comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stes aut ad reuerentiam nr̃am aut ad gra¬
tiam inclinant. sed solo terrore subitiunt̃
armoru Deinde in aliis rebus sicut ait ca¬
to: Si quid erratum est potest post modicu
corrigi prelioru autez delicta emendationez
non recipiũt cum pena statim sequatur er¬
rorem. Nam aut confestim pereunt. qui igna¬
ue imperiteq pugnant aut in fugam uersi
uictoribus ultra pares ẽẽ non possunt.
Ed ad inceptum reuertor. Tyro qui cu
claua exercetur ad palum astilia qͦq
ponders grauioris ꝙͣ uera futura sunt
iacula aduersus illum palum tamꝙͣ aduer¬
sus hominẽ iactare compellitur inqua re a¬
armoru doctor intendit ut magnis uiribuꝰᷤ
astile contorqueat ut destinato ictu uel i
palum uł iusta dirigat missile eo eni exẽ¬
citio et lacertis robur accresit/ et iaculandi pe¬
ntia atq usus acquiritur.
Et prope tertia pars uel quarta iunioꝵ
que aptior potuenit repenri artubus li¬

Expanded text:
stes aut ad reverentiam nostram aut ad grastes aut ad reverentiam nostram aut ad gratiam inclinant, sed solo terrore subiguntur armorum. Deinde in aliis rebus, sicut ait Cato, si quid erratum est, potest postmodum corrigi: proeliorum delicta emendationem non recipiunt, cum poena statim sequatur errorem; nam aut confestim pereunt qui ignave imperiteque pugnaverint aut in fugam versi victoribus ultra pares esse non audent. XDA Sed ad inceptum revertor. Tiro qui cum clava exercetur ad palum hastilia quoque ponderis gravioris quam vera futura sunt iacula adversum illum palum tamquam adversus hominem iactare compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut magnis viribus hastile contorqueat, ut destinato ictu vel in palum vel iuxta dirigat missile. Eo enim exercitio et lacertis robur adcrescit et iaculandi peritia atque usus adquiritur. ed prope tertia vel quarta pars iuniorum, quae aptior potuerit repperiri, arcubus li
Abbreviated transcription (Latin):
dus est tyro qui usus uel ex parte seruatur.
Constat enim etia nũc in om̃ib preliis armatura
melius pugnari ꝙͣ ceteris ex quo intelligi debet ꝙͣ¬
tum exeititatus miles mex̾citato sit melior. Cu
armatura utcũq eruditi reliquos cõtubernales
suos bellandi atte precellant. Ita autez seuere
apud maiores / exertitii disciplina seruata est
ut et doctores armoru duplicib remunerarent᷑
annonis et milites qui paru m illa professione
profeterant pro frumento ordeum cogerentur
accipere ne ante eis in tritico reddebatur an¬
nona ꝙ̃ sub presentia prefetri legionis tribunc¬
rum uł principͥoru expetimentis claris ostendis¬
sent coram legionib se omĩa que erant in mili¬
tari arte complecti. Nichil eni neq firmius n
laudabilius neq felicius est re publica in quã
habundant militeo erditi. Non enĩ uestĩuꝵ¬
nitor uł auri argenti gemmarũq copie. ho¬

Expanded text:
dus est tiro; qui usus vel ex parte servatur. dus est tiro; qui usus vel ex parte servatur. Constat enim etiam nunc in omnibus proeliis armaturas melius pugnare quam ceteros. Ex quo intellegi debet quantum exercitatus miles inexercitato sit melior, cum armatura utcumque eruditi reliquos contubernales suos bellandi arte praecedant. Ita autem severe apud maiores exercitii disciplina servata est ut et doctores armorum duplis remunerarentur annonis et milites qui parum in illa prolusione profecerant pro frumento hordeum cogerentur accipere nec ante eis in tritico redderetur annona quam sub praesentia praefecti legionis tribunorum vel principiorum experimentis datis ostendissent se omnia quae erant in militari arte complere. Nihil enim neque firmius neque laudabilius neque felicius est re publica in qua abundant milites eruditi. Non enim vestiunitor vel auri argenti gemmarumque copiae ho
Abbreviated transcription (Latin):
Non cesim s pũcti ferire docendos ẽẽ tyroneᷤ..12.¬
Reterea non cesim s punctim ferire discebãt
Nam cesim pugnantes nõ solum uincere s
etiam densere romani.Cesa eniz quouis im¬
petu ueniat nõ frequent̾ interficit cum et aimis
uitalia defendantur ⁊ ausibus. At contra duas un
tias puncta adacta mortalis est.Necesse est eniz ut
uitalia penetret quicquid immergitur. Deinde dũ
cesa infertur brachium dextrum latusꝙ nudatur
Puncta autem tecto corpore infertur ⁊ aduersariũ sautiat
ante ꝙͣ uideat. Iroq ad dimicandu hoc precipue
genere usos constat esse romanos duplicis aũt
ponderis illa cratis et claua ideo dabantur ut cũ
uera et leuiora tyro arma sumpxiss uelut gra¬
uiori pondere liberatus securiõ alacriorq pugret.
Armaturam docendos ẽe tyrones.
Reterea illo exertitii genere quod armaturã¬
uocant ⁊ a campi doctorib traditur imbuen¬

Expanded text:
XII NON CAESIM SED PVNCTIM FERIRE DOCENDOS TIRONES PraXII NON CAESIM SED PVNCTIM FERIRE DOCENDOS TIRONES Praeterea non caesim sed punctim ferire discebant. Nam caesim pugnantes non solum facile vicere sed etiam derisere Romani. Caesa enim, quovis impetu veniat, non frequenter interficit, cum et armis vitalia defendantur et ossibus; at contra puncta duas uncias adacta mortalis est; necesse est enim ut vitalia penetret quicquid immergitur. Deinde, dum caesa infertur, brachium dextrum latusque nudatur; puncta autem tecto corpore infertur et adversarium sauciat antequam videat. Ideoque ad dimicandum hoc praecipue genere usos constat esse Romanos.Dupli autem ponderis illa cratis et clava ideo dabantur ut cum vera et leviora tiro arma sumpsisset velut graviore pondere liberatus securior alacriorque pugnaret. XIII ARMATVRAM DOCENDOS TIRONES Praeterea illo exercitii genere quod armaturavocant et campidoctoribus traditur imbuen
Abbreviated transcription (Latin):
duplicis eque ponderis pro gladiis tyionibus da¬
bant. Eoq modo non tantu mane s post me¬
ridiem epertebantur ad palos. paloru enĩ usuꝰ
non solum militib s etiam gladiatoribus plu¬
rimum prodest Nec umꝙͣ aut arena aut cãpisᷤ
inuictu armis probauit uirum nisi qui diligẽ¬
ter exeititatus docebatur ad palum Asingulis
aute tpronibus singuli pali defigebantur in
terram ita ut mutari non possent. et sex pedi¬
bus eminerent. Contra illu palum tanꝙͣ con¬
tra aduersariu. tyro cu crate illa et elaua uelu¬
ti cum gladio se exertebat ⁊ scuto ut nũc quasi
retur Interdu contenderet poplites et crura suc
cideret insultaret insiliretq quasi presentem ad¬
uersarium/ sic palum omni impetu omniq bel¬
landi arte tẽp̃taret En qua meditatione ẜuabat᷑
illa cautela/ ut ita tpro adinferendu uulms ĩ¬
surgeret ne qua parte ip̃e pateret ad plagam.

Expanded text:
duplicis aeque ponderis pro gladiis tironibus daduplicis aeque ponderis pro gladiis tironibus dabant, eoque modo non tantum mane sed etiam post meridiem exercebantur ad palos. Palorum enim usus non solum militibus sed etiam gladiatoribus plurimum prodest, nec umquam aut harena aut campus invictum armis virum probavit nisi qui diligenter exercitatus docebatur ad palum. A singulis autem tironibus singuli pali defigebantur in terram ita ut nutare non possent et sex pedibus eminerent; contra illum palum tamquam contra adversarium tiro cum crate illa et clava velut cum gladio se exercebat et scuto, ut nunc quasi retur, interdum contenderet poplites et crura succidere, recederet adsultaret insiliret, quasi praesentem adversarium, sic palum omni impetu, omni bellandi arte temptaret. In qua meditatione servabatur illa cautela ut ita tiro ad inferendum vulnus insurgeret ne qua parte ipse pateret ad plagam.
Abbreviated transcription (Latin):
Sepe repentinis ymbribus uł niuibus solent ex¬
undare torrentes/. et ignorantia non solum ab
hoste s etiam ab ip̃is aquis discrimen incũrit
Ideoq Romani ueteres/ quos tot bella et cõtinu᷑
pericula ad omne rei militaris erudierũt artẽ
campu martiu uicinum tyber delegerũt in
quo iuuentus post armoru exertitiu sudorem
pulueremq dilueret ac lapxitudinez cursus na¬
tandi labore deponeret Non solum autez pedites
s equites ip̃osq equos/ uel lixas quos galiarios
uocant ad natandu exercere percomodum est
ne quid imperitis cum necessitas imminet eue¬
nire possit. Quẽadmodũ ad scuta uiminea. ł
palos antiqui exercebãt tyrones.
Ntiquiᷤᷤsicut inuenit᷑ in libris. hor genere
exertebantur tyrones. Scuta uiminea in
modu cratiu conrotundata texebãt ita
ut duplum pondus cratis haberet ꝙ̃ scutu pu¬
blicum hr̃e consueuit. Itemq clauas ligneas.

Expanded text:
Saepe repentinis imbribus vel nivibus solent exSaepe repentinis imbribus vel nivibus solent exundare torrentes, et ignorantia non solum ab hoste sed etiam ab ipsis aquis discrimen incurrit. Ideoque Romani veteres, quos tot bella et continuata pericula ad omnem rei militaris erudiverant artem, campum Martium vicinum Tiberi delegerunt in quo iuventus post exercitium armorum sudorem pulveremque dilueret ac lassitudinem cursus natandi labore deponeret. Non solum autem pedites sed et equites ipsosque equos vel lixas, quos galliarios vocant, ad natandum exercere percommodum est, ne quid imperitis cum necessitas incumbit eveniat. XI QVEMADMODVM AD SCVTA VIMINEA VEL AD PALOS ANTIQVI EXERCEBANT TIRONES Antiqui, sicut invenitur in libris, hoc genere exercuere tirones: scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebant ita ut duplum pondus cratis haberet quam scutum publicum habere consuevit, itemque clavas ligneas
Abbreviated transcription (Latin):
saltum etiam quo uel fosse transiliũtur uel ĩ¬
pediens aliqua altitudine superatur exertenduᷤᷤ
est miles ut cũ ad huiusmodi difficultates eue¬
neñt possint sine difficultate transire ¶Pretere᷑
in ip̃o conflictu ac dimicatione telorum bel¬
lator cum cursu saltuq ueniens aduersanͣ ꝑ¬
stringit oculos mentẽq deterret priusq pla¬
gam infligit ꝙͣ ille ad cauendum uel ad resistẽ¬
dum certe se preparet. ¶De exertitio Gaii pomi¬
peii magni salustius cõmemorat/ cu alacrib
saltu cu uelocibus cuisu cum ualidis uectu
certabat ¶eq eni ille aliter potuisset par esse
sertorio nisi seq et milites frequentibus exerti¬
tiis preparasset ad prelia.
Ad usu natandi ex̾cendi sunt tyroẽs.
Atandi usum esciuis mensibus omnis equa¬
liter debet tyro condiscere. Non enim semꝑ¬
pontibus flumina transeuntur s et cedens et
insequens natare cogitur frequenter exertituᷤ.

Expanded text:
saltum etiam, quo vel fossae transiliuntur vel imsaltum etiam, quo vel fossae transiliuntur vel impediens aliqua altitudo superatur, exercendus est miles, ut cum eiusmodi difficultates evenerint possint sine labore transire. Praeterea in ipso conflictu ac dimicatione telorum bellator cum cursu saltuque veniens adversarii praestringit oculos mentemque deterret priusque plagam infligit quam ille ad cavendum vel ad resistendum certe se praeparet. De exercitio Gnaei Pompei Magni Sallustius memorat ‘cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis vecte certabat’. Neque enim ille aliter potuisset par esse Sertorio nisi seque et milites frequentibus exercitiis praeparasset ad proelia. X AD VSVM NATANDI EXERCENDOS TIRONES Natandi usum aestivis mensibus omnis aequaliter debet tiro condiscere. Non enim semppontibus flumina transeuntur, sed et cedens et insequens natare cogitur frequenter exercitus.
Abbreviated transcription (Latin):
Kim is ergo meditationu auspitiis tyroneᷤᷤ
militarẽ edocendi sunt gradum ¶Nichil enĩ
magis in itinere uł in atie custodiendum ẽ
ꝙͣ ut omnes milites incedendi ordinem seruent.
Quod aliter non potest fieri. nisi assiduo ex̾citio
ambulare celeriter et equaliter discurere dis¬
cant. Periculu enim ab hostibus semper graui¬
ssimu substinuit diuisis et mordinatus exer¬
citus ¶Militari enim gradu uigintimilia pas¬
suum horis quinque dumtaxat estiius confi¬
tienda sunt Pleno autem gradu qui citatior ẽ
totidem horis uigintiquatuor peragenda sunt¬
Quicquid addidens iam cursus est/ cuius spati¬
um non potes diffinire. ¶S ad cursu pretipue
assuefatiendi sunt iuniores ut maiore impe¬
tu in hostes procurrant ut loca oportuna cele¬
riter cum usus aduenerit occupent uel aduer¬
sariis idem facere uolentib preoccupent. ut ad
explorandu a lacriter pergant / a lacrius redeant.
ut fugientiu terga facilius comprehendãt Ad

Expanded text:
imis ergo meditationum auspiciis tirones militarem edocendi sunt gradum. Nihil enim magis in itinere vel in acie custodiendum est quam ut omnes milites incedendi ordinem servent, quod aliter non potest fieri nisi assiduo exercitio ambulare celeriter et aequaliter discant. Periculum enim ab hostibus semper gravissimum sustinet divisus et inordinatus exercitus. Militari ergo gradu viginti milia passuum horis quinque dumtaxat aestivis conficienda sunt. Pleno autem gradu, qui citatior est, totidem horis viginti quattuor milia peragenda suntQuicquid addideris iam cursus est, cuius spatium non potest definiri.Sed et cursu praecipue adsuefaciendi sunt iuniores, ut maiore impetu in hostem procurrant, ut loca oportuna celeriter cum usus advenerit occupent vel adversariis idem facere volentibus praeoccupent, ut ad explorandum alacriter pergant, alacrius redeant, ut fugientium facilius terga comprendant. Ad
Abbreviated transcription (Latin):
gnante nascatur Ita ergo constituant᷑ ordines/
rioru impetant fatiem ¶Aties dicitur exercitus
instructus frons cuius adu̾sai̾u hoste spectat ħ
pugna publica si sapient̾ disponitur plurimu
iuuat /Si imperite ꝙͣuis optimi bellatores sint
mala ordinatione franguntur Instructionis lex
est ut primo exercitati ⁊ ueteres milites collocẽt᷑
quos antea prinçipoes uocabant n secundo ordi¬
ne cirrundati catafractis. Sagictarii et optimi mi¬
lites cu spiculis uł lanceis ordinent᷑. quos prius
astatos uocabant Singuli autem armati in direc¬
tum ternos pedes inter se occupare consueuerunt

Expanded text:
gnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines gnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
manu primu auxiliu captes ex loco ꝗ tanto
utilior iudicatur ꝙͣ to superior fuerit occupatus
Insubiectis eni uchementius tela descendũt et
maiore impetu ebnitentes pars altior pellit¬
Qui aduerso nititur diuo duplex subit cũ loco
et hoste certamen/ S illa distantia est ꝙ si d̾ pe¬
ditibus tuis uictoria speras ꝯtra equites hosti¬
um loca aspera ⁊ mequalia montuosa debes eli¬
gere. ¶Si uero de equitibus tuis ꝯtra adu̾saĩos
pedites uictoria queris sequi debebis paulo equi¬
tiora loca s plana atq patentia neq siluiꝰ neq
Solem puluerem uentũ Nam sol ante fatiẽ
enpit uisu Uentus ꝯtrarius tua inflecrit ⁊
deprimit hostiu adiuuat tela Pulius a fronte
congestus/ oculos imples et claudit hec memento
eo ꝙ cu anies ordinantur etia impenti uitare so¬
lent. S duci prouido cauendu est in futuru/ ne
post paululu accedente die noceat solis mutata
conuersio Ner uentus aduersus hora solita/ eo pu¬

Expanded text:
manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellitQui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne post paululum accedente die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pu
Abbreviated transcription (Latin):
horum instituta. horum precepta ꝙͣtum ualeo stric¬
tin fideliterq signabo Nam cu easdem expensas fa¬
tiat diligenter/ et negligenter exertitus ordinatus
non solum presentib s etia futuris seculis profitiet
si prouisione maiestatis tue Imperator auguste for¬
tissima dispositio reparetur annorum et emendet᷑
dissimulatio precedentium. Quotenas legioẽs
antiqui ad bellum duxerunt.
Nominibus autoribus inuenitur singulos cõ¬
sules aduersuz hostes copiosissimos nõ ampliꝰ
ꝙͣ binas duxisse legiones additis auxiliis soti¬
orum. Tanta in illis erat exertitatio tanta fidu¬
tia ut cuiuis bello due legiones crederent posse suf¬
ficere. Quapropter ordinationẽ legionis antique
secundu norma militaris iuris exponam que d̾
scriptio si tibi obscurior aut impolitior uidebitur ñ
michi s difficultati ip̃ius rei conuenit imputari.
attento itaq animo sepius relegenda sunt ut me¬

Expanded text:
Horum instituta, horum praecepta, in quantum valeo, stricHorum instituta, horum praecepta, in quantum valeo, strictim fideliterque signabo. Nam cum easdem expensas faciat et diligenter et neglegenter exercitus ordinatus, non solum praesentibus sed etiam futuris saeculis proficit si provisione maiestatis tuae, imperator Auguste, et fortissima dispositio reparetur armorum et emendetur dissimulatio praecedentum. IIII QVOTENAS LEGIONES ANTIQVI AD BELLVM DVXERINT omnibus authoribus invenitur singulos consules adversum hostes copiosissimos, non amplius quam binas duxisse legiones, additis auxiliis sociorum: tanta in illis erat exercitatio, tanta fiducia, ut cuivis bello due legiones, crederentur posse suffici, quapropter ordinationem legionis antique, secundum normam miscriptio si obscurior aut impolitior videbitur, non mihi sed difficultati ipsius rei convenit imputari. Attento itaque animo saepius relegenda sunt, ut me
Abbreviated transcription (Latin):
non sunt alii substituti Preterta netesse est aliquã¬
tos morbo debilitan atq dimicti aliꝙͣtes deserere
uel diu̾sis casibus interire ut nisi anniis singulis
pino pene singuis mensibus incedentiu locum iu¬
niorum turba succedat ꝙͣuis copiosus exauriatur
exertitus. Est et alia causa cur attenuate sint legi¬
ones. magnus in hiis labor est militandi grauiora
arma pluraq sunt munera seuior disciplina quod
uitantes pleriq in auxiliis festinãt militie sacͣm̃¬
ta pertipere / ubi ⁊ minor sudor et maiora sũt p̾mia
Cato ille maior censorinus cum armis inuictus eẽt
et consul exertitus sepe duxisset plus rei publice credi¬
dit profuturu si disciplina militarez conferret in li¬
teris Nam unius etatis sunt que fortiter fiunt q̃
uero pro utilitate rei publice scribunt eterna sunt
dem fecerũt alii ꝙͣ plures et precipue frontinus di¬
uo traiano scribens eiusmodi comprobatus industͥa

Expanded text:
non sunt alii substituti. Praeterea necesse est aliquannon sunt alii substituti. Praeterea necesse est aliquantos morbo debilitari atque dimitti, aliquantos deserere vel diversis casibus interire, ut nisi annis singulis, immo singulis paene mensibus, in recedentium locum iuniorum turba succedat, quamvis copiosus exhauriatur exercitus. Est et alia causa cur attenuatae sint legiones: magnus in illis labor est militandi, graviora arma, plura munera, severior disciplina. Quod vitantes plerique in auxiliis festinant militiae sacramenta percipere, ubi et minor sudor et maturiora sunt praemia. Cato ille Maior, cum et armis invictus esset et consul exercitus saepe duxisset, plus rei publicae credidit profuturum si disciplinam militarem conferret in litteras; nam unius aetatis sunt quae fortiter fiunt, quae uero pro utilitate rei publicae scribuntur aeterna sunt. Idem fecerunt alii complures, sed praecipue Frontinus, divo Traiano ab eiusmodi comprobatus industria.
Abbreviated transcription (Latin):
armatura hoc est prinçipes astatos triarios añ¬
signarios. Item leuem armatura hoc est ferenta¬
rios sagietanos funditores balistanos cuz ꝓprios
et sibi impoĩtos equites legionanos hiisdem matri¬
culis teneat cũ uno aĩo pariq ꝯsensu castra mu¬
niat atiem instruat bellum gerat ex omni pa¬
te ꝑfecta nullo extrinsecus indigens aminiculo
quãtalibet hostiu multitudinẽ superare ꝯsueua̾t
Documentu est magnitudo romana que semꝑ
cum legionib dimicans tantu hostiu uicit ꝙͣ¬
tum uł ip̃a uoluit uel rerum natura permisit.
Que causa exauriri feterit legiones
Egionum nomen in exertitu ꝑmanet hodie
S per negligentiam superioru temporũ robur
infectu est cum uirtutis premia occuparet
ambitio et ꝑ gratiam promouerentꝰ milites qui ꝓ¬
moueri consueuerant ꝑ la borem Deinde con tuber¬
nalib completis stipendiis pertestimoniales dimissiᷤᷤ

Expanded text:
armaturam, hoc est principes hastatos triarios antarmaturam, hoc est principes hastatos triarios antesignanos, item levem armaturam, hoc est ferentarios sagittarios funditores ballistarios, cum proprios et sibi insitos equites legionarios hisdem matriculis teneat, cum uno animo parique consensu castra muniat, aciem instruat, proelium gerat, ex omni parte perfecta, nullo extrinsecus indigens adiumento, quantamlibet hostium multitudinem superare consuevit. Documentum est magnitudo Romana, quae semper cum legionibus dimicans tantum hostium vicit quantum vel ipsa voluit vel rerum natura permisit. III QVAE CAVSA EXHAVRIRI FECERIT LEGIONES Legionum nomen in exercitu permanet hodieque, sed per neglegentiam superiorum temporum robur infractum est, cum virtutis praemia occuparet ambitio et per gratiam promoverentur milites, qui promoveri consueverant per laborem. Deinde contubernalibus completis stipendiis per testimoniales ex more dimissis
Abbreviated transcription (Latin):
torum occomilia censererent᷑. Galli atq
celtiberi pluresq barbare nationes caterius u¬
tebantur in prelio in quibus erant senamiliai
armatoruz. Romani legiones hñt in quarum
singulis senamilia interdu amplius militae̾
tur ad preliu exdiuersis locis et diuersis mu¬
neribus uenientes/ net disciplina inter se nec
notitia nec affectione ꝯueniunt / alia instituta
alius est inter eos usus armoruz. Necesse autez
tardius ad uictoria peruenire qui discrepant ⁊¬
an ꝙͣ dimicent. CDeniq cum in expeditionibus
plurimu prosit om̃ibus militibus. unius p̃¬
fecti significatione cõnuerti nõ possunt equalit̾
iussa complere. qui ante pariter non fuerunt.
Tamen hec ip̃a si solemnib diuersisq exercituis
prope cotidie roborentur: nõ mediocriter iuuant
nam legionib semꝑ auxilia tanꝙͣ leuis armatu¬
ra in atie iungebantur ut in hiis magis preli
andi aminiculu ẽẽt ꝙͣ principale subsidiu Cle¬
gio autem propriis cohortibus plena cũ grauem

Expanded text:
torum octo milia censerentur. Galli atque Celtiberi pluresque barbarae nationes catervis utebantur in proelio, in quibus erant sena milia armatorum. Romani legiones habent, in quibus singulis sena milia, interdum amplius, militaretur ad proelium, ex diversis locis, ex diversis numeris venientes nec disciplina inter se nec notitia nec affectione consentiunt; alia insalius inter eos usus est armorum. Necesse est autem eos tardius ad victoriam pervenire, qui discrepant antequam dimicent. Denique cum in expeditionibus plurimum prosit omnes milites unius precepti significatione connecti, non possunt equaliter iussa complere qui ante pariter non fuerunt. Tamen haec ipsa si sollemnibus diversisque exercitiis prope cotidie roborentur non mediocriter iuvant. Nam legionibus semper auxilia tamquam levis armatura in acie iungebantur, ut in his proeliandi magis adminiculum esset quam principale subsidium. Legio autem propriis cohortibus plena cum gravem
Abbreviated transcription (Latin):
abire cõpellitur. ¶Tunc fc̃i labore an tedio pli¬
mi deserũt aliquãti prodũt aliꝙͣti se tradunt
Quia aduersis rebus rarior fides est. ⁊ nudari
incipit qui copiosus aduenerat. ¶Ad rẽ ꝑtinet
entes artez bellicam ex usu an temere pugnãtes
Que gentes cũ hiis fortes. Que ignaue sĩt. MNo¬
stra auxilia cuius fidei quaruq sint uirium.
Quos animos copie quos habeat noster ex̾cituᷤ.

Expanded text:
abire compellitur. Tum fracti labore ac taedio pluriabire compellitur. Tum fracti labore ac taedio plurimi deserunt, aliquanti produnt, aliquanti se tradunt, quia adversis rebus rarior fides est et nudari incipit qui copiosus advenerat. Ad rem pertinet entes artem bellicam vel ex usu an temere pugnantes; quae gentes cum his fortes, quae ignavae sint; nostra auxilia cuius fidei quarumque sint virium; quos animos illius copiae, quos habeat noster exercitu
Abbreviated transcription (Latin):
tes habeat meliores. ¶Sciendũq ẽ in peditibus
maximũ ꝯsiste̾ robur exeititus et intẽ ip̃os eꝗ¬
tes qui contatis qui sagictariis añcedãt/ quis
plures loricas induat quis utilioreᷤᷤ equoᷤᷤ duxeĩt
Postremo loca ip̃a in ꝗb pugnãdum ẽ utru ini¬
micis an nobis uideant᷑ actomada Naz si equitatu
gaudemus campos debemus optare si pedite lo¬
ca eligere angusta fossis paludib uł arboribus
impedita ⁊ aliquotiẽs mõtuosa Cui magiᷤ uic¬
tus habũdet aut desit ¶ã fames ut dicit᷑ ĩ trĩ¬
setus pugnat/ et iuĩcit sepius sine ferro ¶Maxĩe
autez tractandũ est utrum expediat netessita¬
tem protrahi. an celenꝰ dimicare. nterdũ eĩ
sperat aduersarius expeditionẽ cito posse finiri
et si dilatus fuerit in longum aut penuria
maceratur aut dessiderio suorũ uocatur ad ꝓ¬
pria Aut nichil magnu fatiens ꝑ desꝑationẽ

Expanded text:
tes habeat meliores, sciendumque in peditibus tes habeat meliores, sciendumque in peditibus vel maxime consistere robur exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, quis sagittariis antecedat, quis plures loricas induat, quis utiliores equos adduxerit; postremo loca ipsa in quibus pugnandum est utrum inimicis an nobis videantur accommoda— nam si equitatu gaudemus, campos debemus optare, si pedite, loca eligere angusta, fossis paludibus vel arboribus impedita, et aliquotiens montuosa—; cui magis victus abundet aut desit—nam fames, ut dicitur, intrinsecus pugnat et vincit saepius sine ferro. Vel maxime autem tractandum est utrum expediat necessitatem protrahi an celerius dimicari. Interdum enim sperat adversarius expeditionem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut penuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nihil magnum faciens per desperationem
Abbreviated transcription (Latin):
duarum aut trium horarũ certamine diffinit᷑
Post quem partis eius que superata fuerit spe¬
ties omnes intercidũt ¶deo omnia ante cogi¬
tanda sunt / ante tẽptanda / ante fatienda ꝙͣ ad
ultimu ueniat᷑ prelium ¶Boni eni duces nõ
aꝑto marte preliu inquo est comune periculũ
s ex toto semper attẽptant/ ut integtis suis
quantos possunt hostes interimãt. uel certe tẽ¬
reant On qua parte que netessaria admodũ sũt
ab antiquis reperta describa ¶precipua ars et
utilitas ducis est ut adhibitis ex uniu̾so ex̾citu
scientibus belli et sapientibus uiris de suiᷤ ⁊ hostiũ
copiis sepius tractet omĩq plurimũ notet adu¬
latione sũmota utru maiorẽ numeru pugna¬
torum ip̃e an hostes habeant Utru ip̃ius an ad¬
u̾sarioru hoĩes magis armati sint ⁊ muniti qui
magis exertitati / qui sint in netessitatib fortioͬeᷤᷤ.
Querendũ etia est utra pars equites utra pedi¬

Expanded text:
duarum aut trium horarum certamine definitur, duarum aut trium horarum certamine definitur, post quem partis eius quae superata fuerit spes omnes intercidunt. Ideo omnia ante cogitanda, ante temptanda, ante facienda sunt quam ad ultimum veniatur abruptum. Boni enim duces non aperto proelio, in quo est commune periculum, sed ex occulto semper attemptant, ut integris suis, quantum possunt, hostes interimant vel certe terreant; in qua parte quae necessaria admodum sunt ab antiquis reperta perscribam. Praecipua ars et utilitas ducis est ut adhibitis ex universo exercitu scientibus belli et sapientibus viris de suis et hostium copiis saepius tractet omni, quae plurimum nocet, adulatione summota, utrum maiorem numerum pugnatorum ipse an hostes habeant, utrum ipsius an adversariorum homines magis armati sint et muniti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam utra pars equites, utra pedi
Abbreviated transcription (Latin):
tio lignatio pabulatio. setura ab hostiu reddat᷑
incursu quod aliter non potest euenire nisi ꝑ
loca ydonca qua nr̃orum ambulat cõmeatus p̃¬
sidia disponantur siue ille ciuitates sint siuer
castella murata ꝙ si nõ reperiatur antiqua mu¬
nitõ opõtunis locis airtundata maiorib fossis
tumultuaria Castella firmantur. Nama castris
diminutiuo uocabulo sũt nuncupata castella ⁊
Intra que in agratiis aliquanti pedites equiteq
degentes tutum iter cõmeantibus prestant.¶Dif¬
ficile eni hostis ad ea loca audet accedere in qui¬
bus a fronte ⁊ a tergo nouit adu̾sarioᷤᷤ ꝯmoraiͣ.
Que ⁊ quãta cõsiderãda sunt ut ĩtelli¬
gatur utrũ suꝑueniẽtib insidiis an pu¬
blico debeat marte confligi.
Uisquis hos artis bellice comentarios ex ꝓ¬
batissimis autorib breuiatos legere digna¬
bitur ꝙͣ primur rationem prelii depugnãdiq
cupit audire precepta S conflictus publicus

Expanded text:
tio lignatio pabulatio secura ab hostium reddatur tio lignatio pabulatio secura ab hostium reddatur incursu. Quod aliter non potest evenire nisi per loca idonea, qua nostrorum ambulat commeatus, praesidia disponantur, sive illae civitates sint sive castella murata. Quod si non repperitur antiqua munitio, oportunis locis circumdata maioribus fossis tumultuaria castella firmantur nam a castris diminutivo vocabulo sunt nuncupata castella, intra quae in agrariis aliquanti pedites equitesque degentes tutum iter commeantibus praestant. Difficile enim hostis ad ea loca audet accedere in quibus a fronte et a tergo novit adversarios commorari.CONSIDERANDA SINT VT INTELLEGATVR VTRVM SVPERVENTIBVS ET INSIDIIS AN PVBLICO DEBEAT MARTE CONFLIGI Quisquis hos artis bellicae commentarios ex probatissimis auctoribus breviatos legere dignabitur, quam primum rationem proelii depugnandique cupit audire praecepta. Sed conflictus publicus
Abbreviated transcription (Latin):
bitu noctib fatiunt. ¶Et qr impossibile uidebat᷑
in speculis uigilantes singłos perinanere Ideo in
quatuor partes. ad clepsedra sũt diuise uigilie
ut nõ amplius ꝙͣ trib horis nocturnis ip̃is necoᷤ¬
se sit uigilare a tubicine omnes uigilie cõmic¬
tuntur et finitis horis a cornicine reuocantur ⁊
ydoneos tamen tribuni ⁊ probatissimos eligere
qui arcueant uigilias ⁊ rem̃tient siqua eme̾¬
serint culpa quos cirtuitores appellabant at nc̃
militie factus est gradus ⁊ certiores uocantur.
¶Sciendu tamen est cquites extra uallu notur¬
nas uigilias facere debere per diem autẽ castris
positis alii mane alii post merdiẽ propter fatiga¬
tione equoru hoĩumq agratias fatiunt Untẽ
precipua ꝯuenit duce preuidere suie ĩ castriᷤ
siue in ciuitate consistat ut animaliu pascuꝰ
subuentio frum̃ti/ ceteraru q spetierum a qua¬

Expanded text:
bitum noctibus faciunt. Et quia impossibile videbatur bitum noctibus faciunt. Et quia impossibile videbatur in speculis vigilantes singulos permanere, ideo in quattuor partes ad clepsydram sunt divisae vigiliae, ut non amplius quam tribus horis nocturnis necesse sit vigilare. A tubicine omnes vigiliae committuntur et finitis horis a cornicine revocantur. Idoneos tamen tribuni et probatissimos eligunt qui circumeant vigilias et renuntient si qua emerserit culpa, quos circumitores appellabant; nunc militiae factus est gradus et circitores vocantur. Sciendum tamen est equites extra vallum nocturnas excubias facere debere; per diem autem castris positis alii mane alii post meridiem propter fatigationem hominum equorumque agrarias faciunt. Inter praecipua convenit ducem providere, sive in castris sive in civitate consistat, ut animalium pascua, subvectio frumenti ceterarumque specierum, aqua
Abbreviated transcription (Latin):
facile dilabatur agger erigitur supra que ad
ne minus fodei̾t aut errauei̾t alicuiꝰ ignauia
id tribuni cirtueunt Nec ante discedũt qui stre¬
nui sunt ꝙͣ fuerit uniuersa perfecta ¶le tamen
aliquis suꝑuentus laborantib fiat omẽs eꝗtes
et pars peditu. que nõ operatur priuilegio digni¬
tatis ante fossam procintu armata consistit et ĩ¬
gruentes repellit inimicos ¶Prima igit᷑ signat
locis suis intra castra ponunt᷑ quia nichil ueneñ¬
bilius eorum maiestate militib Deinde duci p̃¬
torium eiusq comitib preparatur ac tribuniᷤ
tabernacula collocant᷑ quib ꝑ contubernales de¬
putatos ad munera/ aqua lignu ⁊ pabula mi¬
nistrant᷑ ¶unc pro gradu legionib ⁊ auxiliis¬
⁊ equitib ⁊ peditib loca in quib papiliones ten¬
dant deputantur in castris ac de singulis cẽtu¬
riis quaterni equites ⁊ quaterni pedites excu¬

Expanded text:
facile dilabatur, agger erigitur, supra quem adfacile dilabatur, agger erigitur, supra quem ads metiuntur, ne minus foderit aut erraverit alicuius ignavia, et tribuni circumeunt nec ante discedunt qui strenui sunt quam fuerint universa perfecta. Ne tamen aliquis superventus laborantibus fiat, omnes equites et pars peditum quae non operatur privilegio dignitatis ante fossam in procinctu armata consistit et ingruentes repellit inimicos. Prima igitur signa locis suis intra castra ponuntur, quia nihil est venerabilius eorum maiestate militibus, duci praetorium eiusque comitibus praeparatur, tribunis tabernacula collocantur, quibus per contubernales deputatos ad munera aqua lignum et pabula ministrantur. Tunc pro gradu legionibus et auxiliis, equitibus et peditibus loca in quibus papiliones tendant deputantur in castris, ac de singulis centuriis quaterni equites et quaterni pedites excu
Abbreviated transcription (Latin):
dingentur. ¶Cespes autẽ cutũditur ferramentis¬
ferramentis qui herbaru radicibus continet tẽ¬
ram fit altus semipedẽ latus pebez longus pedez
semis. Ꝙ si terra solutior fuerit ut ad similitudͥ¬
ne lateris cespes non possit abscidi tunt opere
tumultuai̾o fossa perbucit̾ lata pedes quinque
alta pedes tres/ cũ intrinsetus agger excrescit ut
sine metu securus requiescat exertitus ¶Stati¬
ua autez castra estate uel hyeme hoste uicino
maiore cura ac labore firmantꝰ Na singule ⁊
Centurie diuidentib campi doctorib. exprin¬
cipiis accipiũt peditaras et scutis uł sartinis ⁊¬
suis inorbe cirta ꝓpria signa dispositis cumctit
gladio fossam aperiũt lata aut nouẽ aut un¬
decim/ aut tredetim pedibus uł si maior adu̾sari¬
oru uis metuit᷑ pedib decera septem CIm parem
eni numeru obẜuare moris est ECum sepib
ductis uł int̾positis stipitib ramisq arborũ ne

Expanded text:
digeruntur. Caespes autem circumciditur digeruntur. Caespes autem circumciditur ferramentis, qui herbarum radicibus continet terram; fit altus semissem, latus pedem, longus pedem semis. Quod si terra solutior fuerit, ut ad similitudinem lateris caespes non possit abscidi, tunc opere tumultuario fossa percutitur, lata pedes quinque, alta tres, cui intrinsecus agger excrescit, ut sine metu securus requiescat exercitus. Stativa autem castra aestate vel hieme, hoste vicino, maiore cura ac labore firmantur. Nam singulae centuriae, dividentibus campidoctoribus et principiis, accipiunt pedaturas et scutis vel sarcinis suis in orbem circa propria signa dispositis cincti gladio fossam aperiunt latam aut novem aut undecim aut tredecim pedibus vel, si maior adversariorum vis metuitur, pedibus decem et septem imparem enim numerum observari moris est; tum saepibus ductis vel interpositis stipitibus ramisque arborum, ne terra
Abbreviated transcription (Latin):
ne sit abruptus ⁊ deuius. ⁊ cutũsedentib aduẽ̾saiiͣs
difficilis prestetur egressus ne ex suꝑiorib locis mis¬
sa ab hostib in eu tela ꝑueniãt. Quibus caute stu¬
dioseq preuisis pro necessitate loci uł quadrata si¬
ue rotunda siue trigona siue oblunga castra ꝯstitueᷤᷤ
Nec utilitati forma preuidicat tamen pulcriora cre¬
duntur. quib ultra latitudinis spatiu tertia pã
longitudinis additur ⁊ta autẽ ab agrimensoribus
podissimu mensure colligi oportet ut ad quãtita¬
tatem concludatur exertitus Nam propugnatore ᷤᷤ
angusta constipant ⁊ ultra ꝙ ꝯuenit latiora diffũ¬
dunt. ¶Tribus aute modis diffiniunt castͣ mu¬
niri posse ¶Primu in unius noctis transitum
et itineris occupationẽ leuiore cu sublati cespi¬
tes ordinantur et aggerez fatiunt. supra quez
ualli hoc est sudes uł tribuli lignei per ordinez

Expanded text:
ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis difficilis praestetur egressus, ne ex superioribus locis missa ab hostibus in eum tela perveniant. Quibus caute studioseque provisis pro necessitate loci vel quadrata vel rotunda vel trigona vel oblonga castra constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium tertia pars longitudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum mensurae colligi oportet ut ad quantitatem concludatur exercitus; nam propugnatores angusta constipant et ultra quam convenit latiora diffundunt. Tres autem modos definiunt fossae. Primum in unius noctis transitum t itineris occupationem leviorem, cum sublati caespites ordinantur et aggerem faciunt, supra quem valli, hoc est sudes vel tribuli lignei, per ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
quibus tam diu tencatur ꝙͣ diu locorum netessitas
ta ad castrorum in quibus manendu ẽ uͤnie᷑
rationez.Non eniz belli tpr̃e ad statiuã mansi¬
onẽ ciuitas murata semper occurrit et incautũ ẽ
plerũq discriminis exertitus passi sine aliqua mu¬
nitione considere Cum militibus ad capiendũ cibũ
occupatis aut admunera facienda dispersis facile ⁊¬
uetrantur insidie ¶Postremo noctis obscuritas/ ne¬
cessitas somni pascentiu equoru dispersio octa sioẽ
superuenientibus prestant Qn metandis castris non
sufficit locu bonum cligere nisi talis sit ut eo non
possit melior inueniri ne utilior pretermissus a
nobis ⁊ ab aduersariis occupatus apporter incomo¬
dum. Cauendu quoq est ne per estatez aut mo̾¬
bosa in proximo aut salubris aqua sit longius/ hye¬
me ne pabulatio desit aut lignu ne subitis tempe¬
statib campus in quo manendu est soleat ĩundaiͣ

Expanded text:
quibus tamdiu teneatur quamdiu locorum necessitas quibus tamdiu teneatur quamdiu locorum necessitas ta ad castrorum in quibus manendum est venire rationem. Non enim belli tempore ad stativam vel mansionem civitas murata semper occurrit, et incautum est plenumque discriminis exercitum passim sine aliqua munitione considere, cum militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile nectantur insidiae; postremo noctis obscuritas, necessitas somni, pascentium equorum dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis castris non sufficit locum bonum legere nisi talis sit ut alter eo non possit melior inveniri, ne utilior praetermissus a nobis et ab adversariis occupatus adportet incommodum. Cavendum quoque ne per aestatem aut morbosa in proximo aut salubris aqua sit longius, hieme ne pabulatio desit aut lignum, ne subitis tempestatibus campus in quo manendum est soleat inundari,
Abbreviated transcription (Latin):
hunt sotios. Sed comodius repertũ est ut mono¬
xillos hoc est paulo latiores scaphulas ex singlis
trabib excauatas pro genere ligni. ⁊ subtilitate le¬
uissima carpentis setu portent ex̾citus tabulatis
parit̾ ⁊ clauis ferreis p̃paratis Ita absq mora cõstru¬
ctus pons ⁊ funibus qui propterta hñdi sunt uĩctꝰ
lapidi artus soliditatẽ prestat in tempore¶festinãteᷤᷤ
adu̾sarii ad transitus fluminũ insidias uł super¬
uentus facere consucuerũt obquã netessitatẽ ĩ utͣq
ripa collocantur armata presidia ne alueo interue¬
niente diuisi opprimant᷑ ab hostib CCautius tam̃
sudes exutraq parte prefigere ac sine detrimento si
qua uis illata fuerit subsistere Ꝙ si pons nõ tantũ
ad transitu s etia ad retursu ⁊ comeatus netessatiꝰ
fuerit tunc inutroq capite percussis latiorib fossis
aggere constructo defensores milites debet accipere/a

Expanded text:
hunt socis. Sed commodius repertum est ut monohunt socis. Sed commodius repertum est ut monoxylos, hoc est paulo latiores scafulas ex singulis trabibus excavatas, pro genere ligni et subtilitate levissimas, carpentis secum portet exercitus, tabulatis pariter et clavis ferreis praeparatis. Ita absque mora constructus pons et funibus, qui propterea habendi sunt, vinctus lapidei arcus soliditatem praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus fluminum insidias vel superventus facere consuerunt. Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia, ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. Cautius tamen est sudes ex utraque parte praefigere ac sine detrimento, si qua vis inlata fuerit, sustinere. Quod si pons non tantum ad transitum sed etiam ad recursum et commeatus necessarius fuerit, tunc in utroque capite percussis latioribus fossis aggereque constructo defensores milites debet accipere a
Abbreviated transcription (Latin):
tibus ac leui armatura ambulantes cosdez uł pa
tibus fiequẽter emergit Nam si aqua uiolẽ¬
tior fuent aut alueus latior impedimenta.
pueros. et ip̃os interdu ignauiores solent m̾ge̾
bellatores ¶Ergo explorato uado due anes equitũ
electis animalib ordinentur interuallis compe¬
tentib separate ut per mediu pedites ⁊ impedi¬
menta transeant Nam aties superior aquarum
impetu frangit Inferior qui raꝑti submersiq:
fuerint colligit atq transponit. At cu altior fluc¬
tus nec equite nec pedite patitur si ꝑ plana detã¬
¶Nauigen uõ amnes stilis fixis/ ac superpositis tabu¬
latis peruii fiunt uł certe tumultuano opere coi¬
ligatis inãnibus cupis additisq trabib transitum
prebent ¶Expediti uero equites fasciculos de cãnis
arridis uł ulna facere consueuerũt. enꝑ quos lo¬
ricas et arma ne ledantur imponut ipi equis ꝗ
natando transeunt colligatosq setu fasces ꝑtra¬

Expanded text:
tibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel patibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel patibus frequenter emergit. Nam si aqua violentior fuerit aut alveus latior, impedimenta pueros et ipsos interdum ignaviores solet mergere bellatores. Ergo explorato vado duae acies equitum cum electis animalibus ordinantur intervallis competentibus separatae, ut per medium pedites et impedimenta transeant. Nam acies superior aquarum impetum frangit, inferior qui rapti subversique fuerint colligit atque transponit. At cum altior fluctus nec peditem nec equitem patitur, si per plana decurNavigeri vero amnes stilis fixis ac superpositis tabulatis pervii fiunt vel certe tumultuario opere colligatis inanibus cupis additisque trabibus transitum praebent. Expediti vero equites fasces de cannis aridis vel ulva facere consuerunt, super quos loricas et arma, ne udentur, imponunt; ipsi equique natando transeunt colligatosque secum fasces pertra
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑuenire consueuerĩt et id uitare quod illos fac¬
turos putamus ex more ¶am uõ utru peditib
an equitib utru contatis an sagictariis ampliꝰ
ualeant utru nũo hominũ an ormorũ muni¬
tione pretellant/ scire nos conuenit ⁊ ordinare qd̾
uobis utile illis docetur aduersum Tractare qͦͥq
per diem an per noctẽ iter expediat incohare s ꝙͣta
locoru interualla ad que cupimus peruenire Ne
estate aque penuria obsit euntib Ne hyeme dift̃i¬
ciles aut inuie occurrant paludes maiores q torrẽ¬
tes et impedito itinere citũueniatur excitꝰ prius¬
ꝙͣ ad destinata perueniat t nostira comoditas est
Sapienter ista uitare Ita si aduersanoru impei̾tia
ul dissimulatio occasionez nobis dedent nõ oportet
omicti. s explorare solicite erum proditores ac
transfugas inuitare ut quid hostis moliatur in p̃¬
senti uł in futuro possimꝰ agnoscere paratisq equi¬

Expanded text:
supervenire consueverint, et id vitare quod illos facsupervenire consueverint, et id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam vero utrum peditibus an equitibus, utrum contatis an sagittariis amplius valeant, utrum numero hominum an armorum munitione praecellant, scire nos convenit et ordinare quod nobis utile, illis docetur adversum, tractare quoque, per diem an per noctem iter expediat inchoari, quanta locorum intervalla sint ad quae cupimus properare, ne aestate aquae penuria obsit euntibus, ne hieme difficiles aut inviae occurrant paludes maioresque torrentes et impedito itinere circumveniatur exercitus priusquam ad destinata perveniat. Ut nostra commoditas est sapienter ista vitare, ita, si adversariorum imperitia vel dissimulatio occasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores ac transfugas invitare, ut quid hostis moliatur in praesenti vel in futurum possimus agnoscere, paratisque equi
Abbreviated transcription (Latin):
peruentu facto nõ tam redire ꝙͣ effugere cupiunt.
Qui uõ extremi sunt deserti a suis ui hostiũ et ꝓ¬
pria desperatione superantur ¶Sciendu est etiam
occultius collocant uł aperto marte impetum fa¬
tiunt s ne secreta noceant duas prestet ĩdust̾a
cui omĩa prius conuenit explorate.¶ Deprehense
uero subsesse cirtũueniant᷑ utiliter plus eͥ pericdi
substinẽt ꝙͣ paro bãt inferre q̃perta autẽ uis si
preparetur in mõtib altiora loca premissis sunt
presidiis occupanda ut hostis cu aduenerit repe¬
riatur inferior Nec audeat obuiare cũ tãa fro¬
te ꝙͣ supra caput suu cẽnat armatos ¶Od si an¬
guste sint uie s tamen tute melius ẽ p̃cidere
cu securib ac colatoriis milites ⁊ cu labore uiaᷤᷤ
aperire ꝙͣ in optimo itinere periculu substine̾
Preterta nosce debemus hostiu cẽ suetudinẽ utͣ
nocte/ an ueniente die an hora refitiendi lapyis

Expanded text:
perventu facto non tam redire quam effugere cupiunt, perventu facto non tam redire quam effugere cupiunt, qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et propria desperatione superantur. Sciendum etiam quodoccultius collocant vel aperto Marte impetum faciunt. Sed ne secreta noceant ducis praestat industria, quem omnia prius convenit explorare. Deprehensa vero subsessa, si circumveniatur utiliter, plus periculi sustinet quam parabat inferre. Aperta autem vis si praeparetur in montibus, altiora loca praemissis sunt praesidiis occupanda, ut hostis, cum advenerit, repperiatur inferior nec audeat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat armatos. Quod si angustae sunt viae sed tamen tutae, melius est praecedere cum securibus ac dolatoriis milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus hostium consuetudinem, utrum nocte an incipiente die an hora reficiendi lassis
Abbreviated transcription (Latin):
usu legebant quos non amplius ducentis sagit¬
tariis puerisq preficerent hiisq uexilla dabant.
ut scirent adque signa deberent impedim̃ta colli¬
gere / S propugnatores ab impedinĩtis laxamẽto
aliquo diuidunt᷑. ne constipati ledantur. An p̃liũ¬
ambulante exertitu. ut locoru uarietas eueneit
ita defensionis ratio uariatur. Nam in campiᷤᷤ pa¬
tentib equites magis solent impugnare ꝙͣ pedi¬
tes at uero in locis siluestrib/ uel montuosis si¬
ue palustrib pedestres magis formidande sũt co¬
pie Ulludq uitandu. ne ꝑ negligentiã aliis festi¬
nantib aliis cardius incedentib interrũpãtur
aties aut certe tenuentur continuo enĩ hostes
intepollata peruadũt nterponendi ergo sunt ex̾¬
citatissimi campi doctores uicarii uł tribuniꝗ
alacriores retardent/ et pigrius incedentes accele¬
rare compellant. Nam qui multu precesserĩt su¬

Expanded text:
usu legebant quos non amplius quam ducentis sagmusu legebant quos non amplius quam ducentis sagmariis puerisque praeficerent, hisque vexilla dabant, ut scirent ad quae signa deberent impedimenta colligere. Sed propugnatores ab impedimentis laxamento aliquo dividuntur, ne constipati laedantur in proelio.Ambulante exercitu, ut locorum varietas evenerit, ita defensionis ratio variatur. Nam in campis patentibus equites magis solent impugnare quam pedites; at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres magis formidandae sunt copiae. Illudque vitandum, ne per neglegentiam aliis festinantibus aliis tardius incedentibus interrumpatur acies aut certe tenuetur; continuo enim hostes interpolata pervadunt. Praeponendi ergo sunt exercitatissimi campidoctores vicarii vel tribuni, qui alacriores retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint su