comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nomina quae genitiuum singularem indis. mutunt: in eo tantum & in
datiuo crescunt. in actusatiuo & ablatiuo paria sunt nominatiuo: ut ti¬
gris. trigridis. tigridi. tigrin: tigris: a tigri. Isis. isidis: isidi. ism: isis. isi. Si
aliter inuenerimus abusiue dictum est. ut in lucano. ocior & caeli flam̃is
aum ꝑ syneresin sicut nec cura petuli pro peculii. Clusium autem oppitũ
scm salustium. unde apparcꝰ esse usurpationem. s Coritiq: coriti ꝓprie
sunt arcuum tecae. dicuntur tamen etiam sagutar: quas & pharetras no.
exertitu. s ẜ opulonia ciuitas tusciae. matrem autem eoꝵ qui uenerant
cdoxit. alibi insignem quem aricia mater misit.5 Expertos: peritos: nã
expertes sunt ignari. is llua. insula adiacens tusciae. s lnexhaustis calibũ
generosa metallis: quanto exhausta fuerit tanto generosior. Ergo in ex¬
haustis non est una pars orationis. Namq plinius secundus dicit. cum it

Expanded text:
nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammistum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. Ad v. 169 Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nomiexercitus. POPVLONIA est civitas Tusciae. Matrem autem eorum qui venerant, dixit alibi «insignem quem mater Aricia misit». EXPERTOS peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ILVA insula adiacens Tusciae. IN EXHAVSTIS CHALYBVM GENEROSA METALLIS quanto exhausta fuerit, tanto generosior. Ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in
Abbreviated transcription (Latin):
tuscia: inuenit tamen aliquam uarietatem qđ hos nauib uenisse come¬
morat. cum in .uiiͦ. turni presidia per terram uenisse memorauerit. Sane
sciendum amare uirgilium italis ducib dare nomina: uel fluuioꝵ uel
montium: ut ergo supra almonem & auentinum cõmemorauit: sic nunc
massicum dicit. Nam massicus mons est: unde & unum massicũ dicit᷑.
pleriq tamen massicum nolunt proprium esse nomen sed appellatuũ.
dicentes osinium esse massicum regem. Nam paulo post dicturus est.
qua rex clusinis aduectus osinuis oris: & nunc dicit qui moenia cdusi
multi alium massicum. alium osinium esse uolunt. is Tigri aerata: cuuiꝰ
rostrum erat insimilitudinem tigridis. Namq naues uocabula accipere
a pictura tutelar: hinc est hunc uehit imanis triton. ltem &̾ aurato:
fulgebat apolline puppis. Tyͥgri autem scdm̃ regulam dicit. nam graeta

Expanded text:
Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commeTuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse commemorat. Sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. Vt ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. Plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est «qua rex Clusinis advectus Osinius oris», et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’. Multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘Tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudinem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. Hinc est «hunc vehit inmanis Triton», item «et aurato fulgebat Apolline puppis». ‘Tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca
Abbreviated transcription (Latin):
ceps ante omnes densum palinurus .a.a. s Rostro phrygios subiuncta
leones: uult pro uigo rostrum nauis fuisse. leones autem singulos in sin¬
gulis nauis partib fiusse depictos. sane notatura criticis uirgiluis hoc loco
quemad moctum sic cito dioxit potiusse naues eneae fieri qđ excusat pi¬
dtura: quam solam mittatam debemus accipere. s Gratissima: propter il¬
lic facta nauigia. Euentus belli uarios: lic&ꝰ haberd fortissimũ militem:
cogitabat tamen incerta bellor.s Noctis uer: aut per quae sidera nocc de¬
currit. aut quae intuentes nautae iter peragunt noctib. is lam modo: ut
iamq hos cursu iam preterit illos. s Pandite nunc elicona dee: Parna¬
sus mons thessaliae uixta boetiam: qui in duo finditur uiga. citheronem
liberi & eliconem apollinis & musar. s Massicus ȩrrata princeps secat &¬
quora tigri: licc sit catalogus in quo enumerantur hi qui uenerunt de

Expanded text:
inceps ante omnes densum Palinurus agebat agmen». ROSTRO PHRYGIOS SVBIVNCTA inceps ante omnes densum Palinurus agebat agmen». ROSTRO PHRYGIOS SVBIVNCTA LEONES vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. Sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. GRATISSIMA propter illinc facta navigia. EVENTVS BELLI VARIOS licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. NOCTIS ITER aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. IAM modo, ut «iamque hos cursu, iam praeterit illos». PANDITE NVNC HELICONA DEAE Parnasus mons Thessaliae iuxta Boeotiam, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. MASSICVS AERATA PRINCEPS SECAT AEQVORA TIGRI licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de
Abbreviated transcription (Latin):
perba. ut quos illi bello profugos egere superbo. & Humanisq sit fidu¬
cia reb: latenter hoc dicit. nolite putare focam esse & stabilem felici¬
tatem. magna est enim rerum uarietas inuicem accipietis auxilia. ss¬
A dmon&ꝰ ĩmiscetq preces: partim rogat partim admon&. hoc solatium
esse uitae humanae tutissimum si uel mutua dentur auxcilia uel in
prosperis positi etiam subiecta considerent. & est supioris uersus ex¬
pressio. Nam edoc&ꝰ quae peterent & quod eum sollicitabat. ad monaꝰ
uero uel causa mezentii: uel quia instabilis est & uaga fortuna. s lar¬
chon: hoc nomen ubiq grece ponit excepto uno in loco. ut aut procul
hinc tarcho. & urreni qđ metri causa fecit. s Libera fatis: exempta fa¬
tali necessitate: qua pugnare non poterant: propter illud externos
optate duces.ss Prima tendꝰ. more uiri fortis in principiis. et alibi pͥ¬

Expanded text:
perba, ut «quos illi bello profugos egere superbo». HVMANIS QVAE SIT FIDVperba, ut «quos illi bello profugos egere superbo». HVMANIS QVAE SIT FIDVCIA REBVS latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. ADMONET INMISCETQVE PRECES partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. Et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘Admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. TARCHON hoc nomen ubique graece ponit, excepto uno in loco, ut «haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni»: quod metri causa fecit. LIBERA FATIS exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud «externos optate duces». PRIMA TENET more viri fortis in principiis est: alibi «pr
Abbreviated transcription (Latin):
̾ capis hinc nomen campanae ducitur urbi: iste quidem dicit a capi
dictam campaniam. sed luiuis uult a locis campestrib dictam: in quibꝰ
sita est. Sed constat eam a tuscis conditam: uiso falconis augurio qui
tusca linqua capis dicitur. unde est nominata carapania. T uscos aũ
omnem pene italiam subiugasse manifestum est. Contulerant:
nocte interueniente peregerunt. & est explanatio reri quas aneas ges¬¬
sit postꝗ est profectus ab euandro ad petenda auxilia: dum inter suoᷤᷤ
& turnum bella gerebantur. rem enm ante omissam breuiter exceꝗtꝰ.
Quid petat: scilic&ꝰ aucilium. es Quidue ipse ferat uicissitudinem audci¬
lũ. ut supra accipe daq fidem. si Mezencuis arma quae sibi concilioꝰ:
iniicit latenter timorem. ne forte possit collectis augciliis in regna
remeare: a quib fuerat ante depulsus.s Uiolentaq pedtora turni: su¬

Expanded text:
T CAPYS HINC NOMEN CAMPANAE DVCITVR VRBI iste quidem dicit a Capy T CAPYS HINC NOMEN CAMPANAE DVCITVR VRBI iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. Sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. Sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. CONTVLERANT nocte interveniente peregerunt. Et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exequitur. QVID PETAT scilicet auxilium. QVIDVE IPSE FERAT vicissitudinem auxilii, ut supra «accipe daque fidem». MEZENTIVS ARMA QVAE SIBI CONCILIET inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. VIOLENTAQVE PECTORA TVRNI su
Abbreviated transcription (Latin):
turus. nam audierat caetera parte puer bello. erat autem inter duces qͣi
dix. s honestum: pulchrum. Terentius. ita me dii bene ament hone¬
stus est .i Micat: scilic&ꝰ ascanius fulgaꝰ. qualiter gemia. s aut collo
aut capiti: figurate. nam colli uel capitis erat cõmune. is Oricia terebi¬
tho: oricos cuutas est epiri utaeta quam nascitur terebynthus ingrum
lignum habens solida in buxi speciem. Reculit autem comaparacionem
ad canditum uultum qui erat crinib cindtus. is Magnanimae: gentes sci¬
lic& s lsmare modo nomen est proprium. Nam ismarius facit appella¬
tiuum a monte hisiaro thracie.  Uulnera dirigere: aut uulnus pro
sagitta posuit. ut insequitur infesto uulnere pyrrus. aut acerrime ex¬
pressit ne uitabiles sagutas dicens eum uulnera non tela dirigere. ss.¬
Meonua: hda quae ante in eonia uocabatur. i Pactolusq irrigat auro:
Pactolus & hermus hydiae fumina sunt: au sicut tagus trahentia.s.¬

Expanded text:
turus; nam audierat "cetera parce puer bello" . erat autturus; nam audierat "cetera parce puer bello" . erat autdux. HONESTVM pulchrum: Terentius «ita me di bene ament, honestus est». MICAT scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. AVT COLLO AVT CAPITI figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. ORICIA TEREBINTHO Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. Retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat crinibus cinctus. MAGNANIMAE ‘gentes’ scilicet. ISMARE modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. VVLNERA DIRIGERE aut vulnus pro sagitta posuit, ut «insequitur infesto vulnere Pyrrhus»: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. MAEONIA Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. PACTOLVSQVE INRIGAT AVRO Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. E
Abbreviated transcription (Latin):
possunt. s Senior cum castore tybris: possumus & solum tybrim senem
accipere. possumus & castorem: Si legamus aꝰ senior cum castore. nam.
amphibolia est. ⁊ frima acies: hoc est magni uiri. & est definitio eorũ
qui in prima acie fuerunt. Unde laudis magis est qđ dixit. prima aci¬
es. orctinis enim esse non potest: quia res in muro agitur. ⁊ Germani sar¬
pedonis: aut inter se germani filii sarpedonis: aut sarpedonis fratres .s.
Alta nobili.  Irnesiuis: idest phryx. lyrnesos enim ciuitas est phrygie: un¬
de fuit breseis. ⁊ Menestheo: non innesteo. de quo paulo post dicturus
est. legendum non est ne uersus non stc̾iꝰ sed menestheo: itai tamen ut
merranerimus ultima syllaba esse syneresin propter rectam scansiorẽ.
Hi iaculis. rutuli scilic&̃. Saxcis. troiani. s Ueneris uistissima cura: quia il
li debebatur imperium. s caput detectus: sine galea: quasi non pugna¬

Expanded text:
possunt. SENIOR CVM CASTORE THYBRIS possumus et solum Thybrin senem possunt. SENIOR CVM CASTORE THYBRIS possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore’: nam amphibolia est. PRIMA ACIES hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. GERMANI SARPEDONIS aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres. ALTA nobili. LYRNESIVS id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. MENESTHEO non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. HI IACVLIS Rutuli scilicet. SAXIS Troiani. VENERIS IVSTISSIMA CVRA qli debebatur imperium. Ad v. 133 Caput detectus sine galea, quasi non pugna
Abbreviated transcription (Latin):
na fratris: hẏpallage per stygia fratris flumina. & bene enam uireiuran¬
do cticta confirmat. N Totum nutu iremefetit ohympum: homeri est. s¬
Portis circum omnib instant: instant portis omnib crcum idest circun
fusi. nam modo cirtum aduerbium loci est. Uallis: intra uallos: idest
fustes fossaꝵ qui ualli uocantur: nam munitio ipsa uallum dicit᷑ neu¬
traliter. & hoc dicit tenebantur troiani intra uallos. quos ipsi posuerãt
ne eor castra facile inrumperent: rutuli. Uallum enim modo non ob¬
sedentium sed obsessoꝵ debemus accipere. ⁊ Nec spes ulla fugae: fuga
miserrimum & ultimum presidium est. tamen eciam hoc carebant.n.¬
Imbrasides: imbrasi filus. N lcetonuis: icetaonis filius. ex uarietate sylla¬
bar quaesiuit ornatum. Nam patronomita aut indes. aut iti uis. exeunt
quib & uti possumus. quae eium on. terminantur ad nos transire non

Expanded text:
NA FRATRIS hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’. Et bene etiam iure iuranNA FRATRIS hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’. Et bene etiam iure iurando dicta confirmat. TOTVM NVTV TREMEFECIT OLYMPVM Homeri est. PORTIS CIRCVM OMNIBVS INSTANT instant portis omnibus circum, id est circum circa fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. VALLIS intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. Et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. Vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. NEC SPES VLLA FVGAE fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant.IMBRASIDES Imbrasi filius. HICETAONIVS Hicetaonis filius. Et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. Quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non
Abbreviated transcription (Latin):
aetieae. aut uino de turni parentib dicerat in euis scilic& cõmendacione
Secat: sequitur tend: habaꝰ. ut ille uiam secat ad naues. Unde & sedtas
dicimus habitus animor. & instituta philosophia cirta disciplinam. s¬
Fuat. idest fuerat: futuri temporis est uerbum defedtuum. n Seu fatis
italum castra obsidione tenentur: Siue malo fato italor obsidentur ca¬
stra troiana. siue troiani malo errore & sinistris monitis ad italiam uetie¬
runt neminem absoluo. Unde propter amphiboliam sic distingue: ttalũ
& infer castra obsidione tenentur: scilic& troianoꝵ. ipsi enum obsidentur
non itali. i Soluo.: absoluo. nam apheresin ꝑtulit.s Monitis sinistris: opter
cassandrae impulsus furiis. i Etorsa: rerum inicia: actus hodierni diei.
Laborem fortunãq: periculum & felicitatem. s fata uiam inuenient:
scit enuim hoc esse fatale: ut aeneas imper&ꝰ in italia. s Stygii per flumi¬

Expanded text:
Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. SECAT sequitur, tenet, habet, ut «ille viam secat ad naves»: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. FVAT futuri temporis est verbum defectivum. SEV FATIS ITALVM CASTRA OBSIDIONE TENENTVR sive malo fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. SOLVO absolvo: nam aphaeresin pertulit. MONITIS SINISTRIS propter «Cassandrae inpulsus furiis». EXORSA rerum initia, actus hodierni diei. LABOREM FORTVNAMQVE periculum et felicitatem. FATA VIAM INVENIENT scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. STYGII PER FLVMI
Abbreviated transcription (Latin):
nunc iupiter illud quod omiserat reddit: dicens. ergo qm̃ pacem esse
non sinitis: ea quae sum dicturus accipite. is Quandoquidem: bene sen¬
tentiae dicetdae ordinem seruat. Nam sicut in salustio & in philippi.¬
cis legimus: ante ꝗͣ dicatur sententia: euis praemutitur ratio: qđ hodi¬
eq in usu est. s aut licitum est: & licuit dicimus & licitum est. sicut
& placuit & placitum est. Terentus ubi sunt cognitae placite sunt. is
Quae cuiq est fortuna hodie: specialiter iupiter pro troianis agit. sed
hac arte ut uideatur totum pro uinone loqui. & reuera uerba pro u¬
none sunt. sed altius intuens deprehendit troianoꝵ fauorem. nam
dicendo nulli fauebo. & in eo statu fore res in quo sunt hodie signifi.¬
cat fauere troianis: quoꝵ ctucis aduentu: statim uictoria conseque t
& uult nubil ualere ea quae aut uenus conquesta fuerat de absentia

Expanded text:
nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. QVANDOQVIDEM bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. HAVD LICITVM EST et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius «ubi sunt cognitae, placitae sunt». QVAE CVIQVE EST FORTVNA hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. Et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. Et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia
Abbreviated transcription (Latin):
dam enuim archana ratione fit: ut sit murmur in siluis ante uentor
aduentum. Unde ait caeca murmura quor ratio nõ appardꝰ: ut taetiq
innubib ignes: terrificant animos. Sic ingeorgicis. continuo uentis sur¬
gentis aut freta ponti incipiunt agitata tumescere: & aridus altis mon¬¬
tib audiri fragor. s T remefacta solo tellus: loquente ioue stupor ele¬
mentoꝵ ostenditur per naturae mutationem. Nam quicꝗd in aeternomo¬
tu est quieuit. & contra terra mota est semꝑ ĩmobilis. Unde horatius.
&̃ bruta tellus.. Accipite ergo animis. Totus hic locus de primo lucilĩ
tractus est: ubi inducuntur dii habere concilium: ut & agere primo
de interitu lupi ciuiusdam in re.p. postea sententias dicere. Sed quia
hoc indignum erat heroico carmine mutauit. & induxit primo loquẽ¬
tem iouem de interruptis foederib cuius orationem interrumpit
uenus. post secuta uinonuis uerba sunt: quib redarguit uenerem. Inde

Expanded text:
dam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum dam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut «caecique in nubibus ignes terrificant animos». Sic in Georgicis «continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor». TREMEFACTA SOLO TELLVS loquente Iove stupor elementorum ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius «et bruta tellus». ACCIPITE ERGO ANIMIS totus hic locus de primo Lucilii translatus est, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam, postea sententias dicere. Sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde
Abbreviated transcription (Latin):
pra ideo sic dixit. nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus
quia dardanus dicitur. Nam perite dubium nomen elegit qui contu¬
meliam cõmunicardꝰ aeneae. s Spartam exepugnaurt: hoc de historia ẽ
ut diximus. Nam sollicitata helena cum parim sequi noluisscꝰ egressiᷤ
ille cuitatem obsedit. quae uersa helenam rapurt. Unde & recipi me¬¬
ruit a marito. s Tela dedi: aut amori aur bello. N Decutt metuisse:
optima est elocutio. nam utrunq preterti est temporis. nam sichoceris
decdꝰ mȩtuisse incongruum est quia decuꝰ praesentis est. metuisse pre¬
teriti. s Sera: pro sero. s Orabat : loquebatur. unde & oratores dicimus.
lam rogabat si doceris non procedit: quia magis conuitiabatur. si lactas:
uentilas. s Assensu uario: quia pars ueneri fauebat: pars uinoni. s. Ceu¬
non tempestatis facit comparationem sed signi tempestatis futurae. qua¬¬

Expanded text:
pra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus pra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. SPARTAM EXPVGNAVIT hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. Qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. TELA DEDI aut amori aut bello. DECVIT METVISSE optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. Si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. SERA pro ‘sero’. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. Ad v. 97 Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: qua
Abbreviated transcription (Latin):
ẽt paris suscepnus est hospicio & sic cõmisit adulterium. ergo foedera sol¬
uere furto amicinias adulterio dissipare. nam furtum est adulterium.
Unde est & dulcia furta. & euersi ilii hec uera causa. Nam foedera quae
inter grecos & troianos fuerunt ita soluta sunt. Hertules cum expugna¬
to ilio filiam laomedontis esioniam priami sororem telamoni dediss&. ꝓ¬
fedti sunt legati cum priatno & eam minime repetere potuerunt illis¬
clicentib se eam habere iure belloꝵ. unde cõmotus priamus misit pari¬
dem cum excercitu ut aliquid tale abducere: aut ucorem regis aut
filiam. qui expugnata sparta helenam rapuit. hinc ergo uirgilius u¬
trũq tangit. & istam historiam quam modo docimus. & propter udiciũ
paridis. ꝗͣuis fabula sit illa res & a poetis composita. s Qui troas achuus:
atqui de uenere loquitur: sed quia de iarsenothelis sunt diximus su-¬

Expanded text:
etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera soletiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta" . et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionrofecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illisdicentibus se eam habere iure bellorum. Vnde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. Qui expugnata Sparta Helenam rapuit. Hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus su
Abbreviated transcription (Latin):
uiro nebulam. ad obprobrium pro iuro dicit nõ pro filio. rem inaniẽ
oppositam. Dicit autem quando eum uenus a diomede liberaure uel
neptutius ab achille qđ ueneri imputatur: quia in euis gratiam factꝰ
est . s Uentos inanes. uacuos. & est nebulae diffinitio.s Ꝙ potes in ton
dapes cum progne fecerit: sed propter philomelam: aut certe quia
uenerem dicunt esse matrem deum. is deneas ignarus abest: ea que
soluere noti possumus irridemus. ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit
diuini opus alcimedontis: postea per irrisionem art. & nobis idem alci¬
medon duo pocula fecit. s Grauidam bellis urbem: alibi populosꝙ fe¬¬
roces contund&ꝰ. Urbem autem prouinciam dicit. quomodo italiã que
uenerem magis troiarus causa fuisse ꝑiculoꝵ.s fluxas: molle que possẽt
to. Legitur in historiis qđ troiani cum gretis foedus habuerurit. Unde

Expanded text:
2 Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem 2 Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae defindapes», cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. AENEAS IGNARVS ABEST ea quae solvere non possumus, inridemus, ut h"divini opus Alcimedontis" , postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit" . Ad v. 87 Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet" . 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaVenerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent to legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc
Abbreviated transcription (Latin):
ni auum ideo dicit: ut a uicino nobilis getiere esse uideatur. sicut es
eneas. Nam paulo post didtura est ipsa uino. pilumnusq illi quartus pat᷑.
tra facit seuo bello: & est belli diffinitio. Non enim facib troiati pugra¬
uerant i Auertere praedas: inuidiose.: ceteri nilril rapuerant. is Legere :¬
furari. Unde &d sacrilegi dicuttur quia sacra legunt hoc est furantur:¬
alibi uel quam sublegi tacitus tibi carmina nuper.n Gremiis abducere
pactas: idest sponsas. Nam aute usum tabulaꝵ mamimonii cautiones
sibi inuicem emitebant. in quib spondebant se consentire in uira
matrimonii & fidei uissores dabant. Unde admissum est ut dicamus
sponsus non quia promutitur: sed quia spondaꝰ. & sponsores dat. Sane
carinas. scilic& quando ad petenda nauigauit auxilia. i Pacem autem o¬
rare: propter centum oratores augusta ad moenia regis ire. uibdꝰ. ss Proq

Expanded text:
um Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est um Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa «Pilumnusque illi quartus pater». ATRA FACE saevo bello. Et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant. AVERTERE PRAEDAS invidiose: ceterum nihil rapuerant. LEGERE furari: unde et sacrilegi dicunturalibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper" . gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane carinas" , scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet" . Ad v. 8
Abbreviated transcription (Latin):
quietae propter illud oraculum: externos optate duces. ⁊ oius deus in
fraudem. in periculum. ita etum in uixe lectum est: fraudi erit illa resi
dest piculo. ⁊ Dura potentia nr̃a: Ad illud respicit: si nulla est regio teu¬
cris quam det tua conunte dura. si Nubib iris: propter illud aut adtã
nubib irim. s indignum est italo troiam circũdare flam̃is: rhetoricum
est. Nlam quociens aliqua non possumus soluere paria opponimus. qđ
nunc in uno facit. nam negare noti potest nec soluere quia obsident᷑
troiani. Vnde dicit hoc indignum est troianos obsideri: aliena eos rnatri¬
monia preripere dignum est: sic in bucolicis. Dic quib in terris inscris
ti nottutia regum. ⁊ P ilunnus auus. comparat genus turni: cum enee
dicens eciam auum eius deum esse. Item ad ueneris obtrectationẽ dici.
cui diua uenilia mater. nam uetulia n̾impha est. piluntium autem rut¬

Expanded text:
quietae propter illud oraculum «externos optate duces». QVIS DEVS IN quietae propter illud oraculum «externos optate duces». QVIS DEVS IN FRAVDEM in periculum: ita enim in iure lectum est «fraudi erit illa res», id est periculo. DVRA POTENTIA NOSTRA ad illud respicit «si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura». NVBIBVS IRIS propte nubibus Irim" . Ad v. 74 Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucti nomina regum». PILVMNVS AVVS comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Item ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem av
Abbreviated transcription (Latin):
morat. nam non aeneas sed turnus uinonis instindtu bella cõmouit.
Utitur autem replicatione reꝵ obietar. post enim sequitur resolutio.
ꝑsto: modo aduerbium est concedentis. nam graetum est. illo autem
loco uerbum est: esto nunc sol testis.s Cassandre impulsus furis:
bene furiis plurali numero. qđ de uaricinantib non dicitur. ut ui¬
deantur merito esse decepti qui cassandre insanienti crediderunt.
quod falso dicitur a uinone: sicut ex uerbis probamis anchise qui
ait ut quem tum uates cassandra mouer&d. i Uitam cõmutere uentis.
idest incertis & inanib reb.n Num puero sumam belli: excaggeratio ẽ
ab aȩtate.s. T irreriamq fidem: uure societatem cum mimicib gentib
turno aut certe disrumpert foedera quae turnus cum tirrenis uuerat.
Sciendum sane turnum augilior causa ad mezencium confugisse .ii.
s entesq quietas: nam lic&̾ uellerit in bella prorumpere: tamen erant

Expanded text:
morat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. morat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. Vtitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. ESTO modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est «esto nunc Sol testis». CASSANDRAE IMPVLSVS fvriis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait «aut quem tum vates Cassandra moveret?». VITAM COMMITTERE VENTIS id est incertis ab aetate. TYRRHENAMQVE FIDEM inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. Sciendum sane Turnum auxi- liorum causa ad Mezentium confugisse. GENTES QVIETAS nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant
Abbreviated transcription (Latin):
atq petit.s lterumq reuoluere casus: Si ad troiam uis referre: sic dic:
nobis troiam ꝑ naufragia & ꝑicula: uel paciamur denuo quae ꝑtulimꝰ
dum taxat nobis troia reddatur. Si uero ad italiam uis referre. sic intel¬¬
ligere redde nobis italiam. & libenter repetimus ea quae in troia ꝑtulimꝰ.
Alta silentia: luno ubiq silens inducitur. unde ei oratio nisi exnimia ne¬
cessitate non datur. hinc est. adta furore graui. Status uinonem tacitã
furibunda silentia torquent. & notanctum qđ sigillatim dicta ueneris.
hac oratione soluuntur. i. Silentia cogis rumpe: Silentium rumpere est.
non tacere. Unde appardꝰ usurpatiue dictum esse. composito rumpit
uoces: idest loquitur. Nam uocem rumpere silere est. silentium rũ¬
pere loqui.i Obdudtum dolorem: celatum & durturna iam cica¬
trice coopertum. Nam obduci dicuntur uulnera quae cicatrice cla

Expanded text:
atque petit. ITERVMQVE REVOLVERE CASVS si ad Troiam vis referre, sic dic: da atque petit. ITERVMQVE REVOLVERE CASVS si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. ALTA SILENTIA Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius «Iunonem tacitam furibunda silentia torquent». Et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. SILENTIA COGIS RVMPERE silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse «conposito rumpit vocem», id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. OBDVCTVM DOLOREM celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clau
Abbreviated transcription (Latin):
bus loqueretur incensis. s Fugisse per ignes: exprimit quicꝗd pestẽ
belli euadere. si Retidiua pergama: renascentia. tractus est autem
sermo ab arborib: quae aliis sectis repululant. Ergo illud solum reci¬
diuum dicimus: quod postea nascitur. Inde modo recidiua dixit qui
lum quo troia fuit: Sic in tertio: & campos ubi troia fuit .u Xanthũ
& symoenta redde oro miseris: ambiguum est utrum dicat redde nob̃
reuera troiam antiquam: an redde nob̾ terras in italia ad similitudinẽ
troie. Nouimus enim hanc fuisse consuerudinem ut aduene patriae¬
suae imaginem sibi redderent: ut effigiem xanthi troiamq uidetis. be¬
ne ergo uenus medio usa est genere loquendi. ut utrũq significara. &
antiquae redditum troie & imꝑium italiae. qđ troianis iupiter ad simili.¬
tudinem troiae fore promiserat. & magis hoc est qđ latent̾ desiderat

Expanded text:
bus loqueretur incensis. FVGISSE PER IGNES exprimit quid sit ‘pestem bus loqueretur incensis. FVGISSE PER IGNES exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’. RECIDIVAQVE PERGAMA renascentia. Tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dilum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit" . xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuesuae imaginem sibi redderent, ut «effigiem Xanthi Troiamque videtis». Bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. Et magis hoc est quod latenter desiderat
Abbreviated transcription (Latin):
ne. Nam ideo sic rogat: ut cõmemoratione infelicitatis troianae im¬
petrar& misericoritiam: alias stultum est: cum adiuratur iupiter
per extidia trounoꝵ.⁊ incolumenl ascanium: ideo uenus pro enea¬
non petit hoc loco: non quia pro eo non mouetur. sed aut quia scit
eum celerius morituri: aut quia soli ascanio debetur imperium. ut cui
uitates sunt ueneri consecratae.  Cithera. insula ueneri consecrata. Di¬
cimus autem hec citharȩ sicut hec soloema haec artarata.s Idaliũ.
ciuitas cypri. ss inglorius. sine trumphis: immemor gloriae. s Inde: idẽ
ascanio.n T irii. nihil timebunt & ueꝵ est. Nam scipio uastaturus est
africam. es Quid pestem euadere belli: luuit: In fine iam agit misera¬
biliter. sicut egit d in principiis. Nam hoc pracipit ars rhetorica ut e¬¬
pilogi & principia: pari argumentatione tractentur. s. Pestem autem
incendium significat. ut & toto descendit corpore pestis: cum de naui-¬

Expanded text:
ne: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae imne: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. Alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. INCOLVMEM ASCANIVM ideo Venus pro Aeneanon petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut «cuivitates sunt, Veneri consecratae. CYTHERA insula Veneri consecrata. Dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata. IDALIVM civitas Cypri. INGLORIVS sine triumphis, inmemor gloriae. INDE id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. Et verum est, nam Scipio vastaturus est Africam. QVID PESTEM EVADERE BELLI IVVIT in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘Pestem’ autem incendium significat, ut «et toto descendit corpore pestis», cum de navi
Abbreviated transcription (Latin):
feros troianor perniciem mouerat. s Superis immissa: ac si dicerdꝰ.
non iam troianis sed diis: respexit autem ad illud a caeli conuexa per
auras.i Bacchata per urbes ꝑfuruit: & bene bachata per urbes quia ꝑ
simulationem sacroꝵ liberi patris: matres egerat in furorem. is. Super¬
imperio: de imperio. ut multa suꝑ priamo rogitans. est autem uerecũ
incipiant esse duo epitetha: dura fumantia excidia. qđ contra artem
fit nulla interposita conuintione. Nulla autem regio inuidiose doxit
ut supra: cundtis ob italiam terraꝵ clauditur orbis: cum a sola artean¬
tur italia. i Pereuersae genitor fumantia: cum dicimus rogo te per
deos hoc uidemur dicere meminis religionis curae esse petitionem
meam: sicut in primo expressit. At sperate deos memores fandi atꝙ ne¬
ab eo te rogari qui miserias pertulit: ut qui rogatur ad misericordiam
miseriari cõmemoratione fledtatur: sicut est nunc in ueneris petitio¬

Expanded text:
feros in Troianorum perniciem moverat. SVPERIS INMISSA ac si diceret, feros in Troianorum perniciem moverat. SVPERIS INMISSA ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. Respexit autem ad illud «et caeli convexa per a, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. Ad imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans" . et quasi de saluincipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quofit, nulla interposita coniunctione. NVLLA autem regio invidiose dixit, ut supra «cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis», cum a sola arceantur Italia. PER EVERSAE GENITOR FVMANTIA TROIAE cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit «at sperate deos memores fandi atque neab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitio
Abbreviated transcription (Latin):
nolumus fieri. Nam id uenus hoc loco ut iupiter magis prest&ꝰ au¬
xilium.s Responsa secuti: hoc est si non solum prohibiti non sunt.
sed eis eciam concessum est. s Superi: ut apollo .s Manes: ut creu¬¬
sa: & anchises. s ꝯuisꝗͣ: ueretunde. quia apud maritum contra uxorẽ
beat uoluntatem nocendi: quae nocuit. ericino autem in litore sccłm
opinonem cdocit. nam alii apud cagetam dicunt exusta nauigia. un¬¬
de & cageta dicta est.⁊ Actam nubib irim: impulsam scilicaꝰ. ut ꝑsua¬
dertiꝰ matrib incendium nauium. aut scłm artem rhetoricam rem u¬
nam in duas diuiserit. nam ꝑ irim naues exustae sunt. sed melius est
ut sit iteratio ad turnum missam intelligere. nec nos moueat ordo cõ¬
uersus. Solent eium grauiora in principiis & in finem scd̃m artem rhe¬
toricam poni. s. Nubib: per nubes. s Sors rer: idest regnum. nam per
sortem inter se fratres mundi regna diuiserunt. quae uino praeter in¬

Expanded text:
nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet aunolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. RESPONSA SECVTI hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. SVPERI ut Apollo. MANES ut Creusa et Anchises. QVISQVAM verecunde: quia apud maritum contra uxorem beat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem in ‘litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est. ACTAM NVBIBVS IRIM inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit: nam per Irim naves exustae sunt. Sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. NVBIBVS per nubes. SORS RERVM id est regnum: nam per sortem inter se fratres mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter in
Abbreviated transcription (Latin):
ror: expecto substineo. ⁊ Si sine pace tua: sine tua beniuolentia: iteran¬¬
tes pacem ueniamq praecantes. ttem exorat pacem duum. Ergo pace
beniuolentia suffragio. dicendo autem si ad italiam sine deor uolun¬
tate uenerunt dent poenas ostendit statum esse absolutum. s lnuito
numine troes: sylempsis ꝑ genus est. i luant pectata: luant idest ab¬¬
soluant. Dicimus autem & luo poenam: meliuis & luo pectatum. nam
pectatum soluitur porna. Qui enim crimine tenetur obnorcuis poe¬
na eum pristina liberat obligatione. contra luo poenam si diceris
non procedit quare poena soluatur tamen autoritas licenter ista
confundit more quo sol& poni uel a sequenti quod praecedit uel
a praecedenti qđ sequitur. ⁊ Neq illos uiueris audcilio: concessuius
est iste modus scđm probum. namq in artib non inuenitur. fit au¬
tem quociens tedio contentionis quasi udemur concedere qđ tamen¬

Expanded text:
ROR expecto, sustineo. SI SINE PACE TVA si sine tua benevolentia, ut «oranROR expecto, sustineo. SI SINE PACE TVA si sine tua benevolentia, ut «orantes pacem», «veniamque precantes», item «exorat pacem divum»: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. Dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. INVITO NVMINE TROES syllepsis per genus est. LVANT PECCATA ‘luant’ id est absolvant. Dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. Qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. Contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. NEQVE ILLOS IVVERIS AVXILIO concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. Fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen
Abbreviated transcription (Latin):
Nam ueteres pleraq eoꝵ quae nos ꝑ .ii. dicimus. per.oe. dyphthongon ꝓ¬
qđ uerbum a poena uenit. hinc est & punita regna uides cum poenoᷤᷤ
ubiq legerimus. hoc autem facit orthographia. que canam quam uos
.u. habemus illi chphthongon habent. oͥu. & ideo putarunt posse ꝓ hac
lutera licc̾ non eadem diphthongon poni. is lnundant. implent. & in¬
undare faciunt.N Leuari obsidione sines: liberari. & obliq ꝑ iouem
inuidiam com̃ouaꝰ uinoni. i. Aetolis surgit ab arpis: atqui non est uẽ¬
turus. Unde accipiamus uenerem non quasi deam loqui sed quasi unã
de troianis. ut in primo. unius ob iram prodimur. Item caeli quib an¬
nius artem. ne fittura ignorare uideatur. setolis autem arpis sic docit
ut cumas euboitas. nam de etolia diomedes uenit qui arpos in apu¬
lia collocauit. ii Mea uulnera restant: ut possim iteri uulnerari. ⁊ Demo¬

Expanded text:
nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pnam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon p pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et «Punica regna vides», cum Poenos ubique legerimus. Hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ου’: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. INVNDANT implent et inundare faciunt. LEVARI OBSIDIONE SINES liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. AETOLIS SVRGIT AB ARPIS atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis - ut in primo «unius ob iram prodimur», item «caeli quibus adnuis arcem» -, ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. MEA VVLNERA RESTANT ut possim iterum vulnerari. DEMO
Abbreviated transcription (Latin):
riari & letum esse. ii Per medios: suos scilic&. ⁊ insignis equis: propt̾ illud
.xoc. lectis equitum comitatus. nam castra non equos irruꝑat.  Sodo mar-¬
te: ad id respicit. hic mars omnipotens animũ uiresq latinis addidit. ꝯ
Ruat: inruat.  Clausa moenia: magna inuidia. Scimus enim ultimum
esse presidium in castra confugere: & hostilem impetũ pleriq differre.
sicut factum est in bello troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiã
hanc aram misericordie siquidem intra muros hostis insultat. u Quin:
quin etiam.s. ipsis: in ipsis. ii aggerib: munitionib sed abusiue. & in
muris ideo quia supra dixit ignaros. deinde in muris martẽq cientes.
A ggerib: agger proprie diciturꝰ terra quae uallo facto propius ponitur
sed abusiue d muros & munimenta omnia aggerem dicimus. sicut
modo aggerib moeroꝵ pro munimentis moeroꝵ pro muroꝵ antique.

Expanded text:
riari et laetum esse. PER MEDIOS suos scilicet. INSIGNIS EQVIS propter illud riari et laetum esse. PER MEDIOS suos scilicet. INSIGNIS EQVIS propter illud «viginti lectis equitum comitatus»: nam castra non eques irruperat. SECVNDO MARTE ad illud respicit «hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit». RVAT inruat. CLAVSA MOENIA magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. Modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. QVIN quinetiam. IPSIS in ipsis. ‘Aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. Et in muris ideo, quia supra dixit «ignaros deinde in muris Martemque cientes». AGGERIBVS agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. MOERORVM pro ‘murorum’ antique:
Abbreviated transcription (Latin):
uero ideo quia bona ioius irradiatio honores hominib tribuit. eternã
autem potestatem adiecit propter aliori numinũ discretionem. namle¬
gimus & apollinem deposuisse diuinam potestatem: & hertulem ue libe
rum patrem non semꝑ deos fuisse. s Namq alud ꝗd sit: ac si dicera
cum pene omnes dii in fauorem uinonis concesserunt. namq eium con¬
iunctio ostendit eam hanc habuisse rationem. s lmplorare: implorare
est aucilium cum miseratione deposcere. qua ratione bene dicimus
imploro te ut misero feras auxilium. contra iploro te ad diem festũ
non procedit. s Cernuis: ad augendam inuidiam ait cernis. ac sidiceraᷤ
non est opus narratione: cum troianor miserias ipse conspicias ⁊ insul¬
tent rutuli: propter illud. interea rutuli portis circum omnib instant
nsultare autem est uumicis irridere per cauillationem. excultare uero glo¬

Expanded text:
vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. NAMQVE ALIVD QVID SIT ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. IM- PLORARE implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. CERNIS ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. INSVLTENT RVTVLI propter illud «interea Rutuli portis circum omnibus instant». Insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero glo