comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad didit Itei cumde equo loquer&ur ait cauernas in genies. s aRma uitum s bene
ad didituirum Arma enim dicuntur cunctarum astium instrumenta utgerealiaq
arma Item colligere armaiub& & aliolo codicendum & q̃ sint duris a grestibus arma
Troia differentia in hoc iermone ÷ & in sensu & insyllabis nam cum prouintiã dicimꝰ
& principale ẽ nomen & breues ÷tro quando aũt non ÷ principale & diriuatio ÷¬
& longa ÷tro. ut troius a enras: GATΑ porsicus sermo ÷ & significat diuitias ẽ aut̃
generis feminini ut egata la&us agrestiquo exemplo appar& quoq: su ꝑ fluo
q̃ ri amultis quem ad modum potuerit aurum natare nescientibus gatas idiẽ opes
dico om̃e qđ possidemus. Tamualidam .s teuma t ab inferioribu s uicit hiemps
quod fit & a superioribus & amedio plerumq & adutrumq: respond& ũtro igena
inter pres diuum qui numina phebi quitripodas darii laurus quisidera sentis etce

Expanded text:
addidit. Item cum de equo loqueretur ait «cavernas ingentes». ARMA VIRVM bene addidit. Item cum de equo loqueretur ait «cavernas ingentes». ARMA VIRVM bene addidit ‘virum’. ‘Arma’ enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut «Cerealiaque arma», item «colligere arma iubet» et alio loco «dicendum et quae sint duris agrestibus arma». TROIA differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. Nam cum provinciam dicimus et principale est nomen, brevis est ‘Tro’. Quando autem non est principale et derivatio est, longa est ‘Tro.’, ut «Troius Aeneas». GAZA Persicus sermo est et significat divitias; est autem generis feminini, ut «et gaza laetus agresti». Quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. IAM VALIDAM zeugma est ab inferioribus ‘vicit hiems’. Quod fiinterpres diuum, qui numina Phoebi, / qui tripodas, Clari laurus, qui sid
Abbreviated transcription (Latin):
panssento  egebrosenim fluctus facit aquilo ut salustius crebritate fiuetuum ut
aqun lone sonatubi deto ⁊ ibidem & ubinam multi dubitant ubi eẽ debeat accentu
quiaibi & ubi naturaliter breues sunt sed ratione finalitatis plerumq ꝓducuntn
inurbu utscienius banco tatonem quia ꝓnuntiationis causa contrausum latinũ
sullabii ultimis quieus pasticule ad iungantur nt cenitus tribust contrausum latinũ¬
pimm ÷ obordine ut part amordictis apparerr aut uideri utappare liquido sub¬
limis macrenisus met hae cobseruatio diligenter custo diti de bet appar qinquido su
meticansa plerumq corrumpant Furi ł ꝓpt̃ marism egitũdineen ł quiauna pe
liquidam & prima syllaba naturaliter longa est lic& natare nabreuis. sit in eade m
significationes iraguꝵgites uastota pinosis ÷ id ÷ reimagnae humilis expositio
prudentertamen uirgilius humilitatem sermonis epitheton subleuat ut b loco uasto

Expanded text:
pro infinito. Crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius «crebritate fluctuum ut pro infinito. Crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius «crebritate fluctuum ut Aquilone solet». IBIDEM ‘ibidem’ et ‘ubinam’ multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia ‘ibi’ et ‘ubi’ naturaliter breves sunt sed ratione finalitatis plerumque producuntur in versu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut ‘muest ‘oboedire’, ut «paret amor dictis», ‘apparere’ autem, ‘videri’, ut «apparet liquido sublimis in aëre Nisus». Et haec observatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. RARI vel prliquidam" . prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' brevis sit in eadem significatione. in gurgite vasto tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ taxadum̃ eduis flucnbus italiaras uocant: doꝵ sum s in mane ominens Altuto
secundum bomerum s cnari sum moł in summo ł in placido ⁊ iñbreu
Ql sertes id inbrcuia srstium quomodo molemq: & montes. breuia aut uadosa
dicit ꝑ q̃ possumus ualeres ꝓtsretes sirtium sinus duo sunt potei ntũt achpa¬
res magnitudintutsa lustiui dicit s Er ciod hitroiar ad auxilium tuererat qui mor¬
tuoro ge pandaro ũeneant secuti sunt tunde & insecundo ait comitumao slexis se nouor
tiduor fidelem utrumq: nomenad ẽ ñ gnificat. s ipsi uegmant eocuso. Ad maco¬
poerido loruti unde ilibiq̃q ipse mis errima uidi item quinaticoram mecernere
loet uin fecsti: ingens pontus magna pari ponti & : tropus sina dochos auexrice
nero ui epsedibi hic uestex nobii semper sublimis ÷magΙsTΕR leucaspis ut insrxto
libro leueas pina frigiae ductorem classis orontem Steri saepius ticispis numasit

Expanded text:
 saxa in mediis fluctibus Itali aras vocant’. DORSVM INMANE eminens, altum, secundum Homerum. MARI SVMMO vel in summo vel in placido. IN BREVIA ET SYRTES id est in brevia syrtium, quo modo «molemque et montes». ‘Brevia’ autem ‘vadosa’ dicit, ‘per quae possumus vadere’. ET SYRTES syrtium «sinus duo sunt pares natura, impares magnitudine», ut Sallustius dicit. LYCIOS hi Troiae ad auxilium venerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait «comitum adfluxisse novorum». FIDVM fidelem. Vtrumque nomen idem significat. IPSIVS ANTE OCVLOS ad maiorem dolorem; unde alibi «quaeque ipse miserrima vidi», item «qui nati coram me cernere letum fecisti». INGENS PONTVS magna pars ponti. Et est tropus synecdoche. A VERTICE ne, ut ipse alibi «hic vertex nobis semper sublimis». MAGISTER Leucaspis, ut in sexto libro «Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem». TER saepius, finitus numerus
Abbreviated transcription (Latin):
aecingitur armis s copubum id÷ spoculã & quando speculationcias tinficamsq
genr÷ feminini utspetulamisenꝰ abaltas pecusumaue in quo lits intuemuf teneris :
neutra ut iuurnalis speculum ciuilis sircina belbi E& topotos intieantut potrit
pelago in pelagus ut in ferr&q: deos latio Anthea siquem autordoe ascendit
scopulum requisiturus Anthea: capincaicum siquemuidet & usus ÷ bocgeascerde
cutionis quod e terrentius quidixit quod pleriq pm̃s faciunt at qui nihiłtam contr¬
tium omts enim generialos pleriq ipeciale orsos faquot om̃s faciunti laqouaentra¬

Expanded text:
accingitur armis». SCOPVLVM id est speculam. Et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut «specula Misenus ab alta»; ‘speculum’ autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuvenalis «speculum civilis sarcina belli». LATE PETIT in quantum potest. PELAGO in pelagus, ut «inferretque deos Latio». ANTHEA SI QVEM aut ordo est ‘ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem videat’, et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit «quod plerique omnes» - atqui nihil tam contrarium; ‘omnes’ enim generale est, ‘plerique’ speciale. Ordo ergo
Abbreviated transcription (Latin):
qui babent ꝓlenam militiam : Nam xx & v annis tenentur: hace tria gr¬
multi conia trgolius : sac ramenti hoc loco tumultuaruillo simulom netũ¬
multis coniurit trepido latinum euocationis mititus & magni uenulus dio medis
ndurbendrrtca Seodidise cutrostut supra diximus omniatia rstice soquitus
gretus Sepuet trma fidene: quia qđ rex ꝓmittit uideur res pubiua pollitura¬
oco nnd spesdanaum: more suo a ueris incipit: nam tirut publica polleers:
ex cqusta lodis aptuaree palladium ⁊ tidides  enimiri sttro teronests etuns
inequo impius tr dides: nam bisteto logia unius set monustene parot est si eaut
palameden occisum ipiꝰius facnone: tatale: tonae comoenam & quoo custo dn
et qued in terimit ꝓpoloco intelletitur: Auoliee : stendit inam a quoti eusto dn

Expanded text:
qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. Haec tria genera tangit Vergilius, sacramenti hoc loco, tumultuarii illo «simul omne tumultu coniurat trepido Latium», evocationis «mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem». FAS ODISSE VIROS ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; Graecus. SERVES TROIA FIDEM quia quod rex promittit videtur res pubOMNIS SPES DANAVM more suo a veris incipit; nam et favet Minerva Graecis et constat raptum esse Palladium. TYDIDES SED ENIM hysteroproteron est: ‘sed enim ex quo impius Tydides’; nam hysterologia unius sermonis est, utPalamedem occisum ipsius factione. FATALE τῶν μέσων est; nam et quod custodit et quod interimit pro loco intellegitur. AVELLERE ostendit invitum numen
Abbreviated transcription (Latin):
ut sit mons lucanie: qd modo nulla nocessitas cogit ut inaeneide : Ac uelut in gentisila
sum mouetaburno: ubi utrumq speciale ẽs febo ANT Resultant remugiunt: est¬
aut̃ grecum uerbum: nam apud latinos nullum uerbum ẽ. quod ante .o. finalem obabeat:
excepto inchoo: quod tamen maiores alit̃ scribebant Aspirationem int̃ponentesduab
uocalib: : & dicebant in chohortria enim tanaͣum habebant nomina : inquibus .c. lnterã
sequer&ur adspiratio : sepulchrum orcus pulher: equibus pulcher tantum hodio recipit
a spirationem : exułat: txtra solum suum habitat: et stabula. A R. .e. A cicero
decatilina : recorque oculos ꝓfecto sȩpe ad hanc urbem quamesuis f.c. ecceluga: uires¬

Expanded text:
ut sit mons Lucaniae: quod modo nulla necessitas cogit, ut in Aeneide "ac velut ingenti Sila summove Taburno", ubi utrumque speciale esautem graecum verbum; nam apud Latinos nullum verbum est, quod ante 'o' finalem 'o' habeat, excepto 'inchoo', quod tamen maiores aliter scribebant, aspirationem interponentes duabus vocalibus, et dicebant 'incoho': tria enim tantum habebant nomina, in quibus 'c' litteram sequeretur aspiratio 'sepulchrum' 'Orchus' 'pulcher', e quibus 'pulcher' tantum hodie recipit aspirationem. Ad v. 225 exulat extra solum suum habitat. de Catilina "retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem, quam e suis faucibus ere
Abbreviated transcription (Latin):
sicutiose uirgł in quasto cuilitus arandom cumꝑ naturam litus arari nom passit. ergo
scire debemus litus posse t̃ramcici m ultum ille: multille conlisio : & ille hoe lacoe
habundat enim int posita pasticula ꝓpt̃ mari necessitatem : Nam sid erabas illenen

Expanded text:
sicut ipse Vergilius in quarto «cui litus arandum», cum per naturam litus arari non possit. Ergo sicut ipse Vergilius in quarto «cui litus arandum», cum per naturam litus arari non possit. Ergo scire debemus, litus posse et terram dici. MVLTVM ILLE ‘multille’ conlisio est. Et ‘ille’ hoc loco abundat. Est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet ve
Abbreviated transcription (Latin):
tus .I Multitam̃ itadifiniunt ut ꝓfuzoscosdicant qui exclus ine eessitate desuis
sedibus adhucuagantur. & simulaq inuenerint sedes Nondicantur ꝓfugi
siex sules s utrumq falsum ÷ Nam & profugus lictus ÷ quiiam sedes locauit
uagatur ut in salustio quinullo certo exilio uagabantur adeo exilium ẽ ipsa uagatio
Lauinaq uenit litora haecciuitas tria habuit nomina. Nam primum lauinum dieta t̃
alauino. latin fratre: p̾tea laur&ũ a laugo inuenta A latino dum adepto imperio
p̃fratrem mostem ciuitatem auger&: Pea lauinium a lauinia uxore aenetee.
Ergo lauina legendo ÷ non lauinia quia post aduentum aeneae lauiniũ nom̃ accepit
& aut lauinum debuit dicere sic̃ dixitaut laurentum: Q uamuis quidam super¬
Neo nos debe fallere qui adixit lauina litora : Iitus enimdicitus. terraquoq mariuie na

Expanded text:
tus. Multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis tus. Multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc vagantur, et simul atque invenerint sedes non dicantur profugi, sed exules. Sed utrumque falsum est; nam et ‘profugus’ lectus est qui iam sedes locavit, vagatur, ut in Sallustio «qui nullo certo exilio vagabantur»; adeo exilium est ipsa vagatio. Lavinaque venit litora haec civitas tria habuit nomina. nam primum Lavinum dicta est a Lavino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inventa a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem civitatem augeret; postea Lavinium a Lavinia, uxore Aeneae. ergo 'Lavina' legendum est, non 'Lavinia', quia post adventum Aeneae Lavinium nomen accepit, et aut Lavinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamvis quidam superNec nos debet fallere quia dixit ‘Lavina litora’. ‘Litus’ enim dicitur terra quoque mari vicina,
Abbreviated transcription (Latin):
uenit: sa nesciendum ẽ usurpari ab auctoribus ut ueladdant ł derahant p̃positiones.
Namq: aituirgilius : siluis t&hȩrx ꝥene feras. ap pro insiluis. utergo illo decraxit
loco p̃positionem : sic hinc prouintiae e ost figura: Italia aũt pars europeẽ italusn
rex siculorum ꝓfertus desicilia: uenit ad loca quae sunt iuxta trberim & ex nomine suo
appellauit italiam. Ibi aũt habitasse siculos ubiẽ. lauro lauinium mani festum ẽ.
sic ipse alio loco dicitsiculi u&cresq sicani e gentes uenere sicanar sepius fato
profugus fato adutrumq ꝑtin& & quod fugit & quod ad italiamuenit : & bene aodiã
fato neuidratur aut causa criminis patriam deseruisse Aut noui imperii cupidi¬
tite. Profugus aũt ꝓpriar dicitur quiꝓcula sedibus suis uagatur. quas i porro suga¬

Expanded text:
venit’. Sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut vel addant vel detrahant praepositiones; venit’. Sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut vel addant vel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius «silvis te, Tyrrhene, feras» pro ‘in silvis’. Vt ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic provinciae; et est figura. Italia autem pars Europae est; Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia venit ad loca quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellavit Italiam. Ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolavinium manifestum est, sicut ipse alio loco dicit «Siculi veteresque Sicani» et «gentes venere Sicanae saepius». FATO PROFVGVS ‘fato’ ad utrumque pertinet, et quod fugit et quod ad Italiam venit. Et bene addidit ‘fato’, ne videatur aut causa criminis patriam deseruisse aut novi imperii cupiditate. ‘Profugus’ autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis vagatur, quasi porro fuga
Abbreviated transcription (Latin):
dixerit cum paulo post dicat ante doren. ante aduentum aenrae fundas setiuitatẽq
Cõftat quidem sed babita tem porum ratione peritissime uirgilius dixit. Namq illo
tempor quo arneas aditaliam uenit finis eratitaliae usq ad rubioonẽ fluuium: Ciuꝰi
rei meminit lucanus: & gallica. cestas limes ab ausoniis dist̃minat. arua colonis: Vnde¬
appar& ante norem non aditaliam uenisse s ad galliam cis alpinam in quauen&iaẽ: postea
uero ꝓmoris usq: ad alpes italiae finibus Nouitas creauit errorem. pleriq: tamen
questionem hanc uolunt ex sequentibus solui. ut uideatus obhoc addidisso. uirgł ad lauina
litorane significar& antenorem melior tamen ĩ. superior expositio: It aliam ars quidẽ
hoc exigit ut nominibus ꝑ uinciãrun. p̃potiones addamus. ciuitatum numq: tamen
plerumq: ꝑ uerso ordine lectum ẽ. Namecce hoc loco deraxit ꝓuintiae p̃positionẽ

Expanded text:
dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante adventum Aeneae fundasse civitatem. dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante adventum Aeneae fundasse civitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam venit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluvium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certapparet Antenorem non ad Italiam venisse, sed ad Galliam Cisalpinam, in qua Venetia est. Postea vero promotis usque ad Alpes Italiae finibus novitas creavit errorem. Plerique tamen quaestionem hanc volunt ex sequentibus solvi, ut videatur ob hoc addidisse Vergilius ‘ad Lavina litora’, ne significaret Antenorem. Melior tamen est superior expositio. ITALIAM ars quidem hoc exigit, ut nominibus provinciarum praepositiones addamus, civitatum numquam. Tamen plerumque perverso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit provinciae praepositionem
Abbreviated transcription (Latin):
cedant armatogae id÷ bellum pace Armauirumq:figura usitata ẽ: ut ñ eo ordine
respondeamus quo proposumus. nam prius deerroribus aeneae dicit. P de bello hac
aut̃ figura &iam in ꝓsa utimur sic cicero in uerrinis Nam sine ullo sumptonr̃o comis
tunicis frumento. quae sub peditato: maximos exercitus pr̃os uestiuit allit. armauit:
Uirum quem nondicit ñ circum stantiis ostendit aenean. Cano polisemus. sermoest
Tria enim significat aliquando laudo ut regemq: canebant: Aliquando diuino. ut ipsa
canas. oro. Aliquando canto ut in hoc loco: nam propride canto significat quia cantanda
sunt carmina. troiae: troia regio ÷ asiae ĩnum ciuitas. asiae: plerumq: tamen usur¬
pant po&e : & prociuitate ł regionem. ł prouintiam ponunt ut iuurnalis & flãmis

Expanded text:
«cedant arma togae», id est ‘bellum paci’. ‘Arma virumque’ figura usitata est, ut non eo ordine «cedant arma togae», id est ‘bellum paci’. ‘Arma virumque’ figura usitata est, ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. Hac autem figura etiam in prosa utimur; sic Cicero in Verrinis «nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros vestivit, aluit, armavit». VIRVM quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aenean. CANO polysemus sermo est. Tria enim significat: aliquando ‘laudo’, ut «regemque canebant»; aliquando ‘divino’, ut «ipsa canas oro»; aliquando ‘canto’, ut hoc loco. Nam proprie ‘canto’ signifsunt carmina. Troiae Troia regio est Asiae, Ilium civitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro civitate vel regionem vel provinciam ponunt, ut Iuvenalis "et flammis
Abbreviated transcription (Latin):
nanomena quod & iam horatius si cp̃cepit in aste poeita. Ut iam nunc dicat. lamnuno
debennia dicit Pleraq differat & p̃sens intempꝰ omittat: un de constua ꝓarmtgiun¬
ciusso uirgilium : sola suꝑ ẽ explanatio q̃ in sequenti ex positione probabitur hacc
q uantum ad aeneidem ꝑtine dixisse sufficiat. Nam bu colicorũ e grorgicorũ
alia ratioꝵ Siendum p̃teroaẽ quod sicut nunc dicturithema proponimus. Itau& eres
inci piebant carmen. Atitulo carminissui. Vt puta arma uirumq cano lucanus
disserunt cur abarmis uirgilius. corperit om̃s tamen in hanc sentire manifestum ẽ¬
cum̃ eum const& aliunde sumpsisse principium sicut in p̃mis sa eius uita monstratũ ÷¬
P arma aut byllum significat & ẽ tropꝰ in eonymia.: Namarma quibus inbello
utimur probello posuit sictogã qua in pace utimur. propaceponitur. Vt ticero

Expanded text:
nationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc nationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat" : unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita veteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta "arma virumque cano" , Lucanus ti varie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omcum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eiusdem vita monstratum arma’ autem ‘bellum’ significat, et est tropus metonymia. Nam arma quibus in bello utimur pro ‘bello’ posuit, sicut toga qua in pace utimur pro ‘pace’ ponitur, ut Cicero
Abbreviated transcription (Latin):
alto serione magnisq sententiis. Scimus enimtria eẽ genera ditendi humile mediũ
grandidoquum: Intentio uirgilui haec ẽ homerum imitare & augustum laut are
a parentibus ntamqẽ filius satia e q̃: nataẽ. deiulia sorore cesaris. Iulius aũt tesar
ab iula eheem originem ducit. Vt confirmat ipse uirgilius Amagno demisium No¬
meniulo denũ mero librorum nullabic questio ÷lic& in aliis inueniatur auctorib
Nam plautum Aludicunt uiginti &unam fabulã scripsisse. alii quadra ginta.
aliuom Orde quoq: manifestus ÷ : lic& quidam suꝑfluȩ dicant secundum primum ec̃
tintum is eedi ee primum t̃tium: Ideo quia primo iliũ conudit peerauit aeneas.
in de addidonis rogna ꝑuenit Nescientes hanc eẽ. artẽ po&icam uta medus incipie¬
tis ꝑnarationem primã reddamus & nonumquã futura poccupomus Vt ꝑ uatici¬

Expanded text:
alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a "magno demissum nomen Iulo" . de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inveniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et viginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post erravit Aeneas, inde ad Didonis regna pervenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per vatici
Abbreviated transcription (Latin):
bit. Ilia dum turba e frigus comitata ministris. Occiderit ferso propriamo ut
troico arserit igni. Dardanium totiens sudar& sac guinelitus. Nonita namq
& si nullum memorabile nom̃ feminea inpornat̃ hab& haec uictoria laudem. extinc¬
xisse. nefas tamen & sumꝰsis semerentis laudaborpornas. Animumq exples se iu¬
uabit. ultricis famam. &cineris satiasse meorum talia iactabam & furiata mente
ferebar. Cum mi hise non ante alias. Titulus ÷ aeneis: deriuatiuum nom̃ ab aenea ut
athe seothe sris sic iuuenalii uexatꝰ totiens raueithe sei deco dri qualitas carminis pate
idam ẽ merum heroicum & actus mixtus ubi e po&aloquitur & alios inducitloquentei
est aut̃ eroicum quad constat ex diuinis humanisq ꝑ sonis continens uera confictis
Nam aenean. aditaliam uenisse manifestum : Venerem uero locutam cumioue
missumue morturium constateẽ. conpositum. est aut̃ stił grandi loqũs qui constat

Expanded text:
bit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris ? Occiderit ferro Priamus? bit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris ? Occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? Non ita. Namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec uictoria laudem. Extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor poenas, animumqvabit †ultricis famam et cineres satiasse meorum.' talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias"    titulus est Aeneis, derivativum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuvenalis "vexatus totiens rauci Theseide Codri" . qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex divinis humanisque personis, continens vera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam venisse manifestum est, Venerem vero locutam cum Iove missumve Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat
Abbreviated transcription (Latin):
ãgo qui quondam gracili modolatꝰ auena. Carm̃ & agress̃ siluis uicinaco egi.
Vt quamuis auido. parerent. aruacolore gratum opus agricolis. Atnuno borren
martis. Armauirumq cano & insecundo hosuersus constateẽ deractos. Aut ignibus
a gradedere Iamq: adeo semꝑ unus eram cum limina uaste. seruantem & tatitã. se¬
crea in sede latentem trndaride aspiciodandara incendia lucem erranti passĩq
oculos ꝑ cuncta ferenti illa sibi in festos euersa . ob ꝑgam adtheucros: &da naũ poenã
& de serticoniugisiras. Praem& uens troiae & patriae communis errnis abdide¬
rat sese atq aris inuisa seoebat. Ex arsereignis anime subitira cadentem: ulcisci
patriam & sceleratas sumere poenas: scilic & haec spastam in colomis patriasq mrcenas
A spicia pasto queibit reginatrium pho: coniugiumq domumq pares natosq uid¬

Expanded text:
ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi, ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi, ut quamuis auido parerent arua colono, gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis arma uirumque cano et in secundo hos uersus constat esse detractos: aut ignibus aegra dedere. Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae seruantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. Illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, abdiderat sese atque aris inuisa sedebat. Exarsere ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patres natosque uide
Abbreviated transcription (Latin):
sur̃ficerent. his addidit agros mantuanas sublatos. non ꝓpt̃ ciuium culpam. ẜ propi
uicinitatem cremonensium un dr ipse inbu colicis. mantuanae miserae nimiũ
uẽ. Amissis ergo agris romã uenit &usus patrocinio pollionis & mecenatis solus
agrum quem amiserat meruit. Tuntei ꝓposuit pollio ut carm̃ bucolicum striber&
quod eum constat tricennio scripsisse &emendasse. It̃ ꝓposuit maetenas grorgicaq̃
scripiit emendauitq UIIannis. postea ab augusto arneidem p̃positam scripsit annis
undecim s nec emendauit necedidit unde eã moriens p̃caepit incendi. Augustus uero
n& antum opus perir& tuccam &uarum. hac lege iussit emendare ut suꝑ fluademe¬
rent. nihi ladderent tam̃: unde & semi plenos eius inuenimus uersiculos Vt hiccus¬
rus fuit & aliquos deractos. Ut in principio. Nam abarinis nen coepit ẜsic ille

Expanded text:
sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter uicinitatem Cremonensium, unde ipse in Bucolicis: Mantua uae miserae nimium uicina Cremonae. Amissis ergo agris Romam uenit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum, quem amiserat, meruit. Tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. Item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendauitque septem annis. Postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendauit nec edidit, unde eam moriens praecepit incendi. Augustus uero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen, unde et semiplenos eius inuenimus uersiculos, ut 'hic cursus fuit' et aliquos detractos, ut in principio; nam ab 'armis ' non coepit, sed sic: Ille
Abbreviated transcription (Latin):
nexponendis auctoribus haec considerandas: poeae uita ititulus operis. qualitas
carminis scribentis intentio: Numerus librorum ordo librorum. explanatio uir¬
gilu. haec uitat̃ patreuitgilio matre magia fuit ciuis mantua nͥ. quaeciuitas. c̃
uenetiae diuersis in locis operam litteris dedit: Nam & cremone & mediolani tencapoli
studuit: Adeo aut̃ uerecundissimus fuit. Vt exmoribus cognomen acceper& : Nã
dictus ẽ parthenias omniuita probatus. U no tantũ morbo laborat. nam in paciens
libidinis fuit Primũ ab hac dicti confactũs ẽ inbalista. latronem monte subhoc lapidũ
tegitus balista sẽpultus: Nocredie tutũ carpe uiatorites. Scripsit &iam septem siue
octo libros. hoscirina & nam culicem priapeia. Cata lerton epigrammata. copã
diras. Postea hostis bellis ciuilibus int̾antonium Raugustum Xugustus uico
cremonensium agros quia ꝓantonio senserant. dedit militibus suis. quicum non

Expanded text:
exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae uita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec uita est. Patre Vergilio matre Magia fuit. Ciuis Mantuanus, quae ciuitas est Venetiae. Diuersis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. Adeo autem uerecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acciperet; nam dictus est Parthenias, omni uita probatus. Vno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. Primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem: Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus: nocte die tutum carpe uiator iter. Scripsit etiam septem sine octo libros hos: Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. Postea ortis bellis ciuilibus inter Antonium et Augustum, Augustus uictor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis, qui cum non
Abbreviated transcription (Latin):
pronoxiam  hoc interẽ internoxam & noxiam quod noxia culpaẽ noxa auten
poena s E urias Amorem ut inbucolicis seuquicumq furorsoili oilei & nonuacat
toam duodaces fuerunt & ambo furuerunt sediratelam oniushic amore& etgrecafi¬
gura sidicamus aeneas anchisae & sub audiamus filius hac aut̃ figura utumus erea
uircapatres e circamaritos tantum ut uirgilius dei fobe glauci idẽ fili&i haectoris
andro mache idẽ uxor i psa beneipia dulcis enim t̃ propria manu qua ẽsita uindicta
unde plus dol& iuno alienis seuiribus niti uteoli ł inferorem sicut ipsa fletterespend
me queo superos acheronta mouebo s Rapiduen uelocem est cum rapidus solnondũ¬

Expanded text:
pro ‘noxiam’. Et hoc interest inter noxam et noxiam, quod ‘noxia’ culpa est, ‘noxa’ autem pro ‘noxiam’. Et hoc interest inter noxam et noxiam, quod ‘noxia’ culpa est, ‘noxa’ autem poena. FVRIAS amorem, ut in Bucolicis «seu quicumque furor». OILI Oilei. Et non vacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed iragura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et cHectoris Andromache», id est ‘uxor’. IPSA bene ‘ipsa’; dulcis enim est propria manu quaesita vindicta. Vnde plus dolet Iuno alienis se viribus niti, ut Aeoli vel inferorum, sicut ipsa «flectere si nequeo superos, Acheronta movebo». RAPIDVM velocem, ut est «cum rapidus sol nondu
Abbreviated transcription (Latin):
ei possint fata darahere ẽ & alt̃ sensus latens ut spere seregina contra exulum fata
posse aliquid simineruae numen in ferius ualuit contrafata uictorum s palla
temꝰ occiderit sclagsem ad inuidiam posuit ut pro unanaui classem dicat sic uenus: nauib:
in fandum amissis cumorontis solus perisse aut reuera unã nauem significat ut oratius
me ł extremos numidarum inagrosclasse telegit: classis enim dicta ẽ. aitotiorila¬
auon idẽ alignis unde & calones dicuntur qui ligna militibus postant &Raao noait
potuit s. ad illud refestur quod superius dixit nec posse sunius.s inistis sermonibus
sermo a cum penultima corripitur ante penultima hab& accentum ut hoc loco unius
ob noxem :& contranauibus in fandum amissis unius obiram ꝓdim̾ur. Noxam.¬

Expanded text:
ei possint fata detrahere. Est et alter latens sensus, ut speret se regina contra exulum fata ei possint fata detrahere. Est et alter latens sensus, ut speret se regina contra exulum fata posse aliquid, si Minervae numen inferius valuit contra fata victorum. PALLASta occiderit. CLASSEM ad invidiam posuit, ut pro ‘una navi’ ‘classem’ dicat. Sic Venus «navibus infandum amissis», cum Orontes solus perisset. Aut re vera ‘unam navem’ significat, ut Horatius «me vel extremos Numidarum in agros classe releget»; classis enim dicta est ἀπὸ τῶν κάλων, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et καλοπόδια. POTVIT ad illud refertur quod superius dixit «nec posse». VNIVS OB NOXAM in istis sermonibussermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra "navibus infandum amissis unius ob iram
Abbreviated transcription (Latin):
tum est ut su pra diximus unde enim hoc scire po&a : beneaut̃ in pacientiam doloris ostendit.
dera hendo ei solatia ut in quasto solam inducit didonem enquidago meneis nepon
uacat significat enim ergo & est coniunctio rationaliss incepto s desistere tolerabi¬
lius enim est non choare quam incepta deserere.
seditalias quipͥpe uetor fatis reuera inquit fatame probibent ergo iuno ignorat
uim factorum  sed hoc non possumus dicere quia superius lectum ẽ siqua fata sinant
& audierat: hoc ergo ẽ omnis res hominum aut ex nr̃a uoluntate descendit ut puta sedore
surgere aut ex fati necessitate ut nasci mori autexdeorum uoluntate ut nauigare ł hono¬
ribus frui: nunc denauigatione agitur & bene inuidiose qua si &iam huius reipotestatem

Expanded text:
tum est, ut superius diximus. Vnde enim hoc sciret poeta? Bene autem inpatientiam doloris ostendit tum est, ut superius diximus. Vnde enim hoc sciret poeta? Bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem «en quid ago?». MENE ‘ne’ non vacat, significat enim ‘ergo’ et est coniunctio rationalis. INCEPTO DESISTERE tolerabilius enim est non inchoare quam incepta deserere. ia’. QVIPPE VETOR FATIS re vera, inquit, fata me prohibent. Ergo Iuno ignorat vim fatorum. Sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est «si qua fata sinant» et «audierat». Hoc ergo est: omnis res hominum aut ex nostra voluntate descendit, ut puta ‘sedere’, ‘surgere’, aut ex fati necessitate, ut ‘nasci’, ‘mori’; aut ex deorum voluntate, ut ‘navigare’, ‘honoribus frui’. Nunc de navigatione agitur; et bene invidiose, quasi etiam huius rei potestatem
Abbreviated transcription (Latin):
equis item & uirgea lacus pabula idẽ festinus cum intentione uel reuera laeti quã quã
in congruum sit post anchisȩ mostem sed &imeritus senum minusdoleur & magis laxos
inte llegendumẽ ut sit causa maioris i racundiae sic enim & in vii. libro irascitur ubi la& ũ
ennaram siculo prospexit abusq pachinoSALIS. maris secundum omerum: Sals aũt
quoutimur singularinumero tantum dicimus : cum iocos significamus pluralem tantũ
inteẽ: masculinienim generis ẽ non ne utri & neutra triptota sunt nec abhoc accusatiuo
nominatiuus õe potest hoc salem suũ lnus de praeerito dolorem dixit defuturo m&um
adutrumq: uulnus reulit: shxec secum s sub audimus locuta ẽ de est enim & hoc fic¬

Expanded text:
equis», item «et virgea laetus pabula», id est ‘festinus cum intentione’; vel re vera ‘laeti’, quamquam equis», item «et virgea laetus pabula», id est ‘festinus cum intentione’; vel re vera ‘laeti’, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. Sed et interitus senum minus doletur, et ‘magis laetos’ intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. Sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi «laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno». SALIS maris, secundum Homerum. Salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum ‘iocos’ significamus, pluralem tantum in te est, masculini enim generis est, non neutri; et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusativo nominativus esse potest ‘hoc salem’. VVLNVS de praeterito ‘dolorem’ dixit, de futuro ‘metum’, ad utrumque ‘vulnus’ rettulit. HAEC SECVM subaudimus ‘locuta est’, deest enim. Et hoc fic
Abbreviated transcription (Latin):
separauit in teritum ÷ ut fersitan & priami fuerint quae facta requiras in mitem aut
dixit &iam circa rxtinctum crudelemAchilli s propt̃ homo aeo teleuton deraxit s.
interam quae plerumq ꝓsibilo hab&ur non solum necessitatis sed &iam euphoniae causa ut
salustius. a principio uebis adbellum ꝑsimacidonicum derahituraũt testiae declinatio¬
nis genetiuo : ACTISATISS siodio iunonis fatigabantur quomodicit actifatis
s hoc ipsum iunonis odium fatale ẽ: laboratenim uirgilius nihiltroianorum meritis.
sedomnia fatis ad scribere est & alter sensus  nam fatum uoluntatũ legimus : ut fatum iu
nonis inique id em uoluntatem: ut hic intellegamus agebantur fatis aunonis idẽ uolun
quod romanao gentis auctor extabat: s uix. hoc lo co mox significat ł statim se conspectu :¬
ut ad huc de sicilia possent uideri s Iaetiue łx a lacres & ueloces ut est & lacui eo is eurus.

Expanded text:
separavit interitum, ut «forsitan et Priami fuerint quae fata requiras». ‘Inmitem’ autem separavit interitum, ut «forsitan et Priami fuerint quae fata requiras». ‘Inmitem’ autem dixit etiam circa extinctum crudelem. ‘Achilli’ propter ὁμοιοτέλευτον detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis sed etiam euphoniae causa, ut Sallustius «a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum». Detrahitur autem s tertiae declinationis genetivo. ACTI FATIS si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit ‘acti fatis’? Sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. Laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. Est et altnonis iniquae" , id est voluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est volquod Romanae gentis auctor extabat. TV SICVLAE TELLVRIS ut adhuc de Sicilia possent videri. LAETI vel ‘alacres’ et ‘veloces’, ut est «et laetus Eois Eurus
Abbreviated transcription (Latin):
in iuria formas: efexo gessis ẽ : hoc enim furt iudicium paridis ut ꝙ particula uac&
sicut illo loco dixitq: & proeliq uoce diremit lic& multi separent dicentes aliud ẽt numquã
dontis filiam quamaiunonert ꝓpt̃ formaẽ adrogantiam inciconiam constateẽ cenuersa
setgerius s. inuisum ꝓpt̃ dardanum electrae ł filiae ad lantis filium : a quo origotro¬
unadeducitur : sRapti strupati: alibi & rapta gara manti dentm pha utemrap¬
tas si nemere sabinas : Gani meo po s honoresfroi regis trounorum fili : honores
aut̃ dixit ł ꝓpt̃ ministerium poculorum ad quod babitus : remona ebriunonis filia quoꝗ
suꝑ aut dehis autsuꝑ m&um cafit haginis hisquoq accensa ÷ Relliquiass utseet
uensus grminaũ .li nam in ꝑsa reliquis dicimus Atq in mutis achilli bene secundũ
secundum omerum segregat duces a pona si caeneas in secundo postomnium casum priua

Expanded text:
INIVRIA FORMAE epexegesis est - hoc enim fuit iudicium Paridis - ut ‘que’ particula vacet, INIVRIA FORMAE epexegesis est - hoc enim fuit iudicium Paridis - ut ‘que’ particula vacet, sicut illo loco «dixitque et proelia voce diremit». Licet multi separent dicentes aliud esse; numquam en, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conversam. ET GENVS INVISVM propter Dardanum, Electrae paelicis filium, a quo origo Troiana deducitur. RAPTI stuprati, ut est «rapta Garamantide nympha» et «raptas sine more Sabinas». GANYMEDIS HONORES Troi, regis Troianorum, filii. ‘Honores’ autem dixit vel propter ministerium poculorum, remota Hebe, Iunonis filia, quod  super’ aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa. RELLIQVIAS ut stet versus geminavit l, nam in prosa ‘reliquias’ dicimus. ATQVE INMITIS ACHILLI bene secundum Homerum segregat duces a populo; sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami
Abbreviated transcription (Latin):
tum iuno supplex his uocibus usa ẽ & cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos
ltem ad marcum leccam tehabitare ł ledixisti S CAΡISs argis Illt onim eam coliomnib
argos ditesq micenas : in plura linumero masculini ut hiargi. c& erum diriuatio nomi¬
nis argiuos facit non arguos. S CAVSAE S irarum nunc de p̃terits loquitur ALTa me
repostum seer&a recondita: repostum aũt sin copeo unam enim demedio sillabãtulit
sed cum omnes sermones ant in tegrisint aut pathos habeant hi qui patbos habent itaut
lecti sunt debentponi quod &iam maro fecit : Nam & repostus & porgite de enniotrans¬
tulit integris aut̃ & ipsisutimur & eorum exemplo aliis: s iudiciuc s paridis nora
fabulã paridem ꝓuenere contrainonem mineruamq indicasses SΡ̃ΗΑTAΕq

Expanded text:
tum Iuno supplex his vocibus usa est», et Cicero «decem fiscos ad senatorem quendam relictos», tum Iuno supplex his vocibus usa est», et Cicero «decem fiscos ad senatorem quendam relictos», item «ad Marcum Laecam te habitare velle dixisti». CARIS ARGIS illic enim eam coli omnibArgos ditesque Mycenas», in plurali numero masculini, ut ‘hi Argi’. Ceterum derivatio nominis ‘Argivos’ facit, non ‘Argos’. CAVSAE IRARVM nunc de praeteritis loquitur. ALTA MENTE REPOSTVM secreta, recondita. ‘Repostum’ autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. Sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni, quod etiam Maro fecit; nam et «repostus» et «porgite» de Ennio transtulit; integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. IVDICIVM PARIDIS nota fabula, Paridem pro Venere contra Iunonem Minervamque iudicasse. SPRETAEQVE
Abbreviated transcription (Latin):
exemplum conueniunt quibus aut odium crudeletrranni aut m&us uererat Iu& etir
belli  quantum aduirgelium ꝑ tin& antiqui: si adiunonem refrras diugesti: tunc aute m
ad ꝑsonam referendum  cum ipsa loquitur : qͥuod sinull ꝑsona sit : ad po&am refstpr
nuncergo ueers exꝑsona po&ae intellegendum sic ipse in alio loco : mirantur dona
aeneae: mirantur iulum flagrantisq: deiuultus partem ad serxulitꝰ paftem adtrrios
quid eum eẽ nesciebant: sSatuꝑnia .s anto nomasia t̃ : non epitheton quae fit quoti¬
ens ꝓproprio nomine ponitur quod potest eẽ cum proprionomine & epithetondiq
prima s. atquifercules plut prior contratro ianos pugnauit unde modo pri¬
ma princeps accipienda est enam poeea plerumq significazionem nominũ
dat pasticipiis. ł contra ut uolen tibus annis significat enim uo lubibbus ⁊ hac licentia

Expanded text:
exemplum «conveniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat». VETERIS exemplum «conveniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat». VETERIS BELLI quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu gesti. Tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. Nunc ergo ‘veteris’ ex persona poetae intellegendum. Sic ipse in alio loco «mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantisque dei vultus» partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum esse nesciebant. SATVRNIA antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnavit; unde modo ‘prima’ ‘princeps’ accipienda est. Nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, vel contra, ut «volventibus annis»; significat enim ‘volubilibus’. Hac licentia
Abbreviated transcription (Latin):
ut nunc olqm quo cumq: dobunt sȩ tempore uires s hirac. s populum late regem. A roma¬
nis laudat aut̃ eorum imperium dicendo populum̃ regem s Supeabuco s. nõbilem ut geci¬
ditꝰq suꝑbum ilium . s uert urum.s excidio ad excidium nota figura : lr̃biaos cbar¬
taginis & prouinciam prociuitate posuit dicta aũt libia uel quođ indilibis flatꝰ hoc÷
africus ł ut uarro ait quasi NIΠIUIA idegens pluuiae: sic salustius. caelo terraq pornu¬
ria aquarum uoluere parcas ⁊ A filo traxit uoluere una enim loquitur altera scribit alia
fila deducit & dicte sunt parcie. cata antifrasin quod nulli parcan sicut lucus anon lucendo
bellum anulla rebella sid metuens  id timens: defuturo enimtimorest odium de p̃te¬
ueteritis : meuebat᷑go chastagini odium aũt habebat ꝓpt̃ causesequentes : & est deutroq

Expanded text:
ut «nunc olim quocumque dabunt se tempore vires». HINC POPVLVM LATE REGEM a Romaut «nunc olim quocumque dabunt se tempore vires». HINC POPVLVM LATE REGEM a Romanis. Laudat autem eorum imperium dicendo ‘populum regem’. SVPERBVM nobilem, ut «ceciditque superbum Ilium». VENTVRVM EXCIDIO ad excidium. Nota figura. LIBYAE Carthaginis, et provinciam pro civitate posuit. Dicta autem Libya vel quod inde Libs fiat, hoc est Africus; vel, ut Varro ait, quasi ΑΙΠΙΥΙΑ, id est egens pluviae. Sic Sallustius «caelo terraque penuria aquarum». VOLVERE PARCAS a filo traxit ‘volvere’; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. Et dictae sunt Parcae κατὰ ἀντίφρασιν, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. ID METVENS de futuro timor est, odium de praeteritis. Metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. Et est de utroque
Abbreviated transcription (Latin):
causa positum. ut quas tandem gentium locorom sereli qu& ut dixit q̃ &x proelia uoce¬
diremit Siantum:s ex quo consistit. ut estatrrus colonis : texditqs fiu&q figurate
non iam regnum fou& si tendit & fou& ut regnum ẽe possit: sducis ductum iri infini¬
tiui modi a passiuo tempus p̃sens ꝓfuturo posuit & uerbum ꝓuerbo ut supra osten¬
sum ẽ SAudieRATS aioue uta fatis non enim omnianumina habent diuinandifa¬
cultatem deniq: neipse quidem apollo sua sponte diuinat ut est qua pbebo pater
omni potens mibi phoebus apollo p̃dixit & perite audierat : In ennio enim induit
iupiter ꝓmittens romanis excidium chastaginis : tirias s artes castaginẽ dicit
quamtiri condiderunt solims quandoq triagnim tempora significatꝰ. p̃ teritum ut

Expanded text:
causa positum, ut ‘que’ ‘tandem’ ‘gentium’ ‘locorum’ et reliqua, ut «dixitque et proelia vocecausa positum, ut ‘que’ ‘tandem’ ‘gentium’ ‘locorum’ et reliqua, ut «dixitque et proelia vocediremit». IAM TVM ex quo constituta est a Tyriis colonis. TENDITQVE FOVETQVE figurate dixit. Non iam regnum fovet, sed tendit et fovet, ut regnum esse possit. DVCI ductum iri. Infinitivi modi a passivo tempus praesens pro futuro posuit, verbum pro verbo, ut supra ostensum est. AVDIERAT a Iove aut a Fatis. Non enim omnia numina habent divinandi facultatem. Denique ne ipse quidem Apollo sua sponte divinat, ut est «quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit». Et perite ‘audierat’; in Ennio enim inducitur «Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis». TYRIAS ARCES Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. OLIM quandoque. Et tria tempora significat: praeteritum, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uersu dexit magis ut &iam eriginaliloco seru&ur asfectio s Samos siciuuenalis & samia
generix q̃ delectatur areua :s hic iłlius: arma figura creberrima aduerbium ꝓ aduerbio
posuit p̃sentis loci ꝓ absenis enim debuit dicere illie s apmna .s instructam armis iutio nẽ
in alio loco ipse testatur : ut ferro accineta uocat s curpus. s autuere currum quo secundum
homerum :  in bello utitur autthensem significat quadeorum simulagra postanturthensa aũt
utetre bocloco pocurrui non armis respondit eadem & indiuersis generibust̃ obseruatio ut
matis uicino siue masculi nuim sit si ue femiminum respondeomus ut puta uir & mulier
magna admeuenit ÷ si aut̃ plurali num ero uelimus uti. ad masculinum transeamus neco¬
se est sut uir & mulier magmi adme uenorunt s Si qua .s Quauacat: & est ornatus

Expanded text:
versu dixit ‘magis’, ut etiam originali loco servetur adfectio. SAMO Sic Iuvenalis «et Samia versu dixit ‘magis’, ut etiam originali loco servetur adfectio. SAMO Sic Iuvenalis «et Samia genetrix quae delectatur harena». HIC ILLIVS ARMA figura creberrima adverbium pro adverbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere ‘illic’. ‘Arma’ instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut «ferro accincta vocat». CVRRVS aut vere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. ‘Thensa’ aut ecce hoc loco ‘currui’, non ‘armis’ respondit. Eadem et in diversis generibus est observatio, ut magis vicino, sive masculinum sit sive femininum respondeamus, ut puta ‘vir et mulier magna ad me venit’. Si autem plurali numero velimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut ‘viri et mulieres magni ad me venerunt’. SIQVA ‘qua’ vacat et est ornatus
Abbreviated transcription (Latin):
habere italiam. superimaris in feri alpium undecollendi erroris causa: adiecit contratibe¬
rina ostia quat̾ in infero marisunt : Longe s ualde salustius longe aliamihi mens ẽ ep
sdiues s opum modo tantum diues dicimus antiqui ad iungebant cuiusrei utdiues equun
diues pictai uestis & auri iungentes tintum gento casui.s studiis que s asꝑrima belli
causam ostendit mirabilem dicens hosẽe bellicosas & diuites cumotiosa semꝑ sit opulentia
iure ergo hane diligit iuno : &uultorbis regna sostiri .s sludiiss non studio quia teo rebel¬
lauit contrapopusum r: pert uꝑs dicitur & in geimiarte uirgilius utitur ne mrebus fa¬
bulosis a ꝑte ũitatur: poetarum licentia quasi opinionem sequitur . &ptransitum po&i co
unitur mere s posthabitas : non contempta : sed in secundis habita namq: in superiore

Expanded text:
habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium; unde tollendi erroris causa adiecit ‘contra Tibehabere Italiam, superi maris, inferi, Alpium; unde tollendi erroris causa adiecit ‘contra Tiberina ostia’, quae in infero mari sunt. LONGE valde. Sallustius «longe alia mihi mens est patres conscripti». DIVES OPVM modo tantum ‘dives’ dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut «dives equum, dives pictai vestis et auri», iungentes tantum genetivo casui. STVDIISQVE ASPERRIMA BELLI causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et divites, cum otiosa semper sit opulentia. Iure ergo hanc diligit Iuno et vult orbis regna sortiri. ‘Studiis’, non ‘studio’, quia ter rebellavit contra populum Romanum. FERTVR dicitur. Et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. POSTHABITA non ‘contempta’, sed ‘in secundis habita’; namque in superiore