comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nisi : dam duos eos fuisse nouit. Supra enĩ ait state uiri : aleme sub audis int̃ficite et ẽ int̃¬
rapta docutio doloro turbati nec potuit ualidior augumentatio ex possibilitate at quid troes potuere itẽ
non cauis animonectanta fuitantũ infelicem nimiũ d& contra illud cur ergo uenit dicitantũ amicum
dilexit. ut cũ nihil possẽtam̃ ueniret: uoluitur eurulus locto aut septimus ẽ aut datiuus sed sicdatiuus
fuerit figuratũ ẽ idẽ in letũ ut it clamor caelo: purpureus ueluticũ flos s&: habetur ratio comparationis
uidetur enim curialo iacrncthũ comparare qui pulcherrimus fuit et post mortẽ conuersus in florẽ
uilas sesie papauera collo demisere caput homeri ẽ et comparatio et figura nã et ille sicait ut multorũ

Expanded text:
Nisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait «state viri». ME ME subaudis ‘interficite’; et est inteNisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait «state viri». ME ME subaudis ‘interficite’; et est interrupta elocutio dolore turbati. NEC POTVIT validior argumentatio ex inpossibilitate, ut «quid Troes potuere?». Item «non ea vis animo nec tanta s. v.». TANTVM INFELICEM NIMIVM D. A. contra illud, cur ergo venit? Dicit: tantum amicum dilexit, ut, cum nihil posset, tamen veniret. VOLVITVR EVRYALVS LETO aut septimus est, aut dativus; sed si dativus fuerit, figuratum est, id est ‘in letum’, ut «it clamor caelo». PVRPVREVS VELVTI CVM FLOS S. A. habetur ratio comparationis: videtur enim Euryalo Hyacinthum comparare, qui pulcherrimus fuit et post mortem conversus in florem est. LASSOVE PAPAVERA COLLO DEMISERE CAPVT Homeri est et comparatio et figura: nam et ille sic ait, ut multorum
Abbreviated transcription (Latin):
auxilio numinis recti uctus eẽ non possunt ferrũ conicit hasta deferro ad astam transiut coni
sit colliditur fissoq scutiligno etiã p̃cordia penetrasse alit̃ non procedit nã si a stĩ reuera frs¬
t̃ accipiamus ratione caret quod dicit fisso transit p̃cordia ligno aliireuera in t̃gũ uolunt
tẽ ꝑcussũ quod falsũ ẽ nã quomodo ante fissum lignũ ẽ et sic p̃cordia penetrata sciendũ tamen
locu bunc unũ eẽ dehis quos diximus supra hoc acrior idẽ quo latuerat et quodei primus prospe¬
ꝑ tẽpus utrũq congrue dicit telũ ꝑ temp utrũq transisse ait enĩ diuersi circã spiciunt hocẽ
buc et illuc ora circũ fer̃ ꝑ quã oportunitatẽ potuit telũ tẽpus utrãq transire asꝑ tam̃ dicit
inpulmone tepescit ainterea donec ille inuenit᷑ Persolues amborũ. Aut occisorũ aut tuas e

Expanded text:
auxilio numinis recti iactus esse non possunt. FERRVM CONICIT HASTA de ferro ad hastam transiit. CONIauxilio numinis recti iactus esse non possunt. FERRVM CONICIT HASTA de ferro ad hastam transiit. CONIsit ‘colliditur’, fissoque scuti ligno etiam praecordia penetrasse, aliter non procedit: nam si hastam re vera fractam accipiamus, ratione caret quod dicit «fisso transit praecordia ligno». Alii re vera in tergum volunt esse percussum, quod falsum est: nam quo modo ante fissum lignum est et sic praecordia penetrata? Sciendum tamen locum hunc unum esse de his quos diximus supra. HOC ACRIOR IDEM quod latuerat et quod ei primus prospePER TEMPVS VTRVMQVE congrue dicit telum per tempus utrumque transisse: ait enim «diversi circumspiciunt», hoc est ‘huc et illuc ora circumferunt’, per quam oportunitatem potuit telum tempus utrumque transire. Asper tamen dicit: in pulmone tepescit». INTEREA donec ille invenitur. PERSOLVES AMBORVM aut occisorum, aut tuas et
Abbreviated transcription (Latin):
est nam in t̃dũ canit ut insequant᷑ eos qui fugiunt int̃dũ receptui: nec longũ in medio tẽpis
int̃ auditum sonũ & uisum eurialũ : Oppressũ rapit quẽ iã manus omnis rapit nã male quidam ui¬
÷ proami coperire et pulchrã ex ꝑsona poetȩ dictũ ẽ tup̃sens ns l non dicit quȩ presens ẽ sedp̃¬
sens succurrere idẽ ilico statĩ siqua qua uacit ethic et in sequenti: suspendiuet holo tolus preopr¬
e ẽ uelua scutũ breue quodinmedio tecto ẽ. inquo trabes coeunt ad quoddona suspendi consueueras
beneautẽ uenatorẽ inducit num̃ inuocare siluarũ turba reglobũ sana petitionã quia uincere
in possibilefuerat . petit ut saltẽ ꝑ turbet telorũ beneficio regetela ꝑauras ꝑ noctẽ inquasine

Expanded text:
est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. NEC LONGVM IN MEDIO TEMPVS est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. NEC LONGVM IN MEDIO TEMPVS inter auditum sonum et visum Euryalum. OPPRESSVM RAPIT ‘quem iam manus omnis rapit’; nam male quidam ‘vioriosum enim est pro amico perire. Et ‘pulchram’ ex persona Poetae dictum est. TV PRAESENS N. S. L. non dicit ‘quae praesens es’ sed «praesens succurre», id est ilico, statim. SI QVA ‘qua’ vacat et hic et in sequenti. SVSPENDIVE THOLO tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt, ad quod dona suspendi consueverant. Bene autem venatorem inducit numen invocare silvarum. TVRBARE GLOBVM sana petitio: nam quia tot vincere inpossibile fuerat, petit ut saltem eos perturbet telorum beneficio. REGE TELA PER AVRAS per noctem, in qua sine
Abbreviated transcription (Latin):
aliquib: locis in teruenientib: si ducebat intellegimus int̃calles pecorũ rara fuisse semitã hoc ẽ ho¬
minũ uiam: Furialũ impediunt impedio te dicimus ꝑ accusatiuũ & casus mutari non potest nisi
deseras uerbũ ut dicas impedimento mihi est sciendũ sane multas conferri in eurialũ excusati¬
ones : nisus abit bene meminit uelocitatis quã ei in quinto dedit ut primus abit longeq ante
omã corpora nisus emicat : Imprudens scilic& remanentis euriali : albae de nomine uel por¬
cae uelciuitatis uel regis albam cui successit procas : Infelix quat̃ se infelicem dicit quidolio
ñ illũ propt̃ quẽ dol& : It̃ omne reuoluens fallacis siluae urbanus huc usq uerba nisi uult
eẽ : alii po&ae dant rursus ꝑplexũ iter o ri signa sequentũ militare sonũ dicit qui uarius

Expanded text:
aliquibus locis intervenientibus. Si ‘ducebat’, intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hoaliquibus locis intervenientibus. Si ‘ducebat’, intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hominum viam. EVRYALVM INPEDIVNT ‘inpedio te’ dicimus per accusativum, et casus mutari non potest, nisi deseras verbum, ut dicas ‘inpedimento mihi es’. Sciendum sane multas conferri in Euryalum excusationes. NISVS ABIT bene meminit velocitatis, quam ei in quinto dedit, ut «primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat». INPRVDENS scilicet remanentis Euryali. ALBAE DE NOMINE vel porcae, vel civitatis, vel regis Albani, cui successit Procas. INFELIX QVA TE R. R. se infelicem dicit qui dolet, non illum propter quem dolet. ITER OMNE REVOLVENS FALLACIS SILVAE Vrbanus huc usque verba Nisi vult esse; alii Poetae dant «rursus perplexum iter o. r.». SIGNA SEQVENTVM militarem sonum dicit, qui varius
Abbreviated transcription (Latin):
causa significat: alias fortuito alias male alias in ꝓuide quae ꝓloco intellegunt᷑ : nihil illi
tendere contra hoc ẽ nihuil contra responder̃ nãtendo contra sermonẽ tuũ est. respondeo tibi
tendo contra itertuum est occurro tibi ergonihil contra tendebant id est nihil res pondebant
e contra ad diuortia ad deuerticula uiae militaris terentius ubi ad ipsũ ueni deuerticulum
Deuerticula autem sunt semitae trans uersae quae sunt a latere uiae militaris : Aditũ coronas
melior ẽ lectio abitũ quam aditum cingunt enim siluã neabeant non ne a dire possint : Duce¬
bat semita legit᷑ & lucebat quod siẽ rara ꝓraro accipiendũ ut sit raro lucebat herbis scilic

Expanded text:
causa’ significat, alias ‘fortuito’, alias ‘male’, alias ‘inprovide’, quae pro loco intelleguntur. NIHIL ILLI causa’ significat, alias ‘fortuito’, alias ‘male’, alias ‘inprovide’, quae pro loco intelleguntur. NIHIL ILLI TENDERE CONTRA hoc est ‘nihil contra responderunt’: nam ‘tendo contra sermonem tuum’ est ‘respondeo tibi’, ‘tendo contra iter tuum’ est ‘occurro tibi’; ergo ‘nihil contra tendebant’ id est ‘nihil respondebant e contra’. AD DIVORTIA ad deverticula viae militaris: Terentius «ubi ad ipsum veni deverticulum». Deverticula autem sunt semitae transversae, quae sunt a latere viae militaris. ADITVM CORONANT melior est lectio ‘abitum’, quam ‘aditum’: cingunt enim silvam, ne abeant, non, ne adire possint. DVCEBAT SEMITA legitur et ‘lucebat’: quod si est, ‘rara’ pro ‘raro’ accipiendum, ut sit ‘raro lucebat’, herbis scilicet in
Abbreviated transcription (Latin):
in principio discordiȩ ettumultus paululũ se abstinuisse postea tam̃ nec suorũ copias nec ꝓpria
denegasse consilia nã eũ & co&ui & foederib: inter fuisse dicturus est : legio campis instru¬
ctamorat᷑ proprie namlegiones peditũ s. turmae uero equitũ tercentũ quia romani e¬
quites primo cccfuer̃ desingulis enimcuris denidabant᷑ quas xxx fuisse diximus : scutati
oñs non clipeati namclipei peditũ sunt scuta equitũ: Volcente magistro ꝓ̃prie nã magist̃
equitũ dicit᷑ : muro troianorũ : laeuo f. limite Respiciens sitũ regionis locutus est : Sũb lu¬
strinoctis in umbra sublustris nox est habens aliquid lucis horatius nocte sublustrinihil
astra praet̃ uidit & undas : radiis : lunaribus : haud temere particula haec modo non sine

Expanded text:
in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum copias nec propria in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum copias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foederibus interfuisse dicturus est. LEGIO CAMPIS INSTRVCTA MORATVR proprie: nam legiones peditum sunt, turmae vero equitum. TERCENTVM quia Romani equites primo trecenti fuerunt: de singulis enim curiis deni dabantur, quas triginta fuisse diximus. SCVTATI OMNES non clipeati: nam clipei peditum sunt, scuta equitum. VOLCENTE MAGISTRO proprie: nam magister equitum dicitur. MVRO Troianorum. LAEVO F. LIMITE respiciens situm regionis locutus est. SVBLVSTRI NOCTIS IN VMBRA sublustris nox est habens aliquid lucis. Horatius «nocte sublustri nihil astra praeter vidit et undas». RADIIS lunaribus. HAVD TEMERE particula haec modo ‘non sine
Abbreviated transcription (Latin):
rutuli qđ ñ procedit sidiligent̃ aduertas sanesciendũ locũ hunc eẽ unũ dexii uirgili siue ꝑnaturã
obscuris siue in uolubilib: siue emendandis siue relictis ut a nobis ꝑhistoriae antiquȩ ignorantiã
liquide ñ intellegantur : nequiquã ñ fruiturus et ẽ nequiquã aptat ñ nequiquã fortib:: galeã messapi
non occisi messapi abstulit galeã nã dimicaturus ẽ paulo post. sed inuenit iacentẽ et sustulit: cristisq
det arã bene p̃mittit dicens decorã nã eius splendore ꝓdente eurralus capit᷑ sexcedunt castris rutulo¬
rũ scilicet nã su pradixit castra imica petunt: urbe latina non ẽ contrariũ illi loco ubitut sepsit se tectis
rerũq reliquit babenas qđ modo alatina urbe auxilia uenire commemorat intellegimus enĩ latinũ

Expanded text:
Rutuli" : quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam Rutuli" : quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis, ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intenon occisi Messapi abstulit galeam, nam dimicaturus est paulo post, sed invenit iacentem et sustulit. CRISTISQVE DECORAM bene praemittit dicens ‘decoram’: nam eius splendore prodente Euryalus capitur. EXCEDVNT CASTRIS Rutulorum scilicet: nam supra dixit «castra inimica petunt». VRBE LATINA non est contrarium illi loco, ubi ait «saepsit se tectis rerumque reliquit habenas», quod modo a Latina urbe auxilia venire commemorat: intellegimus enim Lati- num
Abbreviated transcription (Latin):
mortẽ apudrã netẽ rutulũ ab eurralo haecreꝑta sunt munera qđ autẽ dixit trburti remulo aut trburti¬
no in tellegamus hoc ẽ trbureut sitdatiuus ab appellatiuo ueniens hictrburs. aut erburti hoc ẽ filio trbur
ab eo quodẽ hic erburtus huius trburti ut sit trburti remulus sicut dei fobe glaucisuo moriens dat ne¬
poti remulo quẽ supra auo cognominẽ diximus nã quotiens aꝑte ñ ponitur nom̃ filii uel nepotis cogno¬
minẽ cũ eẽ intellegimus auo uel patri quorũ nom̃ aꝑte positũ inuenimus et e contrasi filii ł ne potis¬
positũ nom̃ fuerit p̃t̃missum autẽ parentũ cognomines eos cẽ intellegamus necesse c̃ post mortem
scilicet remuli secundũ supra dictũ sensũ nãdonatus dicit post mortẽ nisi et eurrali bello potiti sunt

Expanded text:
mortem apud Rhamnetem Rutulum ab Euryalo haec reperta sunt munera. quod autem dixit 'Tiburti Remulo', aut Tiburtimortem apud Rhamnetem Rutulum ab Euryalo haec reperta sunt munera. quod autem dixit 'Tiburti Remulo', aut Tiburtino inteab eo quod est hic Tiburtus, huius Tiburti, ut sit ‘Tiburti Remulo’ sicut «Deiphobe Glauci». SVO MORIENS DAT H. NEPOTI Remulo, quem supra avo cognominem diximus: nam quotiens aperte non ponitur nomen filii vel nepotis, cognominem eum esse intellegimus avo vel patri, quorum nomen aperte positum invenimus; et e contra, si filii positum nomen fuerit, praetermissum autem parentum, cognomines eos esse intellegamus necesse est. Ad v. 361 Post mortem scilicet Remuli, secundum supra dictum sensum: nam Donatus dicit "post mortem Nisi et Euryali bello potiti sunt
Abbreviated transcription (Latin):
rũ ex haustũ satis ẽ bene ex haustũ ut ostendat eos auidos caedis fuisse ut cruoris ostilis: uia facta ꝑ hostes
uth aec ego uasta dabo ełato telimite ducã curialus faleras rãnetis et ab ci trbur ti falerȩ ornamenta equo¬
rũ sunt. et ẽ sermo grȩcus cingulũ autẽ hominũ generis neutri ẽ nã animaliũ genere feminino dicimus bas
aingulas trburti remulo ditissimus olim q̃: m d: consuetudo erat apud maiores. ut int̃ se homines hospitii iu¬
r mutuis munerib copularent ł in p̃senti ł ꝑ int̃nuntios sensus ergonunctalis ẽ cedicus quidã trburti
remulo cũ eũ sibi ab sens hospitio uellet ad iugere misit faleras et cingula bullis aureis hoc ẽ clauis insig¬
nita remulus moriens nepotisuo cognomini haec reliquit qui postea uictus arutulis ẽ et occisus postcuius

Expanded text:
RVM EXHAVSTVM SATIS EST bene ‘exhaustum’, ut ostendat eos avidos caedis fuisse et cruoris hostilis. VIA FACTA PER HOSTES RVM EXHAVSTVM SATIS EST bene ‘exhaustum’, ut ostendat eos avidos caedis fuisse et cruoris hostilis. VIA FACTA PER HOSTES ut «haec ego vasta dabo et lato te limite ducam». EVRYALVS PHALERAS RHAMNETIS ET A. B. C. TIBVRTI phalerae ornamenta equorum sunt. Et est sermo Graecus. ‘Cingulum’ autem hominum generis neutri est, nam animalium genere feminino dicimus ‘has Ad v. 358 Tiburti remulo ditissimus olim quae mittit dona consuetudo erat apud maiores ut inter se homines hospitii iura mutuis muneribus copularent, vel in praesenti vel per internuntios. sensus ergo nunc talis est: Caedicus quidam Tiburti Remulo, cum eum sibi absens hospitio vellet adiungere, misit phaleras et cingula, bullis aureis, hoc est clavis insignita. Remulus moriens nepoti suo cognomini haec reliquit, qui postea victus a Rutulis est et occisus: post cuius
Abbreviated transcription (Latin):
sed et nisi audatͥia cõꝓbatur: et multa morte recepit purpureũ multihic distinguã. ut sit sensus talis
edux̃ gladiũ multo cruore purpureũ alii multa morterecepit. ut sit edux̃ gladiũ cũ multo cruore
et sic infer̃purpareã uomit ille animã secundũ eos qui animã sangunẽ dicunt: recepit eduxẽ uthastĩq
nceptat ossibi herentẽ uina refert ꝓprie quae paulo ante potauerat iic furto feruidus scilicet curralus
qui seuiebat latent᷑ ut sit furta nocturno p̃lio nã fures ideo dictis quo d furuo id est nigro tempore furta cõ¬
mit tunt : autreuera firto feruidus quia messipigaleã sustulit rãnetis faleras: religatos ñ solutos secd diligen¬
ter ligatos unde addidit .re. id ẽ exmilitari consuetudine optime ligatos: lux inimicã ꝓditrix poena¬

Expanded text:
sed et Euryali audacia comprobatur. ET MVLTA MORTE RECEPIT PVRPVREVM multi hic distinguunt, ut sit sensus talis: sed et Euryali audacia comprobatur. ET MVLTA MORTE RECEPIT PVRPVREVM multi hic distinguunt, ut sit sensus talis: ‘eduxit gladium multo cruore purpureum’. Alii «multa morte recepit», ut sit: ‘eduxit gladium cum multo cruore’, et sic inferunt «purpuream vomit ille animam» secundum eos qui animam sanguinem dicunt. RECEPIT eduxit, ut «hastamque receptat ossibus haerentem». VINA REFERT proprie, quae paulo ante potaverat. HIC FVRTO FERVIDVS I. scilicet Euryalus, qui saeviebat latenter, ut sit ‘furto’ nocturno proelio: nam fures ideo dicti sunt, quod furvo, id est nigro tempore furta committunt. Aut re vera ‘furto fervidus’, quia Messapi galeam sustulit, Rhamnetis phaleras. RELIGATOS non solutos, sed diligenter ligatos: unde addidit ‘rite’, id est ex militari consuetudine optime ligatos. LVX INIMICA proditrix. POENA
Abbreviated transcription (Latin):
posse depelli est autem homericus uersus : temere passim fortuito neglegent̃ : p̃mit opprimit: subip¬
sĩs equis circaipsos pendentia quasi ebriorũ: singultantẽ cũ singultu animã efflantẽ: pluri malus erat᷑ ꝓplu¬
rimũ : deouino uel somno ꝑ ouilu turbans ꝑ turbans ouilia nã temesis est nutumq metuscilicet: pecus nam
malequidã accipiunt mutũ fremit deleone quod sidixeris uacat metu: incensus etipse .p. exemplonisi sine
nomine plebẽ bene ex pressit etbellatoris peritiã et crronis in consideratã auiditatẽ nã nisus reges int̾¬
emit euri alus seuit in plebẽ sallustius ex insolentia auidius mala faciende sine nomine autẽ dix sine glo¬
ria quorũ ꝑhumilitatẽ nons̃ omnib nota nomina: roethũ uigilantẽ hocloco non tantũ roethitimor

Expanded text:
posse depelli. Est autem Homericus versus. TEMERE passim, fortuito, neglegenter. PREMIT opprimit. SVB IPposse depelli. Est autem Homericus versus. TEMERE passim, fortuito, neglegenter. PREMIT opprimit. SVB IPSIS EQVIS circa ipsos. PENDENTIA quasi ebriorum. SINGVLTANTEM cum singultu animam efflantem. PLVRIMA LVSERAT pro ‘plurimum’. DEO vino, vel somno. PER OVILIA TVRBANS perturbans ovilia: nam tmesis est. MVTVMQVE METV scilicet pecus: nam male quidam accipiunt «mutum fremit» de leone, quod si dixeris, vacat ‘metu’. INCENSVS ET IPSE P. exemplo Nisi. SINE NOMINE PLEBEM bene expressit et bellatoris peritiam et tironis inconsideratam aviditatem: nam Nisus reges interimit, Euryalus saevit in plebem; Sallustius «ex insolentia avidus male faciendi». ‘Sine nomine’ autem dixit sine gloria, quorum per humilitatem non sunt omnibus nota nomina. RHOETVM VIGILANTEM hoc loco non solum Rhoeti timor,
Abbreviated transcription (Latin):
ditu uota facientes et nubib irritados ut ipse partem uolucres disꝑsit in auras : castra in imica ñ tañũ
ostilia sedet ꝑniciosa nãcũ dolore dictũ ẽ inimica undescilicet redituri non erant quod ex sequentib
conꝓbatur dicendo enĩ multistam̃ ante futuri exitio ostendit ꝑniciosa eẽ castra quȩipsis mortẽ fue¬
rant allatur a uina simul uasa uini scilicet inquib: uina ponuntur: orelocutus nonẽ ꝑisologia nãse¬
cundũ homerũ ex ploratores quȩ uolunt. plerũq nutu plerũq sybilo significant : audendũ dextra
quia audemus et cursu et animo: hacit̃ ẽ ꝑ hostiũ caedem et audatiã nrame haecego uastabo dequibus
dixit corpora fusauident : sed ñ augurio potuit d .p. ostendit ꝑ transitũ fatinecessitatẽ nulla peritia

Expanded text:
reditu vota facientes. ET NVBIBVS INRITA D. Vt ipse «partem volucres dispersit in auras». CASTRA INIMICA non tantum reditu vota facientes. ET NVBIBVS INRITA D. Vt ipse «partem volucres dispersit in auras». CASTRA INIMICA non tantum hostilia, sed et perniciosa; nam cum dolore dictum est ‘inimica’, unde scilicet redituri non erant, quod ex sequentibus comprobatur: dicendo enim «multis tamen ante futuri exitio» ostendit perniciosa esse castra quae ipsis mortem fuerant adlatura. VINA SIMVL vasa vini, scilicet in quibus vina ponuntur. ORE LOCVTVS non est perissologia: nam secundum Homerum exploratores quae volunt, plerunque nutu plerumque sibilo significant. AVDENDVM DEXTRA quia audemus et cursu et animo. HAC ITER EST per hostium caedem et audaciam nostram. HAEC EGO VASTA DABO de quibus dixit «corpora fusa vident». SED NON AVGVRIO POTVIT D. P. ostendit per transitum fati necessitatem nulla peritia
Abbreviated transcription (Latin):
simira artemoratur in prosperis et ea iterat. tacet aduersa et magis intellectui et sub auditioni relin¬
quit cũ enĩ dicat siñ redieris ait matriq tuȩ generiq manebunt hoc autẽ secundũ morẽ romanorũ
dicit apud quosita p̃mia decernebantur illi liberisq eius ut darentur liberisquae accipere non potuis sul¬
parentes : Irca ognosius cretensis et ẽ laus ab artifice hunc autẽ gladiũ curralo datũ intelligimus nãni sus
accepit pellem et galeã pellem horrentisq leonis exuuias toaitodixit hoc ẽ bisidem. utbellũ etiã ꝓcide¬
boũ stratisq uiuencis laomedonciadae galeã fidus p& alia enĩ sunt explorantũ sicut etiã homerus
uus singularis non inuenitur. licet dicamus huius primoris huius proceris: uotis aut cũ uotis. aut ꝑre

Expanded text:
S. mira arte moratur in prosperis, et ea iterat; tacet adversa et magis intellectui et subauditioni relinS. mira arte moratur in prosperis, et ea iterat; tacet adversa et magis intellectui et subauditioni relinquit. Cum enim non dicat ‘si non redieris’, ait «matrique tuae generique manebunt». Hoc autem secundum morem Romanorum dicit, apud quos ita pparentes. Ad v. 302 Lycaon gnosius Cretensis: et est laus ab artifice. hunc autem gladium Euryalo datum intellegimus: nam Nisus accepit pellem et galeaboum stratisque iuvencis, Laomedontiadae». GALEAM FIDVS P. A. aliae enim sunt explorantum, sicut etiam Homerus vus singularis non invenitur, licet dicamus ‘huius primoris, huius proceris’. VOTIS aut cum votis, aut pro
Abbreviated transcription (Latin):
epide ton puldiritudinis posuit cũ res sit in hoc loco religionis : strinxit p .i. ł prestrinxit momor¬
dit ad monuit: sensus autẽ ẽ aut post quã uidit istũ sic amare matrẽ. paternȩ pietatis uirtutem
coepit agnoscere. autcerte coepit etiã ipse sic inpietatem moueri ut eius consueuerat pat̃ autcerte exẽ¬
plo currali auidius coepitamare patrẽ etiã ante dilectũ : nec partũ gratia talẽ pm: debet ab omnibus
ctiã ꝑ absentis filiicaput alii ad causam religionis trahunt. quȩ p̃cepit ut filii imitentur in omnib: rebus
suos parentes ut nunc quasi imitatiosit iuris iurandi. ut dicat a scanius iuro ꝑ caput meũ sicut p̃sens pat᷑ ꝑ
suum caput iurare consueuerat quotiens fidem suã confirmare cupiebat alii uolunt ideo dictũ antequia¬
pontificib: ꝑliberosiurare ñ licebat sed ꝑ deos tantũ modo ut sit antequã pontifex cĩt aeneas : reduci reb:q

Expanded text:
epitheton pulchritudinis posuit, cum res sit in hoc loco religionis. Ad v. 292 Strinxit pietatis imago praestrinxit, momordit, admonuit. sensus autem est: aut postquam vidit istum sic amare matrem, paternae pietatis virtutem coepit agnoscere: aut certe coepit etiam ipse sic in pietatem moveri, ut eius consueverat pater: aut certe exemplo Euryali avidius coepit amare patrem etiam ante dilectum. Ad v. 296 Nec partum gratia talem parva manet debet ab omnibus etiam per absentis filii caput. alii ad causam religionis trahunt, quae praecepit, ut filii imitentur in omnibus rebus suos parentes: ut nunc quasi imitatio sit iuris iurandi, ut dicat Ascanius 'iuro per caput meum', sicut praesens pater per suum caput iurare consueverat quotiens fidem suam confirmare cupiebat. alii pontificibus per liberos iurare non licebat, sed per deos tantummodo, ut sit ‘ante’ antequam pontifex esset Aeneas. REDVCI REBVSQVE
Abbreviated transcription (Latin):
tcis unde longo ꝓmio excusat᷑ nã ideo et priscaratione religionis et iouis benefitio diens
esse ꝑfectũ ut naues mutarentur innimfas quo uela liqua exparte possit eẽ uerisint
beretrn tla mat̃ deũ amonte frgrae bercernto cuius alti ma syllaba caret aspiratione
niila laldimus lit ripheos montes serchiae significamai edin be petecii ie sidicer et si gus¬

Expanded text:
criticis: unde longo prooemio excusatur. Nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit criticis: unde longo prooemio excusatur. Nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nymphas, quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. BERECYNTIA mater deum a monte Phrygiae Berecynto, cuius ultima syllaba caret aspiratione, ne, quam addimus cum Riphaeos, montes Scythiae, significamus. DA NATE PETENTI ac si diceret, ei qu
Abbreviated transcription (Latin):
accingitur atris armatur instruitur: piceũ fiflum̃ sordidior enĩ intedis et ignis et fumus
ẽiquis dcus omusȩ quia resdeorũ ẽ et ardua ideo perse eã non potest dicere hicauteglor¬
ãtur nilatenter ostenditur. cuiusuis nisi anuminib repelli non potuit ꝓris cafides ficco
Ss prantiquitas. difficile pura et in corrupta manat in posteros hocenĩ dicit factũ bor
licet priscũ sit idt̃ anticum tam̃ famacius non ẽ obliterata temporis uetustate: quo priñ
hoc ẽ ininitio non enĩ secundo factes̃ naues apudidam ab aenea formabat idẽ formara os¬
tabat᷑ nonenim inida sedapud antandrũ factȩs alta pelagi absolutũ ẽ utlata cãporũapl
deũ fertur genegrix figmentũ hoclicet poeticũ sit. tam̃ quia exemplo caret notatodide

Expanded text:
ACCINGITVR ATRIS armatur, instruitur. PICEVM F. F. LVMEN sordidior enim taedis et ignis et fumus ACCINGITVR ATRIS armatur, instruitur. PICEVM F. F. LVMEN sordidior enim taedis et ignis et fumus est. QVIS DEVS O MVSAE quia res deorum est et ardua, ideo per se eam non potest dicere. Hic autem gloria Turni latenter ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. PRISCA FIDES FACTO S. F. P. omnis antiquitas difficile pura et incorrupta manat in posteros. Hoc enim dicit: factum hoc licet priscum sit, id est antiquum, tamen fama eius non est oblitterata temporis vetustate. QVO PRIMVM hoc est ‘in initio’; non enim secundo factae sunt naves apud Idam ab Aenea. FORMABAT id est formare cogitabat; non enim in Ida sed apud Antandrum factae sunt. ALTA PELAGI absolutum est, ut ‘lata camporum’. IPSA DEVM FERTVR GENETRIX figmentum hoc licet poeticum sit, tamen quia exemplo caret, notatur a
Abbreviated transcription (Latin):
t enĩ grecũ nom̃ .e. detracto nã greciaulas uocant animaliũ recepta cula nocte suꝑ media
ultra mediã noctẽ idẽ maiore eius parte et ẽ bonẽ. locutio facta ꝑ syllẽpsin ut sidicas leg
nocte suꝑmedia idẽ ultra mediã noctt̃ nulla enĩ silẽpsis ẽ quae ñ et ca sum mutet et egeat
sub auditione ut hanc egonunc ignarã huius quod cũq perieli: seuit in absentes fantasiam
seuitiat ex pressit qualupi sic circa aulas fremunt ut in ipsis animalib solent : exlongori¬
bies absoluta elocutio ut sidicas ille fame fatigatur ex longo et quauia clauisos quia ad¬
uerbiũ loci ẽ ñ ꝑnom̃ nã non stat uersus sicua septimus sit non nominatiuus ergoqu auia per
quã parte uiae uallo troinos excutiat legitur tam̃ et quȩ uia et ẽ sensus ablutior: facib que

Expanded text:
Est enim Graecum nomen ‘c’ detracto: nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula. NOCTE SVPER MEDIA Est enim Graecum nomen ‘c’ detracto: nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula. NOCTE SVPER MEDIA ultra mediam noctem, id est maiore eius parte. Et est bona elocutio facta per syllepsin, ut si dicas legi ‘nocte super media’, id est ultra mediam noctem. Nulla enim syllepsis est, quae non et casum mutet, et egeat subauditione, ut «hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli». SAEVIT IN ABSENTES phantasiam saevitiae expressit, qua lupi sic circa caulas fremunt, ut in ipsis animalibus solent. EX LONGO RABIES absoluta elocutio, ut si dicas ‘ille fame fatigatur ex longo’. ET QVA VIA CLAVSOS ‘qua’ adverbium loci est, non pronomen: nam non stat versus, si ‘via’ septimus sit, non nominativus. Ergo ‘qua via’ per quam partem via vallo Troianos excutiat. Legitur tamen ‘et quae via’, et est sensus absolutior. FACIBVS PVBES
Abbreviated transcription (Latin):
huuis modiuersus pessimis̃ : principiũ pugnȩ hocder omana solem nitate tractũ e eũ eni uole¬
bant bellũ indidere pat patratus hoc ẽ princeps fecialiũ proficiscebatur ad hostiũ fines
et p̃fatus quaedã sollemnia clara uoce dicebat: sebellũ indicere propt̃ certas causas autqu¬
a socios leserant autquia nec abrepta animalia nec ob noxios redderent et haec clarigauo
dicebatur aclaritate uocis postquã clarigationẽ hastaineorũ fines missa indicabatur iam
pugne principiũ clamorẽ excipiunt soculegitur etclamore sicclamore. sensaserit talis
haestat uctũ socuclamore comitantur siclamorẽ intellegimus turnieos clamorem ex¬
ix primitur turni uiolentiã nãuiã ꝑauia nullus requirit: ad caulas munim̃ tũ et septa ouũ

Expanded text:
huius modi versus pessimi sunt. PRINCIPIVM PVGNAE hoc de Romana sollemnitate tractum est. Cum enim volehuius modi versus pessimi sunt. PRINCIPIVM PVGNAE hoc de Romana sollemnitate tractum est. Cum enim volebant bellum indicere, pater patratus, hoc est princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines et, praefatus quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia socios laeserant, aut quia nec abrepta animalia nec obnoxios redderent. Et haec ‘clarigatio’ dicebatur a claritate vocis. Post quam clarigationem hasta in eorum fines missa indicabatur iam pugnae principium. CLAMOREM EXCIPIVNT SOCII legitur et ‘clamore’. Si ‘clamore’, sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si ‘clamorem’, intellegimus Turni eos clamorem exvia. Sane exprimitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. AD CAVLAS munimenta et saepta ovium.
Abbreviated transcription (Latin):
nũ quiait eia macheras ergo heia ingenticlamore dicentes ad portas ruebant alu hostis
adẽ heia legunt mn ãq ta discedens pꝰ excusatio trounorũ neportas dau sis se timore uid¬
rentur ioptimus armis peritus armorum duxegregius. quiet futura pro uideret : si qua i for¬
tuna f̃ scilicet bellicus casus: pudor iraq monstrat᷑ licet eos hortaretur ira et pudor: tardũ
agm̃ peditũ dicit. quiequitũ comparatione tardis: urbitroue quã fecerat aeneas cas trorũ in mo¬
rt᷑ maculis quẽ t albis noue albas maculas dixit. cũ ꝓprie macularũ haec sit ut obscuritate su¬
a albũ aliquid infuscent : cristaq tegit galea aurea rubra duo ablatiuis ec duo nominatiuu
quos metricaratione discernimus nãrubra crista longȩ sunt ultimȩ qui ablatiuis casus sane

Expanded text:
num, qui ait «heia machaeras». Ergo «heia» ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. Alii «hostis num, qui ait «heia machaeras». Ergo «heia» ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. Alii «hostis adest, heia» legunt. NAMQVE ITA DISCEDENS P. excusatio Troianorum, ne portas clausisse timore viderentur. OPTIMVS ARMIS peritus armorum, dux egregius, qui et futura provideret. SI QVA I. FORTVNA F. scilicet bellicus casus. PVDOR IRAQVE MONSTRAT licet eos hortaretur ira et pudor. TARDVM AGMEN peditum dicit, qui equitum comparatione tardi sunt. VRBI Troiae, quam fecerat Aeneas castrorum in morem. MACVLIS QVEM T. ALBIS nove albas maculas dixit, cum proprie macularum haec sit natura, ut obscuritate sua album aliquid infuscent. CRISTAQVE TEGIT GALEA AVREA RVBRA duo ablativi sunt et duo nominativi, quos metrica ratione discernimus; nam ‘rubra crista’ longae sunt ultimae, quia ablativi sunt casus. Sane
Abbreviated transcription (Latin):
du seneca insitu indiȩ nouẽ alueis fuit. secundũ melonẽ uii qui tam̃ et ipse cõmemorat non nul¬
losdicere quod trib: alueis fluat uirgilius tam̃ nilo eũ iungens uii alueos habere significat
hancuarietatẽ donatus fugiens longũ r ꝑbaton facit dicens ce surgens uii amnib: nilus
aut ganges altũ ꝑ tacitũ sane bene addidit ꝑ tacitũ altus hoc ẽ ꝑ profundã altitudinẽ nã licet
flumine nilus nilus dictus ẽ quasinea neia in hoc ẽ nouũ limũ trahens quo duolens ex prime¬
redixit pingui flumine idẽ fluore quȩres fecundã efficit t̃rã qđ et ipse ingeorgicis ostendit
dicens liqintur montib: amnes felicemq trabunt limũ itẽ et uiridem aegrptũ nigra fe¬
quinuntiat: hostis ad ẽ hicdis tinguendũ ut heia militũ sit properantiũ clamor et ẽ ennia¬

Expanded text:
dum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melam septem, qui tamen et ipse commemorat non nuldum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melam septem, qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tribus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos habere significat. Hanc varietatem Donatus fugiens longum hyperbaton facit, dicens «ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges». ALTVS PER TACITVM sane bene addidit ‘per tacitum altus’, hoc est per profundam altitudinem. Nam licet flumine nilus Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν , hoc est novum limum trahens: quod volens exprimere dixit 'pingui flumine', id est fluore, quae res fecundam efficit terram: quod et ipse in georgicis ostendit dicens "liquuntur montibus amnes felicemque trahunt limum" item "et viridem Aegyptum nigra fequi nuntiat. HOSTIS ADEST hic distinguendum, ut «heia» militum sit properantium clamor. Et est Ennia
Abbreviated transcription (Latin):
ueraret auguriũ quoda quȩ int̃cessu disrũpitur unde etiã inxii uisũ auguriũ non ꝓcedit
nec sortitus exitũ firmũ quia crenus dimissus ab aquila influuiũ cecidit. ut p̃dãq exungui¬
b: al es proiecit fluuio hinc uidetur etiã turnus minime potuisse liberari ĩaq: omniscn
ẽ .ia. in tellegamus hunc exercitũ primo confuse in cãposruisse posdigestũ in ordines ut
st sequentiũ fluminũ congrua comparatio quae flumina dicit post cãporũ inundationẽ in
alueos suo sreuerti nã hocuult dicere ut decãpis flumina in alueos redeunt sic dȩgesta ẽ in
aciesmilitũ multitudo quae fuerat ante diffusaidiues equũ ꝑgenͥtiuũ frequentius utimur hac
figura quã ꝑ ablatiuũ: coercent cogunt colligunt: altus ꝑtacitũ ganges fluuius indiȩ ẽ qui secun¬

Expanded text:
veraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur; unde etiam in duodecimo visum augurium non procedit, veraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur; unde etiam in duodecimo visum augurium non procedit, nec sortitur exitum firmum, quia cycnus, dimissus ab aquila, in fluvium cecidit, ut «praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio». Hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. IAMQVE OMNIS C. E. I. A. intellegamus hunc exercitum primo confuse in campos ruisse, post digestum in ordines, ut sit sequentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos reverti. Nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos redeunt, sic digesta est in acies militum multitudo, quae fuerat ante diffusa. DIVES EQVVM per genetivum frequentius utimur hac figura, quam per ablativum. COERCENT cogunt, colligunt. ALTVS PER TACITVM GANGES fluvius Indiae est, qui secun
Abbreviated transcription (Latin):
recepis se mediũ autẽ benedixit nã et summũ unde ẽ sic uertice caeli constitit nubes autem
in medio sunt ubi omnia fiunt signa quȩ dicit idẽ iris serenitas chasma nã sunsũmo fieret nul¬
lus uiderepotuis set humani enĩ oculi altiorẽ et nimiũ splendorẽ ferre nom possant sanechas¬
maẽ ita enĩ plinius uocat disruptio et quidã cȩlirecessus: pallantesq pstellas bene pallat es
quasi alienũ tẽpuserrore uenientes : omina tante scilicet caelestia quisquis in armauocas uel
uno ł uppit᷑ onerauitq aethera uotis iterũ q: iterũ ẽ uota pollicitus locus autẽ istedictus c̃
secundũ augurũ morem apud quos fuerat consuetudo ut si post acceptũ auguriũ adaquam
uenissent inclinati haurirent exinde manib et fusi s p̃cib uota promitterent ut uisd ꝑse¬

Expanded text:
recepisse. MEDIVM autem bene dixit; nam est et summum, unde est «sic vertice caeli constitit». Nubes autem recepisse. MEDIVM autem bene dixit; nam est et summum, unde est «sic vertice caeli constitit». Nubes autem in medio sunt, ubi omnia fiunt signa quae dicit, id est Iris, serenitas, chasma: nam, si in summo fieret, nullus videre potuisset. Humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. Sane chasma est, ita enim Plinius vocat, disruptio et quidam caeli recessus. PALANTESQVE P. STELLAS bene ‘palantes’, quasi in alienum tempus errore venientes. OMINA TANTA scilicet caelestia. QVISQVIS IN ARMA VOCAS vel Iuno vel Iuppiter. ONERAVITQVE AETHERA VOTIS iterum atque iterum est vota pollicitus. Locus autem iste dictus est secundum augurum morem, apud quos fuerat consuetudo, ut si post acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati haurirent exinde manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum perse
Abbreviated transcription (Latin):
buit iuppit undenatus c̃ dar danus: armat agrestes ne ei formidin ẽ initiat a grestes c̃t cõs¬
morat turbata arripe c aut arripe et turba aut turbata in uade ꝑ absentiam aeneae: secuit sub
nubib arcũ hocẽ duxit. ut ille uiã secat ad naues etreuera arcus ipse uariis colorib: sectus ẽ be¬
ne autẽ sub nubib: quia sine nubis benefitio arcus nonuidet᷑ agnouit iuuenis iritantũ agno¬
uitꝰ nonctaquomissa essetutrũ aioue ana iunone hinc ẽ quoddicit qui ste mihi nubibus actã
repentẽ itẽ aliud auguriũ nãquȩ cũ iris sine nubib non possit uideri post eius abscessum saa¬
tm ẽ secuta serenitas clara autẽ bene addidit quia tẽpestas ⁊ un aeccn ẽ: discedere caelũ
chusma dicit factũ idẽ subitã aeris disrumptionẽ et quendã recessũ ꝑ qđ uult uideri casma se

Expanded text:
buit Iuppiter, unde natus est Dardanus. ARMAT AGRESTES ne ei formidinem iniciat, agrestes esbuit Iuppiter, unde natus est Dardanus. ARMAT AGRESTES ne ei formidinem iniciat, agrestes esmorat. TVRBATA ARRIPE C. aut ‘arripe et turba’, aut ‘turbata invade’ per absentiam Aeneae. SECVIT SVB NVBIBVS ARCVM hoc est duxit, ut «ille viam secat ad naves». Et re vera arcus ipse variis coloribus sectus est. Bene autem ‘sub nubibus’, quia sine nubis beneficio arcus non videtur. AGNOVIT IVVENIS Irim tantum agnovit, non et a quo missa esset, utrum a Iove, an a Iunone. Hinc est quod dicit «quis te mihi nubibus actam». REPENTE item aliud augurium: namque cum Iris sine nubibus non possit videri, post eius abscessum statim est secuta serenitas. CLARA autem bene addidit, quia tempestas τῶν μέσων est. DISCEDERE CAELVM chasma dicit factum, id est subitam aeris disruptionem et quendam recessum: per quod vult videri chasma Irim se
Abbreviated transcription (Latin):
ut paruaq sedebat trabea quod ẽ augurũ cũ alios stantes induxerit ergo sedebat aut era
aut consilia capiebat. aut augurabat᷑ : Thaumancias secundũ po&icã thaumantis filia Cac¬
rum ex admiratione hoc nom̃ accepit quae admiratio de eius colorib: nascit᷑ : Diuũ pinemo ne
mopnullus posuit & ẽ acrrologia nã diuũ nemo nom possumus dicere cũ ꝓprie nemosit ne lo¬
mo auders: Doc& per transitũ multa int̃dũ temporũ ratione ꝓuenire quae numina praepians
non poss. quod &iam paulo post inmatris deũ petitione iuppit̃ probat dicens cuitanta deo ꝑris¬
sa potistas pio luend&e prouolubilis: nec satis quia occurrebat ab eundro eũ facile posserone¬
are scorithimontis tusciae quiut diximus nomen accepit acoritho rege cũ cuius uxgrteonis¬

Expanded text:
 ut «parvaque sedebat succinctus trabea», quod est augurum, cum alios stantes induxerit. Ergo ‘sedebat’ aut erat,  ut «parvaque sedebat succinctus trabea», quod est augurum, cum alios stantes induxerit. Ergo ‘sedebat’ aut erat, aut consilia capiebat, aut augurabatur. THAVMANTIAS secundum Poetam Thaumantis filia. Ceterum ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus nascitur. DIVVM P. NEMO ‘nemo’ pro ‘nullus’ posuit. Et est acyrologia: nam ‘divum nemo’ non possumus dicere, cum proprie ‘nemo’ sit ‘ne homo’. AVDERET docet per transitum multa interdum temporum ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens «cui tanta deo permissa potestas». VOLVENDA pro ‘volubilis’. NEC SATIS quia occurrebat ab Euandro eum facile posse remeare. CORYTHI montis Tusciae, qui, ut diximus, nomen accepit a Corytho rege, cum cuius uxore concu
Abbreviated transcription (Latin):
haut mollia iussa ferentẽ: audacẽ turnũ fortẽ sine felicitate sicut depallante diximus
parentis pilũni pilũnus et pitũnus fratres fuer̃ du horũ pitũnus usũ stercorandorun
inuenit agrorũ unde et st̃ culinius dictus ẽ. pilũ nus uero pinsendi frumenti unde et apisto¬
rib colitur ab ipso et pilũ dictũ ẽ: sacrata ualle ideo sacrata quia ut diximus nũ quã c̃ lucus
sine religione sedebat ut asꝑdicit erat quae clausula antiqua ẽ et deusu remota secundum
plautũ sedere ẽ consiliũ capere quiinducit seruũ dicentẽ sine iuxta arã sedeã et dabo me¬
uora consilia sed secundũ augures sederȩ ẽ auguriũ captare nãq post designatas caelipar¬
tes a sedentib: captabant᷑ auguria quod & supra ipse oftendit latent᷑ inducens picũ solũ sedentẽ

Expanded text:
haut mollia iussa ferentem». AVDACEM TVRNVM fortem sine felicitate, sicut de Pallante diximus. haut mollia iussa ferentem». AVDACEM TVRNVM fortem sine felicitate, sicut de Pallante diximus. PARENTIS PILVMNI Pilumnus et Pitumnus fratres fuerunt dii. Horum Pitumnus usum stercorandorum invenit agrorum, unde et Sterculinius dictus est, Pilumnus vero pinsendi frumenti: unde et a pistoribus deus colitur. Ab ipso et pilum dictum est. SACRATA VALLE ideo ‘sacrata’, quia, ut diximus, numquam est lucus sine religione. SEDEBAT ut Asper dicit ‘erat’, quae clausula antiqua est et de usu remota. Secundum Plautum ‘sedere’ est consilium capere, qui inducit servum dicentem «sine iuxta aram sedeam, et dabo meliora consilia». Sed secundum augures ‘sedere’ est augurium captare; namque post designatas caeli partes a sedentibus captabantur auguria. Quod et supra ipse ostendit latenter, inducens Picum solum sedentem,
Abbreviated transcription (Latin):
tqr ea dem penitus dũ parte gerunt᷑ in hoc libro mutatio ẽ rerũ omnium nam & persona & loc
alia sunt & aliud negotium incipit᷑ Ab aenea enim transit adturnũ a tuscia ad ardeam a p&itione
auxiliorũ adbellũ quẽ transitũ quidã culpant. nescientes uirgiliũ prudent̃ iunxisse superioribiut
formatus ẽ iste liber adillud homeridicit ꝑ noctẽ egressos eẽ diomeden et ulixen cũ capto
dolone castra penetrar̃ nã partẽ maximã et oeco nomiae et negotiorũ exinde habet : diuer¬
sapoenitus ualde diuersa idẽ longius remota unde paulo post dicit nec satis extremas cor¬
thi penetrauit aburbes lrdorũq manũ arrniris quasiȩris dictaẽ nũquã enĩ ad concilitio¬
nẽ mittitur sicut mercurius sed ad disturbationẽ et ẽministra non tantũ dearũ sed et deorũ
nã pt᷑ homerũ et uirgilius hoc probat dicens. aeriã caelonã iuppit̃ irim dimisit germane

Expanded text:
 EA D. PENITVS DVM P. G. in hoc libro mutatio est rerum omnium: nam et personae et loca alia sunt et aliud negotium incipitur. Ab Aenea enim transit ad Turnum, a Tuscia ad Ardeam, a petitione auxiliorum ad bellum. Quem transitum quidam culpant, nescientes Vergilium prudenter iunxisse superioribus formatus est iste liber ad illud Homeri, ubi dicit per noctem egressos esse Diomeden et Vlixen, cum capto Dolone castra penetrarunt: nam partem maximam et oeconomiae et negotiorum exinde habet. DIVERSA PENITVS valde diversa, id est longius remota, unde paulo post dicit «nec satis extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque manum». IRIM Iris quasi ἔρις dicta est: numquam enim ad conciliationem mittitur, sicut Mercurius, sed ad disturbationem; et est ministra non tantum dearum, sed et deorum: nam praeter Homerum et Vergilius hoc probat, dicens «aeriam caelo nam Iuppiter Irim demisit germanae
Abbreviated transcription (Latin):
ni ad tẽpus hinc appar& non uelle uos penitus delere troianos quod tales animos nostris
iuuenib datis : Vmeros dextrasq t .a. hoc ad ad fectũ retulit necenim simul fieri petes¬
intellegimus aatem quod et singulos et membratim ample tebatar suubti discremsa. orolandi
pordie iunaituet modo unũ signu ficant ie autẽ itt nitio inter darecipint &iseretione geplude

Expanded text:
ni ad tempus, hinc apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris ni ad tempus, hinc apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibus datis. VMEROS DEXTRASQVE T. A. hoc ad adfectum retulit; nec enim simul fieri potentellegimus autem quod et singulos, et membratim amplectebatur. VVLTVM LACRIMIS ATQVE ORA R. poetice iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. Inte
Abbreviated transcription (Latin):
aui consilia ponderanda: portȩquȩ proxima ponto apparet ut supra diximus castratro¬
una in hostiensi fuisse siquidem nullus alt̃ locus in lauro lauinati. hinc fluuio coheret
hinc pelago et nunc dicit portȩ quȩ proxima ponto itẽ paulo post dicturus ẽ in partem¬
sinistra õpposuere atiem nã dextera cingitur amni anterrupti ignes supra alit̃ lumina
supra curialo dixit mereferat tibi magnus ouantẽ iuppit̃ respiciens ad id qđ posset for¬
tit̃ facere : nec nosuia fallit bene ubiq cuncta cũ amico communicat: obscuris primũ subid¬
lib urbem nos in obscuris uallib: positi uidimus primã urbem hocẽ primã partẽ urbis
nã palatiũ in monte ẽ non in uallib annis grauis atq animi maturus .a. sallustius dephilippe
qui a&ate & consilio c&eros ante ibat : non tam̃ ommino td.p. Ac si dicer& Lic& irascani¬

Expanded text:
a vi consilia ponderanda. PORTAE QVAE PROXIMA PONTO apparet, ut supra diximus, castra Troa vi consilia ponderanda. PORTAE QVAE PROXIMA PONTO apparet, ut supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit ‘portae quae proxima ponto’, item paulo post dicturus est «opposuere aciem: nam dextera cingitur amni». INTERRVPTI IGNES supra aliter «lumina supra Euryalo dixit «me referat tibi magnus ovantem Iuppiter», respiciens ad id quod posset fortiter facere. NEC NOS VIA FALLIT bene ubique cuncta cum amico communicat. OBSCVRIS PRIMVM SVB VALLIBVS VRBEM nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam Palatium in monte est, non «qui aetate et consilio ceteros anteibat». NON TAMEN OMNINO T. D. P. ac si diceret: licet irascami
Abbreviated transcription (Latin):
ni moris ẽ etbellicȩ necessitatis hunc autẽ standi habitũ et salustius commemorat ut fes¬
si armasua quisq: stantes incũbere : castrorũ et cãpi medio in medio cãpistatio quicãpus
castrorũ medius fuit : rẽmagnã p̃tiũq more fore. Dicebant seadferre rẽ magnã cuis
mora pretiũ posset afferre idẽ poenã terentius ergo p̃tiũ obstultitiã fero: ut sit sensus
si tardius mittamur adaene anluemus hostibus poenas alii sic intelligunt : scimus qui¬
dem aduentũ nr̃m morã uestris afferre consiliis uerũ huius morȩ erit p̃tiũ idẽ remu¬
neratio nãq: hoc offerebant quod illi cogitabant ut diximus supra qui sue aeneae nunti¬
us esset accepit trepidos festinos moresuo: neue haec nostris expectent᷑ ab annis bencex¬
cusat : quia scit deaetate puerorũ posse dubitari dicens non ex sug gerentũ ꝑsona sedsi¬

Expanded text:
ni moris est et bellicae necessitatis. Hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut «fesni moris est et bellicae necessitatis. Hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut «fessi arma sua quisque stantes incumbere». CASTRORVM ET CAMPI MEDIO in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. REM MAGNAM PRETIVMQVE MORAE FORE dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poenam; Terentius «ego pretium ob stultitiam fero»; ut sit sensus: si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. Alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut diximus supra ‘quisve Aeneae iam nuntius esset?’. ACCEPIT TREPIDOS festinos, more suo. NEVE HAEC NOSTRIS SPECTENTVR AB ANNIS bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, sed su