comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
edificuis multisq priuatir cisternae sunt diligentissimȩ subtrar¬
hendȩ ut receptacula aquis pluuialib quȩ dace̾ctir effluuNT prestent:
difficile sitis uicit qui quãuis exigua aqua ad potũ tamen tantũ
in obsidione sunt usi . .XI. SISALIS. DEPUERIT.
Pmaritimasit ciuitar & sclis defuerint : liquor exmnari sumptus
per clbeor aliaq: patula uasa diffuniditur quia calore solir
dunctur insailem. Quod sihostis abunda ꝓhibeat Nã hoc acceͥdit
harenar quas excitato uentomare suꝑfunderat aliquando colliguã
& dulti aqua eluunt quacsolae siccata nihil hominus mutatur in salẽ
Quid paciex dum eacmpricho icopetui uexitur admuros
olenta aut̃ ĩ npugnatio quando castellis uł ciuitatib: p̃paratur
Amutuo utrimq periculo sedmaiore oppugnantium sanguine
exercentur lutuosa certamina: Illi enim qui muros inuadere cupiun
terrifico apparatu expositis copus inspem deditionis formidinem

Expanded text:
aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substraedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis effluunt praestent. Difficile enim eos sitis vicit qui quamvis exigua aqua ad potum tamen tantum in obsidione sunt usi. XI SI SALES DEFVERINT Si maritima sit civitas et sales defuerint, liquor ex mari sumptus per alveos aliaque patula vasa diffunditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab unda prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua eluunt, quae sole siccata nihilo minus mutatur in sales. XII QVID FACIENDVM CVM PRIMO IMPETV VENITVR AD MVROS Violenta autem impugnatio quando castellis vel civitatibus praeparatur, mutuo utrimque periculo sed maiore oppugnantium sanguine exercentur luctuosa certamina. Illi enim qui muros invadere cupiunt terrifico apparatu expositis copiis in spem deditionis formidinem
Abbreviated transcription (Latin):
mato ad tempus capite libere uiuere cũmaritir quã hostib: integro
decore seruire : Cornua quoq ułcrunt : coria pficit colligi adcata¬
fradcr tegendar. alia qitae machinam̃ta siue munimina. X.
agna urbis utiliteis est cũ penner fontes muris includit: duod
sinaturr non praestat cuiurlib&̃ ciltitudinis effodiendisunt putes
a quarum que austus funib: extrahendi: sed int̃dum sicciora: sunt
loca quae montib sunt saxisq munita in quib: suꝑposita castella
extrocmurum inferiores repperiunt fontium uenas acde ꝓpug¬
naculis uł turrib: destinatis ꝓtegunt telis ut aquatorib: liber
prestaur accersus: quod siultrar ictũ teli inclibotamen ciuitatir
subiecta sit uena castellum paruolũ quem burgum uocant inter
ciuitatem & fontem conuenit fabricari : Ibiq ballistar sagit tarios q
constituat a qua fendatur abhostib pracer ea iomnib: publicis

Expanded text:
mato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro mato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro decore servire. Cornua quoque vel cruda coria proficit colligi ad cataractas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. X Magna urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique ballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis
Abbreviated transcription (Latin):
tudinis claues ferreos. eẽ oport& in promptunã oppugnantium
machinis ꝑ alias machinas consueuit obsisti : Praecipue cum subitis
operib addendi sit muris uel ꝓpugna culis altitudo neaduersarioꝵ
mobiles turres suꝑemineant. & capiant ciuitatem XiIi
Quidfaciexdum sit sixeruorum depuerti copia
Teruorũ quoq copiã summostudio expedit colligi: quia honagri
uel ballistae coentq torm̃ta nis funib neruiruis intenta
aibul ꝓsunt : equorũ tamen sitae decaudis adiubis adbalistas utiler
addseruntur : Indubitatũ uero &criner fieminarũ in eius moditor¬
mentis non minorem habere uirtutẽ romanȩ necessitatis experim̃to:
Nã in obsiditione capitoli corruptis iugi ac longa fatigatione torm̃tis
cũ neruorũ copia defeciss& : matronae cibscisos crines uireͥs suis
obtulere pugnantibi : Reparatirq machinis aduersariorũ impaũ
reppulerunt. maluerunt enim pudicissimȩ faeminae defor¬

Expanded text:
tudinis clavos ferreos esse oportet in promptu. Nam oppugnantium tudinis clavos ferreos esse oportet in promptu. Nam oppugnantium machinis per alias machinas consuevit obsisti, praecipue cum subitis operibus addenda sit muris vel propugnaculis altitudo, ne adversariorum mobiles turres superemineant et capiant civitatem. VIIII QVID FACIENDVM SIT SI NERVORVM DEFVERIT COPIA Nervorum quoque copiam summo studio expedit colligi, quia onagri vel ballistae ceteraque tormenta nisi funibus nervinis intenta nil prosunt. Equorum tamen setae de caudis ac iubis ad ballistas utiles asseruntur. Indubitatum vero est crines feminarum in eiusmodi tormentis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Capitolii corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matronae abscisos crines viris suis optulere pugnantibus, reparatisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. Maluerunt enim pudicissimae feminae defor
Abbreviated transcription (Latin):
penuria opprimer& armatos a quib: moenia seruabantur Uus
Que species p̃parar daesiN᷑ prodepensiore cruiroꝵem
itumen sulphor picem liquidã oleũ quod incendiarũ uocant
ad exurendas hostiã machinas conuenit p̃paneri : ad arma facienda
ferrum utriurq tempenaturxe & carboner seruantur inconditis:
igna quoc hastilib sagittisq necer rariaȩ reponuntur: Saxa
rotunda defluuus quia ꝓsoliditate grauiora : sunt. & aiptiora
mit tentib: diligentissimȩ colliguntur. Ex quib: muri replentur
& turres: minima adfunda siue fustibalos uł manib: iacienda. maiore
obruant subeunter. sed eiã machinam̃ta confringant Rotȩ
quoq delignis uiridib: ingentissime fabricantur uł interceͥsi
exualidissimis arborib: crlindri quastalcas uocant ut sint uolubiles
leuigantur : quac ꝑ ꝓnum labentia subito imp&ubellatores solent
Equos quoq d&erere : Traeber quoq & tabulata uł diuersȩ magni¬

Expanded text:
penuria opprimeret armatos a quibus moenia servabantur. VIII penuria opprimeret armatos a quibus moenia servabantur. VIII QVAE SPECIES PRAEPARANDAE SINT PRO DEFENSIONE MVRORVM Bitumen sulphur picem liquidam oleum quod incendiarium vocant ad exurendas hostium machinas convenit praeparari. Ad arma facienda ferrum utriusque temperaturae et carbones servantur in conditis. Ligna quoque hastilibus sagittisque necessaria reponuntur. Saxa rotunda de fluviis, quia pro soliditate graviora sunt et aptiora mittentibus, diligentissime colliguntur, ex quibus muri replentur et turres, minima ad fundas sive fustibalos vel manibus iacienda; maiora obruant subeuntes sed etiam machinamenta confringant. Rotae quoque de lignis viridibus ingentissimae fabricantur, vel intercisi ex validissimis arboribus cylindri, quas taleas vocant, ut sint volubiles levigantur, quae per pronum labentia subito impetu bellatores solent equosque deterere. Trabes quoque et tabulata vel diversae magni
Abbreviated transcription (Latin):
aduerscirios inopia cogat cibscedere: non solũ aũt porcinũ sed &pmne
animalium genus quodinclusum seruare non potest Deput uri
o port& ad laridum ut adminiculo carnis frumenta suffician:
Aues aut̃ cohortaler & sine in pensa inciuitatib nutriunt᷑ &ꝓpt̃
egro tantes sunt necessariae : pabula ȩ quis p̃cipuȩ congerenda. Ec
quȩ apportari nequiuerint exurenda : uinis acca caenerum q:
srugum uł pomorum congerende sunt copiae nihilq quodusui ꝓfi¬
cut hostib relinquendũ: ã uthortorũ curot in uirdiarur domor̃
uł areir exerceatur utilitatis a cuo luptatir ratio ꝑsuadee : Parum
aut ꝓficit plurimũ collegis senis ab exordio dimensione salubri
ꝑido neos : erogatio temperctur : Nũ quã pereclitatis̃ fame qui
frugalitatem int̃ copiã seruare coeperant : Inbellis duoq aestas
ac sexur ꝓopt̃ necessitatem uictur fortir frequent᷑ exclusa est ne

Expanded text:
adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne animalium genus quod inclusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. Nam ut hortorum cura in virdiariis domorum vel areis exerceatur utilitatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequenter exclusa est, ne
Abbreviated transcription (Latin):
facile trenseunt spicula quodcedit acfluctuat. Inuentũ quaque
remedium ẽ ut deligno crates facerent quas mecallas uocauerunt la¬
pidibq cõplerent Ca arte inttrbina ꝓpugracula constitũeir ut si
suꝑsealas ascendis ses hostis & partem aliquã ipsius contigiss& suprar
caput suum uerger& saxa .Uii. Ouigus modis prouiderdũ
SIT. REPAMEM PACIANOR OBSESSI
ultaide fensionum obpugnationũ que s unt genera qiuȩ locis con¬
p&entib inseremus. Nuncsciendũ est ob sidendi duas eẽ species :
una cũ aduerscirius oportunis locis p̃sidiis ordinatis uł aqua ꝓhib&
inclusos uł deditiones penata fame quando om̃s ꝓhibuerint cõmeatos:
Hoc enim consilio ipse otiosus actutus fastigat inmicũ: Ad quos casus
possersores quã uir leui suspitione pulscitiõnẽ alimoniã uictur n¬
trr: muros debent studiosis sme collocare ut ipsis exuber& substantia

Expanded text:
facile transeunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque facile transeunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque remedium est ut de ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas ut si per scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius contigisset supra caput suum vergeret saxa. VII QVIBVS MODIS PROVIDENDVM SIT NE FAMEM PATIANTVR OBSESSI Multa defensionum oppugnationumque sunt genera, quae locis competentibus inseremus. Nunc sciendum est obsidendi duas species esse, unam cum adversarius oportunis locis praesidiis ordinatis vel aqua prohibet inclusos vel deditionem sperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus; hoc enim consilio ipse otiosus ac tutus fatigat inimicum. Ad quos casus possessores quamvis levi suspicione pulsati omnem alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia,
Abbreviated transcription (Latin):
iii decatarractis et portis xenoceanor abicxib
au&ur pr&erea ne porte subiectis ignib: exunentur : ꝓpt̃ quod sunt
corus acferro tegende: sedampliur ꝓdest ciuodinuenit antiquitas
ut cinte portã addatur ꝓpugnaculũ incuiur ingrersu ponitur cata¬
raecta quae anulir ferreir acfunib: pendae. ut si hoster in traruerint
demissa eadem extinguantur iclusi: Itatamen suprt portam
murus est ordinandur ut accipiat foramina ꝑ quae de superiore paste
coequari repleriq cib obsidentib ccuaciur eocperint redundare
cibaduersario cuniculum continuari menime patiantur: Naduplici
ormidatur nemultitudo sagit tariorum deꝓpugnaculis exterritir
defensorib appositisc scalis occupͣ murũ : aduersũ quod c̃ata frretis
uł scuta inciuitatib debent habere quã plurimi : Deindȩ ꝓpugnacola
duplicia sagaliciaq tenduntur impctũq excipiunt sagit tarũ neꝙeñ

Expanded text:
IIII DE CATARACTIS ET PORTIS NE NOCEANTVR AB IGNIBVS IIII DE CATARACTIS ET PORTIS NE NOCEANTVR AB IGNIBVS Cavetur praeterea ne portae subiectis ignibus exurantur. Propter quod sunt coriis ac ferro tegendae; sed amplius prodest, quod invenit antiquitas, ut ante portam addatur propugnaculum in cuius ingressu ponitur cataracta, quae anulis ferreis ac funibus pendet, ut si hostes intraverint demissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat foramina per quae de superiore parte coaequari replerique ab obsidentibus et cum aquis coeperint redundare ab adversario cuniculum continuari minime patiantur. Nam duplici  IN MVRO Formidatur ne multitudo sagittariorum de propugnaculis exterritis defensoribus appositisque scalis occupet murum. Adversum quod catafractas vel scuta in civitatibus debent habere quam plurimi. Deinde per propugnacula duplicia saga ciliciaque tenduntur impetumque excipiunt sagittarum; neque enim
Abbreviated transcription (Latin):
orbioresq turrer in ipsis angulir reddiderunt ꝓpt̃ea quia siquis ad
murũ tali ordiratione constructum uł scalcis uł machinas uoluerit ad¬
monere non solũ a fronte sed eiã claterib &ꝓpe atergo ueluti insinu
circũ clusus oppͥmitur iii. Quẽ ad modũ muris et cRaiureat
Nurus aut̃ ut hũ quã porsit clidi acratione ꝑficitur: interuallo adces tus¬
uicenũ plenũ pedum interposito duo intrinsecur pariaer fabricantur
Deindaerra qua e defossis fuerit egesta inter illor mitterit ucctib qre
densatur : Itci ut amuro primus paries pronata inferior secundus lon¬
gemminor ducatur. ut deplano ciuitatir aacsimilitudinẽ gradium quasiclibo
molliurq aadppugnacula possit ciscendi quia nec murur: ullis post
ari&ib rumpr᷑ quem terra confirmat & quouir casu destructis lapidib
eciqͣ inter: paricer denscita fuerit ah nuriuicem in gruentib: molis obsiste

Expanded text:
crebrioresque turres in ipsis angulis reddiderunt propterea quia si quis ad crebrioresque turres in ipsis angulis reddiderunt propterea quia si quis ad murum tali ordinatione constructum vel scalas vel machinas voluerit admovere non solum a fronte sed etiam a lateribus et prope a tergo velut in sinu circumclusus opprimitur. III QVEMADMODVM MVRIS E TERRA IVNGATurus autem ut numquam possit elidi hac ratione perficitur. Intervallo vicenum pedum interposito duo intrinsecus parietes fabricantur. Deinde terra quae de fossis fuerit egesta inter illos mittitur vectibusque densatur, ita ut a muro primus paries pro rata inferior, secundus longe minor ducatur, ut de plano civitatis ad similitudinem graduum quasi clivo molli usque ad propugnacula possit ascendi, quia nec murus ullis potest arietibus rumpi quem terra confirmat et quovis casu destructis lapidibus ea quae inter parietes densata fuerat ad muri vicem ingruentibus moles obsistit.
Abbreviated transcription (Latin):
maiestatis uñre p̃ceptione susceptirationes quib uł nire ciui¬
tater defendende sint uł hostium subruende exdiuersis auc¬
torib in ordine digent̃ neclciboris pigebit cũ omnib ꝓfutura c̃dantur¬
.i. ciuitates. aut xatura. Aut opere. Debere muxipi
rber atꝙ castella autnaturr muniuntur aut manu aututoc: qđ
firmius ducit᷑ aturoe autlocorũ edito uł abrupto autercũ fuso muini
siue pcludib uł fluminib: manu fossis acmuroͥs : Inillonatunli bene¬
ficio tutis simo cligentir consilium in plano quaeritur fundãtis industria:
Videmus antiquissimar ciuitater itaincampir patentib constitutas. ut
deficiente auxilio locorum arte tam̃ &opere redderentur inuicte:
NI NOXDIRECTOS. SEDAXCULOSOS MUROS PACIENDOS
mbitum muri directum u&eres ducere noluerunt neadictur ari&ũ
enssẽ dirpositus. sedinuosis anfractib iactir fundam tis clausere urber :

Expanded text:
maiestatis vestrae praeceptione suscepti rationes quibus vel nostrae civimaiestatis vestrae praeceptione suscepti rationes quibus vel nostrae civitates defendendae sint vel hostium subruendae ex diversis auctoribus in ordinem digeram, nec laboris pigebit, cum omnibus profutura condantur. I CIVITATES AVT NATVRA AVT OPERE DEBERE MVNIRI Vrbes atque castella aut natura muniuntur aut manu aut utroque, quod firmius ducitur: natura aut locorum edito vel abrupto aut circumfuso mari sive paludibus vel fluminibus, manu fossis ac muro. In illo naturali beneficio tutissimo eligentis consilium, in plano quaeritur fundantis industria. Videmus antiquissimas civitates ita in campis patentibus constitutas ut deficiente auxilio locorum arte tamen et opere redderentur invictae. II NON DIRECTOS SED ANGVLOSOS MVROS FACIENDOS Ambitum muri directum veteres ducere noluerunt, ne ad ictus arietum esset expositus, sed sinuosis anfractibus iactis fundamentis clausere urbes,
Abbreviated transcription (Latin):
gloriam putauerunt ⁊ Quam aut fundare nouas ciuitater aut
cibaliir conditos in nom suum subquadam amplificatione trans¬
ferre in quo opere clem̃tia serenitatis tuaȩ optin& palmam
Ab illis enim uł pauce uel singulȩ apiaciteua innumenebiles urbes
ita iugi labore perfecte sunt . ut non tam humana manu condite
quã diuino nutu uideanturnate: cunctor imperrtores felici¬
tate moderatione castimonia exemplo indulgentiae studiorũ
amore p̃cedis : regni animiq: tuibona cernimus : & enim ufq anti¬
cipare & superior optauit a&icis. Et extendi in ꝑp&uo uentura
desiderat: quib reb tanto uniuerso orbi prestitũ gratulamur
quantum uł humana mens p&ere ułgnatia potuit diuina con¬
elaborr constructio roma docum̃tum est quae salutem ciuiũ
capituline archis defensione seruabit utgloriosius postea totius
urbis possiderit imperium. ad complem̃tum igitur operis

Expanded text:
gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificatione transferre. In quo opere clementia serenitatis tuae optinet palmam. Ab illis enim vel paucae vel singulae, a pietate tua innumerabiles urbes ita iugi labore perfectae sunt ut non tam humana manu conditae quam divino nutu videantur enatae. Cunctos imperatores felicitate moderatione castimonia, exemplis indulgentiae, studiorum amore praecedis. Regni animique tui bona cernimus et tenemus, quae anticipare et superior optavit aetas et extendi in perpetuum ventura desiderat. Quibus rebus tantum universo orbi praestitum gratulamur quantum vel humana mens petere vel gratia potuit divina conrit murorum elaborata constructio Roma documentum est, quae salutem civium Capitolinae arcis defensione servavit ut gloriosius postea totius orbis possideret imperium. Ad complementum igitur operis
Abbreviated transcription (Latin):
xxuiiii. Quogenere torm̃torum ciuitas defendatur¬
xex Quemad modum mensunt colligatur ad calas uł machinas faciendas.¬
xxxi Praccepta belli naualis¬
xixii Nomina iudicum qui praeenent clcissi¬
xxxiii. Vnde cppellantur liburnȩ¬
xxxiiii. Quadiligentia fabricentur liburnae¬
xxxu Quȩ obseruatione sit caedenda materer¬
XIII Quaemense cȩdendȩ sint treber¬
VI Quem ad modum tempestatum obseriuandi sint sigra¬
Ul. De pronosticis.¬
Vi De aestuariis hoçest dercumate¬
VIii Delocorum notitia siue remigibus¬
UIIII D ẽclis torm̃tirq munorlib¬
VI Ouemad modũ nabaliꝰ belli collocentur insidiae¬
VX. Quid fiat cũcꝑto martebellum nauale committitur
grestem incultãq hominum ininitio seculi uitam a communitione
mutorum animalium uł ferarum urbium constitutio prima
describit: In his nom̃ re publicae repperit communis utilitar.
deo potentissimȩ nationes ci principer consecrati nullã maiort̃

Expanded text:
XXVIIII Quo genere tormentorum civitas defendaturXXVIIII Quo genere tormentorum civitas defendaturXXX Quemadmodum mensura colligatur ad scalas vel machinas faciendasXXXI Praecepta belli navalisXXXII Nomina iudicum qui praeerant classiXXXIII Vnde appellentur liburnaeXXXIIII Qua diligentia fabricentur liburnaeXXXV Qua observatione sit caedenda materiesXXXVI Quo mense caedendae sint trabesavigeturXL Quemadmodum tempestatum observanda sint signaXLI De prognosticisXLII De aestuariis, hoc est de reumateXLIII De locorum notitia sive remigibusXLIIII De telis tormentisque muralibusXLV Quemadmodum navali bello collocentur insidiaeXLVI Quid fiat cum aperto Marte bellum navale committitur Agrestem incultamque hominum in initio saeculi vitam a communione mutorum animalium vel ferarum urbium constitutio prima discrevit. In his nomen rei publicae peperit communis utilitas. Ideo potentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem
Abbreviated transcription (Latin):
XII Quidfaciendũ cũ primo imp&u uenitur ad muros¬
xii. Enumenatio machinorum quib: muri oppugnatur¬
xuii Deariçote falee testudine.¬
N Deuneir depliteis deaggere¬
XII Demurculir¬
XUII Daeorrib ambulatoriir¬
xuiii. Quemadmodum ambulatoria turris porsit incendi.¬
XUIIII. Quemadmodum ciltitudo muris addatur¬
XX Quo pacto suffodiatur terra ut machina nocere nihil possit¬
xXI Descalis sambuca exostra & tollennone¬
xxiĩ. Deballistir onagris scorpionib: arcoballistir fustibalir fundir ꝑq tormtade :
xxiii. Aduersum ari&es ꝓsunt culcitae : laquei lupi colũne grauiorer.¬
xxiiii Decuniculis ꝑquor aut murts defoditur aut ciuitar penañ tur¬
xxv Quid faceredebcant oppida nisi hostis inruperint ciuitatem¬
XXUI Quaesit adhibenda cautela ne hostes furtim occupent mur¬
XXUII Quando oppidanis inferantur isidiȩ¬
VIIii Quid faciant obsidenter neab obpidanis patiantur in sidiar¬

Expanded text:
XII Quid faciendum cum primo impetu venitur ad murosXII Quid faciendum cum primo impetu venitur ad murosXIII Enumeratio machinarum quibus muri oppugnanturXIIII De ariete falce testudineXV De vineis, de pluteis, de aggereXVI De musculisXVII De turribus ambulatoriisXVIII Quemadmodum ambulatoria turris possit incendiXVIIII Quemadmodum altitudo muris addaturXX Quo pacto suffodiatur terra ut machina nocere nil possXXI De scalis sambuca exostra et tollenoneXXII De ballXXIII Adversum arietes prosunt culcitae laquei lupi columnae gravioresXXIIII De cuniculis, per quos aut murus deponitur aut civitas penetraturXXV Quid facere debeant oppidani si hostes inruperint civitatemXXVI Quae sit adhibenda cautela ne hostes furtim occupent murumXXVII Quando oppidanis inferantur insidiaeXXVIII Quid faciant obsidentes ne ab oppidanis patiantur insidias
Abbreviated transcription (Latin):
impenitor inuicte quae nouilissimi auctorer diuersis ꝓbata tẽporib
ꝑexperimtorum fidem memoriac ꝓdiderunt ut cidpesuda ata¬
tandi quam in serenitecet tia persa mintetur adeciutandis ieatiuen
citationẽ cauis campr doctores uł ꝓpcrte exempla intellerin e guideũ
Regula pliand immo uincendi artificium iungeracar. Quatoens tor¬
tute parit ac dirpostionem i mnebilr reipublice tuae eximpenrtoris
offitium exhibebis &militis. Flatui uecati Rexati uuipilan
I Ciuitciter aut yaturr aut opere debere muniri¬
II Non director sedangulosos muros faciendos¬
III. Quemadmodum murir eerra iungatur coggestur¬
III Decata fractir & portis ne noceantur abignib
UDefossis faciendis¬
VI Nesagittis hostium hominer lȩdantur in muro¬
Ui Oub modr ꝓuidendum sit ne fimem patiantur obsersi¬
U Quac specier p̃pantnde sint ꝓ defensione murorum¬
Xiiii Qui faciendũ sit sineruorum defuerit copia¬
A Quichfaciendũ nȩaque inopiã patantur obsessi:¬

Expanded text:
imperator invicte, quae nobilissimi auctores diversis probata temporibus per experimentorum fidem memoriae prodiderunt, ut ad peritiam sagittandi, quam in serenitate tua Persa miratur, ad equitandi scientiam citationem, cuius campidoctores vel pro parte exempla intellexisse se gaudent, regula proeliandi, immo vincendi artificium iungeretur, quatenus virtute pariter ac dispositione mirabilis rei publicae tuae et imperatoris officium exhiI Civitates aut natura aut opere debere muniriII Non directos sed angulosos muros faciendosIII Quemadmodum muris e terra iungatur adgestusIIII De cataractis et portis, ne noceantur ab ignibusV De fossis faciendisVI Ne sagittis hostium homines laedantur in muroVII Quibus modis providendum sit ne famem patiantur obsessiVIII Quae species praeparandae sint pro defensione murorumVIIII Quid faciendum sit si nervorum defuerit copiaX Quid faciendum ne aquae inopiam patiantur obsessiX
Abbreviated transcription (Latin):
ra&erea utileest ut alto & libero maritua semꝑ classis utatur
inimicorum uero pellatur adlitur quia pugnandi imp&um
pdunt quidcruduntur in terras : In eiur modi certamine trtͥa
tudinem an tempne pend& inmalo utroq: capite ferrato: hunc
siue ad extrax siue a sinistra parte aduersariorum seiunxerĩt naues
ꝓuice ari&is ui ĩmpellunt quiabellatorech sostium siue naut cir
sine dubio prosternit acperimit Ipsamq: nauem sepius ꝑforat.
Falx aut̃ dicit᷑ acutissimam ferrum curbatũ adsimilitudinem falcis
quod contis longiorib: inditum collatorio subfunes quib: antemna
suspendit᷑ repente p̃cidit conlapsisq uelis liburnã pigriorem
& inutilem reddit : bipinnis ẽ securem habens exutrq parte latis¬
simum & acutirsimum ferrũ: ꝑhas inmedio ardore pugnandi peri¬
tissimi naute uł militer.
frequentior usus inuenit quã uaur doctrina mostra uerart

Expanded text:
Praeterea utile est ut alto et libero mari tua semper classis utatur, Praeterea utile est ut alto et libero mari tua semper classis utatur, inimicorum vero pellatur ad litus, quia pugnandi impetum perdunt qui detruduntur in terras. In eiusmodi certamine tria tudinem antemnae pendet in malo utroque capite ferrato. Hunc, sive a dextra sive a sinistra parte adversariorum se iunxerint naves, pro vice arietis vi impellunt; qui bellatores hostium sive nautas sine dubio prosternit ac perimit ipsamque navem saepius perforat. Falx autem dicitur acutissimum ferrum curvatum ad similitudinem falcis, quod contis longioribus inditum calatorios funes quibus antemna suspenditur repente praecidit collapsisque velis liburnam pigriorem et inutilem reddit. Bipinnis est securis habens ex utraque parte latissimum et acutissimum ferrum. Per has in medio ardore pugnandi peritissimi nautae vel milites frequentior usus invenit quam vetus doctrina monstraverat
Abbreviated transcription (Latin):
Dinstar aut̃ terrestris pͥelii suꝑuentus fiunt ignorantib:
nauticis uł circa oportunas insularum angustias conͥlocantur
insidie : Ioꝗtae agitur ut impenati faciliur deleantur silongo
remigio fatigatis hostium nautȩ siuento urguentur aduerso
sppnrir est reuma : nihil suspicanter dormiunt inimicistatio
quam tenent exitum non hab&: sidimicando optate uenit occasio
fortunae bene ficur iungende sunt manus & ex oportuni tate
pelium conserendum : Quod si cautela hostium euitatir in sidur
publico marte confligat Tuncliburnarum instruender̃ acier
non directe ut in campir sed in curbae adsimilitudinẽ lunae : Ita
ut ꝓductis cornib: acier media sin&ur ut sia duersarii ꝑrumpere
temptauerint ipsa ordinatione circũdati de primantur : In cor¬
nib aut̃ p̃cipium robur & liburnarum conlocatur &militũ. Xi
Ouio piai cumapto mariebellum xauale cõmitiitor

Expanded text:
AE Ad instar autem terrestris proelii superventus fiunt ignorantibus AE Ad instar autem terrestris proelii superventus fiunt ignorantibus nauticis vel circa oportunas insularum angustias collocantur insidiae, idque agitur ut imparati facilius deleantur. Si longo remigio fatigati sunt hostium nautae, si vento urgentur adverso, si pro nostris est reuma, si nihil suspicantes dormiunt inimici, si statio quam tenent exitum non habet, si dimicandi optata evenit occasio, fortunae beneficiis iungendae sunt manus et ex oportunitate proelium conserendum. Quod si cautela hostium evitatis insidiis publico Marte confligat, tunc liburnarum instruendae sunt acies non directae ut in campis sed incurvae ad similitudinem lunae, ita ut productis cornibus acies media sinuetur, ut si adversarii perrumpere temptaverint ipsa ordinatione circumdati deprimantur. In cornibus autem praecipuum robur et liburnarum collocatur et militum. XLVI QVID FIAT CVM APERTO MARTE BELLVM NAVALE COMMITTITVR
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̃ falcer & arpagoneͥr aliaq nab alia genenr telorũ : sagittis
missibilib: fundis fundibalis plumbatis onagris balistis scorpi¬
onib: iacula inuicem diriguntur & saxa & quod est gracuius.
quid euirtute p̃sumunt ad moritis liburnis iniectis pontibus
in aduersariorum traenscunt nauer Ibiq gladus manu admanũ ut
dicitur comminus dimicant: nmaiorib: &iã liburnis ꝓpugnacula
turresq constituunt ut tãquã demuro it ade excelsiorib tabulatis
facilius uulnerent uł perimant in imicos : Oleo incendiario stuppa
sulphor &bitumine obuolutae & ardenter sagittae ꝑballistas
in hosticarum nauiũ albeor infiguntur unctarq: cenr &pice &resina
tabulcis tot fom̃tir ignium repente succendunt: Alii ferro inter¬
imunt᷑ & saxo ardere coguntur influctib:: In t̃tanta tamen
mortiũ genera quia cerrimur casus est absumenda piscib insepul

Expanded text:
Praeter falces et arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis Praeter falces et arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis missibilibus fundis fustibalis plumbatis onagris ballistis scorpionibus iacula invicem diriguntur et saxa, et, quod est gravius, qui de virtute praesumunt admotis liburnis iniectisque pontibus in adversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum, ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium, repente succendunt. Alii ferro interimuntur et saxo, alii ardere coguntur in fluctibus; inter tanta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepult
Abbreviated transcription (Latin):
mare altiur fuerit: Innauarchin diligentia Ingubernatorib: peritia
in remigib: uirtus eligitur ꝓpt̃ea quia naualir pugna tranquillo
committitur mari liburnarũq: moles non uentorũ flatib: sed
remorum pulsu aduersarion percutit rostris eorumq rursũ
imp&us uitat : In quo opere lacesti remigum &aridabũ regentis
uita q̃uidem armorum genent pͥelũ terrestre desidenrt sed
nabale certam̃ non solum plures armorum specier uerũ &iã
machinas & torm̃ta flagitat tã quã in muris dimic&ur & turrib:
quidenĩ crudelius congrersione nauali ubi aquis homines perimunt᷑
& flammis : p̃cipua ergo eẽ deb& tegminũ cura ut cata frecta
uł loricati Galeati ociam & ocreir muniti suat militer De onere
nãq armorum nemo potest conqueri quistans pugrat in nauib::
Scuta quoq ualidiora ꝓpt̃ ictus lapidum &ampliort sumuntur

Expanded text:
mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari liburnarumque moles non ventorum flatibus sed remorum pulsu adversarios percutit rostris eorumque rursum impetus vitat, in quo opere lacerti remigum et ars clavum regentis E MVRALIBVS Multa quidem armorum genera proelium terrestre desiderat, sed navale certamen non solum plures armorum species verum etiam machinas et tormenta flagitat, tamquam in muris dimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi et aquis homines perimuntur et flammis? Praecipua ergo esse debet tegminum cura, ut catafracti vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sint milites; de onere namque armorum nemo potest conqueri qui stans pugnat in navibus. Scuta quoque validiora propter ictus lapidum et ampliora sumuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
flatũ suo quoq spiramine matuq uegstatur : Nãcertir horis dieb:
parit̃ acnoctib: aestu quodã duod reuma uocant ultrꝰ citrꝰ per¬
currit &more torrentiũ fluminum nunc exundat interraer
Nuncrefluit in altitudinem suam: hacc reciꝓcantir meatus ambiguitas
cursum nauium secunda adiubat r&ardat aduersa: quae dimicat᷑o
magna sunt cautione uitanda neq: enim að exiliore morum reu¬
matir imp&us uincitur. Cui int̃dum cedit &uentus: & q̃m indi¬
uersis regionib: diuerso lunae crercentir inuentirq: statu certis
horis ista uariantur Ideo pelium nabale gesturus consu&udinẽ
pelagi uellociante congressum deb& agnoscere Xlifi
Delocorum xoriria siue remicibus.
auticorũ gubernatorũq solertia est loca in quib: nauigatur
portusq cognoscere ut infesta ꝓminentib: uł latentib scopulis
uadosa ac sic cauitentur : Tantũ enim securitas maior est quanto

Expanded text:
flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum nunc exundat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec reciprocantis meatus ambiguitas cursum navium secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitanda. Neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventus; et quoniam in diversis regionibus, diverso lunae crescentis minuentisque statu, certis horis ista variantur, ideo proelium navale gesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congressum debet agnoscere. XLIII DE LOCORVM NOTITIA SIVE REMIGIBVS Nauticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto
Abbreviated transcription (Latin):
mixtos nimbos & furentes ꝓcellas leturorbir aducidus sereni¬
tatem nauigis repmittit quã gestat in uultu Precipuae siquarto
ortu neq obtusis cornib rutila neq in fuso fuerit humore fuscata:
ol quoq exoriens ułdiem condens int̃ est utrũ equalib gaudeat
reduir an obiesta nubae uaritur utrũ solito splendore sulgidus
anuentis urguentib igneur neue pallidis uł pluuia sit ĩnpenꝰ¬
dentt maculosus: Aer uero &mare ipsum nubium quae magni¬
tudo uł sp&ier sollicitor instruit nautar: Aliquanta ab auib
aliquanta significantur apiscib:: quae uergilius ingeorgicir
diuino poene cõnp̃hendit in genio: & uarro in libris naba lib:
diligenter excoluit: haec gubernatores sisescire ꝓfitentur sede
actenus quatenus eos imperitiae usus instituit non altior dostrina
firmabit Xlii. Deaes tuariis. hoc est dereu maie
lementum pelagi tertia pars mundiest quae p̃ter uentorum

Expanded text:
mixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenimixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis cornibus mutila neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens vel diem condens interest utrum aequalibus gaudeat radiis an obiecta nube varietur, utrum solito splendore fulgidus an ventis urgentibus igneus, nive pallidus vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta significantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gubernatores se scire profitentur, sed eatenus quatenus eos peritiae usus instituit, non altior doctrina formavit. XLII DE AESTVARIIS HOC EST DE REVMATE Elementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum
Abbreviated transcription (Latin):
b&ur Ideorautice obseruationis cunt trifaria diuidunt: aut enim̃
circaldiem statutum aut ante uł postea tempestater fieri cõptumẽ:
Vnde pcedentes ꝓgrmna ton inascenter diesolemomi gmnaton sub¬
sequentis machimaron greco uocabulo nuncuparunt : sed omna
enumerere nomiratim autlongum cuauctores plurimi non solum
mensium sed eciam dierum rationem diligenter expresserint traen¬
situs qr siderum quos plan&a uocant : cũ p̃scripto cursudei arbitrio
creatoris suscipiunt signa ułdeserunt frequent a&dolent serena turbar:
interlunorũ aut dier tempestatib plenos & nauigantib: quam maximȩ
mauendos norssolum peritiae ratio sed&iam uulgi usus iutelle̾git
XLI. DEPRO NOS TICIS
ultis quoq signis & d& nencuillo ꝓcelle & dexempestatib ꝓcelle
rubicundus coloruentor caeruleur indicat pluuiass exutrõq com¬

Expanded text:
betur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim betur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subsequentes metachimazon Graeco vocabulo nuncuparunt. Sed omnia enumerare nominatim aut ineptum videtur aut longum, cum auctores plurimi non solum mensum sed etiam dierum rationem diligenter expresserint. Transitus quoque siderum quos planetas vocant, cum praescripto cursu Dei arbitrio creatoris suscipiunt signa vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos non solum peritiae ratio sed etiam vulgi usus intellegit. XLI DE PROGNOSTICIS Multis quoque signis et de tranquillo procellae et de tempestatibus Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias, ex utroque com
Abbreviated transcription (Latin):
maria clauduntur: Nam lux minima noxo: ꝓlita nubium densitar
aeris obscuritar uentorũ imbri ułnibib geminatas aeuitia Non solũ
classes apelago sed eciam cõmeanter a terrestri itinere decurbãt
Post natalem uero ut ita dicam nauigationis qui solemni cestamine¬
publicoq spestaculosmultarum gentium celebrirtur plurimorum
si d erum ipsusci. temporis ratione uitihdus magas periculose mana
temptantur non quo negotiatorum cen& industria sed quia muos
cid hibenda cautela est quando exercitur nauigat culiburnis quã
cũ priuatorum mertium festinat audatia Al. Quemn ad modũ
tempestatum obseRuaDASIUI SICUA
racerca aliorum ortur occasurb siderum tempestater uehemen¬
tissimas commouent : In quib: lic& certi dies auctorum aqtestatione
signentur. Tam ciuia diuersir casib: aliquanta mutantur & quod con¬
fidendum est caelester causar humana conditio adplenum os se ꝓhi¬

Expanded text:
maria clauduntur: nam lux minima, noxque longissima, poli ac nubium densitas, maria clauduntur: nam lux minima, noxque longissima, poli ac nubium densitas, aeris obscuritas, ventorum imbri vel nivibus geminata sevitia, non solum classes a pelago, sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbant. Post natalem publicoque spectaculo multarum urbium celebratur, plurimorum siderum ipsiusque temporis ratione usque in Id. Mai. periculose maria temptantur, non quo negotiatorum cesset industria sed quia maior adhibenda cautela est quando exercitus navigat cum liburnis quam cum privatarum mercium festinat audacia. XL QVEMADMODVM TEMPESTATVM OBSERVANDA SINT SIGNA Praeterea aliorum ortus occasusque siderum tempestates vehementissimas commovent; in quibus licet certi dies auctorum attestatione signentur, tamen, quia diversis casibus aliquanta mutantur et, quod confitendum est, caelestes causas humana condicio ad plenum nosse prohi
Abbreviated transcription (Latin):
equitur mensium dierũe traectatus: Neqenim integioꝰ anno uisato
a cerbitas maris patitur nauigantes: sed quidam menser aptissimi
quida dubii reliciui classib in trtectabilen stint: legenature phagnite¬
decursu id est post ortumspliadum adie sexto Rale clurum ianuarũ¬
usꝙ in areturi ortum id est indie octauum decimum halendirum
octobriũ secur nauigio creditur: quia aestatir. beneficio uentorum
a cerbitarimitigatur: postͥhoc tempus usq: intertio iđ nouembris in¬
certa nauigio est & dircrimini ꝓprior: ꝓpt̃ ea quia postlidꝰ septembrir
oritur acturus uehementissimum sidur. & octauo Ralandarum octobriũ¬
equi noctialir euenit a cerba tempestas : Circa nonas uero octobris edi¬
pluuialer Quinto id cardem taurura: Nouembriaut̃ mense crebris
tempestatib nauigia conturbat : Vigiliarũ hiemalir occasus : Exdie
igitur tertioiduũ nouem brium usq indic̃ sextum iduum martiarũ

Expanded text:
Sequitur mensum dierumque tractatus. Neque enim integro anno vis atque Sequitur mensum dierumque tractatus. Neque enim integro anno vis atque acerbitas maris patitur navigantes, sed quidam menses aptissimi, quidam dubii, reliqui classibus intractabiles sunt lege naturae.Pachnitaedecurso, id est post ortum Pleiadum, a die .vi. Kal. Iun. usque in Arcturi ortum, id est in diem .xviii. Kal. Oct., secura navigatio creditur, quia aestatis beneficio ventorum acerbitas mitigatur. Post hoc tempus usque in .iii. Id. Nov. incerta navigatio est et discrimini propior propterea quia post Id. Sept. oritur Arcturus, vehementissimum sidus, et .viii. Kal. Oct. aequinoctialis evenit acerba tempestas, circa Non. pluviales et V idus eiusdem, taurus. A novembri autem mense crebris tempestatibus navigia conturbantur, vergiliarum hyemali occasu. Ex die igitur IV iduum novembrium usque in diem VI iduum martiarum
Abbreviated transcription (Latin):
leu conotus hoc est clbus notur a sinistra lbonotus id est chorus :
Occidentalem uero cardinem ten& ⁊ephirrur id est subuec ꝓtinus
huiq adextnt iungitur lips siue asticus siue a sistree iapa siue fiuomus:
septem trionalem uero cardinem sortitur est aparciar siue septem trio
cuiaderet adextro tͥrascias siue circius a sinistrac boreas id est aquilo:
Huisacpe singuli interdum duo magnis aut̃ tempesteitib: & trerparit̃
flare consuerunt: horum impecum maria quae sua sponte traen¬
quilla sunt & quideti undisex extuantib: seuiunt : horum flatu ꝓra
turoo temporum uł locorum xpcellir serenitas redditur & rursũ
inꝓcellas serena utantur : Nã secundo inspiremine optato lariis
inuenit portus aduerso sttire uł regredi aut dircrimen sustipere com¬
pellitur : Etideo difficile naufregium ꝑtulit ciuiuentorum rationẽ
diligenter inspexit . XXXUIIII. Quib Mensib TOIVS UΑuiC ΕΙVR

Expanded text:
Leuconotus, hoc est Albus Notus, a sinistra Libonotus, id est Corus. Leuconotus, hoc est Albus Notus, a sinistra Libonotus, id est Corus. Occidentalem vero cardinem tenet Zephyrus, id est Subvespertinus; huic a dextra iungitur Lips sive Africus, a sinistra Iapyx sive Favonius. Septentrionalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius, a sinistra Boreas, id est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt et quieta, undis exaestuantibus saeviunt; horum flatu pro natura temporum vel locorum ex procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur. Nam secundo spiramine optatos classis invenit portus, adverso stare vel regredi aut discrimen sustinere compellitur; et ideo difficile naufragium pertulit qui ventorum rationem diligenter inspexit. XXXVIIII QVIBVS MENSIBVS TVTIVS NAVIGETVR
Abbreviated transcription (Latin):
uextorum et xumeros
uicum exercitu armatir cldsib: uehitur Turbinum signa debet
ante p̃norcere: ꝓcellis raco & fluctib liburmae gntuius quamui
hostium sae peͥpericrunt: In ciua parte ratuntdir phulo sophiac torac̃
neglegenter extinguit incuria : Igitur uentoram numerum atq uo¬
cabula ars rauigandi primum deboqͥinspicere : Vecereraut iuxtal po¬
sitionem cardinẽm tantum quat tuor uentos principales a singulis
cacli partib flare credebant sed experim̃tum posteriores &ates
duodecim cõmp̃hendit: horũ uocabula cedsubmouendam dubitationẽ
non solum greca seqdeciam latira ꝓtulimur itacutuentir principalib
declanctis eos quiipsis dextrar lcuaq coniuntis indicemus: Hiberno
itaq solstitio idest aborientali cardine sumimus exordium ex
quouentus oritur afeliocer id est subsolanus: huic ad extri iungit᷑
cacuias siue eureborus a sinistraeurus siue uulturnus: Meridianũ
aut̃ cardinem posside nochus id est auster : huic ad extree iungit᷑

Expanded text:
VENTORVM ET NVMERVS Qui cum exercitu armatis classibus vehitur turbinum signa debet ante praenoscere; procellis namque et fluctibus liburnae gravius quam vi hostium saepe perierunt. In qua parte naturalis philosophiae tota est neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sed experimentum posterioris aetatis duodecim comprehendit. Horum vocabula ad summovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipsis dextra laevaque coniuncti sunt indicemus. A verno itaque solstitio, id est ab orientali cardine, sumemus exordium, ex quo ventus oritur Apheliotes, id est Subsolanus; huic a dextra iungitur Caecias sive Euroborus, a sinistra Eurus sive Vulturnus. Meridianum autem cardinem possidet Notus, id est Auster; huic a dextra iungitur
Abbreviated transcription (Latin):
in rupis s&̃ aciẽ spatiũ militer dabant: quȩ cũ in agmen med ̃ ꝑ uenir sent circũ¬
fusis undiq apnatorũ globis cũmagia absq uulnerib capiebant᷑ imleie :
carro ballistar aliquantũ maiorer. Hȩȩenim longius & uehemtius spicula
serint bestiȩ Sagittis ballistarũ truns figurtur. Latius tam̃ contra eas
& firmius p̃figit᷑ ferrũ ut in magnis corporib maiorae se uulnerao. aduersũ
elefantor pluroc exemplae & machinamentar& tulimꝰ ut si quando necers¬
tas postulacuerit sciatur quȩ sint tam ĩnmanib. belius opponenda
Icũ in eius modi necersitate duci consentiat. &iam sibi possit uindicare
uistoriã : Innumeraebilib hoc acceͥdit bellis & ꝓsuperiorib sunt habiti qui
minime desperarunt: Nã in simili conditione fortior credit quem aduer¬
sa ñfraengunt. Prior ergo decesis hostibus spolia capiat qđ ipsi dicunt

Expanded text:
inrupissent aciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circuminrupissent aciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circumfusis undique armatorum globis cum magistris absque vulneribus capiebantur inlaesae. Carroballistas aliquanto maiores—hae enim longius et vehementius spicula serint bestiae sagittis ballistariis transfiguntur. Latius tamen contra eas et firmius praefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exempla et machinamenta rettulimus, ut si quando necestas postulaverit sciatur quae sint tam immanibus beluis opponenda. randum, cum in eiusmodi necessitate ducis constantia totam sibi possit vindicare victoriam. Innumerabilibus hoc accidit bellis, et pro superioribus sunt habiti qui minime desperarunt; nam in simili condicione fortior creditur quem adversa non frangunt. Prior ergo de caesis hostibus spolia capiat, quod ipsi dicunt,
Abbreviated transcription (Latin):
& carum imp&ũ ȩ quoꝵ̃ celeritate uitaebant: ali contra eleftcuos cata frestos
milites ĩ noiser̃ itac ut in bracchus eorũ &in cassi dib uelhumeris aculei ingenes
ponerentur eferrone elefans bellatorȩ au contr se uenientẽ porre
cpp̃hendere: p̃cipuȩ tam̃ ueliter antiqui ad t uersum eleftenor ordinauer̃:
Veliter aut̃ eruont iuuenes leui armature corpore alc criqui&e. qui optime
missibilia dirigebant: Hui ęquis p̃tercurrentib adlatiorer lanceas uel
maiorae spiculc beluas occidebant: sed erecente audacia postea collesti plurer
militer paritꝰ pila hoc .ẽ. mis sibilicc in elefantos congerebant eorq uulnerib
elidebant : Illud additũ ẽ. ut funditores cũ fustibalis & fundis rotundis lapi¬
dib destinatĩs indor ꝑ quos regebant᷑ elefanti cũipsis turrib affligerent atq
mastarent. quo nihil totius inuenitur: pr&er ea uenientib beluis quasi

Expanded text:
et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantes cataphractatos et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantes cataphractatos milites immiserunt, ita ut in brachiis eorum et in cassidibus, vel humeris, aculei ingentes ponerentur e ferro, ne elephas bellatorem contra se venientem posset apprehendere; precipue tamen velites, antiqui adversum Velites autem erant iuvenes levi armatura, corpore alacri, qui ex equis optime missibilia dirigebant. Hi equis praetercurrentibus ad latiores lanceas vel maiora spicula beluas occidebant. Sed crescente audacia postea collecti plures milites pariter pila, hoc est missibilia, in elephantos congerebant eosque vulneribus elidebant. Illud additum est, ut funditores cum fustibalis et fundis rotundis lapidibus destinatis Indos per quos regebantur elephanti cum ipsis turribus affligerent atque mactarent, quo nihil tutius invenitur. Praeterea venientibus beluis, quasi