ homines magis apatisint & mu¬

Expanded text:
uisquis hos artis bellicae commentarios ex probatissimis auctoribus breviatos legere dignabitur, quam primum rationem proelii depugnandique cupit audire praecepta. Sed conflictus publicus duarum aut trium horarum certamine definitur, post quem partis eius quae superata fuerit spes omnes intercidunt. Ideo omnia ante cogitanda, ante temptanda, ante facienda sunt quam ad ultimum veniatur abruptum. Boni enim duces non aperto proelio, in quo est commune periculum, sed ex occulto semper attemptant, ut integris suis, quantum possunt, hostes interimant vel certe terreant; in qua parte quae necessaria admodum sunt ab antiquis reperta perscribam. Praecipua ars et utilitas ducis est ut adhibitis ex universo exercitu scientibus belli et sapientibus viris de suis et hostium copiis saepius tractet omni, quae plurimum nocet, adulatione summota, utrum maiorem numerum pugnatorum ipse an hostes habeant, utrum ipsius an adversariorum homines magis armati sint et mu
Abbreviated transcription (Latin):
intic quȩ in ãgrus aliquanti pedites ȩquitesq degentes tõtũ iter
cõmeantib prestant: Difficle enĩ hostis adea loca audent adcedere
in quib: asronte & a tergo nouit aduersarios cõmorari aui
Que er ouapta coꝵdiderarda sent anuibelleeacareoa

Expanded text:
intra quae in agrariis aliquanti pedites equitesque degentes tutum iter intra quae in agrariis aliquanti pedites equitesque degentes tutum iter commeantibus praestant. Difficile enim hostis ad ea loca audet accedere in quibus a fronte et a tergo novit adversarios commorari. VIIII QVAE ET QVANTA CONSIDERANDA
Abbreviated transcription (Latin):
tient si que merserit culpa quos circũitores appellabant. Nunc militiȩ
fastus ẽ graendus & circitores uocant᷑ sciendũ tam̃ .ẽ ȩquites extroe
ucllũ nostuias excubias facere debere ꝑdiẽ aut̃ castris positis. alii mane
alii post meridiem ꝓpt̃ fatigationẽ hominũ ȩquorũq angarias faciunt Int̃
p̃cipua conuenit ducẽ ꝓuidere siue in castris siue inciuitate corsistat
ut animaliũ pascua subuestio frum̃ti e&earuq specierũ a quatio
lignatio pabulatis se curoe abħi ostiũ reddat᷑ incursu qđ alit̃ ñ porest
euenire nisi ꝑloca idonea qua nr̃orũ ambulat cõmeatus p̃sidia dispo¬
nant᷑ siue ille ciuitacter s̃ siue castella murata: qđ si ñ repperit᷑ antiqua
munitio opostunis locis circũ data maiorib fossis tumultuaria castella
firmant᷑ Nc̃c a castris diminutiuo uocabulos̃ nuncupata castella

Expanded text:
tient si qua emerserit culpa, quos circumitores appellabant; nunc militiae tient si qua emerserit culpa, quos circumitores appellabant; nunc militiae factus est gradus et circitores vocantur. Sciendum tamen est equites extra vallum nocturnas excubias facere debere; per diem autem castris positis alii mane alii post meridiem propter fatigationem hominum equorumque agrarias faciunt. Inter praecipua convenit ducem providere, sive in castris sive in civitate consistat, ut animalium pascua, subvectio frumenti ceterarumque specierum, aquatio lignatio pabulatio secura ab hostium reddatur incursu. Quod aliter non potest evenire nisi per loca idonea, qua nostrorum ambulat commeatus, praesidia disponantur, sive illae civitates sint sive castella murata. Quod si non repperitur antiqua munitio, oportunis locis circumdata maioribus fossis tumultuaria castella firmantur nam a castris diminutivo vocabulo sunt nuncupata castella,
Abbreviated transcription (Latin):
sciente dirponat atq ita iter suum temper& ut cibũ capientes
autdormientes. aut uacantes ceste securos inhermes discultios
distracstis ȩquis nihil suspicantes ipse paraetos inuadat. quatenus
in huius modi cestaminib sui fiduciã colligant: Nam qui antẽ
longũ tempus aut omnino nũ quã uider̃ homines uulneracri
uel occidi cum primũ aspexer̃ ꝑorrescunt & pauore confusi.
deputant᷑ in castris ac desingulis centuris quatermi &equites & qua terni
pedites excubitũ nostib faciunt: & quia inpos sibile uidebãt᷑ inspeculis uigilan¬
tes singulos ꝑmanere. Ideo in quat tuor pastes ad elepsȩdraem sunt diuisȩ
uigiliȩ ut non amplius quã trib horis nosturnis necesse sit uigilare: a
tubicinȩ om̃s uigiliȩ cõmittunt᷑ & finitis horis a cornicinere uocant᷑:
Idoneos tam̃ tribuni & ꝓbatissimos eligunt qui circũ eant uigilias & renun¬

Expanded text:
sciente disponat atque ita iter suum temperet ut cibum capientes sciente disponat atque ita iter suum temperet ut cibum capientes aut dormientes aut vacantes certe, securos inermes disculcios, destratis equis, nihil suspicantes, ipse paratus invadat, quatenus in huiusmodi certaminibus sui fiduciam colligant. Nam qui ante longum tempus aut omnino numquam viderunt homines vulnerari vel occidi, cum primum aspexerint, perhorrescunt et pavore confusi deputantur in castris, ac de singulis centuriis quaterni equites et quaterni pedites excubitum noctibus faciunt. Et quia impossibile videbatur in speculis vigilantes singulos permanere, ideo in quattuor partes ad clepsydram sunt divisae vigiliae, ut non amplius quam tribus horis nocturnis necesse sit vigilare. A tubicine omnes vigiliae committuntur et finitis horis a cornicine revocantur. Idoneos tamen tribuni et probatissimos eligunt qui circumeant vigilias et renun
Abbreviated transcription (Latin):
pa &publica uid&ur iniuria: Ergo si trronẽ ueldiu apmis de¬
succũ exercitũ ducit singulcrũ legionũ siue auxiliorũ nec non
&uã usxillationũ uirer animos consu&ũdinẽ diligent̃ explor&
Eciat &ic̃ si potest fieri nominatim quis comes quis tribunus. quis
domesticus quis contubernalis: quantũ possit inbello austori¬
tatẽ secueritatẽ quȩ maximã sumat om̃s culpas militares
legib uindic&. nulli errantiũ credatur ignoscere indiuersis
locis indiuersis occasionib: Omniũ experim̃ta ꝑcipiat his ut
opost& curctis cũ disꝑsi adp̃bendandũ securi oberrant hostes
tunc ꝓbatis ȩquites siue pedites cũ trromb aut inferiorib mit¬
tat ut ex occasione fusis in imicis & illis peritia & reliquis crescat
audacia. ad troensitus fluuiorũ ad p̃cipitia montiũ ad sluarũ
angustias. ad paludũ aut uiarũ difficultates suꝑuentos nullo

Expanded text:
pa et publica videtur iniuria.Ergo, si tironem vel diu armis depa et publica videtur iniuria.Ergo, si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, singularum legionum sive auxiliorum nec non etiam vexillationum vires animos consuetudinem diligenter exploret. Sciat etiam si potest fieri nominatim quis comes, quis tribunus, quis domesticus, quis contubernalis quantum possit in bello; auctoritatem severitatemque maximam sumat; omnes culpas militares legibus vindicet; nulli errantium credatur ignoscere; in diversis locis, in diversis occasionibus omnium experimenta percipiat. His ut oportet curatis, cum dispersi ad praedandum securi oberrant hostes, tunc probatos equites sive pedites cum tironibus aut inferioribus mittat, ut ex occasione fusis inimicis et illis peritia et reliquis crescat audacia. Ad transitus fluviorum, ad praecipitia montium, ad silvarum angustias, ad paludum aut viarum difficultatem superventus nullo
Abbreviated transcription (Latin):
pã exepcitũ habext uel tUroueo
mnes astes om̃a ꝗrȩ operte cotidiano usu & iugi ȩxercitatione
ꝓficiunt: quod si in paruis uerũ ẽ. quanto magis dec& in ma¬
ximis custodiri:. Quir aut̃ dubit& astem bellicã reb omnib ẽẽ
potiorẽ perquam lbestices r&en&ur & dignitas ꝓpagiat ꝓuintiȩ
conseruant᷑ imperium. Hanc quondã relistis dostrinis omnib: lace¬
demonii & postea consoluere Roman: hanc solc̃c hodieq barbari
putant ẽe seruandam. C&era aut in hac aste consistere om̃a aut
ꝑhanc adsequi se posse confidunt: Hȩc dimicator pẽ neces saricc
ꝑ quã uitã r&eneant & uistoriã consequant᷑. Dux ergo cui tan¬
te potestatis in signia tribuunt᷑. Cuiur fidei atq uistuti possessorẽ
fostune tutile urbium sclus militũ rei public& reditur gloria-
Non tantũ ꝓuniuerso exercitu sed &ic̃ ꝓsingulis contubernalib
deb& ẽẽ. sollicitus: siquid enim illis ȩueniat inbello &ipsius cul¬

Expanded text:
NA EXERCITVM HABEAT VEL TIRONEM Omnes artes omniaque opera cotidiano usu et iugi exercitatione proficiunt. Quod si in parvis verum est, quanto magis decet in maximis custodiri! Quis autem dubitet artem bellicam rebus omnibus esse potiorem, per quam libertas retinetur et digniconservatur imperium? Hanc quondam relictis doctrinis omnibus Lacedaemonii et postea coluere Romani; hanc solam hodieque barbari putant esse servandam, cetera omnia aut in hac arte consistere aut per hanc assequi se posse confidunt; haec dimicaturis est necessaria per quam vitam retineant et victoriam consequantur. Dux ergo cui tantae potestatis insignia tribuuntur, cuius fidei atque virtuti possessorum fortunae, tutela urbium, salus militum, rei publicae creditur gloria, non tantum pro universo exercitu sed etiam pro singulis contubernalibus debet esse sollicitus. Si quid enim illis eveniat in bello, et ipsius cul
Abbreviated transcription (Latin):
tatur paucis quiuiciorum scelerumq inpunitatem speraent
peccare cumplurimis. quodsi ferri medicinam necessitas
extema ꝑsua serit Restius ẽ more maiorum in austores
criminum uindicari utadom̃s m&us ad paucos poena ꝑueniat
audabiliores tccm̃ duces sunt quorum exercitum admodestia
labor& usus instituit. quã illi quorũ militer adoboedientiam
sup pliciorũ formido compellat : Sicxoruco militaniũ

Expanded text:
tatur a paucis, qui vitiorum scelerumque impunitatem sperant tatur a paucis, qui vitiorum scelerumque impunitatem sperant peccare cum plurimis. Quod si ferri medicinam necessitas extrema persuaserit, rectius est more maiorum in auctores criminum vindicari, ut ad omnes metus, ad paucos poena perveniat. Laudabiliores tamen duces sunt quorum exercitum ad modestiam labor et usus instituit quam illi quorum milites ad oboedientiam suppliciorum formido compel
Abbreviated transcription (Latin):
& ne a contubernalib: d&rudant᷑ inscutis inuicem obuiantib niti
ita exercitati & eruditi insedib milites siue illi legionarii siue auxi¬
liares siue ȩquites fuer̃ cũ ad expeditionẽ ex diuersis conuenerint
numeris ȩmulatione uistutis proelium magis necesse habeant optare
quã otium. Nemo cogitat d&umultu quifidutiã de aste uel uirib
gerit. Dux aut̃. ẽẽ. deb& adtentus ut in omnib legionib siue auxi¬
lus uel uexillactionib a tribunis uicariis principiisq sequi turbu¬
lenti uel seditiosi sunt milites. ñ ꝓinuidia suggerentũ sed ꝓcerum
ueritate cognuscat eosq prudentiori consilio segregatos a castris
adagendum aliquid qđ ipsis ꝓpe uideatur opteebile aut adcas¬
tellac urbes quȩ deputent muniendis at seruandas. tanta
subtilitate utcum abiciuntur uideantur elesti Num quã enim
ad contu matiam pari consensu multitudo prorumpit sed inci¬

Expanded text:
et ne a contubernalibus detrudantur scutis invicem obviantibus niti. et ne a contubernalibus detrudantur scutis invicem obviantibus niti. Ita exercitati et eruditi in sedibus milites, sive illi legionarii sive auxiliares sive equites fuerint, cum ad expeditionem ex diversis convenerint numeris, aemulatione virtutis proelium magis necesse habent optare quam otium. Nemo cogitat de tumultu qui fiduciam de arte vel viribus gerit. Dux autem esse debet attentus ut in omnibus legionibus sive auxiliis vel vexillationibus a tribunis vicariis principiisque, si qui turbulenti vel seditiosi sunt milites, non pro invidia suggerentum sed pro rerum veritate cognoscat eosque prudentiore consilio segregatos a castris ad agendum aliquid quod ipsis prope videatur optabile aut ad castella urbesque deputet muniendas atque servandas, tanta subtilitate ut cum abiciuntur videantur electi. Numquam enim ad contumaciam pari consensu multitudo prorumpit sed inci
Abbreviated transcription (Latin):
cui uulneri multiplex medicina consueuit opponi dum ad¬
huc separcti sunt &insedib suis tribunorum uel uicariorũ
nec non &iam principiorum in omnẽ disciplinam astissima
se ueritute teneantur nihilq aliud nisi deuotionem mo¬
deroctionem quȩ custodiant: cãpi cursionem ut ipsi appellant
inspestionẽ armorũ adsiduȩ faciant: Nullis cõmeatib uacent ad
nom̃ ad signa obseruare ñ desinant. Ad sagit tas iaciendas ad missi¬
bilia dirigenda. adiastaendos lcepides uelfunda uelmanu ad arma¬
turoc egestũ. aduestes ꝓsimilitudine gladiorũ punstm cȩsimq feri¬
endo multodie usq ad sudorẽ sunt frequentissime d&enendi
Cursu &ic̃ & saltu ad troens mit tendas fossas nihil hominus imbuendi
seu mare siue fluuius uicinus ẽ sedib ȩstiuo tẽpore adnatandũ
cogendi sunt om̃s. Precer ea siluam cedere iter ꝑdumos & abrupta
fatere materiem dedolare aperire fossam occupare aliquẽ locũ-

Expanded text:
Cui vulneri multiplex medicina consuevit opponi. Dum adCui vulneri multiplex medicina consuevit opponi. Dum adhuc separati sunt et in sedibus suis, tribunorum vel vicariorum nec non etiam principiorum ad omnem disciplinam artissima severitate teneantur nihilque aliud nisi devotionem moderationemque custodiant, campicursionem, ut ipsi appellant, inspectionemque armorum assidue faciant, nullis commeatibus vacent, ad nomen, ad signa observare non desinant. Ad sagittas iaciendas, ad missibilia dirigenda, ad iactandos lapides vel funda vel manu, ad armaturae gestum, ad vectes pro similitudine gladiorum punctim caesimque feriendo multo die usque ad sudorem sunt frequentissime detinendi, cursu etiam et saltu ad transmittendas fossas nihilo minus imbuendi. Seu mare sive fluvius vicinus est sedibus, aestivo tempore ad natandum cogendi sunt omnes, praeterea silvam caedere, iter per dumos et abrupta facere, materiem dedolare, aperire fossam, occupare aliquem locum
Abbreviated transcription (Latin):
tempore necersitas declinanda ita ut urbes atq castella abbis
militib: quiminus prumpti inueniuntur in acie armis sagitr
fustibalis fundis &iam cus axis honagris ballistris quȩ defendint᷑¬
p̃cipuȩ quȩ u&&ur neaduersariorum dolo atq ꝑiurus decipiat᷑
ꝓuincialium incauta simplicitus: frequentiur enim cõmerei¬
orum pacis quȩ simulatio credulis quã asma nocuerunt¬
quarrtione famem collesti patiuntur hostes disꝑsi uero crebris
suꝑuentib: facile uincuntur. Quegradepo duo opor¬
text prrouideri nes coitioxẽ oyilites faciart
nterdum mou& tumultum exdiuersis locis collestus exercitꝰ
&cumpugnare noll& rcsci se simulat cur riducatur adbellũ
quod hii p̃cipuȩ faciunt quiinsedib otiose delicat equȩ uixer̃
Nam arperitate in soliti laboris offensi quẽ in expeditione neces¬
se. ẽ sustinere : Pterea m&uentes proelium quiarmoꝵ
exercitia declinayaent ad eius modi p̃cipitantur audaciã

Expanded text:
tempore necessitas declinanda, ita ut urbes atque castella ab his tempore necessitas declinanda, ita ut urbes atque castella ab his militibus qui minus prompti inveniuntur in acie armis sagittis fustibalis fundis etiam et saxis onagris ballistisque defendantur.Praecipueque vitetur ne adversariorum dolo atque periuriis decipiatur provincialium incauta simplicitas; frequentius enim commerciorum pacisque simulatio credulis quam arma nocuerunt.Qua ratione famem collecti patiuntur hostes, dispersi vero crebris superventibus facile vincuntur. IIII QVEMADMODVM OPORTEAT PROVIDERI NE SEDITIONEM MILITES FACIANT Interdum movet tumultum ex diversis locis collectus exercitus et cum pugnare nolit irasci se simulat cur non ducatur ad bellum; quod hi praecipue faciunt qui in sedibus otiose delicateque vixerunt. Nam asperitate insoliti laboris offensi quem in expeditione necesse est sustinere, praeterea metuentes proelium qui armorum exercitia declinarant, ad eiusmodi praecipitantur audaciam.
Abbreviated transcription (Latin):
core uel quacumq fruge uino que hostis inferens bellum
possessionib sed &iã quo astis ꝑelestos ꝑsecutores ad castella idonea
urguendi quȩ prouinciales utante in ruptionẽ sequȩ & sua
moenib: condant. Reparatio &iam murorum torm̃toꝵ¬
quȩ omnium ante cunaenda ẽ. Namsi semel hostes p̃uene¬
rint occupatus m&u uniuersa turbantur. Q& quȩ ex aliis
urbib p&endas̃ interclusis itinerib: denegant᷑: sed fideli sors eorũ
custodia & erogatio moderocta consueuit sufficere ꝓcopia maxime
si abinitio ꝓcur&ur: C&erũ seroc parsimonia ẽ. tum seruare cũde¬
fec̃ in expeditionib arduis ꝑ capita magis militũ quã ꝑdignitates
abantiquis p̃bebant᷑ annone: Itc ut post necessitatẽ eisdem are
publica redderentur hieme lignorũ & pabuli ȩstate aquarũ uitan¬
da ẽ difficulics frum̃ti uerũ & ac&i ueluini nec non &iee salis omni

Expanded text:
core vel quacumque fruge vinoque hostis inferens bellum core vel quacumque fruge vinoque hostis inferens bellum possessoribus, sed etiam coactis per electos perscrutatores ad castella idonea urgendique provinciales, ut ante irruptionem, se et sua in urbibus condant. Reparatio etiam murorum tormentoque omnium ante curanda est. Nam si semel hostes praevenerint occupatos, metu universa turbantur, et quae ex aliis urbibus petenda sunt interclusis itineribus denegantur. Sed fidelis horreorum custodia et erogatio moderata consuevit sufficere pro copia, maxime si ab initio procuretur. Ceterum sera parsimonia est tunc servare cum deficit. In expeditionibus arduis per capita magis militum quam per dignitates ab antiquis praebebantur annonae, ita ut post necessitatem eisdem a re publica redderentur.Hieme lignorum et pabuli, aestate aquarum vitanda est difficultas, frumenti vero et aceti vel vini nec non etiam salis omni
Abbreviated transcription (Latin):
famis ẽ: deinde reliquis easib potest intẽpore subueniri pabula¬
tio &annoria innecersitate remedium nhaben nisi ante con¬
dantur : In omni expeditione unum exter maximum telum
Vt tibi sufficiat uistu hostis spaengat inopia. ante igitur quã
incho&ur bellum decopus expensis que sollers deb&. ẽẽ trestat᷑
ut pabula frum̃tum e&ereq Annonaria species quar aꝓuincialib
consu&udo deposcit maturius exigantur. & ino postunis adrẽ
gerendam Ac munitissimis locis cmplior sẽꝑmodur quã suf¬
ficit ad greg&ur. Quodsi tributa deficiuã ꝓrogato auro
comparrendi sunt omnia. Neq enim diuiciarum secuyoc
pos sessio ẽ. Nisi armorum defensione seru&u. Frequent̃
aũt neces situs geminatur ebndio sepe fit longior quẽputa¬
ris: Cum aduersarii &c̃ ipsi esurientes circũ sidere ñ desinãt
quos famȩ speroent. eẽ. uincendos. Pr&erea quid quid inpe¬

Expanded text:
fames est. Deinde reliquis casibus potest in tempore subveniri, pabulafames est. Deinde reliquis casibus potest in tempore subveniri, pabulatio et annona in necessitate remedium non habent nisi ante condantur. In omni expeditione unum est et maximum telum ut tibi sufficiat victus, hostes frangat inopia.Ante igitur quam inchoetur bellum, de copiis expensisque sollers debet esse tractatus, ut pabula frumentum ceteraeque annonariae species quas a provincialibus consuetudo deposcit maturius exigantur et in oportunis ad rem gerendam ac munitissimis locis amplior semper modus quam sufficit adgregetur. Quod si tributa deficiunt, prorogato auro comparanda sunt omnia; neque enim divitiarum secura possessio est nisi armorum defensione servetur. Frequenter autem necessitas geminatur et obsidio saepe fit longior quam putaris, cum adversarii etiam ipsi esurientes circumsidere non desinant quos fame sperant esse vincendos. Praeterea quicquid in pe
Abbreviated transcription (Latin):
exerceri in campo uoluerint: similit̃ ȩquites ñ solũ inplanis sed
&ic̃ in abruptis & fossarũ hiatu difficillimis semitis seque &
ȩquos suos adsiduȩ exercere iusserunt ut nihil his innecessitate
p̾lu accedere possit in cognitũ ex quo intellegitur quanto studi¬
osius armorũ aste docendus sit sẽꝑ exercitus cũei laboris con¬
su&udo & in castris sanitatẽ & in conflisto possit prȩstare usto¬
riã. siautumnalia estiuoq tẽpore diucius in his dem locis mili¬
tũ multitudo consistat excontagione a quarũ &odoris ipsius
feditate uiciatis austib & ere corrupto ꝑnitiosissimus nas¬
citur morbus qui ꝓhiberi ñ potest aliter nisi frequent̃ muta¬
tione castrorum: Quanta cura prouideꝵdasint
atquȩ seruanda pasula uel frucõta
rdo postulat ut de commeati pabulo frum̃tis quȩdicat᷑.
Fepius enim penuria quã pugna c̃sumit exercitum & ferro seuior

Expanded text:
exerceri in campo voluerunt; similiter equites non solum in planis sed exerceri in campo voluerunt; similiter equites non solum in planis sed etiam in abruptis et fossarum hiatu difficillimis semitis seque et equos suos assidue exercere iusserunt, ut nihil his in necessitate proelii accidere posset incognitum. Ex quo intellegitur quanto studiosius armorum arte docendus sit semper exercitus, cum ei laboris consuetudo et in castris sanitatem et in conflictu possit praestare victoriam. Si autumnali aestivoque tempore diutius in hisdem locis militum multitudo consistat, ex contagione aquarum et odoris ipsius foeditate vitiatis haustibus et aere corrupto perniciosissimus nascitur morbus, qui prohiberi non potest aliter nisi frequenti mutatione castrorum. III QVANTA CVRA PROVIDENDA SINT ATQVE SERVANDA PABVLA VEL FRVMENTA Ordo postulat ut de commeatu pabulo frumentisque dicatur. Saepius enim penuria quam pugna consumit exercitum, et ferro saevior
Abbreviated transcription (Latin):
tione itiueris contrabant morbũ: sed potius in ȩstate luce coepto
itinere ad destinata ꝑueniant nesȩuahieme iter ꝑuiues acpru¬
nas uostib faciant aut lignorũ paciantur inopiã aut minor illis
uestium supp&at copia nec sanitati enim uec expeditioni idoneus
miles ẽ qui algere cõpellitur uecꝑnitiosis uelpalus aquis utatur
exerctus: Nec mala aquȩ potus uenenosi miles pestilentiã bi¬
bentib generat. Iam uero occasu aegri contubernales opostunis
cebis reficiantur: ac medicorũ aste curentur. Principiorũ tribu¬
norũq &ipsius eomitis quimaiorẽ sustin& potestatẽ iugis quȩrit᷑
diligentia male enĩ cumhis agit quib necessitas & belli incumbit
& morbi: sed rei militaris periti plus cottidiana armorũ exerci
tia ad sanitatẽ militũ putacuer̃ ꝓdesse quã medicos. Itaq pedi¬
tes sine intermissione imbrib uelniuib subtesto reliquis dieb

Expanded text:
tione itineris contrahant morbum sed potius in aestu ante lucem coepto tione itineris contrahant morbum sed potius in aestu ante lucem coepto itinere ad destinata perveniant, ne saeva hieme iter per nives ac pruinas noctibus faciant aut lignorum patiantur inopiam aut minor illis vestium suppetat copia; nec sanitati enim nec expeditioni idoneus miles est qui algere compellitur. Nec perniciosis vel palustribus aquis utatur exercitus; nam malae aquae potus, veneno similis, pestilentiam bibentibus generat. Iam vero ut casu aegri contubernales oportunis cibis reficiantur ac medicorum arte curentur principiorum tribunorumque et ipsius comitis qui maiorem sustinet potestatem iugis quaeritur diligentia; male enim  morbi; sed rei milittia ad sanitatem militum putaverunt prodesse quam medicos. Itaque pedites sine intermissione imbribus vel nivibus sub tecto, reliquis diebus
Abbreviated transcription (Latin):
milib ȩquitũ tc̃quã comes maior mit tebatur. Quodsi infinita
multitudo exgentib ferocissimis rebellass&. Tunc nimia neces¬
sitate cogente duo duces & duo mit tebant᷑ exercitus cũ eius modi
p̃cepto ut ꝓuideant nequid res publica d&rim̃ti capiat. Consules
apopulo romano annis ꝓpe omnib: pugnar&ur: Ideo sufficiebant
militũ copiȩ qui autilius iudicabant. ñtam grandes exercitos ha¬
bere quã plures Illa tam̃ roctione seruata neum quã amplior
multitudo socialium auxiliariũ e& in castris quã ciuiũ romanoꝵ̃
QUIMADNODUM SINITAS CUBERNITUR EXTREITUS.II
Iunc quod uel maxime ꝓuidendũ ẽ quẽ ad modũ sanitas custo¬
diatur exercitus codmonebo. Hoc ẽ. locis aquis tẽpore medieina
exercitio locis ne inpestilenti regione iuxta morbosas paludes ne ari¬
dis & sine opacitate arborũ campis aut collib ue sine tentoꝵis esta¬
te milites cõmorentur. Ne egressi tardius & calore solis & fatiga¬

Expanded text:
milibus equitum tamquam comes maior mittebatur. Quod si infinita multitudo ex gentibus ferocissimis rebellasset, tunc nimia necessitate cogente duo duces et duo mittebantur exercitus cum eiusmodi praecepto: "provideant ne quid res publica detrimenti capiat consules a populo Romano annis prope omnibus pugnaretur, ideo sufficiebant militum copiae quia utilius iudicabant non tam grandes exercitus habere quam plures, illa tamen ratione servata ne umquam amplior multitudo socialium auxiliarium esset in castris quam civium Romanorum. II QVEMADMODVM SANITAS GVBERNETVR EXERCITVS Nunc, quod vel maxime providendum est, quemadmodum sanitas custodiatur exercitus admonebo, hoc est locis aquis tempore medicina exercitio. Locis, ne in pestilenti regione iuxta morbosas paludes, ne aridis et sine opacitate arborum campis aut collibus, ne sine tentoriis aestate milites commorentur, ne egressi tardius et calore solis et fatiga
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ asperis uel fluminib transeundis ꝓp̃t inpedim̃tor
moras sȩpe decipitur:. pr&er ea ingenti labore numerosis
animalib equis quȩ pabulc colliguntur. Rei quoq frum̃ta¬
riȩ difficultas quȩ in omni expeditione uitanda ẽ. cito
maiores fatigat exercitus: Nã quanto lib& studio p̃par&
annona tanto maturius defit quanto plurib ȩrogatur aqua.
Deniq ipsa nimie multitudini aliquando uix sufficit qđsi casu
acies uesterent tergum necerse. ẽ. multos cadere de multis
& illos quieffugerint ut semel territur postea formidare con¬
flistũ. V&eres aut quiremedia difficultatũ experim̃tis didiceraent
nontã numerosos quã eruditos armis exercitos habere uoluer̃
taq in leuiorib bellis unã legionẽ mixtis auxiliis hoc ẽ decẽ milia
peditũ & duo milia ȩquitũ credider̃ posse sufficere quã manũ
p̃tores uelut minores duces ad expeditionẽ sȩpe ducebant.

Expanded text:
autem asperis vel fluminibus transeundis propter impedimentorum autem asperis vel fluminibus transeundis propter impedimentorum moras saepe decipitur; praeterea ingenti labore numerosis animalibus equisque pabula colliguntur. Rei quoque frumentariae difficultas, quae in omni expeditione vitanda est, cito maiores fatigat exercitus. Nam quantolibet studio praeparetur annona, tanto maturius deficit quanto pluribus erogatur. Aqua denique ipsa nimiae multitudini aliquando vix sufficit. Quod si casu acies verterint tergum, necesse est multos cadere de multis et illos qui effugerint ut semel territos postea formidare conflictum. Veteres autem qui remedia difficultatum experimentis didicerant non tam numerosos quam eruditos armis exercitus habere voluerunt. Itaque in levioribus bellis unam legionem mixtis auxiliis, hoc est decem milia peditum et duo milia equitum, crediderunt posse sufficere, quam manum praetores vel mino
Abbreviated transcription (Latin):
rimus liber trronũ dilestũ exercitiũ quȩde prompsit sequens
legionis institutionẽ disciplinãq ędocuit militarẽ Hic testius
classicum sonat. id eo enĩ illa p̃missas̃ ut hȩc in quib peritia cer¬
taminũ &uistoriȩ sũma consistit discipline ordinem custodito
& intellegerentur celerius & amplius cdiuuarent exercitus
dr̃ tũ legionũ quã &ic̃ auxiliorũ nec uon&iã equitum ad ge¬
rendum bellũ multitudo collestao huius modus amagistris quȩrit᷑
asmorũ nam cũ serxes & darii &mit tridroctis c&erorũq regũ
qui innumeraebiles armaueraent populos exemplar eleguntur
ȩuidenter appar& nimiũ copiosos exercitos magis ꝓpria mul¬
titudine quã hostiũ uistutẽ depressos. nampluribꝰ. ca sib subia c&
amplior multitudo: iitinerib ꝓmolesua seꝑ ẽ. tardior In longi¬
ore aũt agmine &ic̃ a paucis suꝑuentũ ad sol& pati. in locis

Expanded text:
Primus liber tironum dilectum exercitiumque deprompsit. Sequens Primus liber tironum dilectum exercitiumque deprompsit. Sequens legionis institutionem disciplinamque edocuit militarem. Hic tertius classicum sonat. Ideo enim illa praemissa sunt ut haec, in quibus peritia certaminum et victoriae summa consistit, disciplinae ordine custodito et intellegerentur celerius et amplius adiuvarent. Exercitus dicitur tam legionum quam etiam auxiliorum nec non etiam equitum ad gerendum bellum multitudo collecta. Huius modus a magistris quaeritur armorum. Nam cum Xersis et Darii vel Mitridatis ceterorumque regum qui innumerabiles armaverant populos exempla releguntur, evidenter apparet nimium copiosos exercitus magis propria multitudine quam hostium virtute depressos. Nam pluribus casibus subiacet amplior multitudo. In itineribus pro mole sua semper est tardior; in longiore autem agmine etiam a paucis superventum adsolet pati; in locis
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ meã adbreuiare iussisti ne uel fastidiũ nascer&ur explurimis
uel plenitudo fidei de e&. inpacruis: Quantũ aut̃ inplus lacȩ demo¬
miorũ disciplina ꝓfuerit ut omittã c&eraes x ancthippi declarat᷑
exemplo quia tilium regulum romanũq exercitũ sȩpe uistorẽ
cum castaginiensib Nuistute sed aste solus ferr& auxilium
prostyactis exercitib coepit acdomuit unoq congres su tri¬
umphans bellum omne confecit Necminus annibel peitu¬
rus itudiã lacȩ demoniũ dostorem quȩ siuit armorum
Cuius monitis tot consules tantasq legiones iferior nume¬
ro. ac uirib inter emit: Igitur quidesideraet pacem p̃par&
bellum qui uistoriã cupit milites inbuat diligenter qui
secundus optut ęuentur dimie& aste Ñcasu. Nemo ꝓuo¬
care nemo aud& offendere quem intelleg& superiorẽ ẽẽ sipug¬
n&. Quicodus esse debeat. Exencitus

Expanded text:
tatem meam adbreviare iussisti, ne vel fastidium nasceretur ex plurimis tatem meam adbreviare iussisti, ne vel fastidium nasceretur ex plurimis vel plenitudo fidei deesset in parvis. Quantum autem in proeliis Lacedaemoniorum disciplina profuerit, ut omittam cetera, Xanthippi declaratur exemplo, qui Atilium Regulum Romanumque exercitum saepe victorem, cum Carthaginiensibus non virtute sed arte solus ferret auxilium, prostratis exercitibus cepit ac domuit unoque congressu triumphans bellum omne confecit. Nec minus Hannibal petiturus Italiam Lacedaemonium doctorem quaesivit armorum, cuius monitis tot consules tantasque legiones inferior numero ac viribus interemit. Igitur qui desiderat pacem praeparet bellum; qui victoriam cupit milites imbuat diligenter; qui secundos optat eventus dimicet arte, non casu. Nemo provocare, nemo audet offendere, quem intellegit superiorem esse si pugnet. I QVI MODVS ESSE DEBEAT EXERCITVS
Abbreviated transcription (Latin):
xxiii  uomodo quaedrigis falcatis uel defancis maciȩ pessint olsisti¬
xxx Quid sieri debeat siuel pars fugerit uel totus exercitus
rerum potĩus. prisci locuntur annales: uerũ apud athenienses
Ẽ solum reibellicȩ sed &iã diuersarũ astiũ uiguit industria
Lacȩ demorius aũt p̃cipua fuit cure bellorũ primi deniq experm̃¬
ta pugnarũ deȩdentib colligentes asiem proeliorũ seripsis se fir¬
mantur usq ẽo ut remmilitarẽ quȩ uistute sola uelceste felici¬
tate creditur contineri addisciplinã peritiȩ quȩ studia reuo¬
carent ac̃ magistros armorũ quos tacticos appellecuer̃ uuuen¬
tutem suã usum uari&atẽ quȩ pugnandi p̃ceperint edocere
Ouiros summa admiratione lccudandus quieã p̃cipuȩ asiem edisce¬
re uoluer̃ sine qua aliȩ astes. eẽ ñ poss̃. horũ sequentes iustitutac
romani mastii operis p̃cepta &usuretinuer̃ & lit teris ꝓdider̃ quȩ
ꝑ diuersos austores libros quȩ disꝑsa imperactor inuiste medioeri¬

Expanded text:
XXIIII Quomodo quadrigis falcatis vel elephantis in acie possit obsistiXXV Quid fieri debeat si vel pars fugerit vel totus exercitusXrerum potitos prisci loquuntur annales. Verum apud Athenienses non solum rei bellicae sed etiam diversarum artium viguit industria, Lacedaemoniis autem praecipua fuit cura bellorum. Primi denique experimenta pugnarum de eventibus colligentes artem proeliorum scripsisse firmantur, usque eo ut rem militarem, quae virtute sola vel certe felicitate creditur contineri, ad disciplinam peritiaeque studia revocarint ac magistros armorum, quos tacticos appellaverunt, iuventutem suam usum varietatemque pugnandi praeceperint edocere. O viros summa admiratione laudandos, qui eam praecipue artem ediscere voluerunt sine qua aliae artes esse non possunt!Horum sequentes instituta Romani Martii operis praecepta et usu retinuerunt et litteris prodiderunt, quae per diversos auctores librosque dispersa, imperator invicte, mediocri
Abbreviated transcription (Latin):
mis contis. Item adfos sarũ operae facienda bidentes ligones palas
rutra albeos cophinos quib terra post&ur. Hab& quoq dolabits
secures ascias serras quib materia acpali dedolcadur atq serrant᷑
Hab& pr&erea astifices cũ omnib ferram̃tis quiadobpugnandas
hostiũ ciuitactes testudines musculos arites uineas ut appellantur¬
res &iã ambulatorias faciant uerum ne singula ȩnumerando plu¬
re dicantur uaiuersa. Quȩ in quocũq belli genere neccessaria ẽẽ
creduntur. secũ legio deb& ubiq postare ut in quo uis loco fixerit
Ycipiuxt capitula libra. tetii.
Q uimodus ẽẽ debeat exercitus
Quem admodum sanitas gubern&ur exercitus¬
II Quanta curo ꝓuidenda sint atq seruanda pabula uel frum̃ta¬
IIII Quem ad modũ oposteat ꝓuidere neseditionẽ milites faciant
Signorũ militariũ quanta sint genera¬
UI. Quanta sit seruanda cautilla cũ uicinis hostib mou&ur exercitus¬

Expanded text:
mis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas mis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas rastra alveos cophinos quibus terra portetur. Habet quoque dolabras secures ascias serras, quibus materies ac pali dedolantur atque serrantur. Habet praeterea artifices cum omnibus ferramentis, qui ad oppugnandas hostium civitates testudines musculos arietes vineas, ut appellant, turres etiam ambulatorias faciunt. Verum ne singula enumerando plura dicantur, universa quae in quocumque belli genere necessaria esse creduntur secum legio debet ubique portare, ut in quovis loco fixerit CIPIVNT CAPITVLA LIBRI TERTII I Qui modus esse debeat exercitusII Quemadmodum sanitas gubernetur exercitusIII Quanta cura providenda sint atque servanda pabula vel frumentaIIII Quemadmodum oporteat providere ne seditionem milites faciantV Signorum militarium quanta sint generaVI Quanta sit servanda cautela cum vicinis hostibus movetur exercitus
Abbreviated transcription (Latin):
undecĩ homines deputantur Nc̃c he quanto maiores fuerint
tantolocius acfostius tela iaculant᷑ ñ solũ aut̃ castroe defundunt
uerum &iã in cãpo postaciem graeuis armature poriuntur antiquarum
imp&um nec ȩquites locati nec pedites scutati possunt hostiũ ftare
Inuna aũt legione quin quaginta quinq carro balliste ẽẽ solent. Item
decem on agri hoc ẽ singuli ꝑsingulas cohostes in carpentis bubus postam
armati ut si foste hostes ad pugnandum uenerint ballũ sagittis &
saxis possint castra defendi: scafas quoq desingulis trabib exca¬
batas cũ longissimis funib: & int̃dum &iã ferreis catenis secũlegio
postat quatenus contextis hisdem sic̃ dicunt monosylis suꝑ iestis
&iã taibulatis flumina sine pontib quȩ uadari nequȩunt tã ape¬
ditib: quã abȩquitato sine periculo traenseantur. hab& ferreos
arpationas quos lupos uocant & falces ferreas confixas longissi¬

Expanded text:
undecim homines, deputantur. Hae quanto maiores fuerint, undecim homines, deputantur. Hae quanto maiores fuerint, tanto longius ac fortius tela iaculantur. Non solum autem castra defendunt verum etiam in campo post aciem gravis armaturae ponuntur; ante quarum impetum nec equites loricati nec pedites scutati possunt hostium stare. In una autem legione quinquaginta quinque carroballistae esse solent.Item decem onagri, hoc est singuli per singulas cohortes, in carpentis bubus portantur armati, ut si forte hostes ad oppugnandum venerint vallum sagittis et saxis possint castra defendi. Scafas quoque de singulis trabibus excavatas cum longissimis funibus et interdum etiam ferreis catenis secum legio poulatis, flumina sine pontibus quae vadari nequeunt tam a peditibus quam ab equitatu sine periculo transeantur. Habet ferreos arpagones, quos lupos vocant, et falces ferreas confixas longissi
Abbreviated transcription (Latin):
exercitiis custodire cui contingit ñ tantũ gloriosa uistoria sed
&icc amplior p̃da quẽ ad opes ad dignitates ordomilitiȩ & impe¬
poetoris iudiciũ consueui te uehere astifices scȩnici ab exercitiis
ñ recedunt ꝓlecude uulgi milites sac rocm̃to lestus ab exercitio
armorũ uel nouellus ueliam u&ustus cessare ñ deb& cuipug¬
nandũ ẽ ꝓsclute propria & libestate cõmumi p̃sestim cũ anti¬
quasit prudens quȩ sententia om̃s astes in meditatione consis¬
tere Erumeratio penrac̃rorũ uel machixorẽ lecioris
egio aut̃ non tantũ militũ numero sed &uiã genere ferram̃ torũ
uincere consueuit. Primum omniũ instruitur iaculis quȩ nulla¬
elorice nullec possunt scuta sufficere: Nam ꝑ singulas centuries
singulas carro balistas habere consueuit quib: muli ad traben¬
dũ & singula contuberniec ad armandũ uel dirigendũ hoc ẽ

Expanded text:
exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed etiam amplior praeda, quem ad opes ac dignitates ordo militiae et imperatoris iudicium consuevit evehere. Artifices scaenici ab exercitiis non recedunt pro laude vulgi: miles sacramento lectus ab exercitio armorum vel novellus vel iam vetustus cessare non debet, cui pugnandum est pro salute propria et libertate communi, praesertim cum antiqua sit prudensque sententia omnes artes in meditatione consistere. XXV ENVMERATIO FERRAMENTORVM VEL MACHINARVM LEGIONIS Legio autem non tantum militum numero sed etiam genere ferramentorum vincere consuevit.Primum omnium instruitur iaculis quae nullae loricae, nulla possunt scuta sufferre. Nam per singulas centurias singulas carroballistas habere consuevit, quibus muli ad trahendum et singula contubernia ad armandum vel dirigendum, hoc est
Abbreviated transcription (Latin):
dieb siniues tantũ pluiiȩ ecer sarent exerceri cogebant᷑ in cãpo
N eintermissa consu&udo & animus militũ debilitar& & corpora
Ciluam cedere postare honera transilere fossas natare inmari siue
fluminib: gradu pleno ambulare uel currere &iã armatos cũ sar¬
cinissuis frequentissime conuenit ut a cottidiani laboris usus in pa¬
ce difficilis ñuideatur inbello. siue ergo legio siue auxilio fuerint
exerceantur assiduȩ: Nã quẽ admodum bene exercitatus mi¬
les proeliũ cupidita formidat indostus. Postremo sciendũ ẽ in
pugna usum amplius ꝓdesse quac uires. Nã sidostrina cess& ar¬
morũ nihil paganus distat amilite. EXEMPLA ADORTXTIOUŨ
exercitu militaras. dealus aptigus tracta.xxiii.¬
dl&a uenatur auriga ꝓpt̃ exiguã mercedem uel ceste plebis
Afccuorẽ cottidiane meditatione astessuas aut seruare aut au¬
gere consueuit militẽ: Cuiur e manib: seruanda res publica
studiosius opost& scientiã dimicandi usum querei bellicȩ iugib

Expanded text:
diebus, si nives tantum pluviaeque cessarent, exerceri cogebantur in campo, ne intermissa consuetudo et animos militum debilitaret et corpora. Silvam caedere, portare onera, transilire fossas, natare in mari sive fluminibus, gradu pleno ambulare vel currere etiam armatos cum sarcinis suis frequentissime convenit, ut cotidiani laboris usus in pace difficilis non videatur in bello. Sive ergo legio sive auxilia fuerint, exerceantur assidue; nam quemadmodum bene exercitatus miles proelium cupit, ita formidat indoctus. Postremo sciendum est in pugna usum amplius prodesse quam vires; nam si doctrina cesset armorum, nihil paganus distat a milite. XXIIII EXEMPLA ADHORTATIONVM EXERCITII MILITARIS DE ALIIS ARTIBVS TRACTA Athleta venator auriga propter exiguam mercedem vel certe plebis favorem cotidiana meditatione artes suas aut servare aut augere consuevit: militem, cuius est manibus servanda res publica, studiosius oportet scientiam dimicandi usumque rei bellicae iugibus
Abbreviated transcription (Latin):
U Qudeposleat fieri siqus desudũ apugna exera tu habeit el tirenẽ¬
xI Que ipsodie ꝓcurendasi spubliea cõmit thnt pugna¬
XII I nuesugedum quidsentiant miltes pugnauri¬
XIII Q uen cedmedum idoneus locus eligatur ad pugna¬
xiii S uem adnodũ acier debeat cidinar it enfisto pddatur i da¬
xX Ratio podismi quanum spatium maciȩ int̃ singulos homines in longum uel int̃
singulus ordines in latũ debeat custo dir¬
XUI De ȩquitib erdi indis XXII. Desubsidis que pistaciem conlo caneu¬
xxiii I nquoloco primus hare stire debeat in quo secundus ine testius

Expanded text:
 Quid oporteat fieri si quis desuetum a pugna exercitum habeat vel tironemXI Quae ipso die procuranda sint quo publica committitur pugnaXII Investigandum quid sentiant milites pugnaturiXIII Quemadmodum idoneus locus eligatur ad pugnamXIIII Quemadmodum acies debeat ordinari ut in conflictu reddatur invictaXV Ratio podismi, quantum spatium in acie inter singulos homines in longum vel inter singulos ordines in latum debeat custodiriXVI De equitibus ordinandisXVII De subsidiis quae post aciem collocanturXVIII In quo loco primus dux stare debeat
Abbreviated transcription (Latin):
& doreãces intantũ. bellicosos seꝑ fuis se manifesturo ẽ : ut
ipsũ mastem fabule apud eos natum c̃ẽ confirauenera
ongum ẽ si uniuersarum ꝓuintiarum uites en amesstent
contendano : cũ om̃s in romani imperii dicione consistront
edlonge securitas pacis homines pastim ad dilestactionẽ
otii: pastim ad ciuilic tipens dux̃ officia.. Ita ciros pelar¬
tũ militaris primo neglegentius agi postea dis si uel aliq
ad postremũ ołim in obliuionẽ. ꝑdusta cognoscitur. Nec aliqus
hoc superiore &ute accedis se mir&ur : cumpost primũ punicũ
bellum iuginti & qđ excurrit. annorũ pax itac romanos illos
ubiq iustores iotio & armorũ desu&udine eneruauerit : ut
secundo punico bello annibali pares c̃ẽ ñpossint: Tot iteq
consulib: tot ducib tot exercitib amissis Tunc demum
ad uistoriã ꝑuener̃ cũ usum exercitiũq militare condiscere

Expanded text:
et Thracas in tantum bellicosos semper fuisse manifestum est ut et Thracas in tantum bellicosos semper fuisse manifestum est ut ipsum Martem fabulae apud eos natum esse confirment. Longum est si universarum provinciarum vires enumerare contendam, cum omnes in Romani imperii dicione consistant. Sed longae securitas pacis homines partim ad delectationem otii, partim ad civilia transduxit officia. Ita cura exercitii militaris primo neglegentius agi, postea dissimulari, ad postremum olim in oblivionem perducta cognoscitur. Nec aliquis hoc superiore aetate accidisse miretur, cum post primum Punicum bellum viginti et quod excurrit annorum pax ita Romanos illos ubique victores otio et armorum desuetudine enervaverit ut secundo Punico bello Hannibali pares esse non possent. Tot itaque consulibus, tot ducibus, tot exercitibus amissis, tunc demum ad victoriam pervenerunt cum usum exercitiumque militare condiscere
Abbreviated transcription (Latin):
itterdum sequantur interdum cȩdant: & recursu quodam im¬
pecus reparent. Nonsolum aũt in campis : sed &ic̃ ineliuosis
& arduis locis & descendere & ascendere utrq acies cogebat᷑
ut nullec res uel casus prorsus pugnantib possit accedere quã
uonante boni milites assidua exercitectione didiscissentn
de adhortanoxe reimilitaris romani& tretenis
aec fidei ac deuotionis intuitu. imperator anultes man¬
aaueg erei tactione tprorium siquis diligens. uellit existe¬
re adantiq̃ uistutis imitactionẽ facile conroborare possit
exercitum: Neq enim degenerauit in hominib martiun
calornec effestes terre quȩ lace demonios quȩ atbeni¬
enses quȩ marsos quȩ sammĩtes. quae pelignos quȩ ipsos
ꝓgenũere romanos: nonne epiri armis plurimũ. Alicuan¬
do ualuer̃ : Nonne macedones ac tessali. superatis persic
usq adinduã bellcndo pęne trorunt : Dacos aũt & moesos

Expanded text:
interdum sequantur, interdum cedant et recursu quodam iminterdum sequantur, interdum cedant et recursu quodam impetus reparent. Non solum autem in campis sed etiam in clivosis et arduis locis et descendere et ascendere utraque acies cogebatur, ut nulla res vel casu prorsus pugnantibus posset accidere quam on ante boni milites assidua exercitatione didicissent. XXVIII DE ADHORTATIONE REI MILITARIS ROMANAEQVE VIRTVTIS Haec fidei ac devotionis intuitu, imperator invicte, de unatque exercitatione tironum si quis diligens velit existere ad antiquae virtutis imitationem facile corroborare possit exercitum. Neque enim degeneravit in hominibus Martius calor nec effetae sunt terrae quae Lacedaemonios, quae Athenienses, quae Marsos, quae Samnites, quae Paelignos, quae ipsos progenuere Romanos. Nonne Epiri armis plurimum aliquando valuerunt? Nonne Macedones ac Thessali superatis Persis usque ad Indiam bellando penetrarunt? Dacos autem et Moesos
Abbreviated transcription (Latin):
&am ut instruan orbes. quo genere cũ uis hostiũ inter¬
ruperit aciem resisti. ab exercitatis militib consueuit
Ne om̃s multitudo fundantur infugã: & graue discrimen
immineat. Hecsi iuniores assidua meditatione ꝑceperin
facilius in ipsa dimicatione seruabunt: QUAXTŨ SATIŨ
ire ul redire deꝑexnt. uel quoriens imexge
Exerceri. cũȩducuxtuꝵ milites. Aoopulatũ
rȩ terea & u&us consu&udo ꝑmansit. & diui augusti.
atq adriani constitutionib p̃cau&ur: ut iter inmense
tam ȩquites quã pedites ȩducatur ambulatũ Hoc enim
uerbo: hocexerciti genus nominant: Decim milic pas suũ
armati uestrustiq omnib. telis pedites militari gradiu ire a eredire
iubebantur in castit : ite ut aliquã itneris pastem cursu al seri¬
ore conficerent E quites quoq dius ꝑturmas: armatiq similit̃¬
ł antum itneris pagebant: itc ut adeques trem meditationẽ

Expanded text:
etiam ut instruant orbes, quo genere, cum vis hostium interetiam ut instruant orbes, quo genere, cum vis hostium interruperit aciem, resisti ab exercitatis militibus consuevit, ne omnis multitudo fundatur in fugam et grave discrimen immineat. Haec si iuniores assidua meditatione perceperint facilius in ipsa dimicatione servabunt. XXVII QVANTVM SPATIVM IRE VEL REDIRE DEBEANT VEL QVOTIENS IN MENSE EXERCERI CVM EDVCVNTVR MILITES AMBVLATVM Praeterea et vetus consuetudo permansit et divi Augusti atque Adriani constitutionibus praecavetur ut ter in mense tam equites quam pedites educantur ambulatum; hoc enim verbo hoc exercitii genus nominant. Decem milia passuum ructique omnibus telis pedites militari gradu ire ac redire iubebantur in castra, ita ut aliquam itineris partem cursu alacriore conficerent. Equites quoque divisi per turmas armatique similiter tantum itineris peragebant, ita ut ad equestrem meditationem