comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sunt corpora. Quẽad̾m nauali bello collocẽt᷑ ĩsi die
Dinstar autẽ terrestris prelii superuentꝰ fuĩt
ignorãtibus nauticis ut circa oportunas in su¬
larum angustias collocentur insidie. Qdq agitur
ut imperiti facilius deleantur si longo remigio fa¬
tigati sunt hostiu naute Si uento urgent᷑ adu̾so
Si pronu ẽ reuina Si nichil suspicantes dormiũt
inimici. Si statio quã tenẽt exitum nõ habet Si di¬
micandi optata euenit occasio fortune benefitiis
conferendu. Q si cautela hostiu euitatis insidiis.
publico ma̾te confligat. tũe libumaru instruende
aduersarii perrũpere tentauerĩt ip̃a ordinatione
circundati deprimant᷑ In cornibus autem precipu¬
um robur liburnarum collocatur et militum.
Quid faciẽdũ sit cũ aperto marte bellum
nauale cõmictitur.
Reterea utile est ut alto et libero mari tua sẽper
cdassis utatur. Inimicoru uero pellatur ad litꝰ

Expanded text:
sunt corpora. XLV QVEMADMODVM NAVALI BELLO COLLOCENTVR INSIDIAE sunt corpora. XLV QVEMADMODVM NAVALI BELLO COLLOCENTVR INSIDIAE Ad instar autem terrestris proelii superventus fiunt ignorantibus nauticis vel circa oportunas insularum angustias collocantur insidiae, idque agitur ut imparati facilius deleantur. Si longo remigio fatigati sunt hostium nautae, si vento urgentur adverso, si pro nostris est reuma, si nihil suspicantes dormiunt inimici, si statio quam tenent exitum non habet, si dimicandi optata evenit occasio, fortunae beneficiis conserendum. Quod si cautela est hostium evitans insidias, publico marte confligitur. Tunc liburnarum instruende adversarii perrumpere tentaverint, ipsa ordinatione circundati deprimantur. In cornibus autem precipuum robur et liburnarum collocatur et militum. XLVI QVID FIAT CVM APERTO MARTE BELLVM NAVALE COMMITTITVR Praeterea utile est ut alto et libero mari tua semper classis utatur, inimicorum vero pellatur ad litus,
Abbreviated transcription (Latin):
arpagones aliaq naualia genera teloru Sagictis
missilibus fundis fustibalis plumbatis / onagris ba¬
listis scorpionib iacula inuicem dirigunt᷑ ⁊ saxa ⁊¬
ꝙ ẽ grauius qui de uirtute presumũt admotis li¬
burnis uectisq pontibus in aduersatioꝵ transeũt
naues ibiq gladiis manu ad manũ ut dicitur co¬
minus dimicant. Un maiorib etiã liburnis ꝓpu¬
gnacula turresq constituũt ut tanꝙͣ d̾ muro
ita de excelsiorib tabulatis facilius uulnerent uel
perimant mimicos. Oleo incendiai̾o stuppe susfue¬
⁊ bictumine obuolute/ et ardentes sagicte ꝑ balistaᷤᷤ
in hosticarũ nauiu alueos infiguntur uncasq ce¬
ra et pice uł resina tabulas tot fementis igniu re¬
pente succendũt alii ferro interimunt᷑ ⁊ saxo alii
ardere cogunt᷑ in fluctib Qnter tanta mortiũ gnͣa
qui acerimus casus est assumenda piscib insepłta

Expanded text:
arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis missibilibus fundis fustibalis plumbatis onagris ballistis scorpionibus iacula invicem diriguntur et saxa est gravius, qui de virtute praesumunt admotis liburnis iniectisque pontibus in adversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum, ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium, repente succendunt. Alii ferro interimuntur et saxo, alii ardere coguntur in fluctibus; inter tanta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepulta
Abbreviated transcription (Latin):
gulrinatorib peritia /ĩ remigibus uirtus eligitur
¶Propterca quia naualis pugna tranquillo cõmictit᷑
mari liburnaꝵq moles/ nõ uentoru flatibis re¬
moru pulsu aduersanos pertutit rostriͦs corumq
rursuᷤ impetus uitat In quo opere lacerti remigu
et ars clauum regentis magistri uictoriã prestat.
De telis tormentisq naualibus.
Ulta quidẽ armoru genera preliu terrestre
desiderat sz nauale certamen nõ solũ plures
armorũ ueru etia machinas ⁊ tormenta flagi¬
tat tanꝙͣ in muris dimicetur et turribus. Quid
crudelius congessione nauali ubi ⁊aquis homineᷤᷤ
perimuntur et flãmis precipua ergo debet eẽ re¬
migiu cura ut catafractati uel loricati galeati q̃
ocreis muniti sint milites ¶e onere namq ar¬
morum nemo potest conqueri qui stans pugnaᷤᷤ
in nauib EScuta uero ualidiora propter icrus ⁊¬
lapidu et ampliora sumuntur propt̾ falces et

Expanded text:
gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari liburnarumque moles non ventorum flatibus sed remorum pulsu adversarios percutit rostris eorumque rursum impetus vitat, in quo opere lacerti remigum et ars clavum regentis magistri victoriam praestat. XLIIII DE TELIS TORMENTISQVE MVRALIBVS Multa quidem armorum genera proelium terrestre desiderat, sed navale certamen non solum plures armorum species verum etiam machinas et tormenta flagitat, tamquam in muris dimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi et aquis homines perimuntur et flammis? Praecipua ergo esse debet tegminum cura, ut catafracti vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sint milites; de onere namque armorum nemo potest conqueri qui stans pugnat in navibus. Scuta quoque validiora propter ictus lapidum et ampliora sumuntur. Praeter falces et
Abbreviated transcription (Latin):
lementu pelagi tercia pars mundi est. q̃
preter uentoru flatu suo quoq spiram¬
ine motuq uegetatur Nam certis horis die¬
bus panter ac noctibus extu quoda qud̾ re¬
uma uocant ultro citroq ꝑcurrit et more tõ¬
rentiu fluminu nũc exundat in terras nẽ
refluit in altitudinẽ suam Mec reciprocantis
meatus ambiguitas cursus nauiũ setunda ad¬
iuuat retardat aduersa. que dimicatio magͦ
est cautione uitanda Neque eniz auxilio remo¬
rum reumatis impetus uincitur cui interdum
cedit. et uentus quonia in aduersis regionibus
diuerso lune crescentis minuentisq statu cer¬
tis horis ista uariantur Ideo preliũ nauale ge¬
sturus consuetudinem pelagi uel loci ante cõgres¬
quibus nauigatur portusq cognoscere ut ĩ¬
festa pre eminentib uł latentib scopulis uadosa ac
sicta uitentur. Tantuz eniz est securitas maior ꝙͣ
tum mare altius fuerit. In nautis diligentia ĩ

Expanded text:
lementum pelagi tertia pars mundi est, quae lementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum nunc exundat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec reciprocantis meatus ambiguitas cursum navium secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitanda. Neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventus; et quoniam in diversis regionibus, diverso lunae crescentis minuentisque statu, certis horis ista variantur, ideo proelium navale gesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congresquibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in
Abbreviated transcription (Latin):
uulgi usus intelligit.
De pronosticis.
Ultis quoq signis et de tranquillo ꝓcelle
et de tempestatib tranquilla produnt᷑ que
uelut in speculo lune orbis obstendit Rubicũduᷤ
color uentos/ ceruleus indicat pluuias ex utroq
comixtus nubes ⁊ furentes procellas letus aclu¬
cidus serenitatem nauigiis repromictit q̃ue
gestat in uultu precipue si quarto ortu. neq ob¬
tusis cornib rutilia neq in fusco fuerit humoe̾
fuscata.Sol quoq exoriens. uł diem condens ĩ
uia sit impendente maculosus. Cer uero ⁊ ma¬
re ip̃m. nubiuq magnitudo uł speties soli¬
citos instruit nautas. Aliquanta ab auibus
aliquanta significant᷑ a piscibus que u̾giliuᷤ
in georgicis diuino pene cõprehendit ĩgenio
et uaro in libris naualibus diligenter excoluit
het gubernatores se scire profitentur. s eatenꝰ
quatenus eos imperitie usus instituit nõ alti¬
or doctima formauit.
De extuariis hoc ẽ d̾ reumate

Expanded text:
etiam vulgi usus intellegit. XLI etiam vulgi usus intellegit. XLI DE PROGNOSTICIS Multis quoque signis et de tranquillo procellae et de tempestatibus tranquilla produntur quae velut in speculo lunae orbis ostendit. Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias, ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis cornibus mutila neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens vel diem condens intvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta significantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gubernatores se scire profitentur, sed eatenus quatenus eos peritiae usus instituit, non altior doctrina formavit. XLII DE AESTVARIIS HOC EST DE REVMATE
Abbreviated transcription (Latin):
pertractãt᷑ nõ ꝙ negotiatoꝵ cesset industria s qr
maior adhibenda cautela est quando exertitus ⁊¬
nauigat cum liburnis ꝙͣ cu priuataꝵ mertiũ
feterea alioru ortus occasusq sydeni tem¬
pestates uehẽntissimas cõmonẽt in quibus
licet certi dies autoru attestatione signent᷑ tam̃
quia diuersis casibus aliquãta mutantur. ⁊ ꝙ
confitendu est celestes causas humana cõditio
ad plenu nosce prohibetur ideo nautice obser¬
uationis cura trphariam diuidunt Aut enim
cirta diez statutu aut ante uł postea tempestates
fieri compertũ est unde precedentes prochimaçon
çon greco uocabulo nũcupatur s omĩa enume¬
diligent̾ expresserit. Transitus quoq syderum
quos planetas uocant cum prescͥpto cursu diei ar¬
bitrio creatoris suscipiunt signa uł deserunt fre¬
quenter assolent serena turbare Enter lunioruz
autem dies tempestatibus plenus ⁊ nauigantib
maxime metuendus. non solu peritie ratio sed

Expanded text:
ptantur, non quo negotiatorum cesset industria sed quia maior adhibenda cautela est quando exercitus navigat cum liburnis quam cum privatarum mercium  SIGNA Praeterea aliorum ortus occasusque siderum tempestates vehementissimas commovent; in quibus licet certi dies auctorum attestatione signentur, tamen, quia diversis casibus aliquanta mutantur et, quod confitendum est, caelestes causas humana condicio ad plenum nosse prohibetur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, zon Graeco vocabulo nuncuparunt. Sed omnia enumediligenter expresserint. Transitus quoque siderum quos planetas vocant, cum praescripto cursu Dei arbitrio creatoris suscipiunt signa vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos non solum peritiae ratio sed
Abbreviated transcription (Latin):
post paululu accedente die noceat solis mutata
conuersio. Net uentus aduersus hora solita/ eo pu¬
gnante nascatur Ita ergo constituant᷑ ordines.
rioru impetant faciem Aties dicitur exercitus
instructus frons cuius adu̾sai̾u hoste spectat ħ
pugna publica si sapient̾ disponitur plurimu
iuuat. /Si imperite ꝙͣuis optimi bellatores sint
mala ordinatione franguntur Instructionis lex
se ad uictoriam poruenturos Tunc inimico¬
rum ignauia uł error ostendendus est uel si
ante a nobis superati sunt cõmenorent᷑. Di¬
cenda etia quib militum mentes in odiũ ad¬
uersarioru ira et indignatione moueantũ
¶Animis pene omniu hominu hoc naturalit̾
euenit ut trepident cum ad conflictũ hostiũ
uenerint. Eine dubiͦ aute infirmiores sũt
quoru mentes ip̃e confundit aspectus s hoc
remedio formido lenitur si ante ꝙͣ dimices
frequent̾ exertitu tuu locis tutiorib ordiẽs

Expanded text:
post paululum accedente die noceat solis mutata post paululum accedente die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superati sunt commemorandum. Dicenda etiam quibus militum mentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium hominum hoc naturaliter evenit, ut trepident cum ad conflictum hostium venerint. Sine dubio autem infirmiores sunt quorum mentes ipse confundit aspectus; sed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines,
Abbreviated transcription (Latin):
est possidere. ¶Elabpra ergo ut conserturus
manu primu auxiliu captes ex loco ꝗ tanto
utilior iudicatur ꝙͣto superier fuerit occupatus
In subiectis eni uchementius tela descendũt et
maiore impetu ebnitentes pars altior pellit
Qui aduerso nititur diuo duplex subit cũ loco
et hoste certamen/ S illa distantia est ꝙ si d̾ pe¬
ditibus tuis uictoria speras ꝯtra equites hosti¬
um loca aspera ⁊ mequalia montuosa debes eli¬
gere.¶Si uero de equitibus tuis ꝯtra adu̾saĩos
pedites uictoria queris sequi de lebis paulo equi¬
tiora loca s plana atq patentia. neq siluiꝰ neq
Rdinaturus atiem tria debet ante ꝓspicere
Solem puluerem uentũ Nam sol ante fatiẽ
enpit uisu Uentus ꝯtrarius tua inflecrit ⁊
deprimit hostiu adiuuat tela Pulius a fronte
congestus/ oculos imples et claudit hec memento
eo ꝙ cu aties ordinantur etia impeniti uitare so¬
lent. S duci prouido cauendu est in futuru/ ne

Expanded text:
est possidere. Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque VICTA Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne
Abbreviated transcription (Latin):
machinamenta retulimus ut siquando netes¬
sitas postulauerit sciatur que sint tam imma¬
Ciendum uero est. si pars exertitus uicerit
et pars fugerit minime desperanduz. cuz
in huiusmodi netessitate ducis constantia
totam sibi possit uendicare uictoria Inniͬa¬
bilibus hoc accidit bellis et superiores sunt ha¬
biti qui minime sperantur ¶am in simili con¬
ditione fortior creditur que aduersa nõ frangt̃
Prior ergo hostibus spolia capiat quod ip̃i dicunt
colligat campum prior clamore ac bucinis exul¬
tare iudratur.¶hec fidutia perterrebit mimicos
ita sius fidutiã geminabit quasi uictor ex omĩ
parte discesserit ¶Ꝙsi aliquo casu emnis inatie
funditur exertitus pernitiose cladis tam̃ repara¬
tionis multis fortuna non defuit ⁊ medicina q̃¬
renda est ¶ux ergo prouidus sub ea cautela pu

Expanded text:
machinamenta rettulimus, ut si quando necesmachinamenta rettulimus, ut si quando necessitas postulaverit sciatur quae sint tam immaRCITVS Sciendum vero est, si pars exercitus vicerit et pars fugerit, minime desperandum, cum in eiusmodi necessitate ducis constantia totam sibi possit vindicare victoriam. Innumerabilibus hoc accidit bellis, et pro superioribus sunt habiti qui minime desperarunt; nam in simili condicione fortior creditur quem adversa non frangunt. Prior ergo de caesis hostibus spolia capiat, quod ipsi dicunt, colligat campum, prior clamore ac bucinis exultare videatur. Hac fiducia ita perterrebit inimicos, ita suis fiduciam geminabit, quasi victor ex omni parte discesserit. Quod si aliquo casu omnis in acie fundatur exercitus, perniciosa clades; tamen reparationis multis fortuna non defuit, et medicina quaerenda est. Dux ergo providus sub ea cautela pu
Abbreviated transcription (Latin):
pila hoc est missilia in elephantes congerebant eos¬
q uulueribus elidebant llud additu est ut fundi¬
tores cu fustibulis ⁊ fundis rotundis lapidib desti¬
natis. Indes per quos regebant᷑ elephantes cũ ip̃is tuꝰ¬
ribus affligerent atque mactarent quo nichil tutiꝰ
muenitur Preterea uenientib belluis que si irru¬
pissent atiem spatiu milites dabant que cum in
agnien mediu peruenissent cutũfusis undiq ama¬
torum globis cum magnis absq lexione uulnerib
capiebant᷑ illese CCarobalistas aliquante maiores¬
hee eniz longius et uehementius spicula dirigunt¬
superpositas cumculis cũ binis equis aut mulis
post atiem ordinatis et cu subiactu teli accesse¬
rint bestie sagictis balisterioru transfigunt᷑.
latius tamen ꝯtra eos ⁊ firmius prefigitũ fer¬
rum ut in magnis corporib maiora sint uul¬
nera aduersu elephantes plura exempla et

Expanded text:
pila, hoc est missibilia, in elephantos congerebant eospila, hoc est missibilia, in elephantos congerebant eosque vulneribus elidebant. Illud additum est, ut funditores cum fustibalis et fundis rotundis lapidibus destinatis Indos per quos regebantur elephanti cum ipsis turribus affligerent atque mactarent, quo nihil tutius invenitur. Praeterea venientibus beluis, quasi inrupissent aciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circumfusis undique armatorum globis cum magistris absque vulneribus capiebantur inlaesae. Carroballistas aliquanto maiores—hae enim longius et vehementius spicula dirigunt—superpositas curriculis cum binis equis vel mulis post aciem convenit ordinari, et cum sub ictu teli accesserint bestiae sagittis ballistariis transfiguntur. Latius tamen contra eas et firmius praefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exempla et
Abbreviated transcription (Latin):
¶lam ⁊ Centurio in lucania gladio manuz qua
proside uocant unius absidit et bini catafracti
equi iungebantꝰ ad currũ. quib insidentib liba¬
nariis sarissas ho ͤ longissimos contos in elephã¬
tes dirigebant Nam muniti ferro nec sagicta¬
riis quos uehebant bellue delebantur ⁊ earum
impetum equorum celeritate uitabant. ¶Alii ꝯͣ
elephantes/. cata fractos milites ĩmiserũt ita ut ĩ
brachiis coru ⁊ in cassidib uel humeris aculei in¬
gentes ponerentꝰ e ferro ne manu sua elephans
bellatore contͣ se uenientez posset apprehenderes p̃¬
cipue tamen uelites antiqui aduersus elephantes
ordinauerũt uelites autez erant iuuenes leui ar¬
matura ⁊ corpore leui. qui ex equis optimis missiliꝰ
dingebant ¶hii equis preter currentib ad latiores
lanceas/ uł maiora spicula belluas occidebant Sed
crescente audatia postea colletti plures milites parit̾

Expanded text:
Nam et centurio in Lucania gladio manum, quam Nam et centurio in Lucania gladio manum, quam promuscidem vocant, unius abscidit, et bini catafracti equi iungebantur ad currum, quibus insidentes clibanarii sarisas, hoc est longissimos contos, in elephantos dirigebant; nam muniti ferro nec a sagiriis quos vehebant bellve ledebantur et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantes brachiis eorum et in cassidibus vel umeris aculei ingentes ponerentur e ferro, ne manu sua elephas bellatorem contra se venientem posset apprendere. Praecipue tamen velites antiqui adversum elephantos ordinaverunt. Velites autem erant iuvenes levi armatura, corpore alacri, qui ex equis optime missibilia dirigebant. Hi equis praetercurrentibus ad latiores lanceas vel maiora spicula beluas occidebant. Sed crescente audacia postea collecti plures milites pariter
Abbreviated transcription (Latin):
Mitridates habuerunt que ut primo ma¬
gnum intulere terrore. ita postmnodum ⁊¬
fuere densui. Nam difficile currus falcatuᷤ pla¬
nu semper inuenit campu et leui impedinĩto
retinetur. unoq afflicto atq uulmerato equo de¬
cipitur s maxime a Romanoru militu arte
penerũt Ubi ad pugna uentu est repente toto
campo Romani tribulos abieterũt in quos cũ¬
rentes quadrige cu incidissent delete sunt.
Tribulus autez est ex quatuor palis confixu
propugnaculu quod quoquo modo abieceris tͥ¬
bus radiis stat et recto quarto infextum est.
Elephantes in preliis magnitudine corporu
barbarico horrore forme ip̃ius nouitate hoĩes
equosq conturbant Hos contra Romanorũ exẽ¬
citum primus in lucania Rex Pirrus eduxit.
Postea Anibal in affrica ¶Rex Antiochus ĩoriente.
ugurta ĩ numidia copiosos habuerũt adu̾sꝰ
quos diu̾sa resistendi excogitata sunt genera.

Expanded text:
Mitridates habuerunt. Quae ut primo maMitridates habuerunt. Quae ut primo magnum intulere terrorem, ita postmodum fuere derisui. Nam difficile currus falcatus planum semper invenit campum et levi impedimento retinetur unoque afflicto aut vulnerato equo decipitur. Sed maxime hac Romanorum militum arte perierunt: ubi ad pugnam ventum est, repente toto campo Romani tribulos abiecerunt, in quos currentes quadrigae cum incidissent deletae sunt. Tribulus autem est ex quattuor palis confixum propugnaculum quod quoquo modo abieceris tribus radiis stat et erecto quarto infestum est. Elephanti in proeliis magnitudine corporum, barritus horrore, formae ipsius novitate homines equosque conturbant. Hos contra Romanum exercitum primus in Lucania rex Pyrrus eduxit; postea Hannibal in Africa, rex Antiochus in Oriente, Iugurtha in Numidia copiosos habuerunt. Adversus quos diversa resistendi excogitata sunt genera.
Abbreviated transcription (Latin):
transire conturbat. De resistendo camelis
Cataftactis et equitibus.
Amelos aliquante nationes apud ueteres in
atie produxerunt et urciliani intra affricam
uel certe rimanites hodie producunt. Sed hoc¬
genus animaliu arenis tollerandu est et siti ap¬
tum confusas / etiam ĩ puluerem uento uias abs¬
q terrore duigere memorantur. CCeteru preter
nouitate si ab insolitis uideatur inefficax est in
bello. CCatafracti equites propter munimina que
gerunt a uuluerib tuti sunt S propt̾ impedim̃tũ
et pondus armoru ipõs capi facile est Aliiq hiis
frequenter obnoxia tam ꝯtra dispersos pedites ꝙͣ ꝯͣ
equites in certamine meliores sunt tamen aut añ
legiones positi. aut cũ legionariis mixti quando co¬
minus hot ẽ manu ad manũ pugnãt aties hostiu
sepe rumpit. Quomodo quadrigis falcatis et
elephantibus possit obsisti. in atie¬
Uadrigas falcatas in bello rex Anthiocus et

Expanded text:
transire conturbat. XXIII DE CAMELIS transire conturbat. XXIII DE CAMELIS ET CATAFRACTIS EQVITIBVS Camelos aliquantae nationes apud veteres in acie produxerunt et Urcilliani intra Africam vel ceteri Mazices hodieque producunt; sed genus animalium harenis et tolerandae siti aptum confusas etiam in pulvere vento vias absque errore dirigere memoratur, ceterum praeter novitatem, si ab insolitis videatur, inefficax bello est. Catafracti equites, propter munimina quae gerunt a vulneribus tuti sed propter impedimentum et pondus armorum capi faciles et laqueis frequenter obnoxii, contra dispersos pedites quam contra equites in certamine meliores, tamen aut ante legiones positi aut cum legionariis mixti, quando comminus, hoc est manu ad manum, pugnatur, acies hostium  XXIIII QVOMODO QVADRIGIS FALCATIS VEL ELEPHANTIS IN ACIE POSSIT OBSISTI Quadrigas falcatas in bello rex Antiochus et
Abbreviated transcription (Latin):
si per siluas ituri sunt premictũt qui angusta ł
abrupta occupent loca ne ibidem patient᷑ ĩ sidias
et rursus post se precisis arboribus uias claudunt
quas concides uocant ut aduersariis facultatem
adimant persequendi. et pene utriq parti ĩ itinere
ad subsessas coĩs est occasio ¶Nam qui precedit opor¬
tuns uallibus uł siluosis montibus. quasi post se
relinquid insidias in quas cu inciderit inimicus
recurrit ip̃e et adiuuat suos. ¶Qui uero sequitur
aduerĩs semitis longe ante destinat expeditos
et precedendo aduersariu arcet ad transitu decep¬
tumq a fronte et a tergo concludit Cormiẽtib
noctu aduersariis. et qui precessit potest regredi ⁊
qui sequitur ꝙͣ tum uis intersit potest ꝑuenie̾ ad
fraude Un transfetatione fluuioru qui precedit
illam parte temptat opprimere que prima transi¬
uerit dum reliqui alueo separantur.¶Qui autem
sequitur festinato itinere illos qui non potuerunt

Expanded text:
si per silvas ituri sunt, praemittunt qui angusta vel si per silvas ituri sunt, praemittunt qui angusta vel abrupta occupent loca, ne ibidem patiantur insidias; et rursus post se praecisis arboribus vias claudunt, quas concaedes vocant, ut adversariis facultatem adimant persequendi. Et paene utrique parti in itinere ad subsessas communis occasio est. Nam qui praecedit oportunis vallibus vel silvosis montibus post se relinquit insidias, in quas cum inciderit inimicus, recurrit ipse et adiuvat suos; qui vero sequitur aversis semitis longe ante destinat expeditos et praecedentem adversarium arcet a transitu deceptumque a fronte et a tergo concludit. Dormientibus noctu adversariis et qui praecessit potest regredi et qui sequitur, quantumvis intersit, potest supervenire per fraudem. In transfretatione fluviorum qui praecedit illam partem temptat opprimere quae prima transierit dum reliqui alveo separantur; qui autem sequitur festinato itinere illos qui nondum potuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
nichil tale suspicantib suꝑuentus ad solet fieri
quod a nobis uitandũ est et hosti in eiusmodi
occasionibus pernities infererenda. Hor eni casu
oppressis. nec uirtus potest nec multitudo ꝓdẽe
Qui in hac publica uincitur pugna licet et ibi
ars plurimu prosit tamen ad defensionẽ sua
potest accusare fortunam. Qui uero suꝑuentũ
insidias et sussessas passus est culpaz suaz nõ põt
excusare q̃uia hec euitare potuit et per specła¬
tores ydoneos ante cognoscere. Cui recedit᷑ talis
fraus fieri consueuit CRecto itinere pauci equi¬
tes insequntur ualida manus occulte per alia
mictitur loca Cobi ad agnien inimicoru perue¬
niũt equites temptant leuit̾ atq discedũt ¶lli
credũt quicquid insidiatu fuerit preterisse ⁊ sine
cura soluuntur ad negligentiã. Eunc illa manuᷤᷤ
que setreto itinere destinata fuei̾t superueniens
opprimit ignorantes Multi cũ ab hoste discedt

Expanded text:
nihil tale suspicantibus, superventus adsolent fieri, nihil tale suspicantibus, superventus adsolent fieri, quod et nobis vitandum est et hosti in eiusmodi occasionibus pernicies inferenda. Hoc enim casu oppressis nec virtus potest nec multitudo prodesse. Qui in acie publica vincitur pugna, licet et ibi ars plurimum prosit, tamen ad defensionem suam potest accusare fortunam; qui vero superventum insidias subsessas passus est, culpam suam non potest excusare, quia haec evitare potuit et per speculatores idoneos ante cognoscere.Cum receditur, talis fraus fieri consuevit. Recto itinere pauci equites insequuntur, valida manus occulte per alia mittitur loca; ubi ad agmen inimicorum pervenerint equites, temptant leviter atque discedunt; ille credit quicquid insidiarum fuerat praeterisse et sine cura resolvitur ad neglegentiam; tunc illa manus quae secreto itinere destinata fuerat superveniens opprimit ignorantes. Multi, cum ab hoste discedunt,
Abbreviated transcription (Latin):
latim incipientes a primis singulas aties subduce¬
bant retroq reuocabant in gradu suo manẽtib
reliquis ques sensim post aties seq ad illos iunge¬
bant quos subduxerant primu aliquantis explo¬
ratis itinerib nocte cu exertitu recedebant ut ho¬
stes cu intellexissent nõ possent comprehendere
precedentes ¶Preterea leius armatura p̃mictebat᷑
ad colles. ad quos subito tute reuocaretur ex̾citus.
Et si hostes insequi uoluisset a leui armatua̾ que
ante occupanerat locum additis equitibus fun¬
debantur Michil eniz penculosius existimant
ꝙͣ si inconsulte insequentib ab hiis qui ĩsussessa fu¬
eiͣnt qui ante separaueñt obuietur ¶ Hoc tempu̾
est quo oportune collocentur insidie quia adue̾¬
sum fugientes maior audatia et minor cura est
Netessario autem amplior securtas grauius so¬
let habere discrimen Un paratis cibum capiẽ¬
tibus in itinere lapxis equos suos pascentib et

Expanded text:
latim incipientes a primis singulas acies subducelatim incipientes a primis singulas acies subducebant retroque revocabant, in gradu suo manentibus reliquis, quos sensim postea cessimque ad illos iungebant quos subduxerant primum. Aliquanti exploratis itineribus nocte cum exercitu recedebant, ut hostes die orta cum intellexissent non possent comprehendere praecedentes. Praeterea levis armatura praemittebatur ad colles ad quos subito totus revocaretur exercitus, et si hostes insequi voluissent, a levi armatura, quae ante occupaverat locum, additis equitibus fundebantur. Nihil enim periculosius existimant quam si inconsulte insequentibus ab his qui in subsessa fuerint vel qui ante se paraverint obvietur. Hoc tempus est quo oportune collocantur insidiae, quia adversus fugientes maior audacia et minor cura est. Necessario autem amplior securitas gravius solet habere discrimen. Imparatis, cibum capientibus, in itinere lassis, equos suos pascentibus ac
Abbreviated transcription (Latin):
si consiliũ pũgne displiceat.
Igestis omnibus que ratio militans ex pe¬
rimentis et arte seruabit unu supc̾est do¬
cere quẽ admodu recedatur ab hostibus.
Nam discipline bellice exemploru periti nusꝙͣ
maius periculu ĩminere testantur.Qui ante
congressu recedit ex atie et suis fidutia mi¬
nuit. ⁊ inimicis addit audatia. Ueru qr hoc
sepius necesse est euenire quib modis possit¬
tute fieri declarandu est ¶Primu ut tui ne¬
tuniore locu inuitetur hostis ac faciliuᷤᷤ su¬
peretur aut certe insequẽtib aduersariis se¬
cretiores collocent᷑ insidie Nam necesse est ut¬
ad fugam parati sint qui ducẽ suũ senserĩt¬
desperare Illud quoq uitandu est ne hostes
te recedere sentiant et statim irruant ¶Pre¬
terea pleriq ante pedites suos equites posuer̃t
ut discuirentes/. aduersanos uidere nõ sinerẽt
quẽadmodu pedites abscedebant Item particu¬

Expanded text:
SI CONSILIVM DISPLICET PVGNAE SI CONSILIVM DISPLICET PVGNAE Digestis omnibus quae ratio militaris experimentis et arte servavit, unum superest edocere, quemadmodum recedatur ab hostibus. Nam disciplinae bellicae et exemplorum periti nusquam maius periculum imminere testantur; qui enim ante congressum recedit ex acie, et suis fiduciam minuit et inimicis addit audaciam. Verum quia hoc saepius necesse est evenire, quibus modis tuto possit fieri declarandum est,primum ut tui netuniorem locum invitetur hostis ac facilius superetur aut certe insequentibus adversariis secretiores collocentur insidiae; nam ad fugam parati sunt qui ducem suum sentiudesperare.Illud quoque vitandum est, ne hostes te recedere sentiant et statim inruant. Propterea plerique ante pedites suos equites posuerunt, ut discurrentes adversarios videre non sinerent quemadmodum pedites abscedebant. Item particu
Abbreviated transcription (Latin):
lerique rei militaris ignari pleniorem uicto¬
riam credunt si aduersarios aut locoru an¬
gustiis. aut armatorum multitudine cĩcũ¬
dentur ut aditum non inueniant abscedendi 
clausis ex desperatione crescit audatia et cũ spei ui¬
chil est sumit arma formido li benter cupit con¬
mori qui sine dubio stit se esse moriturum deo¬
q S̾cipionis laudata sententia est qui dixit uia
hostibus qua refugiant minime claudamus Nam
cum abscedendi aditu patefacto mentes omniu ad
prebenda terga consenserint multi more petudu
trucidantur snec ꝯsequentiu ulluz periculu est
cum uicti quibus defendi potuerant arma cõue̾terit¬
hoc genere quanto maior fuerit tanto faciliuᷤᷤ
multitudo prosternitur neq eni ibi requirẽ¬
dus est numerus uhi animus semel territ᷑
non tam tela hostiu cupit declinare ꝙͣ uul¬
tum. ¶Ceteru clausi licet exigui numero et
infirmi uiribus. hoc ip̃o tamẽ sunt hostibuᷤ
pares/. quia desperantes sciunt aliud sibi licẽ

Expanded text:
lerique rei militaris ignari pleniorem victoriam credunt si adversarios aut locorum angustiis aut armatorum multitudine circumdederint ut aditum non inveniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum spei nihil est sumit arma formido. Libenter cupit commori qui sine dubio scit se esse moriturum. Ideoque Scipionis laudata sententia est, qui dixit viam hostibus qua fugerent muniendam. Nam cum abscedendi aditu patefacto mentes omnium ad praebenda terga consenserint, inulti more pecudum trucidantur, nec insequentium ullum periculum est, cum victi quibus defendi potuerant arma converterinHoc genere, quanto maior fuerit, tanto facilius multitudo prosternitur; neque enim ibi requirendus est numerus ubi animus semel territus non tam tela hostium cupit declinare quam vultum. Ceterum clausi, licet exigui numero et infirmi viribus, hoc ipso tamen sunt hostibus pares, quia desperantes sciunt aliud sibi licere
Abbreviated transcription (Latin):
illos magis fuisse quibus uictoria debebatur.
Regule bellerum Gẽnerales
Nomnibus preliis expeditõis conditio talis ẽ
ut quod tibi prodest aduersatio noceat quod
illu iuuat tibi semper offitiat Nunꝙͣ ergo
ad illius arbitriu aliquid facere uł dissimulare
delemus s id solu agere quod nobis utile ⁊¬
iudicamus.Contra te eni ẽẽ incipis si ĩmit¬
eris quod fecit ille pro se et rursus quicꝗd pro
tua parte tentaueris contra illu erit si uolue

Expanded text:
illos magis fuisse quibus victoria debebatur. XXVI illos magis fuisse quibus victoria debebatur. XXVI REGVLAE BELLORVM GENERALES In omnibus proeliis expeditionis condicio talis est ut quod tibi prodest adversario noceat, quod illum adiuvat tibi semper officiat. Numquam ergo ad illius arbitrium aliquid facere vel dissimulare debemus, sed id solum agere quod nobis utile iudicamus; contra te enim esse incipit si imiteris quod fecit ille pro se, et rursum quicquid pro tua parte temptaveris contra illum erit si volue
Abbreviated transcription (Latin):
blico debet marte confligere ut siquid pro uan¬
etate bellorum uł conditoĩs humane secus acci¬
derit absq graui detrimento liberet uictos Nã
si uicini colles fuerint. si post terga munitio si
ceteris abscedentibus fortissimi quique restiterit
se suoͦq seruabunt.Frequent̾ iam fusa aties
dispersos ac passim sequentes reparatis uiribus
interemit Qlam nunꝙͣ exultantib maiuᷤᷤ solet
euenire discrimen ꝙͣ cu ex subita ferocia ͭ formidi¬
nem cõmutant᷑ S quotũq euentu colligendi sũt
superstites bello erigendi adortatõib ꝯgruis et ar¬
moru restauratõe refouendi sunt Qunc noui
deletus uoua querũt noua querunt auxilia et
quod amplius prodest captatis occasionib in ip̃os
uictores per occultas insidias impetus fatiũt ac
sĩ audatia reparanda nec oportunitas desit cũ pro
felicitate superbius et incautius mentes efferãt᷑
humane Siquis hunc casum ultimu putat co¬
gitet euentus om̃iu prelioru intra mitia cõtra

Expanded text:
blico debet Marte confligere ut si quid pro varietate bellorum vel condicionis humanae secus acciderit absque gravi detrimento liberet victos. Nam si vicini colles fuerint, si post terga munitio, si ceteris abscedentibus fortissimi quique restiterint, se suosque servabunt. Frequenter iam fusa acies dispersos ac passim sequentes reparatis viribus interemit. Numquam exultantibus maius solet evenire discrimen quam cum ex subita ferocia in formidinem commutantur. Sed quocumque eventu colligendi sunt superstites bello, erigendi adhortationibus congruis et armorum instauratione refovendi. Tunc novi dilectus, nova quaeruntur auxilia, et, quod amplius prodest, captatis occasionibus in ipsos victores per occultas insidias impetus faciendus ac sic audacia reparanda. Nec oportunitas defit, cum pro felicitate superbius et incautius mentes efferantur humanae. Si quis hunc casum ultimum putat, cogitet eventus omnium proeliorum inter initia contra
Abbreviated transcription (Latin):
uulnera. Quid eni miles sagictarius ł pedes
sine catafracta ⁊ sine galea/. qui cũ artu scutu
tenere nõ potest fatiet. Quid ip̃i draconarii at¬
q signiferi qui sinistra manu astas gubernant
in prelio fatient. quoꝵ ⁊ capita nuda constant
et corpora S grauis pediti lorica uidetur ⁊ ga¬
lea fortasse raro meditanti raroq arma tractãti.
Ceterum cotidianus usus non laborat/ etia si
onerosa gestauerit. S illi qui laborem in por¬
tandis ueteribus munimẽtis armoru ferre nõ
possunt detectis corporib ⁊ uulnera sustinete
cogunt̾ ⁊ mertem. Et qued grauius ẽ aut
capi certe aut sugere. et rem publicam ꝑdere
Sic dum exertitia laboremq declinant cũ ma¬
ximo dedecore trucidant᷑ ut petudes Gnde ⁊¬
enim apud antiquos murus dicebat᷑ perextus
eyeititus nisi ꝙ pilate legiones preter scuta q̃
cata fractis galeis q fulgebant usq adheo ut sagi¬

Expanded text:
vulnera. Quid enim pedes sagittarius vulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catafracta, sine galea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid ipsi draconarii atque signiferi, qui sinistra manu hastas gubernant, in proelio facient, quorum et capita nuda constat et pectora? Sed gravis pediti lorica videtur et galea fortasse raro meditanti, fortasse raro arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, etiam si onerosa gestaverit. Sed illi qui laborem in portandis veteribus munimentis armorum ferre non possunt detectis corporibus et vulnera sustinere coguntur et mortes et, quod est gravius, aut capi aut certe fuga rem publicam prodere. Sic, dum exercitia laboremque declinant, cum maximo dedecore trucidantur ut pecudes. Vnde enim apud antiquos murus dicebatur pedestris exercitus nisi quod pilatae legiones praeter scuta etiam catafractis galeisque fulgebant, usque eo ut sagi
Abbreviated transcription (Latin):
struendi uł muniendi sint tyrones referre
temptemus. S in hac parte antiqua consue
tudo penitus deleta est. Nam licet exemplo Go¬
torum/ et alamanoru hunoꝵ q equitu arma
profecerint pediter constat eẽ nudatos Ab urbe
eniz condita usq ad tempus diui Gratiani. et
catafractis et galeis muniebatur pedextris exer¬
citus. Sed cu campestris exertitatio interuenien¬
te negligentia desidiaq cessaret / grauia uideri
arma ceperunt / que raro milites induebant.
Itaq ab Imperatore postulabant primo cata frac¬
tas. deinde cassides se debere refundere. Sicq
detectis corporibus pectoribusq et capitibus cõ¬
gressi contra gothos milites nñ multitudine
sagictariorum deleti sunt. Nec post tot clades
que usq ad tantaꝵ urbium excidia uenerunt
cuiquam cura fuit uel catafractas uel galeas
pedestribus redolere Ita fit ut non de pugna s
de fuga cogitent qui in atie nudi exponũtur ad

Expanded text:
struendi vel muniendi sint tirones referre struendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua penitus consuetudo deleta est; nam licet, exemplo Gothorum et Alanorum Hunnorumque, equitum arma profecerint, pedites constat esse nudatos. Ab urbe enim condita usque ad tempus divi Gratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exercitus. Sed cum campestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere. Sic detectis pectoribus et capitibus congressi contra Gothos milites nostri multitudine sagittariorum saepe deleti sunt; nec post tot clades, quae usque ad tantarum urbium excidia pervenerunt, cuiquam curae fuit vel catafractas vel galeas pedestribus reddere. Ita fit ut non de pugna sed de fuga cogitent qui in acie nudi exponuntur ad
Abbreviated transcription (Latin):
consuetudo proficeret deinde armati cogebant᷑ ascẽ¬
dere. tantaq cura erat ut non solu a dextris s eti¬
am a sinistris partib insilire. et desilire cõdiscerẽt
Euaginatos etiam gladios uel comtos tenentes
multu prelii siñe mora asscenderent qui tam stu¬
diose exercebantur in pace
Ad portandũ pond̾ exertẽdos eẽ tyrones.
Ondus quoq baiulare usq ad sexagĩta li¬
bras et iter facere gradu militari frequen¬
tissime cogendi sunt iuniores quibus in ar¬
duis expeditionib necessitas ĩminet annonam
pariter et arma portandi Mec hoc credatur ẽẽ
difficile si usus accesserit. Nichil eniz est quod
non assidua meditatio facilimu reddat quã
rem antiquos milites factitauisse uirgilio ip̃o
teste cognouimꝰ qui ait. Non setus ac patriis
sacer romanus in armis. In iusto sub fasce uiã
cum capit et hostem. Ante expectatu positis stat
Ocus exigit ut quo armoru genere uel in¬

Expanded text:
consuetudo proficeret, deinde armati cogebantur ascenconsuetudo proficeret, deinde armati cogebantur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a dextris sed etiam a sinistris partibus et insilire et desilire condiscerent, evaginatos etiam gladios vel contos tenentes.multu proelii sine mora ascenderent qui tam studiose exercebantur in pace. XVIIII AD PORTANDVM PONDVS EXERCENDOS TIRONES ondus quoque baiulare usque ad sexaginta libras et iter facere gradu militari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, qui ait iniusts acer Romanus in armis Iniusto sub fasce viam dum carpit et hostem Ante expectatum positis stat Locus exigit ut quo armorum genere vel in
Abbreviated transcription (Latin):
que senamilia militum habuerũt que quide
scienter hiis telis utebantur ⁊ fortiter martio¬
barbuli uocabantur/. Per hos longo tempore stre¬
nuissime constat omĩa bella ee confecta usque
adheo ut dioclitianus et Maximianus cum ad
Imperium peruenissent pro mento uirtutis hos
martiobarbulos iouianos atq hertulianos cen¬
suerint appellandos eosꝙ cuctis legionibus p̃¬
tulisse doceantur. Quos autez martiobarbulos
insertos in scutis portare consueuerãt quos si
oportune milites iacerent prope sagictanoꝵ scu¬
tati ĩmitari uidentur offitium. Nam hostes.
quosq consautiant prius ꝙͣ nõ modo manu ad
On tanntuz a tyronib s etiam a stipendiosis
militibus salitio equoru districte est semꝑ
exacta quem usum usq ad hanc etate licet
iam cu dissimulatione ꝑuenisse manifestu ẽ
Equi lignei in peme sub tecto in estate ponebantur
in campo. Supra hos iuniores primo inhermes dũ

Expanded text:
quae sena milia militum habuerunt quae quod quae sena milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Diocletianus et Maximianus, cum ad imperium pervenissent, pro merito virtutis hos Mattiobarbulos Iovianos atque Herculianos censuerint appellandos eosque cunctis legionibus praetulisse doceantur. Quinos autem mattiobarbulos insertos scutis portare consuerunt, quos si oportune milites iactent prope sagittariorum scutati imitari videntur officium. Nam hostes equosque consauciant priusquam non modo ad um autem a tironibus sed etiam ab stipendiosis militibus salitio equorum districte est semper exacta, quem usum usque ad hanc aetatem, licet iam cum dissimulatione, pervenisse manifestum est. Equi lignei hieme sub tecto, aestate ponebantur in campo; supra hos iuniores primo inermes, dum
Abbreviated transcription (Latin):
nit tyrones fundarum eni usum
primi ballearum insularu habitateres et
inuenisse et ita perite exertuisse dicuntꝰ
ut matres paruos filios nullũ cibu cõtinge̾
sinerent nisi aliquem palum ex funda destin¬
ato lapide pertussissent. Sepe enim aduersus
bellatores cassidibus catafractis loricisq mu¬
nitos teretes lapides funda uł fustibalo de¬
stinati sagictis sunt omnib grauiores. cu
membris integris letale tamen uulnus im̃¬
portent. et sine inuidia sanguinis hostis la
pidis ictu intereat. In om̃ibus aute preliis
funditores militasse nullus ignorat. Que
res ideo ab uniuersis tyronib frequenti ex¬
citio discenda est quia funda portare nlłus
labor est et interdum euenit ut lapidosis
locis cenflictus habeatur ut aut mons sit a¬
liquis defendendus aut collis/ et ab oppugnꝰ¬
tione castellorum siue ciuitatum lapidib fuu
barbulos uocant tradenda est iuniorib nã
in terra ilirico dudu due legiones fuerũt

Expanded text:
nit iuniores. Fundarum usum nit iuniores. Fundarum usum primi Balinvenisse et ita perite exercuisse dicuntur, ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent, nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Sepe enim adversum bellatores cassidibus, cataphractis, loricisque munitos, teretes lapides de funda vel fundibulo destinati, sagittis sunt omnibus graviores; cum membris integris, lethale tamen vulnus importent et sine via sanguipide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab oppugnatione castellorum sive civitatum lapidibus barbulos vocant, est tradenda iunioribus. Nam in Illyrico dudum duae legiones fuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
gneis sagictisq lusoriis cuta ip̃os exer¬
cenda est semꝑ ad palos. et doctores ad hãc
rem artifices eligendi et maior adhibenda
solertia ut. artum scienter teneant et for¬
titer impleant ut sinistra fixa sit et dextͣ
cum ratione ducatur ut ad illud quod feri¬
endum est oculus pariter animusq con¬
sentiat ut siue equo siue in terra rectum sa¬
gictare doceat Quam artem et disci opus
est diligenter et cotidiano usu exercitioq
seruari.¶Quantu aute utilitatis boni sagit¬
tarii in preliis habeant et Cato in libro de
disciplina militeri euidenter ostendit ⁊ cda¬
udius plurib iaculatoribus institutis atq
perdoctis hostem cui prius impar fuerat
superauit.Affricanus quidem scipio cum
aduersus nũmantinos qui exercitum po¬
omnibus centuriis sagictatios miscuisset.
Adiactãdo ᷤ lapide ᷤᷤ fũdiꝰ excẽdo eẽ tyrones.
Dlapides uero uel manibus uł furidiᷤᷤ
iaciendos exercere diligenter conue¬

Expanded text:
gneis sagittisque lusoriis illos ipsos exergneis sagittisque lusoriis illos ipsos exercenda est semper ad palos. Et doctores ad hanc rem artifices eligendi et maior adhibenda sollertia ut arcum scienter teneant, ut fortiter impleant, ut sinistra fixa sit, ut dextra cum ratione ducatur, ut ad illud quod feriendum est oculus pariter animusque consentiat, ut sive in equo sive in terra rectum sagittare doceantur. Quam artem et disci opus est diligenter et cotidiano usu exercitioque servari. Quantum autem utilitatis boni sagittarii in proeliis habeant et Cato in libris de disciplina militari evidenter ostendit et Claudius pluribus iaculatoribus institutis atque perdoctis hostem cui prius impar fuerat superavit. Africanus quidem Scipio, cum adversus Numantinos, qui exercitus poomnibus centuriis lectos sagittarios miscuisset. XVI AD IACTANDOS LAPIDES FVNDIS EXERCENDOS TIRONES Ad lapides vero vel manibus vel fundis iaciendos exerceri diligenter conve