comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ad iaccandos lapides cum fundis excendos curnes
Iaciendos exerceri diligent̾ oõuenit iumores
fundarũ usum primi ualleariũ insulaꝵ
hitacores. et inuenisse et ita pite exercuesse di¬
cunt᷑ ut matres paruos filios nullum cibum cõ¬
tĩgere sm̾ent nisi quem ex fũnda destinato la¬
pĩde ꝑcussissent/ Sepe em aduersum bellaco¬
res cassidibus cathafcactis loricisq municos te¬
retes lapides de funda uel fustibulo destinatis
sagittis sunt omibus giauiores cum meb̾ris in¬
cegris letale camen uulinis importãt ⁊ sĩe uĩa
sangiũs hostis lapidis ittu intereat ⁊i̾n om̃ibus
autẽ ueceru preliis funditores smmilitasse nllus
ignorat / queres ides ab uinu̾sis curonibus fre¬
queti exercicio discenda est. quia fundã portar
nullus est labor/. et int̾dum euenet ut in lapi¬
dosis locis conflictus habeatur, ut mons sit ali¬
quis deffendendus, aut collis ut ab oppugnacoẽ
castelloꝵ siue cuutatum lapidibus barbari

Expanded text:
AD IACTANDOS LAPIDES FVNDIS EXERCENDOS TIRONES AD IACTANDOS LAPIDES FVNDIS EXERCENDOS TIRONES iaciendos exerceri diligenter convenit iuniores. Fundarum usum primi Balearium insularum habitatores et invenisse et ita perite exercuisse dicuntur ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Saepe enim adversum bellatores cassidibus catafractis loricisque munitos teretes lapides de funda vel fustibalo destinati sagittis sunt omnibus graviores, cum membris integris letale tamen vulnus importent et sine invidia sanguinis hostis lapide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab oppugnatione castellorum sive civitatum lapidibus barbari
Abbreviated transcription (Latin):
acis ussũs atquiritur. Sagictis diligent̾ tuones
ed ꝓpe cercia uel quarta pars inmoru que
aptior poterit muemui arcubus ligneis
palos s⁊ doctores ad hanc rem artifices eligendi ⁊⁊
maior adhibenda est solerria ut arcum sciences ce¬
neant ut fortit̾ impleant ut sinistra fira sit ut
dextra cum racoẽ ducatur / ut ad illud quod feriendi
est occulus pariter ainusq consenciant ut suie
mͥ equo siue in terra rẽctum sagitare doceat qua
artem et disciplinam opus est diligent̾ ⁊ cotidiano
usu excicioq seruari. Quantunitilitatis bom sa¬
gictarii in preliis heant et cacho in libris de disti
plina militau euident̾ oftendit et elcuidius płib
Ioculatoribus infticutis atq ꝑdoctis nostem. cui
prius impar fuerat saꝑauit affricamis quidam
sc̃ipiotum adicersu mnimãtinos qui ereraitũ ppłi
tomani subiugum miẜant eet acie cercaturus a¬
liter se suꝑiorem suturum eẽ non credidit insem
onnous centuriis. lectos sagittarios misausset.

Expanded text:
 usus adquiritur. XV SAGITTIS DILIGENTER TIRONES prope tertia vel quarta pars iuniorum, quae aptior potuerit repperiri, arcubus ligneis palos. Et doctores ad hanc rem artifices eligendi et maior adhibenda sollertia ut arcum scienter teneant, ut fortiter impleant, ut sinistra fixa sit, ut dextra cum ratione ducatur, ut ad illud quod feriendum est oculus pariter animusque consentiat, ut sive in equo sive in terra rectum sagittare doceantur. Quam artem et disci opus est diligenter et cotidiano usu exercitioque servari. Quantum autem utilitatis boni sagittarii in proeliis habeant et plina militari evidenter ostendit et Claudius pluribus iaculatoribus institutis atque perdoctis hostem cui prius impar fuerat superavit. Africanus quidem Scipio, cum adversus Numantinos, qui exercitus populi Romani sub iugum miserant, esset acie certaturus, aliter se superiorem futurum esse non credidit nisi in omnibus centuriis lectos sagittarios miscuisset. XVI
Abbreviated transcription (Latin):
imipetu oĩ ꝙ bellandi arte temptaret in qua me¬
ditacõe seruabatur illa cauchela ut iͣ. tur ad ĩ¬
ferendum uuliis insurgeret ut ne qua parce
ip̃e pateret ad plagans
srecerea non cesim s punctim ferire discebat

Expanded text:
impetu, omni bellandi arte temptaret. In qua meimpetu, omni bellandi arte temptaret. In qua meditatione servabatur illa cautela ut ita tiro ad inferendum vulnus insurgeret ne qua parte ipse pateret ad plagam. Praeterea non caesim sed punct
Abbreviated transcription (Latin):
ntiqui sicut inuenitur in libus ħ genere
exercuere turnes scuta de nimie inmoe
ratiũ cõrotumdata cexelunt ita ut duplũ
pondus cratis haberet ꝙͣ sctum publicum hẽre
confueuit. Itidemq clauas ligneas duplicis
eque ponderis, pro gladiis cirombus dabant eoq
modo non tancũ mane s eciam post meridiem
exercebantur ad palos / palorum emusus non
solum milicibus s eciam gladiatorib ꝑlimũ
pdest nec uꝙͣ aut a rena aut campus uictum
armus uirnin probauit nisi qui diligent̾ exera¬
catus docebatur ad palim a singalis autẽ tiro¬
nibus singuã pali desigebãtur in terram itaut
nutare nõn possent et sex pedibus enmierent/ Cõ¬
tra illum palm tonꝙͣ contrr aduersauũ cio cu
crate illa et claua uelud cum gladio se ex̾cebat
et scuto ut nĩe quasi capud aut faciem peteret
ment a lateribus minaretur Inc̾dum cõtendere
poplites et crura succidere iecederet. adsultaret
insiliret. qͣiͣ pñtem aduersarium. S palum omi

Expanded text:
ntiqui, sicut invenitur in libris, hoc genere exercuere tirones: scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebant ita ut duplum pondus cratis haberet quam scutum publicum habere consuevit, itemque clavas ligneas duplicis aeque ponderis pro gladiis tironibus dabant, eoque modo non tantum mane sed etiam post meridiem exercebantur ad palos. Palorum enim usus non solum militibus sed etiam gladiatoribus plurimum prodest, nec umquam aut harena aut campus invictum armis virum probavit nisi qui diligenter exercitatus docebatur ad palum. A singulis autem tironibus singuli pali defigebantur in terram ita ut nutare non possent et sex pedibus eminerent; contra illum palum tamquam contra adversarium tiro cum crate illa et clava velut cum gladio se exercebat et scuto, ut nunc quasi caput aut faciem peteret, nunc a lateribus minaretur, interdum contenderet poplites et crura succidere, recederet adsultaret insiliret, quasi praesentem adversarium, sic palum omni
Abbreviated transcription (Latin):
difficillinus semitis. seq et eques sues assidue ex¬
cere uisserunt ut nichil hiis in nccitate prelii accĩ¬
dere possit incognicum ex quo intelligitur ꝙͣto stu¬
diosius armorũ arce docendus sit semꝑ excitus
cum ei laboris consuetudo et in castris santatem
et in conflictu pr̃are possit uictoriam Ez autũp¬
nali estuioq tẽpore diucius in i̾isdem locis mili¬
tum multicudo si ftat ex contagione aquarũ et
odoris ip̃ius feditate uiciatis haustibus s⁊ aere
corrupto puiciosissimus nascit᷑ qui plire nõ pt̃¬

Expanded text:
difficillimis semitis seque et equos suos assidue exdifficillimis semitis seque et equos suos assidue exercere iusserunt, ut nihil his in necessitate proelii accidere posset incognitum. Ex quo intellegitur quanto studiosius armorum arte docendus sit semper exercitus, cum ei laboris consuetudo et in castris sanitatem et in conflictu possit praestare victoriam. Si autumnali aestivoque tempore diutius in hisdem locis militum multitudo consistat, ex contagione aquarum et odoris ipsius foeditate vitiatis haustibus et aere corrupto perniciosissimus nascitur mo
Abbreviated transcription (Latin):
unt quod uel maxime prouidendũ est cr̃ad¬
modum sanitas custodiatur ex̾titus amo¬
nobo hoc est locis aquis tẽpore medicine
ex̾atio locis ne pestilenti regione iuxͣ morbosas
palludes ne aridis et sine opacitate aeborũ cãpis
aut collibus ne sine temptoriis estate cõmorent᷑
ne egressi tardius et calore solis et facigacõe ici¬
neris que cõcralant morbum z pociũs in estate
iter per mues et pruinas noctibus faciant aut
ut pniciosis uel paludõsis a quis utatur eucitus
Ntam male aque potus uenenosi milicibus pesti¬
lencia bibentibus generatur Iam uero casu egri
cocubernales opportumis cibis iefficiãtire ac medico¬
iumn arte airent᷑. principiorũ cubunoruq e⁊ ipius
et belli incumbit et qnorbi. S tei milicaris ꝑiti
plus cocidĩana armorũ ex̾cicia ad sanitatẽ militum
pucau̾i̾et prodesse ꝙͣ medicos. Itaq pedites sine int̾¬
missione ymbribus uel iuibus sub tects reliquis
solum in planis. s etiã in abrutis et sossaꝵ hiyatu

Expanded text:
unc, quod vel maxime providendum est, quemadmodum sanitas custodiatur exercitus admonebo, hoc est locis aquis tempore medicina exercitio. Locis, ne in pestilenti regione iuxta morbosas palaut collibus, ne sine tentoriis estate milites commorentur; ne egressi tardius, calore solis et fatigatione itineris contrahant morbum, sed potius in estate,iter per nives ac Nec perniciosis vel palustribus aquis utatur exercitus; nam malae aquae potus, veneno similis, pestilentiam bibentibus generat. Iam vero ut casu aegri contubernales oportunis cibis reficiantur ac medicorum arte curentur principiorum tribunorumque et ipsius et belli incumbit et morbi. Sed rei militaris periti plus cotidiana armorum exercitia ad sanitatem militum putaverunt prodesse quam medicos. Itaque pedites sine intermissione imbribus vel nivibus sub tecto, reliquis solum in planis sed etiam in abruptis et fossarum hiatu
Abbreviated transcription (Latin):
atq castella ab hiis militibus qui ꝯuinus pmpti
iuenuitur in acie armis sagutis fustibalisq
atq puiriis decipiatur proiĩaialiũ incauta
simplicitas freq̃naus en cõm̾ctioru pacisq simu¬
lacio credul ꝙͣ arma nocuerũt. Qua ratione
famem collẽti paciũtur hostes disꝑsi uero crebris
Queadmodum

Expanded text:
atque castella ab his militibus qui minus prompti atque castella ab his militibus qui minus prompti inveniuntur in acie armis sagittis fustibalis atque periuriis decipiatur provincialium incauta simplicitas; frequentius enim commerciorum pacisque simulatio credulis quam arma nocuerunt.Qua ratione famem collecti patiuntur hostes, dispersi vero crebris QVEMADMODVM
Abbreviated transcription (Latin):
ad mitũ suuii poterit occupare nõ solum amotis
ꝑ edc̃a possessionibus. s eciam ooactis ꝑ electos
procuratores exsẽcutores ad castella ydonea et
armatorũ firmata presidiis uel ad tutissimas
conferend est ciuitates urgediqz prouiciales
ut ante irrupcõem seq ⁊ sua menibus condãt.
reparatio smnurorũ tormencorũq oium ante cu¬
randa est. Ram si semel hostes p̃uenerit occu¬
pacos metu unuuersa turbatur et que ex alips
urbibus petenda sunt snt̾clusis itinerib dene¬
gantur. S fidelis sõrs eoru custodia et euega¬
tio moderata consueuit sufficere pro copaide ma¬
xime si ab mitis procuretur. Ceteru stra par¬
timonia est tũt ẜuare cim defficit in expedicõr¬
tacem eisdem a re publica recterẽtur Hyeme uig¬
norũ et pabuli estate aquarũ irricada est diffi¬
cultas frumẽti uero et aceti uini necnõ etiã salis
om̃ tempore nccitas declinanda ẽ ita ut urbes

Expanded text:
ad victum suum poterit occupare non solum admonitis ad victum suum poterit occupare non solum admonitis per edicta possessoribus sed etiam coactis per electos executores ad castella idonea et armatorum firmata praesidiis vel ad tutissimas conferendum est civitates, urgendique provinciales ut ante irruptionem seque et sua moenibus condant. Reparatio etiam murorum tormentorumque omnium ante curanda est. Nam si semel hostes praevenerint occupatos, metu universa turbantur, et quae ex aliis urbibus petenda sunt interclusis itineribus denegantur. Sed fidelis horreorum custodia et erogatio moderata consuevit sufficere pro copia, maxime si ab initio procuretur. Ceterum sera parsimonia est tunc servare cum deficit. In expeditionit post necessitatem eisdem a re publica redderentur.Hieme lignorum et pabuli, aestate aquarum vitanda est difficultas, frumenti vero et aceti vel vini nec non etiam salis omni tempore necessitas declinanda, ita ut urbes
Abbreviated transcription (Latin):
penuria ꝙͣ pugua cõsumit ex̾citũ s⁊ ferro
dinor fames est deinde reliquis casibus pocest
in tempore subueniri pabulum et ãnonã in nec¬
cessitate remedium nõ habent insi ance codantur
In omi expedicõe unui extat marmui telum ut cui
sufficiat uirtus hostes frangat mopia. añꝙͣ
igitur inchoetur bellum de copiis expeñq solers¬
debet esse tractatus ut pabula fiumẽtum cetereq
anonarie sp̃es quas a prouĩcialib consuecudo
tit onaturius exigantur. et in oportunis as r̃e gerẽ¬
dã ac qnunitissimis locis. amplior semper modus
gͣ sussicit agͤgetur ꝙ si tributa defĩcuit progato
auro copata suit omĩa neq em diuiciarũ secu¬
it possessio est insi armoru defensione ẜuetite
fiequenter autẽ nocitas genuatur et obsidio sepe
fit longier ꝙͣ purauis cum aduersarii eciã ip̃i
esuriẽtes circusedere nõ desimnant ques faine
sperat eẽ uincendõs. Preterea quicq̃d in pcore
uel quantum fiuge uĩnoq liostes inferens bellu

Expanded text:
penuria quam pugna consumit exercitum et ferro sevior fames est. Deinde reliquis casibus potest in tempore subveniri; pabulatio et annona in necessitate remedium non habent, nisi ante condantur. In omni expeditione unum est et maximum telum ut tibi sufficiat victus, hostes frangat inopia.Ante igitur quam inchoetur bellum, de copiis expensisdebet esse tractatus, ut pabula frumentum ceteraeque annonariae species quas a provincialibus consuetudo deposcit maturius exigantur et in oportunis ad rem gerendam ac munitissimis locis amplior semper modus quam sufficit adgregetur. Quod si tributa deficiunt, prorogato auro comparanda sunt omnia; neque enim divitiarum secura possessio est nisi armorum defensione servetur. Frequenter putaris, cum adversarii etiam ipsi esurientes circumsidere non desinant quos fame sperant esse vincendos. Praeterea quicquid in pecore vel quacumque fruge vinoque hostis inferens bellum
Abbreviated transcription (Latin):
cum sciatur quãta alticudo quãtum umbre mictat
in longnin. Que ad oppugnandas uel deffendedas
urles auccores bellicaru arcud predideruẽ uel
q̃ recencud̃ ncc̃tatum ũsus iuenit pro publica
emergat aut cibi quibus malis nulla arte suc¬
curritur Ideoq int̾ muros tanco plura dõdenda
sunt ꝙͣcto stcicur clausure tẽpt in obsidẽtu pcãti
consistere

Expanded text:
cum sciatur quanta altitudo quantum umbrae mittat cum sciatur quanta altitudo quantum umbrae mittat in longum. Quae ad oppugnandas vel defendendas urbes auctores bellicarum artium prodiderunt vel quae recentium necessitatum usus invenit pro publica emergat aut cibi, quibus malis nulla arte succurritur; ideoque intra muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus in obsidentum potestate consistere
Abbreviated transcription (Latin):
missibilia sie plubate suie lancee irruta
uel spicula in subiectos uehenĩcius cadũt
Sagute quoq arcubus misse et saxa manibus
fuidis sine fustibalis directa quanto de excelsiei
loco exeunt tanto longius penetrãt ¶ Baliste
uero et onagri. si aꝑitis diligentissime tẽꝑent᷑. umi¬
uersa precedunt a quibus nec uirtus ulla nec
miumua possinit deffendere bellatores. Nam more
fulmis quicquid percusserĩt aut dirrũpere aut
capiendos muros scale uel machine plu¬
riiũ ualent si ea magnitudine oohoꝑte
fuerint ut altitudinẽ exuperẽt cuutatis
mensura auit colligatur duplici modo aut enim
fastidia directa ꝑuenĩt emensura hui muroru
altitudo deppħenditur aut certe cum sol obliquus
mbram turrũ inurorũꝙ iaculatur in cerram
tunc ignorrintibus aduersariis umbre illuis spa¬
aum mensuratur Pq de tempenda sigit᷑ ⁊ abari
ipũs similit̃ figuratur quo collecta nemo dubitet
de iuobra de tempeda mueniri altitudinẽ cuutatis

Expanded text:
missibilia sive plumbatae vel lanceae, verruta vel spicula in subiectos vehementius cadunt. Sagittae quoque arcubus missae et saxa manibus fundis sive fustibalis directa, quanto de excelsiore loco exeunt, tanto longius penetrant. Ballistae vero et onagri, si a peritis diligentissime temperentur, universa praecedunt, a quibus nec virtus ulla nec munimina possunt defendere bellatores. Nam more fulminis quicquid percusserint aut dissolvere aut  Ad capiendos muros scalae vel machinae plurimum valent si ea magnitudine compactae fuerint ut altitudinem exsuperent civitatis. Mensura autem colligitur duplici modo: aut enimfastigia directa pervenerit, ex mensura lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignorantibus adversariis umbrae illius spatium mensuratur, itemque decempeda figitur et umbra ipsius similiter mensuratur, quo collecto nemo dubitat ex umbra decempedae inveniri altitudinem civitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
cquisq pabula colliguntur. crei quoq feumen¬
tarie difficultas quẽ in gñ expedicõe uĩtanda ẽ
cito maiores facigat ex̾citus. Nam ꝙͣtol scudio
p̾petur amnona tanta mat̾us desit. ꝙͣto płibus
crogatur. a qua demq ip̃a ninie multitudini
ałni uix sufficit. C si caũ acies uert̾it tergnm
nece est multos cadere de multis et illos qͣm ef¬
fugerint ut semel t̾ricos formidare cõflictumi
deteres autẽ qui remedia difficultatum expe¬
cmĩtis didiscerat nõ tam mim̾osos ꝙͣ eruditos
armis ex̾c̃itus habere uoluerit Itaq in leuis¬
ubus bellis uñam legione inotis auxiliis. Hoc
est .u. miliũ peditum et duo nul. equitu credi¬
derũt posse suffice̾ ꝙͣ mariũ pretores uelud
mĩores duces ad expedicoem sepeducebat. ꝙ
si magne hostium copie dicerent᷑ consularis

Expanded text:
equisque pabula colliguntur. Rei quoque frumenequisque pabula colliguntur. Rei quoque frumentariae difficultas, quae in omni expeditione vitanda est, cito maiores fatigat exercitus. Nam quantolibet studio praeparetur annona, tanto maturius deficit quanto pluribus erogatur. Aqua denique ipsa nimiae multitudini aliquando vix sufficit. Quod si casu acies verterint tergum, necesse est multos cadere de multis et illos qui effugerint ut semel territos postea formidare conflictum. Veteres autem qui remedia difficultatum experimentis didicerant non tam numerosos quam eruditos armis exercitus habere voluerunt. Itaque in levioribus bellis unam legionem mixtis auxiliis, hoc est decem milia peditum et duo milia equitum, crediderunt posse sufficere, quam manum praetores vel minores duces ad expeditionem saepe ducebant. Quod si magnae hostium copiae dicerentur, consularis
Abbreviated transcription (Latin):
ex̾ciciumq dẽprompsit sequens legiois
uistonem disciplinamq edocuit militarẽ
hic l̃c̃ius classitum sonat. ides enĩ illa p̾missa
sinit ut l in quibus picia c̾caminũ et uictore
sũma consistit. discipline ordine custodito et
intelligerentur celu̾i̾s et amplius adiuuarent
ex̾citus dicitur tam legionũ ꝙͣ eciã auxiliorũ
necnõ eciam equitum ad gerendum bellũ multitu¬
do collecta. hic modus a magris que armorum
nam cum u̾sis et darii et metridatis cecõrumq
regum qui inumerabiles armauerãt ꝓplõs ex ͨ
relegũtur euident̾ apparet copiosos ex̾citus mag̾
ꝓprĩa multitudine ꝙͣ hostum uirtute deppresses.
nam pluribus casibus subiacet amplior multi¬
tudo in itinibus pro mole sua semꝑ est cardior
In longiore autem agnnẽ etiã a paucis suꝑuetũ
ad solet paci In locis autem asperis uel flumibus
transeudis. ppr̃ impedimentorũ moras semper
decipr̃. Preterea ingenti labore nũosis aĩalibus

Expanded text:
ercitiumque deprompsit. Sequens legionis institutionem disciplinamque edocuit militarem. Hic tertius classicum sonat. Ideo enim illa praemissa sunt ut haec, in quibus peritia certaminum et victoriae summa consistit, disciplinae ordine custodito et intellegerentur celerius et amplius adiuvarent. Exercitus dicitur tam legionum quam etiam auxiliorum nec non etiam equitum ad gerendum bellum multitudo collecta. Huius modus a magistris quaeritur armorum. Nam cum Xersis et Darii vel Mitridatis ceterorumque regum qui innumerabiles armaverant populos exempla releguntur, evidenter apparet nimium copiosos exercitus magis propria multitudine quam hostium virtute depressos. Nam pluribus casibus subiacet amplior multitudo. In itineribus pro mole sua semper est tardior; in longiore autem agmine etiam a paucis superventum adsolet pati; in locis autem asperis vel fluminibus transeundis propter impedimentorum moras saepe decipitur; praeterea ingenti labore numerosis animalibus
Abbreviated transcription (Latin):
autem t̾resturi prelii suꝑuetus fuit̾ ictuo¬
rãtibus nauticis uel eurai opportimas e¬
insularum augustias collecant᷑ insidie p̃dq agr
uit inꝑati facilius deleant᷑. si longo remigiõ
fatigati funt hestiũ naute. Si uento urgentur ad¬
uerse. Si pro rostris est reunia nicħ suspicãtes
dormĩt mnimia statio quã tenẽt exitum nõ ħt
Si dimicando optate uẽnit occ̃o fortũne benefiais
iugende sunt manus et ex oportimitace preaũ
conferend̃ Oꝑ si cauchela hostiũ euitatis insidis
priblico marce confligat tunc liburnarũ anst̾¬
ende sunt acies gion directe ut in cãpis. Sz meur¬
ue ad similitudiẽ lune ita ut productis cormib
acies media sumet᷑ ut si aduelsarii ꝑrũpe temp¬
tauerĩt ipã ordinacõe ciccũdati deprmiãtur in
cornibus autem ꝓcipuid robur et liburnarĩ.
colligat᷑ et militum. C¬

Expanded text:
autem terrestris proelii superventus fiunt ignorantibus nauticis vel circa oportunas insularum angustias collocantur insidiae, idque agitur ut imparati facilius deleantur. Si longo remigio fatigati sunt hostium nautae, si vento urgentur adverso, si pro nostris est reuma, si nihil suspicantes dormiunt inimici, si statio quam tenent exitum non habet, si dimicandi optata evenit occasio, fortunae beneficiis iungendae sunt manus et ex oportunitate proelium conserendum. Quod si cautela hostium evitatis insidiis publico Marte confligatuende sunt acies, non directe, ut in campis, sed incurve ad similitudinem lune, ita prout productis cornibus acies media sinuetur, ut si adversarii perrumpere tentaverint, ipsa ordinatione circundati deprimantur. In cornibus autem precipuum robur et liburnarum collocatur et militum.
Abbreviated transcription (Latin):
Ieruorum quoq copiam sũmo studio expe¬
dit colligi quia onagri uẽl baliste ceter̃q
tormẽta isi fimibus neruinis intẽta
uclul prosut / equorũ tñ sere de tandis ⁊ urbis
Ad ualistas utila asseruntur indubitant ueto ⁊ crmes
fenuari non mĩorem habere uirtutem rõne noci¬
tatis experimenco eognoscitur r̾iam in obsidione
capitolii corruptis uigi ac longa futigacõne tormẽ¬
tis cum neruorum oõpia de fecisset onatrone aber¬
sos ermes uiris suis obtulere pugnantib reꝑatisq
machinis aduersariorum npetum repulermit.
maluerunt enĩ pudicissime femĩe deformats ad
tempus capice libere u̾iuere cum maritis ꝙͣ host¬
bus incegro decore seruire. Cormua quoq uel
ciuda coria profiat colligi ad cachafractas tegẽ¬
das aliaq machinamenta siue oniumina.
faciend ne aque mopiã paciãt᷑ obsessi. cap ͫͫ xͫ

Expanded text:
ervorum quoque copiam summo studio expedit colligi; quia onagri, vel baliste, ceteraque tormenta, nisi funibus nervilibus intenta, nihil prosunt: equorum tamen sete de caudis ac iubis, ad balientis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Capitolii corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matronae abscisos crines viris suis optulere pugnantibus, reparatisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. Maluerunt enim pudicissimae feminae deformato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro decore servire. Cornua quoque vel cruda coria proficit colligi ad cataractas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. FACIENDVM NE AQVAE INOPIAM PATIANTVR OBSESSI Magna
Abbreviated transcription (Latin):
listis ouagris scorpionibus arcubalistis fustibalis
fimndis ꝑ que cormenca deffendr murus.
Aduersum arietem prosunt culice laquei lupi co¬
lumpne grauiores ca .xxiiii. de cuniculis ꝑ quos
aut murus de fodicur aũt eicas penetratur ca .xxu

Expanded text:
listis onagris scorpionibus arcuballistis fustibalis fundis, per quae tormenta defenditur murusXXIII Adversum arietes prosunt culcitae laquei lupi columnae gravioresXXIIII De cuniculis, per quos aut murus deponitur aut civitas penetraturXXV Qu
Abbreviated transcription (Latin):
Ex uultu et dispõne corꝑis cognostit᷑ in eligedo
qui meliores possint eẽ tirones capⁿᵐ ui¬
ed qui iblectum acturus est uehemẽter
intendat ut ex uultu ex occulis ex om
conformacrẽ menbroru eos eligat qui
imiplere ualeant bellatores. Nam non cantũ in
homibus s eciam ẽquis et cambus multis uirtꝰ
declaratur indiciis. sicut doctissimoꝵ homũ disci¬
plina conp̾hendit᷑. Quod eciam in apibus man¬
tuanis auctor dicit essẽ ẜ̃uandumi ⁊ am duo
sunt generi hic melior insignis et ore s⁊rucilis
claiuis scamis ille horridus alt̾ desidia lateraq
ihens inglorius aliuim sit ergo adhole
marcio operi depputandus uigilantibus occulis
erecta ceruice. lato pectore. humeris onuistulosis¬
flua carne distentis. s duricia neruorũ collectis
Cum ħ in curne signa depprehenderis ꝑceritatẽ
non magno oꝑe desideres utilius ein est fõrtes

Expanded text:
X VVLTV ET POSITIONE CORPORIS AGNOSCI IN ELIGENDO QVI MELIORES POSSINT ESSE TIRONES Sed qui dilectum acturus est vehementer intendat ut ex vultu, ex oculis, ex omni conformatione membrorum, eos eligat qui implere valeant bellatores. Namque non tantum in hominibus sed etiam in equis et canibus virtus multis declaratur indiciis, sicut doctissimorum hominum disciplina comprendit; quod etiam in apibus Mantuanus auctor dicit esse servandum: Nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Sit ergo adulescens Martio operi deputandus vigilantibus oculis, erecta cervice, lato pectore, umeris musculosisflua carne distentis sed nervorum duritia collectis. Cum haec in tirone signa deprenderis, proceritatem non magnopere desideres. Vtilius est enim fortes
Abbreviated transcription (Latin):
at bellatorem ad holescences eligendi sunt sicuc
erat᷑ belli in castris. ꝑ laborem usum suiliciam
discebant Meliuis en est ut exercicus iuuenis
causetur etatem nõd aduenisse pugnandi qͣm
doleat prec̾usse/ heac eciam spacium uniuersa
discendi neq parua aut leilis ars udet᷑ armoꝵ
siue equitantem. siue peditantẽ sagictariũ uelis
gestus docere. Id de locum deserat / ne ocdines turbet
ut missile et destinatum iltum magnis uiribus
iaciat ut fossam duce̾ sudes sc̃ienter figere nou̾it
cractare scutu. et obllquis ictibus ueniencia cela
deflectere, plagas prudencer uitare, audacter infer¬
re huic callter instituto turm pugnare adun
quosl hostes in acie nõ erit formido sed uolu¬
cas.
uoceritate tuonũ ad uictoriã scio semper
exactam ica ut senos pedes uel certe
quinos et denas uncias int̾ alares equi¬
tes et in primus legionũ cohortib probarent᷑
T cunc eiat ampliõr mnultitudo et plures mili¬

Expanded text:
cit bellatorem. Adulescentes legendi sunt, sicut ait cit bellatorem. Adulescentes legendi sunt, sicut ait tiens erat in castris per laborem usum militiae discebant’. Melius enim est ut exercitatus iuvenis causetur aetatem nondum advenisse pugnandi quam doleat praeterisse. Habeat etiam spatium universa discendi; neque enim parva aut levis ars videtur armorum, sive equitem sive peditem sagittarium velis omnesque gestus docere, ne locum deserat, ne ordines turbet, ut missile et destinato ictu et magnis viribus iaciat, ut fossam ducere, sudes scienter figere noverit, tractare scutum et obliquis ictibus venientia tela deflectere, plagam prudenter vitare, audacter inferre. Huic taliter instituto tironi pugnare adversus quoslibet hostes in acie formido non erit sed voluptas. roceritatem tironum ad incomam scio semper exactam, ita ut senos pedes vel certe quinos et denas uncias inter alares equites vel in primis legionum cohortibus probarentur. Sed tunc erat amplior multitudo, et plures mili
Abbreviated transcription (Latin):
ũsum crũdie̾nt᷑ armornm et si longior expedicio
emergit in augariis plmiũ detinendi sunt ꝓculq
habendi a cuutatis illecebris ut eo modo et corpo
post urbem conditam romanos ex cuutace ꝑfectoe
tur sudorem cursũ et cãpestri exertitio collectum
nataus iuuentus abluebat in tiberi Idem bella¬
tor. Idem agrioola genera cm̃ mutabant armorũ
qd usq ad eo uerum est ut aranti cucinato dic¬
taturã constet oblacam. Ex agris gͦ ixbur supple¬
tuta Cuius etatis tirones ꝓbandi sunc . ca. ini¬
unc qua etate milites legi cõueniãt expło¬
remus equidem si antiqua dõsuetudo ẜuã¬
da est incipiente pubertate ad delectum
cogendũm nullus ignoirt NNon eñ tantino
celerius s eciã ꝑfectius imbuũtur que discũtur
suers dende ꝯmiltaus asacrieas sastus et cuss
ante cemptandus est ꝙͣ corpus etate pigrescat
uelocitas enĩ est que ꝑcepto exeecitio strenuid effi¬

Expanded text:
usum erudiantur armorum, et si longior expeditio usum erudiantur armorum, et si longior expeditio emergit in agrariis plurimum detinendi sunt proculque habendi a civitatis inlecebris, ut eo modo et corporpost urbem conditam Romanos ex civitate profecttur; sudorem cursu et campestri exercitio collectum natans iuventus abluebat in Tiberi; idem bellator, idem agricola, genera tantum mutabat armorum; quod usque adeo verum est ut aranti Quintio Cincinnato dictaturam constet oblatam.Ex agris ergo supplevita. IIII CVIVS AETATIS TIRONES PROBANDI SINT Nunc qua aetate milites legi conveniat exploremus. Et quidem, si antiqua consuetudo servanda est, incipientem pubertatem ad dilectum cogendam nullus ignorat; non enim tantum celerius sed etiam perfectius imbibuntur quae discuntur pueris. Deinde militaris alacritas, saltus et cursus ante temptandus est quam corpus aetate pigrescat; velocitas enim est quae percepto exercitio strenuum effi
Abbreviated transcription (Latin):
ad bella promptissimi cyrones igicur de cempera¬
coubus eligendi sunt plagis quibus et copia san¬
giunis suppetat ad uulnerum smortisq conteptĩ
et non possit deesse prudencia que et modestiam
ẜuat in castris et non parum ꝓdest in dimicitiẽ
lior tyro sit iequinanus de qua parte
Iimꝙͣ credo pocuisse dubitari aptorẽ armis rusticã
plebem, que sus duo et in labore mitritur solis patiẽs¬
est ubre negligens balneorum nescia deliciarui
ignara simplicis amini paruo cotenta cibo duratis
ad om̃em tolleranciã malorũ menbris. Cui gestae̾
ferrum fortissum ducere. omis ferre consuetudo
de cure est interdum tñ ncc̃itas exhigit eciã ur¬
banos ad arma compelli. Qui uͥ nõmen dedere
milicie primũ laborare. deciurere portare podus
et solem puluerẽq ferre condiscant parco iuctu
ucancur et rustico Interdum sus diuo int̾duum
sus papiliomibus cõmorentur Tunc demũ ad

Expanded text:
ad bella promptissimi. Tirones igitur de temperad bella promptissimi. Tirones igitur de temperbus legendi sunt plagis, quibus et copia sanguinis suppetat ad vulnerum mortisque contemptum et non possit deesse prudentia, quae et modestiam servat in castris et non parum prodest in dimicationelior tiro sit requiramus.De qua parte numquam credo potuisse dubitari aptiorem armis rusticam plebem, quae sub divo et in labore nutritur, solis patiens, umbrae neglegens, balnearum nescia, deliciarum ignara, simplicis animi, parvo contenta, duratis ad omnem laborum tolerantiam membris, cui gestare ferrum, fossam ducere, onus ferre, consuetudo de rure est. Interdum tamen necessitas exigit etiam urbanos ad arma compelli; qui ubi nomen dedere militiae primum laborare, decurrere, portare pondus et solem pulveremque ferre condiscant, parvo victu utantur et rustico, interdum sub divo interdum sub papilionibus commorentur. Tunc demum ad
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃iã eñ rei publice dunicandi snitrit audaciam
N emo facere metuit quod se bene discisse cõfidit
et em̃ in certamĩe bellorum exercitata pauatas
ad uictoriam ꝓmptior est ꝙͣ ⁊udis et indocta mul¬
titudo exposita semper ad cedem. Ex quibus regio¬
erum ordo deposcit ut ex quibus ꝓuĩciis
et natiombus cirones legendi suit p̾ma¬
Aparte tractetur. Constat quidem in oĩbu
locis et ingnauos et strenios nasci sz tñ et gens
gentem precedit in bello ⁊ plaga. celi ad sc̃obur
non tm̃ corporum s eciam aimõrũ plimũ ualet
Que loca a doctissimis homibus coprobata sunt
.nõ obinictam om̃es nacões que uicine sũt soli
nimio calore siccate amplius quidem sape sed
tanciam ac fiduciam comumiꝰ nõ habere pug¬
nandi quia metuũt uulnera qui exiguũ sang¬
nem habere nouerũt. Contra septeitrionales
ppli qui a solis ardoribus remoti sant incosultores
quidem s camen largo sanguine redundantes sunt

Expanded text:
Scientia enim rei bellice dimicandi nutrit audaciam: Scientia enim rei bellice dimicandi nutrit audaciam: nemo facere metuit, quod se bene didicisse confidit. Etenim in certamine bellorum, exercitata paucitas ad victoriam promptior est, quam rudis et indocta multitudo exposita semper ad cedem. Neque enierum ordo deposcit ut ex quibus provinciis vel nationibus tirones legendi sint prima parte tractetur. Constat quidem in omnibus locis et ignavos et strenuos nasci, sed tamen et gens gentem praecedit in bello et plaga caeli ad robur non tantum corporum sed etiam animorum plurimum valet; quo loco ea quae a doctissimis hominibus comprobata sunt non omittam. Omnes nationes quae vicinae sunt soli, nimio calore siccatas, amplius quidem sapere seconstantiam ac fiduciam comminus non habere pugnandi, quia metuunt vulnera qui exiguum sanguinem se habere noverunt. Contra septentrionales populi, remoti a solis ardoribus, inconsultiores quidem sed tamen largo sanguine redundantes, sunt
Abbreviated transcription (Latin):
consuetudine conabor ostendeie non ꝙ tibi mi¬
pacor inuite ista uideantur incognita. S ut
que sponte pro rei publice saluce disponis . ag¬
nostas olim custodissẽ scomani imꝑii conditorẽs
et in hoc ꝑuo libello quicquid de maxinis seꝑq
rebus nccessariis requirend̃ credas muenies
Romanos omĩes gentes sola armoꝵ ex̾citacoẽ
uicisse ⁊ ulla alia re uidemus pplm̃ romanim
orbem subegisse cerrarũ nisi armoꝵ ex̾citio dis¬
ciplina castiorum usuq milicie Ee eñi adu̾sub
gallorũ multitudinẽ pauctas romana ualiuiss
Quid aduersus germanorũ proc̾itateͣ breuicas
potuiss audtre yspanos quidem nõ cm̃ muo
festum est affirrũ dolis acq diuiciis impares
uimus grecorum artibus prudeñ nos iuci nemo
icauit S aduersus omia pfuit tyrone
solertem eligerr Ius ut ita dixerim armorũ
docere/ cotidiano exetcicio ⁊oborare quecũq in
meditacõe prenoscere seulre in desides uindicando

Expanded text:
consuetudinem conamur ostendere, non quo tibi, iconsuetudinem conamur ostendere, non quo tibi, imperator invicte, ista videantur incognita, sed ut quae sponte pro rei publicae salute disponis agnoscas olim custodisse Romani imperii conditores et in hoc parvo libello quicquid de maximis rebus semperque necessariis requirendum credis invenias. I ROMANOS OMNES GENTES SOLA ARMORVM EXERCITATIONE VICISSE Nulla enim alia re videmus populum Romanum orbem subegisse terrarum nisi armorum exercitio, disciplina castrorum usuque militiae. Quid enim adversus Gallorum multitudinem paucitas Romana valuisset? Quid adversus Germanorum proceritatem brevitas potuisset audere? Hispanos quidem non tantum nfestum est; Afrorum dolis atque divitiis semper impares fuimus; Graecorum artibus prudentiaque nos vinci nemo dubitavit. Sed adversus omnia profuit tironem sollerter eligere, ius, ut ita dixerim, armorum docere, cotidiano exercitio roborare, quaecumque meditatione praenoscere, severe in desides vi
Abbreviated transcription (Latin):
Quantum spacĩ ire uel redire debeant uel quo¬
ciens in mense exerceri cum educũtur milices
ambulatum¬
Ca .xxuiii De adhortacoẽ rei
militaris scomaneq uirtutis
ntiquis temporibus.
mos fuit bonarum arciũ studia
doctrina om̃ibus pocest ꝑdesse subiectis. Quod
octouianũ augustum ac bonos de hunc pͥncipes
libent᷑ habuisse frequentib declaratur exẽplis
Sic regnantiũ cestimoniis crebuit eloquẽçia dum
nõ culpatur audacia. Hac gͦ inmicatoe̾ cõpul¬
sus dum considero clemĩcia urãm usibus litiꝵ
magis ignoscere posse ꝙͣ ceteros / tanto inferiorẽ
snie anciquis scriptoribu̾s esse sensi licet in hoc
opusculo nec uerborum contmnicas sit necessa¬
ria nec acumen ingenii . Sz labor diligens ac
fidelis ut que apud diuersos historicos, uel ar¬
morũ disciplinam docentes dispsa et inuoluca
celantur pro utilitate sc̾omana pioferantur in
im ¶ De delecto igitur atq execcitacio
tironis ꝑ quosdam gradus et titulos antiquã

Expanded text:
Quantum spatium ire vel redire debeant vel quotiens in mense exerceri cum educuntur milites ambulatumXXVIII De adhortatione rei militaris Romanaeque virtutis Antiquis temporibus mos fuit bonarum artium studia a omnibus potest prodesse subiectis. Quod Octavianum Augustum ac bonos dehinc principes libenter habuisse frequentibus declaratur exemplis. Sic regnantium testimoniis crebuit eloquentia dum non culpatur audacia. Hac ego imitatione compulsus dum considero clementiam vestram ausibus litterarum magis ignoscere posse quam ceteros, tanto inferiorem me antiquis scriptoribus esse vix sensi, licet in hoc opusculo nec verborum concinnitas sit necessaria nec acumen ingenii sed labor diligens ac fidelis, ut quae apud diversos historicos vel armorum disciplinam docentes dispersa et involuta celantur pro utilitate Romana proferantur in medium. De dilectu igitur atque exercitatione tironum per quosdam gradus et titulos antiquam
Abbreviated transcription (Latin):
substralendis harene uel lapidum quali¬
tas requiratur. tanto magis in faburoidis
nauibus diligent᷑ cuncta querẽdi sunt quia maius
igitur et pimo domestica siue siluestri lauice et ab¬
expensa tamen quia amplius durat lucra piobat᷑
affere. Mam ferreos clauos tẽpoie s⁊ humore celiter
aibigo consumt eiei aucẽ eciam in fluctibus ꝓpa¬

Expanded text:
substruendis harenae vel lapidum qualitas requiratur, tanto magis in fabricandis navibus diligenter cuncta quaerenda sunt, quia maius igitur et pinu domestica sive silvestri et abliquanto videatur expensa, tamen, quia amplius durat, lucrum probatur afferre; nam ferreos clavos tempore et humore celeriter rubigo consumit, aerei autem etiam in fluctibus pro
Abbreviated transcription (Latin):
hodicq producinit. S ħ genus aĩaliũ arenis et¬
coleranda est fiti aptinii. confusas enĩ in pulue̾
uento ulas absꝙ errore diugere memoratur Ce¬
cerũ ꝓpter nouitatem. s hõc ũti uideatur ineffi¬
cax bello est cachafracti equices pp̃r iniumina
que gerut uulnerib tuti. S pp̃r impedimetũ
et pondus armorũ capi eos facile est qui freq̃nt̾
legiones poĩti aut cum legionariis mixti qñ co¬
mniq̃ hoc est manus ad manii pugnatur acies hos¬
tium sepe srumpunt

Expanded text:
lium arenis tolerabile, siti aptum, confusas etiam in pulvere vento vias, absque errore dirigere memoratur: ceterum preter novitatem, si hoc uti videaris, inefficax bello est. Cataphractati equi propter munimina que gerunt, vulneribus tuti; sed propter impedimentum et pondus armorum, capi eos facile est. Melius legiones positi aut cum legionariis mixti, quando comminus, hoc est manu ad manum, pugnatur, acies hostium saepe perrumpunt
Abbreviated transcription (Latin):
candos lapides fundis ex̾cendos cirones Ca .xuii.
de exercitio plumibacaꝵ/ Ca .xuiii. Quẽadm
candum pondus exercendos turnes Ca ͫ.xx. Q ͤ
armoꝵ genere usi suit anciqui Ca .xxi. De
municoẽ castiorum Ca  ͫ .xxii. In quibus locis

Expanded text:
ctandos lapides fundis exercendos tironesXVII De exercitio plumbatarumXVIII Quemadmodum IIII Ad portandum pondus exercendos tironesXX Quo armorum genere usi sint antiquiXXI De munitione castrorumXXII In qualibus locis
Abbreviated transcription (Latin):
contubernalib docetur ad comoda. nã cũ publicr
sustent̾etur annona ex omĩb donatuuis auget᷑
eorum pro medietace castreuse peculiũ miles
denide qui sumptus suos scit apud sign̾a depo¬
sicos deserendo nichil cogitat magĩs diligit
signa forcius in acie pro illis diicat more
humami ingenii ut pro illis habeat maxnuã
ciram on quibus suam uĩdet positã esse sub¬
hortes singulas ponebantur. in quibus hec
racio condebatur. ad debatur etiã saccus uiͫ in
quem tota legio particula aliquam cõferebat.
defecisset de illo .xi. sacco. ad sepulturã ip̃ius ꝓm̾et̃
eciam lrãti honũes eligebantur qui et ẜuare dẽ¬
posita. et stirent singulis reddere racocm in le¬
gione ita fieri debent promoroes ut ꝑ om̃es ooher

Expanded text:
contubernalibus docetur accommoda; nam cum publica sustententur annona, ex omnibus donativis augetur eorum pro medietate castrense peculium. Miles deinde qui sumptus suos scit apud signa depositos de deserendo nil cogitat, magis diligit signa, pro illis in acie fortius dimicat, more humani ingenii, ut pro illis habeat maximam curam in quibus suam videt positam esse subhortes singulas ponebantur in quibus haec ratio condebatur. Addebatur etiam saccus undecimus in quem tota legio particulam aliquam conferebat, defecisset de illo undecimo sacco ad sepulturam ipsius promeretur etiam litterati homines eligebantur, qui et servare deposita et rationem scirent singulis reddere. XXI IN LEGIONE ITA FIERI PROMOTIONES VT PER OMNES COHOR
Abbreviated transcription (Latin):
declaratur eremplis sepe cesos ad int̾meoem hos¬
tes qui persuaserant cuutatem quod sine dubio eue¬
uic. Si oppidam muros aut turres retimerĩt uel
alciora occupauerint loca tunc de fenestris ac tecti
omĩs etas ac sexus irrũpentes obruit saxis aliisq¬
generibus celoru quod ne sustineãt ob̾sidetes por¬
tas cuucatis aperire consuenerũt ut resiste desmãt
fugiendi pt̃ate concessa. Necitas em quedã uirtutis
est despatio in hoc caũ oppidanis auxilmin est
siue per diem suie per noctem hostis intraiĩt lit
muros turresq tencãt ac loca suꝑiora constendãt
hostesꝙ per uibos et platoas dndiq obruait di¬
micantes

Expanded text:
declaratur exemplis, sepe cesos ad interitionem hostes qui pervaserant civitatem. Quod sine dubio evenit, si oppidani muros ac turres retinuerint, vel altiora occupaverint loca; tunc enim de fenestris ac tectis, omnis etas ac sexus, irrugeneribus telorum. Quod ne sustineant obsidentes portas civitatis aperire consuerunt, ut resistere desinant fugiendi potestate concessa; necessitas enim quaedam virtutis est desperatio. In hoc casu unum oppidanis auxilium est, sive per diem sive per noctem hostis intraverit, ut muros turresque teneant ac loca superiora conscendant hostesque per vicos et plateas undique obruant dimicantes
Abbreviated transcription (Latin):
recerea partem muri ad quam machina co¬
natur accedere cemento atq sapidisus tce
uico sĩe laceribus postremo stabulatis erstruendo
facut altiorem ne defensores omeniũ suburbĩ
uencura possit opprmmere. Constat autem efficho
machinamtum reddi si inuematur infeciores¬
dolum adhr̃e consueuerũt primo tllem excͤunt tur¬
rem que ppugnaculis eiuitatis uideatur inferior. De¬
inde secreto aliam de tabul intrisecus turriculam
faciũt et cum muris fui̾t machina sociata subito fu¬
niculis trocleisq de medio turricula illa producitur
de qua egredientes armati quia altior inuenit᷑. setati
capiunt ciuitatem
Quo pacco subfodiat᷑ terpa ut

Expanded text:
reterea partem muri ad quam machina conatur accedere, cemento atque lapidibus, vel luto sive lateribus, postremo tabulatis, extruendo faciunt altiorem; ne defensores menium turrita ventura possit opprimere. Constat autem inefficax machinamentum reddi si inveniatur inferiusdolum adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitatis videatur inferior; deinde secreto aliam de tabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus trocleisque de medio turricula illa producitur, de qua egredientes armati, quia altior invenitur, statim capiunt civitatem. XX QVO PACTO SVFFODIATVR TERRA VT
Abbreviated transcription (Latin):
pitur. et nullũ postea potest esse remediũ Qui
aut̃ numeri in dextio corii. qm aut̃ in sinistio
qui in medio debeant ordinari ueluixͣ dignita¬
tem eorũ seruant᷑ ex more uel cecte pio quali¬
gate liostium cõmictant᷑¬

Expanded text:
pitur et nullum postea potest esse remedium. Qui pitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutat
Abbreviated transcription (Latin):
uplanato qualit̾ debeant acies instrui nũc
podismũ mensurãq ipius ordinationis
expona in nulle passibus cãpi. una acies
mille sexcentos .lx ui. suscipit pedites / pprea qr
singuli pugnatores t̾nos occupãt pedes. ꝙ si
sex acies in nulle passibus campi uolu̾is ordia
Si autẽ in trmos hunc ouimerũ uolulẽ cendere
duo milia passuũ cõp̾hendit. S melius c̃ płres
acies facere ꝙͣ nilitem exꝑge̾. Sẽnos pedes atͬgo
int̾ singulas acies in latũs duximus pat̾e delr̃
et ip̃i bellacores stantes singulos oꝑtinẽt pedes
peditum fuerũt iuxta mensure podisiũ sine
alia dubitatione difficultatis pot̾mit ordinari
nec dux fallicur cum stiat quis locus quantos
possit recipe acmatos. dicunt si angustior locus
sit uel multicudo sufficiat et̾ mile .ix. uel ãplius
et̾ ordinari. Mag̃ eni expedit ut conẜtim pug¬
nent ꝙͣ longius seꝑati nam si munũ fu̾i̾t aciẽs
tenuata citõ ab aduersariis scr̃ impressione dirrũ¬

Expanded text:
planato qualiter debeant acies instrui, nunc podismum mensuramque ipsius ordinationis exponam.In mille passibus campi una acies mille sexcentos sexaginta sex suscipit pedites, propterea quia singuli pugnatores ternos occupant pedes. Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, Si autem in terno hunc numerum volueris tendere, duo milia passuum comprehendit; sed melius est plures acies facere quam militem spargere. Senos pedes a tergo inter singulas acies in latum diximus interpatere debere, et ipsi bellatores stantes singulos obtinent pedes; inta milia peditum fuerint, iuxta mensurae podismum sine aliqua difficultate poterunt ordinari, nec dux fallitur, cum sciat qui locus quantos capere possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrum
Abbreviated transcription (Latin):
nũꝙͣ possit elidi hac rõne ꝑficitur inter¬
uallum ucniũ pedum incerpoĩtum duo
intensecus parietes fabricant᷑ deinide de terra
q̃ de fossis fuit gesta int̾ illos muttet᷑ uectib den¬
sacur. ita ut a m̃iuo primus ꝑies parte inferior
seciidus longe mĩor ducatur ut de plano ciuica¬
tis ad similitudĩem graduũ. qͣiͣ cliuo molliusꝙ
ad pugnacula possit ascendi quia nec inurus¬
nullis põt arietibus rumꝑi quem t̾r confirmat
et quoius cau destructis lapidibus eaq int̾ ꝑietes¬
densaca fuu̾tad muri uicẽ ingruencib sinoles

Expanded text:
uam possit elidi hac ratione perficitur. Intervallo vicenum pedum interposito duo intrinsecus parietes fabricantur. Deinde terra quae de fossis fuerit egesta inter illos mittitur vectibusque densatur, ita ut a muro primus paries pro rata inferior, secundus longe minor ducatur, ut de plano civitatis ad similitudinem graduum quasi clivo molli usque ad propugnacula possit ascendi, quia nec murusullis potest arietibus rumpi quem terra confirmat et quovis casu destructis lapidibus ea quae densata fuerit, ad muri vicem, ingruentibus moles
Abbreviated transcription (Latin):
rant prr fectus classis rauanãciũ retinebat sub
quibus erant deinde tribii per cohortes singu¬
las donstituti singule aucẽ liburne singulos na
et milicibus exercendis cotidiana curã et iug̃ẽ
ox̾cebat industram

Expanded text:
rant praefectus classis Ravennatium retinebat; sub quibus erant deni tribuni per cohortes singulas constituti. Singulae autem liburnae singulos navet militibus exercendis cotidianam curam et iugem exhibebant industriam
Abbreviated transcription (Latin):
bis ex alto contis missibilib sarisꝙ proft̾nat quo
sto ciuitas capitur sine mora. Quid em auxilii suꝑ¬
est cum lin qui de mrroru altitudine sꝑabat᷑ repete
supra eẽ aspiciunt altiore hostium omirũ Quaddn¬

Expanded text:
i defensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo i defensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo facto civitas capitur sine mora. Quid enim auxilii superest cum hi qui de murorum altitudine sperabant repente supra se aspiciant altiorem hostium muru