comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
emmeas aminis: Cornua extremae pastes antemnarũ sunt dictae
pestropum: Malus ẽ arbor nauis quauela sustinentur. Malus autem
dictus ꝗ hab& instar malein summitate uel quia q̃si quib dam malleolis
ligneis cingitur. quorum uolubilitate uela facilius eleuantur : Modius
ẽ arbor insistit obsimilitudinẽ mensuralis uasis dictus: Carceria st̃
incacumine arboris troeliae quasi littira perqua funes trabuntur.
Cina lucida confultent alticarceria multis:: Trocliae aut̃ uocatae
qđ rotulas habeant. trocos enĩ grece rotadicitur. PARAS TATAE
Stipites sunt pares stantes quib: arbor sustin&ur. cato malũ diligatum
parastatae uictae. Clatrus est. Quoregitur gubernaculum dequo
Ualleus in manupostatur. quo modus signũ quedatur remigantibus
Torisilla uncinus ferreus uelligneus adquẽ in litore defixum funes
nauium inligantur. dequo ennius. tonsilla sapiunt. configunt

Expanded text:
enim eas amnis. Cornua extremae partes antemnarum sunt, dictae enim eas amnis. Cornua extremae partes antemnarum sunt, dictae per tropum. Malus est arbor navis qua vela sustinentur. Malus autem dictus quia habet instar mali in summitate, vel quia quasi quibusdam malleolis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. Modius est cui arbor insistit, ob similitudinem mensuralis vasis dictus. Carchesia sunt in cacumine arboris trochleae, quasi F littera, per qua funes trahuntur. Cinna 4: Lucida confulgent alti carchesia mali. Trochleae autem vocatae quod rotulas habent; τροχὸς enim Graece rota dicitur. Parastatae stipites sunt pares stantes quibus arbor sustinetur. Cato inc. 18: 'Malum deligatum, parastatae vinctae.' Clavus est quo regitur gubernaculum. De qumalleus in manu portatus, quo modo signum datur remigantibus.Tonsilla uncinus ferreus vel ligneus ad quem in litore defixum funes navium inligantur. De quo Ennius Ann. 499: Tonsillas apiunt, configunt
Abbreviated transcription (Latin):
naues quaeex singulis traub cauantur quae alionomine litoranusae
dicuntur. hoee a gaudice ex unoligno cauato factar & ide caudiedee
quia aquat tuor usque ad decem homines capiunt
pans nauis est quasi post prora. anterior quasi priora: Cumbauoca¬
simus naus quod a quis incumbat: Carina acurrendo cdetat quasi ceue¬
rina. Tori. nauium latera concaua aferendo honere dicta. sue cabi¬
lata nauium qua esternuntur. dieta abeo quodincessus ferant tel¬
nauum loca con caua per qua eminent remi dicta credo quod sint᷑
similia latibulis columbarum inquibus nidificant: Eigiauuasint
multa foro pon& cdage a lon garepl&ur . Trastrasunt tabulgubisadent
aremouendis & decutiendis fluctib dicti sic̃ tonsores a tondendis & decuti¬
endis capillis: palmula ẽ extrema latitudoremia palmadicta quam are
inpellitur. Ante mnȩ aut̃ dictae qđ ante amnẽ sint positae . p̃t̃ fluit

Expanded text:
naves quae ex singulis trabibus cavantur, quae alio nomine litorariae naves quae ex singulis trabibus cavantur, quae alio nomine litorariae dicuntur. Haec et caudicae, ex uno ligno cavato factae; et inde caudicae quia a quattuor usque ad decem homines capiunt.pars navis est, quasi post; prora anterior, quasi priora. Cumba locus imus navis, quod aquis incumbat. Carina a currendo dicta, quasi currina. Fori navium latera concava, a ferendo onere dicta; sive tabulata navium quae sternuntur, dicta abnavium loca concava per qua eminent remi; dicta, credo, quod sint similia latibulis columbarum in quibus nidificant. Agea viae sunt, ius Ann. 492: Multa foro ponet, et agea longa repletur. Transtra sunt tabulae ubi sedent  removendis, tonsae a tondendis et decutiendis fluctibus dicti, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. Palmula est extrema latitudo remi, a palma dicta, qua mare inpellitur. Antemnae autem dictae quod ante amnem sint positae; praeterfluit
Abbreviated transcription (Latin):
ñ uribus netuntur fuge potius qũ bello paria. Celones quos grers
eelecis uocant idest ueloces biremes uel trimeres agiles dai dnuns terium
elasis aptae ennius labitur unctacanna peraequora : ana coloiete¬
Biremer aut̃ naues sunt habentes renorũ ordinen geminun etorise mes
a quatriremes trium & quattuor ordinum. sic & pentteres. &texeres
qunos uel senos ordines habentes: Actuariae nauessunt quaeuelis
simul airemi s̃ aguntur : ⁊ ppog aufm quoe quos trans uehere solitũ ẽ¬
Poconum nauigum flumima le tardum agraue qqdnis urhong iotr¬
qbitia de extentus funs Limbus naucula breus quialus. ppelatione
dieteir & cba & caupolus sic̃ & lintris idest carabis que m ppbudiduo¬
quoe utuntur: caribus proascaua exiumine facta qua erertue ciudocorte
egenis naugu p̃beat: portema nauiculas iriaticigeneris lata aiquio¬
carma a postando uocata utuntur his in pannona Trabarue amncde

Expanded text:
non viribus nituntur, fugae potius quam bello parati. Celoces, quas Graeci non viribus nituntur, fugae potius quam bello parati. Celoces, quas Graeci celetas vocant, id est veloces biremes, vel triremes agiles, et ad ministerium classis aptae. Ennius: Labitur uncta caBiremes autem naves sunt habentes remorum ordinem geminum. Triremes et quadriremes trium et quattuor ordinum. Sic et penteres et hexeres, quinos vel senos ordines habentes. Actuariae naves sunt quae velis simul Pontonium, navigium fluminale, tardum et grave, quod noransenna dicitur extentus funis. Lembus navicula brevis, qui alia appellatione dicitur et cumba et caupulus, sicut et lintris, id est carabus, quem in Pado paludibusque utuntur. Carabus parva scapha ex vimine facta, quae contecta crudo coreo genus nacarina, a portando vocata. Utuntur his in Pannonia. Trabariae amnicae
Abbreviated transcription (Latin):
dicta ẽ agreco uocabulo arioto &kaaori id est lignis. unde & calo¬
pro eo quod celeritate siuancoris & instrumentis reliquis nauium uehen¬
dissit aptus. faselus ẽ nauigium quem nos corrupteba selum dicimus.
quod latine speculatorium dicitur. Scofos enim latine intendere
dicitur : Barcaẽ quae cunctanauis conmercia adlitus postat.
haec nauis inpelago propt̃ nimias undas suos suscipit gremio.
Ubiaut̃ adpropinquauerit portum redd& uicẽ barcanaui quam
accepit inpelago: Paronauigium piratarum aptum & exhis ita
uocatum. cicero. tunc se fluctigero tradit mandat que parone.
& alibi parun culis adlitus ludit ceberibus: Mio paro q̃siminimus¬
paro esteni seaua ex uimine facta quȩ contaertae erudo coreo genus nauigi
pba quales utuntur germanorũ piratae in oceani lito ribus ł pali diurot
storia. gens inquid saxo num mio paronibus

Expanded text:
dicta est a greco vocabulo apo tu calon, id est lignis: unde et calodicta est a greco vocabulo apo tu calon, id est lignis: unde et calopro eo quod celeritate sui ancoris et instrumentis reliquis navium vehendis sit aptus. Phaselus est navigium quem nos corrupte baselum dicimus. quod Latine speculatorium dicitur; σκοπὸς enim Latine intendere dicitur. Barca est quae cuncta navis conmercia ad litus portat. Haec navis in pelago propter nimias undas suo suscipit gremio: ubi autem adpropinquaverit portum, reddit vicem barca navi quam accepit in pelago. Paro navigium piratarum aptum, et ex his ita vocatum. Cicero Mar. 3: Tunc se fluctigero tradit mandatque paroni. Et alibi Com. pall. inc. 21: Parunculis ad litus ludit celeribus. Mioparo qparo: est enim scapha ex vimine facta, quae contecta crudo corio genus navigii praebet: qualibus utuntur Germanorum piratae in oceani littoribus vel paludibus ob storia: « Gens, inquit, Saxonum myoparonibus,
Abbreviated transcription (Latin):
super ueniens he nhil hab& negotu sed naulo dato in alias tertas
Nauum rectorem quaerat id est peritum sapientem strenuim
qui continere & gubernare nouit propt̃ maritima periciulan
Pelagique in cesta p&entes perurm mareusib humanis fecerunt.
RAt es puimũ et axtigtussi enrti. Naugi genis erudibus
tingnis asseribus que consertum ad cuius similitudinẽ fabricatae naues
ia tariae dictae. Nc̃ iam rates abusiue naues nam proprie rates sunt.
conexae inuicem traues. TIORIS NATIIS MOΝA. Quam greci
MRPASIA. NATIIS ACXI PADOS. In sula nominata. sicut a rodo
liburnus interra. ltanauium. ROSTAAXTAE NueS do ΕXTAE
Abeo quod in fronte rostrae rea habeant propt̾ scopulos nefereantur
& conlicdantur. Longenauessunt quas dromones uocamus. dictae eoqđ
longiores sint c&eris cuius contrarius musculus curtum nauigium.
dromo aut̃ adecurrendo dictus cursum enĩ greci dromum uocant. Ic lassis

Expanded text:
superveniens. Hic nihil habet negotii, sed naulo dato in alias terras superveniens. Hic nihil habet negotii, sed naulo dato in alias terras navum rectorem quaerat, id est peritum, sapientem, strenuum, qui continere et gubernare novit propter maritima pericula pelagique incerta petentes pervium mare usibus humanis fecerunt. Rates primum et antiquissimum navigii genus e rudibus tignis asseribusque consertum; ad cuius similitudinem fabricatae naves ratariae dictae. Nunc iam rates abusive naves; nam proprie rates sunt conexae invicem trabes. Trieris navis magna, quam Graeci Carpasia navis a Carpatho insula nominata, sicut a Rodo liburnis inter alta navium. 13. Rostratae naves dictae ab eo quod in fronte rostra aerea habeant propter scopulos, ne feriantur et collidantur. 14. Longae naves sunt quas dromones vocamus; dictae eo quod longiores sint caeteris, quibus contrarius musculus, curtum navigium. Dromo autem a decurre
Abbreviated transcription (Latin):
& damnarerum unde & aliquando propt̃ haee scelera interdicta legibus fuit
uel ferendo dicta de quarũ genere & pondere dorcatius sict radidit neratup
pilos uuaces condere. cerui. uncia donec erit geminam superadi ditami
libram. interspecies pilarum sunt. trigonaria & arenata tradatt
grece dum ee cir culo adstantium expectantiumq emis sa ultra ustan
prolato feriendam conlusoribus praebent.
uocabula quibus aliquid fabricatur. uel instrumenta astificum uelo
ministerum exhibent atque aliquid huuis cemodi demceps ex pare
notanda studiui. ARTIF EX GEMERAL ENM uocatus quodast̃
faciat sicut aurifex quiaurum. faxoenim profacio antiqui dicebant
AXION Quod cohibe at prudentia sua ibernia idest temps¬
reanutm a t pronauta po dice dicitur sicut in aftos. promars. Nam
rectumẽ nauta. Remes uioeatus Qd Redat ⁊pomar
Sic aut̃ remex. quomodo tubex dicitur nominatiuo casu

Expanded text:
damna rerum; unde et aliquando propter haec scelera interdicta legibus fuit.damna rerum; unde et aliquando propter haec scelera interdicta legibus fuit.endo dicta. De quarum genere et pondere Dorcatius sic tradit 1: Neu tu parce pilos vivacis condere cervi, Uncia donec erit geminam super addita libram. Inter species pilarum sunt trigonaria et arenata. Trigonagrege, dum ex circulo adstantium spectantiumque emissa, ultra iustum ui pilam crure prolato feriendam conlusoribus praebent. vocabula quibus aliquid fabricatur, vel instrumenta artificum, vel quae ministerium exhibent, atque aliquid huiuscemodi deinceps ex parte notanda decerno. Artifex generale nomen: vocatus, quod artem faciat: sicut aurifex, qui aurum. Faxo enim pro facio antiqui dicebant.ator, quod cohibeat prudentia sua hiberna, id est, tempeautem pro nauta poetice dicitur: sicut Mavors pro Mars: nam rectum est nauta. Remex vocatur, quod remum gerit: sic autem remex, quomodo tubex, dicitur nominativo casu.
Abbreviated transcription (Latin):
t ecalculorum hous ΠΡUIXE Inuenta agrecis inotio troiam. belli.
aquodã militẽ alea nomine: aquo & ars nom̃ accepit tabulaliditur
lapis breuis quis nemolestia siubreuitate calcatur. Item calculi quod
eo quod exiliendo dis currunt. olimaut̃ tessere iacula appella bantur
isio logicae ꝑallegoriam hanc artem exercere & subquadam rerũ
similitudine fingere. Nã tribus tesseris ludere perhibent propt̃ tria
runt sed & ipsas uias senartiis locis distincta s propt̃ a &ates hominũ
ternarus lineis propt̃ tempora argumentan tur. inde & tabulã t̃nis
discriptam dicunt lineis. Iact¬
senio : postea appellatio singulorum mutata ẽ & unionem. canem.
ut afferat quod uoluerit. ut puta seni otiem quieis iniactu affest¬
ideo alio sordinarios alios uagos appellant. at uero qui moueri õnino
nonpossunt incitos dicunt. unde & egentes homines incitiuo cantur
quibusspes ultra procedendi nulla restat. AbLIACARrE ꝑ RXCS

Expanded text:
t lusus tabulae, inventa a Graecis in otio Troiani belli a quodam milite Alea nomine, a quo et ars nomen accepit. Tabula luditulapis brevis, qui sine molestia sui brevitate calcatur. Item calculi, quod eo quod exiliendo discurrant. Olim autem tesserae iacula appellabantur, physiologice per allegoriam hanc artem exercere, et sub quadam rerum similitudine fingere. Nam tribus tesseris ludere perhibent propter triarunt. Sed et ipsas vias senariis locis distinctas propter aetates hominum ternariis lineis propter tempora argumentantur. Inde et tabulam ternis descriptam dicunt lineis. Csenio. Postea appellatio singulorum 412 mutata est, et unionem CANEM, ut afferat quod voluerit, ut puta senioideo alios ordinarios, alios vagos appellant; at vero qui moveri omnino non possunt, incitos dicunt. Unde et egentes homines inciti vocantur, quibus spes ultra procedendi nulla restat. § 68 De interdicti
Abbreviated transcription (Latin):
carticorã minemil as atenos e colli. iucem secom bedent ar iomodũ
catenae unde & appellate dex INXS communes esse uiro tute
ad feninarum quiautris q: sexus dextresunti a milgib obaradeñ
ait ei culi agim ill a in ondis erepat quia ipsa quoque hoce ubi enditur¬
ubi snitu ambendo constringit. sedarmilla las bues es semanar¬

Expanded text:
Catella sunt catenule colli invicem se comprehendentes in modum catene, unde et appellate. Dextras communes esse virorum ac feminarum, quia utriusque dextre sunt. Armille autem autem circuli armilla non discrepat, quia ipsa quoque hoc, ubi ponitur, ambiendo constringit. Sed armilla latius exten
Abbreviated transcription (Latin):
s itiris q minima cingulũ Nã ac cincto ꝑ diminitionẽ eingula
nominatũ einetoaut̃ iuuenes in ex ercitatiorie aãpestri uerecimn¬
da uelabant. unde & campestns dicebatur: Balestr negeso
militare est. dictum proeoqđ exeosigna dependent addemonistrandãs
legionusmilitanis sumimã iđ sex miliũ sescentorũ ex quonumeren& aipii
con sisfunit : undede balteus dieitur ñ tantũ qdđ eugtur iel addom aqu¬

Expanded text:
et utrisque minima cingulum; nam a cinctu per diminutionem cingulum et utrisque minima cingulum; nam a cinctu per diminutionem cingulum nominatum. Cinctu autem iuvenes in exercitatione campestri verecunda velabant; unde et campestris dicebatur. Balteum cingulum militare est, dictum pro quod ex eo signa dependant ad demonstrandam legionis militaris summam, id est sex milium sescentorum, ex quo numero et ipsi consistunt. Unde et balteus dicitur non tantum quod cingitur, sed etiam a qu
Abbreviated transcription (Latin):
qupioot onuberũ cupiditatem ut mulier e ornatrs c̃ fesiuiari
apud partos perut in senec tite duos habuit anulos cau samis ene
quo pecunia euminens a creuiss&. Multi&iã romanorũ p sogr uitrte
anuliũ gestare indigito abstinuerunt : Iemine nuse amulis inti
q uos iurgini sponsus miserat. Ne que am plus qua binos anulos
aureos indigitis habere solebant. at nunc p̃auro nilto feminos
leue ẽ et que in mune membrum. INIT ENT CENIC TEA A nulo rum
surt ungulus. samostratius tinius. : Ungulu s ẽ. gemnaatn
uocatus ꝗhoc nomine ꝗ si c̃ ungula carni. Itagemia anuli auro
ademgitur. SAOTRXTTUS aureus quidem sedcapitulo ferreo
aloco attauocatur. Tinius purus est primum mbitinia fabricatus
berillos quia mibi flaecẽ nec nitentes ꝑ candida margiritas
quaero. necquos tinca. lima ꝑ poliuit. anellos neciaspios lapillos
De eui orlis. Cinctus ẽ lata. xona & minus leta seniema erdiꝰ

Expanded text:
qui propter mulierum cupiditatem ut mulier est ornatus.' Crassus, qui qui propter mulierum cupiditatem ut mulier est ornatus.' Crassus, qui apud Parthos periit, in senectute duos habuit anulos, causam praeferens quod pecunia ei inmensa crevisset. Multi etiam Romanorum pro gravitate anulum gestare in digito abstinuerunt. Feminae non usae anulis, nisi quos virgini sponsus miserat, neque amplius quam binos anulos aureos in digitis habere solebant. At nunc prae auro nullum feminis leve est atque inmune membrum. Inter genera anulorum sunt ungulus, Samothracius, Thynius. Ungulus est gemmatus, vocatusque hoc nomine quia, sicut ungula carni, ita gemma anuli auro adcingitur. Samothracius aureus quidem, sed capitulo ferreo; a loco ita vocatus. Thynius purus est, primum in Bithynia fabricatus, berillosque mihi, Flacce, nec nitentes nec percandida margarita quaero, nec quos Tunnica lima perpolivit anellos nec iaspios lapillos. De cingulis . Cinctus est lata zona, et minus lata semicinctium,
Abbreviated transcription (Latin):
O deuta prinus poin&heus fertur erculume strreum uncdoso
lapide digto ercundase qua consu&didine homues usi anulos
habere ceperunt. A XX LIAt per diminitionẽ dieti acir culis & anis
quisunrt. ercun bracia & eir cũ crura unde & signa coriũ perdiminutia
siollanã signa maiora sunt : sigilla uero q̃si mi nora signa. per
homines prunum gestare ceperint quasto a pollice digito. quodeo uea
macli adeor usq pestngit. qua notandã orianda quidaa quue
inissontus eres pntcauerunt Apuo toineriee anuli depublico
dabartur a ñ sinedis crimine giam dignitate p̃caipuii aepubgeo¬
mstidab antui e&eris solidi Anulũ aureũ ne ꝗseriuis neip li bert
ges tabec en publico sed anolo aureo liberiutebant liberti n iargeneteor
seruiferteo. lic& & multi honestissimi a nulo ferreo utebantur gente
Rpude naeresi ułtraunum anulũ ut in famȩ abitũ uiro. graccus. in meui
cou sidere y quertces sinstiã eius.en. cuius auetor giaẽ seq ui mon

Expanded text:
 . Primus Prometheus fertur circulum ferreum incluso lapide digito circumdasse; qua consuetudine homines usi anulos habere coeperunt. Anuli autem per diminutionem dicti a circulis et anis, qui sunt circum brachia et circum crura; unde et signa eorum per diminutionem sigilla: nam signa maiora sunt, sigilla vero quasi minora signa. Anulos homines primum gestare coeperunt quarto a pollice digito, quod eo vena quaedam ad cor usque pertingat, quam notandam ornandamque aliquo insigni veteres putaverunt. Apud Romanos anuli de publico dabantur, et non sine discrimine; nam dignitate praecipuis viris gemmati dabantur, ceteris solidi: anulum aureum neque servus neque libertinus gestabat in publico, sed anulo aureo liberi utebantur, libertini argenteo, servi ferreo; licet et multi honestissimi anulo ferreo utebantur. Apud veteres ultra unim anulum uti infame habitum viro. Gracchus in Mevium: 'Considerate, Quirites, sinistram eius; en cuius auctoritatem sequimini,
Abbreviated transcription (Latin):
prasinos uiridicolore quiatẽ pampinus densatur. it̃ roseos currire
mas tisacrauerunt a quo romani ex oriuntur & quia uexillã roma¬
norum co reo decorantur. siue qđ mars gaud& sangiune. albos rephiri
& serenis tempestatibus pras sinos florib & terrae. uen&os aquis
uelaeri quia ceruleo sunt colore. luteos iđ eroceos igni se solisur¬
pureos
r liacra uecunt a enarium dcimus quodhis plurimis colores habet se¬
prorit alienus e tie dobiloeus quem plurimis atunae ip̃s eccupauerunt
tocũ em illum dabolus & angelieius repleuerunt : ips gccup auerunt

Expanded text:
prasinos viridi colore, quia tunc pampinus densatur. Item russeos currere prasinos viridi colore, quia tunc pampinus densatur. Item russeos currere Marti sacraverunt, a quo Romani exoriuntur, et quia vexilla Romanorum cocco decorantur; sive quod Mars gaudet sanguine. Albos zephyris et serenis tempestatibus, prasinos floribus et terrae, venetos aquis vel aeri, quia caeruleo sunt colore, luteos, id est croceos, igni et soli, purpureos Iri sacraverunt, quam arcum dicimus, quod is plurimos colores habepropter alienus erit tibi locus quem plurimi Satanae spiritus occupaverunt: totum enim illum diabolus et angeli eius repleverunt. De theatro .
Abbreviated transcription (Latin):
terminus consum matur. quorum finis ẽ. er&a. idest iudicium
singulariter unus quis que cursumuitae huius peragit. atq transit.
alius. aliotempore sequens alium ꝓ unam tam̃ uiã mortalitatis usq
Pedecurrere quiapedibus curritur mortalitati obhoc a superiori parte
currunt ad inferiora. ił aboriente adoccidentem ꝗ mortales oriuntur
& occidunt nudicurrunt: quia & hominis in scło nullaereliquiae sunt.
tectospatio currunt ꝙ int̾uitam & mortẽ nihildistat. sed haec igitur
propt̃ ea fingunt ut uanitates suas & sacrilegi a excusare conentur.
&iam colores equorũ iunex erunt. ros eos enim soli. idest igni. albos aeri.
prasinos terrae uen&os mari. adsimilantes. item rebi estati currere
uoluerunt quodignei coloris sint. & cuncta tc̃ flauescant. albos
hiemi quod sit glacialis & frigoribus uniuersa cantes cant. ueri.

Expanded text:
terminus consummatur; quorum finis est creta, id est iudiciumterminus consummatur; quorum finis est creta, id est iudiciumsingulariter unusquisque cursum vitae huius peragit atque transit, alius alio tempore sequens alium, per unam tamen viam mortalitatis usque iunt propterea pede currere quia pedibus curritur mortalitati. Ob hoc a superiori parte currunt ad inferiora, id est ab oriente ad occidentem, quia mortales oriuntur et occidunt. Nudi currunt, quia et homini in saeculo nullae reliquiae sunt. Recto spatio currunt, quia inter vitam et mortem nihil distat. Sed haec igitur propterea fingunt ut vanitates suas et sacrilegia excusare conentur. etiam colores equorum iunxerunt, russeos enim soli, id est igni, albos aeri, prasinos terrae, venetos mari adsimilantes. Item russeos aestati currere voluerunt, quod ignei coloris sint, et cuncta tunc flavescant. Albos hiemi, quod sit glacialis, et frigoribus universa canescant. Veri
Abbreviated transcription (Latin):
undea eur tum quisicurrum quadrigarum uero cuinois. lplieiolim
pemone erart perp&uoq & quiomnibus eqiuis inces dur liciolin
prinus cres teres si cionius. tantum medios iugant eisq singulos
trigi. inferis seiugas ioui desultores lucifero & espero sacrauenit
quadriguem. ideo soli iungunt quia pro quattuor tempora annus
eut sumem e ole ẽ ontendit. sue qua & nocte a cie uidaur. girt
eñ anum equim nigrum. alterum cancidun. tg iegds dis. lunci
qualis pertres aaates homines adierapit i dest ꝓto nes tistis¬
iuuentitem. at que senectam. seiuigam maximus cursus currit ioui. propt̃ qđ
iideinum deorum suorum eumesse credunt. idoo aut̃ rotis quadrigas
ourreredicunt siuequia mundus istae circuli sui celeritate transcurrit
siue prop t̃ solem quia uolubili ambiturotat. sicut ait ennius. inde
eferentes hoc adcur sum septem stellarum quibus mundum regi
dicunt: siuea deur sum septem dierum p̃sentium quib proactis uttae

Expanded text:
et carrum quasi currum. Quadrigarum vero currus duplici olim temone erant perpetuoque et qui omnibus equis iniceretur iugo. Primus Clisthenes Sicyonius tantum medios iugavit, eisque singulos trigas inferis, seiugas Iovi, desultores Lucifero et Hespero sacraverunt. Quadrigam ideo soli iungunt quia per quattuor tempora annus u cum sole contendit, sive quia et nocte et die videtur. Iungunt enim unum equum nigrum, alterum candidum. Trigas diis inferis, quia is per tres aetates homines ad se rapit: id est per infantiaiuventutem atque senectam. Seiuga maximus currus currit Iovi, propter quod maximum deorum suorum eum esse credunt. Ideo autem rotis quadrigas currere dicunt, sive quia mundus iste circuli sui celeritate transcurrit, sive propter solem, quia volubili ambitu rotat; sicut ait Ennius Ann. tia quadrigae currunt referentes hoc ad cursum septem stellarum, quibus mundum regi dicunt, sive ad cursum septem dierum praesentium, quibus peractis vitae
Abbreviated transcription (Latin):
Quia tela obiectarent. erat enim eorum uaria pugna & spectantibus
gratior quã reł. uel& es aut̃ nuncupatos siue a uocitatione siue acuite

Expanded text:
o citroque tela obiectarent. Erat enim eorum varia pugna et spectantibus o citroque tela obiectarent. Erat enim eorum varia pugna et spectantibus gratior quam reliqua: velites autem nuncupatos sive a volitatione, sive a civitate
Abbreviated transcription (Latin):
Aripatextim locrs ẽ spectaevL. Ubipugnant gla¬
diatores & indeludum gladiatoriũ dictum quod meo iuuenes susum
armorum diuersomotu condiscant & modoint̃ se aut gladiis aut
pugnis cestantes modo contrabestias incedentes. ubi non odio sed
p̃ mio in lectissubeunt ferale cestamen. Anfiteatrum dictum. quod
exebob tatis sit factum puã ampbiteatrũ otundi ẽ. teatrĩ uero ex medio
militaribus uius apostu orientis alter ab occidentis procedebant. inex
albbis eũ auneis galeis minorib & abilioribus armis scqratrodipet aeueo¬
ruittia prourtute sua iebant pugnam dmicantes quousq alper seut¬
nus mnorte peosilir&e ut haber& qui caderd easũ gloria qup metes qua
armatura pugnabat martis duellii causa.
beam quae aduersirii iaculum in pedir& ut ante quam ille ferira rae¬
mueste a uperar&. haec armatura sicrata erat iulcano ignis eni sẽpe
iosequettibi ideoque cumr&iario conponebatur quagnis araqquae
uludo homines. iiec to laqueo inpeditos c̃ecutos qua pstrare amictos

Expanded text:
trum locus est spectaculi ubi pugnant gladiatores. Et inde ludus gladiatorius dictus, quod in eo juvenes usum armorum diverso motu condiscant, et modo inter se aut gladiis aut pugnis certantes, modo contra bestias incedentes, ubi non odio, sed praemio illecti subeunt ferale certamen. 2. Amphitheatrum dictum, quod ex duobus theatris sit factum, nam amphitheatrum rotundum est, theatrum vero ex medio militaribus, unus a porta orientis, alter a porta occidentis, procedebant in albis equis cum aureis galeis minoribus et habilioribus armis, sicque atroci perseverantia pro virtute sua inibant pugnam, dimicantes quousque alter in alterius mortem prosiliret, ut haberet qui caderet casum, gloriam qui perimeret: qua armaturbeam, quae advers, iste superaret. Hec armatura sacrata erat Vulcano, ignis enim semper insequitur: ideoque cum retiario componebatur, quia ignis et aqua in ludo homines, i
Abbreviated transcription (Latin):
sint imitatores nã habeant suũ acictorẽ qui antequ̾ã mimum a gerent
fabulã ꝓnuntiarent. Nã fabulȩ ita conponebantur a po& is ut aptis sime
U arro dicit ab arcade. salio. quẽ eneas initaliam secum addigxit quique
primo docuit romanos adulescentes nobiles saltare :
quae priuata & propria iunctis cenȩ degestu & corporis fligeu nam
mollitiam libero & ueneri immolabant. illi persexum. illiperfluxum
dissoluti quae uero ibi uocibus & modis & organis. & liris transiguntur
apollines & musas & mineruas & mercurios patronos habent quod
spectaculum xp̃iane odere debes quorum odisti auctores.

Expanded text:
sint imitatores; nam habebant suum auctorem, qui antequam mimum agerent, sint imitatores; nam habebant suum auctorem, qui antequam mimum agerent, fabulam pronuntiarent. Nam fabulae ita conponebantur a poetis ut aptissimae ores autem nominatos Varro dicit ab Arcade Salio, quem Aeneas in Italiam secum adduxit, quique primo docuit Romanos adolescentes nobiles saltare. Qquae privata et propria sunt scenae, de gestu et corporis fluxu. Nam mollitiam Libero et Veneri inmolabant, illi per sexum, illi per luxum dissoluti: quae vero ibi vocibus et modis et organis et lyris transiguntur, Apollines et Musas et Minervas et Mercurios patronos habent. Quod spectaculum, Christiane, odere debes, quorum odisti auctores.
Abbreviated transcription (Latin):
Iibcatam. imocduĩ douius u strneta cũ pilpito. qui pul pitus oresta
uo cabatur ienb carta bant comici trauici at qisal pal pitus t ri cont
amimis ⁊elita aut seo a greea appellatione eoqeđ i pertẽ Eonoue
Citudinstruete ln dea apid hebeos tabernacusorins desic. bor asir¬
possos ait duonrese diputare ibieñ pocae comedbi sailttgo dote
adoestum̃ conscendebant hus quec anentibus alagestu sEte uste di.¬
mimi. a saltatores. ⁊ragoedisunt quiantiquagesta a:q fecinsor¬
sceleratorum regũ luctuoso carmine spec tante populo con cinebant
cantabant. atq stupra uirginũ & amores mer& riciũ in suis fabulis ex primebaÑ.
Scenici qui iorganis & liris & ci¬
tharis p̃canebant & dicti temelici quodolim morcistra stantes cantabant
monstrabant. dietiaut̃ istriones siue quod abistria. id genus sit a dductũ siue
qđ perplexas. historis fabulas exprimerent quas historiones.
ddoig dicni qrecaxppel Ixtiore. Qđ rerum humanarũ

Expanded text:
in modum domus instructa cum pulpito, qui pulpitus orchestra vocabatur; ubi cantabant comici, tragici, atque saltabant histriones et mimi. Dicta autem scena Graeca appellatione, eo quod in speciem domus erat instructa. Unde et apud Hebraeos tabernaculorum dedicatio a simposset, aut duo inter se disputare. Ibi enim poetae comoedi et tragoedi ad certamen conscendebant, hisque canentibus alii gestus eddis. 1. Tragoedi sunt qui antiqua gesta atque facinorsceleratorum regum luctuoso carmine, spectante populo, concinebant.cantabant, atque stupra virginum et amores meretricum in suis fabulis exprimebant. Cscenici qui in organis et lyris et citharis praecanebant. Et dicti thymelici quod olim in orchestra stantes cantabant monstrabant. Dicti autem histriones sive quod ab Histria id genus sit adductum, sive quod perplexas historiis fabulas exprimerent, quasi historiones.cti Graeca appellatione quod rerum humanarum
Abbreviated transcription (Latin):
eu ati medioenttatis humanae conmonerentur : Duobus aut̃ generibus
del & ur ex er citius aut interntione. aut dispersione. salustius
& dissice corporaponto. Ex polia hostium preda manubiae. exuuae
partes: preda a predando uocata. manubiae eo quod manibus d&ra¬
huntur. haec & ex uiuae ab exuendo dictae quia exuuntur.
haet & partes a paridi uisione propt̃ sonarũ qualitate & laborum
usta decisione ex polia aut̃ apalleis qs̃ ex pallia uictis enim d&ra¬

Expanded text:
evecti mediocritatis humanae commonerentur. Duobus autem generibus evecti mediocritatis humanae commonerentur. Duobus autem generibus deletur exercitus; aut internicione, aut dispersione. Sallustiust age diversos et dissice corpora ponto. Spolia hostium: praeda, manubiae, exuviae, partes. Praeda a praedando vocata. Manubiae, eo quod manibus detrahuntur. Haec et exuviae ab exuendo dictae, quia exuuntur. Haec et partes a pari divisione pro personarum qualitate, et laborum iusta decisione. Spolia autem a palleis, quasi expallia; victis enim detra
Abbreviated transcription (Latin):
erat secundo senaustum tertio populum: Erat aut̃ roma¬
norum mos ut triumphantes quadrigis ueherentur exillo
qđ soliti sint priores duces. hoc abitu bella inire quieum que aut̃
in conflictu uicis sent. palma aurea coronabantur quia palma
stimolos hab&. quiuero sine conflicto fugientem prostrass&.¬
laurea. eo quod haec arbor sinespinis est. Nam que & purpureã
& palmata togam triumphantes induebantur & scipionem
cum sceptro in manu gerebant adimitationem uicto riae scipions
lic& & scipio baculum sit quo innituntur. unde & ille primus
cornelius scipio appellatus est quia inforo pat̾ eius cecus
innexus eo ambulabat. superscipi sci onem aut̃ a quila supersedebat
ob indicium q peructoriã qũ adsupernam magnitudinem accederent.
Indeie colore rufoper limebantur quasirmitarentur dium ignis esfigiena
qđ uero a carnifice contingebantur idesse indicium ut adtantũ fastigiũ

Expanded text:
erat, secundo senatum, tertio populum. Erat autem Romaerat, secundo senatum, tertio populum. Erat autem Romanorum mos ut triumphantes quadrigis veherentur, ex illo quod soliti sint priores duces hoc habitu bella inire. Quicumque autem in conflictu vicisset, palma aurea coronabatur, quia palma stimulos habet; qui vero sine conflictu fugientem prostrasslaurea; eo quod hec arbor sine spinis est. Namque et purpurea et palmata toga triumphantes induebantur et Scum sceptro in manu gerebant ad imitationem victoriae Scipionis; licet et scipio baculum sit quo homines innituntur. Unde et ille primus Cornelius Scipio appellatus est, quia in foro pater eius caecus innixus eo ambulabat. Super scipionem autem aquila supersedebat, ob indicium quod per victoriam quasi ad supernam magnitudinem accederent. Inde et colore rufo perliniebantur, quasi imitarentur divini ignis effigiem. Quod vero a carnifice contingebantur, id esse indicium ut ad tantum fastigium
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ iucunda uictoria quae perinm̃sa d&rimenta contingit. & hoc ẽ
qđ laudat sallustius duces uictoriam incruento exercitũ depostasse
publice ostentari p̃ ced& aut̃ uictoria pompam. ideo qđ ituris ad ha
certam̃ primũ ẽ uictoriae uocatum: Tropeum dictũ apotestropes
idest ac̃uersione hostis & fuga. nam ab eo qđ hostem quis fugass&
merebatur tropeum. qui occidiss& triumphum. quidictus est
a potes triambes idest abexultatione plenae enĩ uictoriae
triumfus deb&ur semiplẽ nae tropeum ꝗ nondum plenam est
uictoriam consecutus. Nonenĩ obtinuit sed fu gauit exercitum
haec tamen nomina scriptores confundunt. Tran quillus autem¬
trium phum latine dicit potius appellatum qđ is quitriũ phans
urbem ingre der&ur tripertito iudicio hono rag&ur: Nam primo
d& riumpho duci con cedendo exercitum. iudicare solitum

Expanded text:
autem iucunda victoria quae per inmensa detrimenta contingit: et hoc est, autem iucunda victoria quae per inmensa detrimenta contingit: et hoc est, quod laudat SallustiusHist. 3, 29 duces victoriam incruento exercitu deportasse. publice ostentari. Praecedit autem victoria pompam, ideo quod ituris ad hoc certamen primum est victoriae votum. Tropeum dictum ἀπὸ τῆς τροπῆς, id est a conversione hostis et fuga. Nam ab eo quod hostem quis fugasset merebatur tropeum; qui occidisset, triumphum, qui dictus est ἀπὸ τῆς θριάμβης, id est ab exultatione. Plenae enim victoriae triumphus debetur; semiplenae tropeum, quia nondum plenam est victoriam consecutus: non enim optinuit, sed fugavit exercitum. Haec tamen nomina scriptores confundunt. Tranquillustriumphum Latine dicit potius appellatum, quod is, qui triumphans urbem ingrederetur, tripertito iudicio honoraretur: nam primum de triumpho duci concedendo exercitum iudicare solitum
Abbreviated transcription (Latin):
pessimum Proelia
dicuntur ab inp̃mendo hostis. hostem. unde & prela ligna quib
uua premitur: pugna uocata eoqđ initio usus fiuiss& inbello pugnis
contendere. uelquia primo bellũ pugnis incupiebant. unde & pugna
&iã duorum ẽ aliquando & sine ferro.: Quattuor aut̃ in bello aguntur
pugna. fuga. uictoria pax. Pacis uocabulũ uid&ur a pactosũtum
posterius aut̃ pax accipitur. foedus primum initur.. Foedus ẽ pax
quaefit int̾ dimi cantes uel a fide uel afitialibus. idest sacerdotib
dictũ peripsos enĩ fiebant federa sicut perscł res bella. alii federa
dicta putant aporca fedae & crudelit̃ occisa cuius mors obtabatur
partes inditiae & dictae indutiae qũ indiesotia DeTNUo plis
Imneregnũ saeculi huius bellis quaeritur uictoriis propagatur.
Uictoria dicta quodui idẽ uirtute adipi scatur. hoc ẽ enim
ius gentium ium iu expellere. Nã turpis ẽ dolo quaesita uicturia
cesta aut̃ uictoria ẽ ueloccisio hostis uel expoliatio uel utrumq non ẽ

Expanded text:
pessimum. Prelia pessimum. Prelia dicuntur ab inpremendo, hostis hostem. Unde et prela ligna quibus uva premitur. Pugna vocata eo quod initio usus fuisset in bello pugnis contendere, vel quia primo bellum pugnis incipiebant. Unde et pugna etiam duorum est aliquando et sine ferro. Quattuor autem in bello aguntur: pugna, fuga, victoria, pax. Pacis vocabulum videtur a pacto sumptum. Posterius autem pax accipitur, foedus primum initur. Foedus est pax quae fit inter dimicantes, vel a fide, vel a fetialibus, id est sacerdotibus, dictum. Per ipsos enim fiebant foedera, sicut per saeculares bella. Alii foedera dicta putant a porca foede et crudeliter occisa, cuius mors optabatur partes indutiae: Omne regnum saeculi huius bellis quaeritur, victoriis propagatur. Victoria dicta quod vi, id est virtute, adipiscatur. Hoc est enim ius gentium, vim vi expellere. Nam turpis est dolo quaesita victoria. Certa autem victoria est vel occisio hostis, vel exspoliatio, vel utrumque. Non est
Abbreviated transcription (Latin):
dissensionem animorum seditionem uocari. quã greci diastasin uocant.
tumultus ñ sit. Tumultus aut̃ esse sinebello ñ potest. quidest enĩ aliud
tumultus nisiperturbatio tanta ut maior timor oriatur. unde&iã
dictus tumultus q̃si timor multus. Grauius aut̃ eẽ tumultũ quam
bellum: Nam in bello uacationes ualent intumultu non ualent.
Diffest aut̃ bellum.pugna & prelium. Nam bellũ uniuersum dicitur
ut punirum. huius partes sunt pugnae ut cannensis. termensis. rursũ
inunapugna multa sunt proelia. aliud enĩ in cornibus aliud inmedia.
aliud mextrema aciegeritur bellum igitur est totum. pugna unius
diei. proelium pars pugnae est. Bellum antea duellum uocatum
eo qđ duaesint partes dimicantium. uel quod alterum faciat uictorẽ
alterum uictum. postea mutata & d& racta littera dictũ bellum
alii peranti frasin putant dictum eoquodsit orridum. unde illud

Expanded text:
dissensionem animorum seditionem vocari, quam Graeci διάστασιν vocant. dissensionem animorum seditionem vocari, quam Graeci διάστασιν vocant. tumultus non sit. Tumultus autem esse sine bello non potest. Quid est enim aliud tumultus nisi perturbatio tanta ut maior timor oriatur?' Unde etiam dictus tumultus, quasi timor multus. 'Gravius autem esse tumultum quam bellum; nam in bello vacationes valent, in tumultu non valent.' Differt autem bellum, pugna et proelium. Nam bellum universum dicitur, ut Punicum. Huius partes sunt pugnae, ut Cannensis, Thermensis. Rursus in una pugna multa sunt proelia. Aliud enim in cornibus, aliud in media, aliud in extrema acie geritur. Bellum igitur est totum, pugna unius diei, proelium pars pugnae est. Bellum antea duellum vocatum eo quod duae sint partes dimicantium, vel quod alterum faciat victorem, alterum victum. Postea mutata et detracta littera dictum est bellum. Alii per antiphrasin putant dictum eo quod sit horridum; unde illud
Abbreviated transcription (Latin):
Ciuile bellumẽ int̾ ciues ortaseditio & concitat tumultus. sicut int̃
sillam & marium quibellum ciuilemn uicem inunagente gessert
Plus quã ciuile bellumẽ ubin solum ciues certant sed & cognato
quale actumẽ int̾ cesarem & ponpeium quandogener & socer
inuicem dimi cauerunt. si quidẽ in hac pugna frat᷑ cum fratre dimicaũ
quia dieuntur int̾na. & ex terna seruilia socialia pyratica
pam puratica bellasunt sparsa latronum permaria mio paro nibus leuibus
& fugacibus ñ solũ nauib conmeatus sed&iam insulas proum cias quȩ uastantib:
quos primũ genus ponpeius post multam uastationẽ quã t̃ ra mariq chu egerat.
celeritate conpressis ac superauit. Sicut aut̃ bellum uocatur quod contra
hostes agitur itatumultus quod ciuili seditione concitatur. Nam seditio
ẽ dissensio ciuium. dicta quod seorsum alii ad alios eant. alii extimant

Expanded text:
Civile bellum est inter cives orta seditio et concitati tumultus, sicut inter Civile bellum est inter cives orta seditio et concitati tumultus, sicut inter Syllam et Marium, qui bellum civile invicem in una gente gesserunt. Plus quam civile bellum est ubi non solum cives certant, sed et cognati; quale actum est inter Caesarem et Pompeium, quando gener et socer invicem dimicaverunt. Siquidem in hac pugna frater cum fratre dimicavitque dicuntur interna, externa, servilia, socialia, piratica. Nam piratica bella sunt sparsa latronum per maria mioparonibus levibus et fugacibus, non solum navibus commeatus, sed etiam insulas provinciasque vastantibus. Quos primum Gnaeus Pompeius post multam vastationem, quam terra marique diu egerant, mira celeritate conpressit ac superavit. Sicut autem bellum vocatur quod contra hostes agitur, ita tumultus quod civili seditione concitatur. Nam seditio est dissensio civium, dicta quod seorsum alii ad alios eant. Alii aestimant
Abbreviated transcription (Latin):
Primus bella intulit ninus asfyriorũ rex ipse enim finibus suis neq¬
quã contentus. humanae soci& atis foedus in rumpens. ex er eitus
ducere aliena uastare. liberos populos aut trucidare. aut subicere
coepit. uniuer samq asiam usque adlibiã fines noua seruitutẽ ꝑ domi
hinc &iã studuit orbis inmutuo sanguine alter na erassa recedea
Quat tuor aut̃ st̃ genera bellorũ idestiustũ miustum. ciuile & plus qũ
cuule. Iustũ bellum ẽ qđ ex praedicto geritur derebus rep&itii
aut̃ pro puls andorũ hostium causa: Inustũ bellũ ẽ qđ defurore
non delegitima ratione initur. de quo in republica cicero dicit
iniusta bellast̃ quae sunt sine causa suscepta Nam ex traulcis cendi
aute pro pulsandorum hostũ causa bellum gerii ustum nullum potest¬
& hocidem tullius pariuis interiectis subdidit: Nullum bellum iustũ
hab&ur nisi denuntiatum. nisi dictum nisiderep&itis rebus

Expanded text:
Primus bella instituit Ninus rex Assyriorum. Ipse enim finibus suis nequaquam contentus, humanae societatis foedus irrumpens, exercitus ducere, aliena vastare, liberos populos aut trucidare, aut subjicere coepit, universamque Asiam usque ad Libyae fines nova servitute perdomuit. Hinc jam studuit orbis in mutuo sanguine alterna grassari caede. Quatuor autem sunt genera bellorum: id est, justum, injustum, civile, et plusquam civile. Justum bellum est, quod ex praedicto geritur de rebus repetitis, aut propulsandorum hostium causa. Iniustum bellum est quod de furore, non de legitima ratione initur. De quo in Republica Cicero dicit 3, 35: 'Illa iniusta bella sunt quae sunt sine causa suscepta. Nam extra ulciscendi aut propulsandorum hostium causa bellum geri iustum nullum potest.' Et hoc idem Tullius parvis interiectis subdidit: 'Nullum bellum iustum habetur nisi denuntiatum, nisi dictum, nisi de repetitis rebus.'
Abbreviated transcription (Latin):
amer curio distributos historiae docent: sed & neptunos equestris lude¬
ẽ quem greci ippon appellant. sed & martis & ioui inludis equisunt
consecrati. & ipsi quadrigis praesunt. Circenses aut̃ ludii deo dicti
uela circum eundo uel quodibi nunc m&ȩsunt olimgladu ponebantu
quos quadrige circumibant. & inde dicti circensis abensibus circa
quos currebant. si quidem & in litore circa ripas fluminum cursu¬
sagitantes gladios in ordine in ripȩlitore ponebant &c erat artis equum
circapico latorquere inde & circenses dictiputantur quasi circum ensis

Expanded text:
orus docet; sed et Neptunus equestris est, quem Graeci Hippion appellant; sed et Marti et Jovi in ludis equi sunt consecrati, et ipsi quadrigis praesunt. 3. Circenses autem ludi ideo dicti, vel a circumeundo, vel quod ubi nunc metae sunt; olim gladii ponebantur, quos quadrigae circuibant, et indeidem in littore circa ripas fluminum currus agitantes, gladios in ordine in ripae littore ponebant, et erat artis equum circa pericula torquere. Inde et circenses dicti putantur, quasi circum enses
Abbreviated transcription (Latin):
non ẽ aut̃ udex sinonẽ in eo iustitia. Accusator uocatur quodsi adcausator
quia ad causam uocat eum quemapellat: Reus are quap&itur nuncupatur
quiaquam uis sceleris conscius nonsit. Reus tam̃ dicitur quam diuini iudi¬
cio prorealiqua p&itur : Testes antiquitus suprestites dicebantur eo quod
supstatum cause proferebantur. Nunc parte ablata nominis testes uocar
testes aut̃ consideratur. conditione natura &uita. conditione siliber
non seruus. Nam sepes erucis m&u dominantis testimonium sub primit
ueritates.: Natura siuir nonfemina. Namuarium & mutabiles est
ꝓfemina. uita sinnocens & integer actu. Nam siuitabona defuerit.
fide carebit. Nonenĩ potest iustina eum scelerato haberesocia&atem.
Duo acit̃ sunt genera testium aut dicendo id quod uiderunt. aut proferen
id quod audierunt.: Duobus aut̃ modis testes delinquunt. cumaut̃

Expanded text:
Non est autem judex, si non est in eo justitia. 7. Accusator vocatus, quasi adcausator, Non est autem judex, si non est in eo justitia. 7. Accusator vocatus, quasi adcausator, quia ad causam vocat eum quem appellat. Reus a re quam petitur nuncupatus, quia quamvis sceleris conscius non sit, reus tamen dicitur, quandiu in judicio pro re aliqua petitur. 8. Testes antiquitus superstites dicebantur, eo quod super statum causae proferebantur. Nunc, parte ablata nominis, testes vocantur. 9. Testis autem consideratur: conditione, natura et vita. Conditione, si liber, non servus. Nam saepe servus metu dominantis testimonium supprimit veritatis. Natura, si vir, non femina. Nam varium et mutabile semper femina. Vita, si innocens, et integer actu. Nam si vita bona defuerit, fide carebit. Non enim potest justitia cum scelerato habere societatem. 391 10. Duo sunt autem genera testium: aut dicendo id quod viderunt, aut proferendo id quod audierunt. Duobus autem modis testes delinquunt, cum aut
Abbreviated transcription (Latin):
uel quia sitores uocamus.: Negotium multa significat. modo actum
rei alicuius cui contrarium ẽ otium. modo actionem cause quod est
iurgium litis. & dictum negotium quasi nec otiũ idest sineotio. negotiũ
aut̃ in causis. Negotiatio in conmerciis dicitus. ubialiquid datur
it maiora lucrentur: Turgium dictum quasiuris garrium eoquod hu
qui causam dicunt iuredis ceptent. lisa contentione limitis prius
nomen sumpsit dequauir gilius limes erat positus litem. ut discerner&¬
agri : ̃. causa aut argumento. aut probatione constat. argum̃tũ
num quam testibus numquam tabulis dat probationem sed sola inuestigatione
inuenerit ueritatem. unde & dictum argumentum. id est argumentum inuenti
probatioaut̃ testibus & fide cabularum constat: Inomnemaut̃ iudicium sex
personae quaeruntur . iudex accusator. reus. & tres testes. iudex dictus quasi
ius dicens populo siue quod iure discept&. iureaut̃ dis putare ẽ eius te uidic are

Expanded text:
vel quaesitores vocamus. Negotium multa significat: modo actum vel quaesitores vocamus. Negotium multa significat: modo actum rei alicuius, cui contrarium est otium; modo actionem causae, quod est iurgium litis. Et dictum negotium quasi nec otium, id est sine otio. Negotium autem in causis, negotiatio in commerciis dicitur, ubi aliquid datur ut maiora lucrentur. Iurgium dictum quasi iuris garrium, eo quod hi qui causam dicunt iure disceptent. Lis a contentione limitis prius nomen sumpsit. De quaagri. 5. Causa aut argumento, aut probatione constat. Argumentum nunquam testibus, nunquam tabulis dat probationem, sed sola investigatione invenit veritatem, unde et dictum argumentum, id est, argutum inventum. Probatio autem testibus et fide tabularum constat. 6. In omni autem judicio sex personae quaeruntur judex, accusator, reus, et tres testes. Judex dictus, quasi jus dicens populo, sive quod jure disceptet. Jure autem disceptare est juste judicare.
Abbreviated transcription (Latin):
Talea decoreo nam galeros coreum dicitur: Cassidam aut̃ atus cis
nominatã. illienĩ galeam cassim nominant credo a capite: A pex est
quodin summa galea emin& quofigitur crista quam greci conum uocaN
Nã conus ẽ curuatur aquae ingalea a promin& suproquam cristae suN
quilocus & prorostra uocatur abeo qđ ex bellopunico captis nauibus
cartaginensium rostra ablata sunt & in foro romano praefixa ut ess&
huius in signe uictoriae: Constat aut̃ forus causalege & iudice causa
uocata acasu quoeuenit est enĩ materia & origo negotu. Nec dum
dis cus sionis examine pate facta. quaedum prae ponitur causa est
dumdis cutitur iudicium ẽ. dum finitur iustitia. uocatumaut̃ iudiciũ
q̃si uris dictio. & iustitia q̃si iuris status. iudicium aut̃ prius inqui¬
sitio uocabatur. unde & actores iudiciorũ & praepositos questores

Expanded text:
e lammina est, galea de coreo. Nam galeros coreum dicitur. Cassidam autem a Tuscis e lammina est, galea de coreo. Nam galeros coreum dicitur. Cassidam autem a Tuscis nominatam: illi enim galeam cassim nominant, credo a capite. Apex est quod in summa galea eminet, quo figitur crista; quam Graeci κῶνον vocant. Nam conus est curvatura quae in galea prominet, super quam cristae sunQui locus et Prorostra vocatur ab eo quod ex bello Punico captis navibus Carthaginensium rostra ablata sunt, et in foro Romano praefixa, ut esset huius insigne victoriae. Constat autem forus causa, lege et iudice. Causa vocata a casu quo evenit. Est enim materia et origo negotii, necdum discussionis examine patefacta; quae dum praeponitur causa est, dum discutitur iudicium est, dum finitur, iustitia. Vocatum autem iudicium quasi iurisdictio, et iustitia quasi iuris status. Iudicium autem prius inquisitio vocabatur; unde et actores iudiciorum et praepositos quaestores