comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
st omnia diptiũime¶ Sed iõcũ suum in illis artib que tradite sũt nullum
Tq in hoc gnẽ illa quoq est infinita ũlua qđ oratores pleriq ut &̃e Frais
ostendit duo gña ad dicendum dederut. unum decerta diffinitaq cã
quales sunt que inlitib que in deliberatioib uerisantur. Addat si quis uol&
& iaudaciones alterũ qđ appellant omnes fere scriptores explicit nemo iti¬
nitu grũs sine tempore & sine ꝑsona questionem he quid & quantu sit cu
dicut intlĩgere michi non uidentur. Si enim e oratoris quecuq res infinite
ros̃ta sit de ea posse ditere. Aicendum erit ei quãta sit solis magninido. que for¬
ma terre de mathematitis deniqhi qui profitentur ẽẽ suum non solum de¬
his controuersiis que temporib & ꝓsonis note sunt hoc est de omnib forensi¬
bus sed &̃ de gne infinitis questionib ditere ulłm pot ẽẽ genus oratiois qd̾
ut exceptum ¶ Sed si illam quoq partem questionũ oratori uolumꝰ adiũgẽ

Expanded text:
t nullum. que in hoc genere illa quoque est infinita silva, quod oratori plerique, ut etiam Crassus ostendit, duo genera ad dicendum dederunt: unum de certa definitaque causa, quales sunt, quae in litibus, quae in deliberationibus versantur, addat, si quis volet, etiam laudationes; alterum, quod appellant omnes fere scriptores, explicat nemo, infinitam generis sine tempore et sine persona quaestionem. Hoc quid et quantum sit, cum dicunt, intellegere mihi non videntur: si enim est oratoris, quaecumque res infinite posita sit, de ea posse dicere, dicendum erit ei, quanta sit solis magnitudo, quae forma terrae; de mathematicis, de musicis rebus eis controversiis, quae temporibus et personis notatae sunt, hoc est, de omnibus forensibus, sed etiam de generum infinitis quaestionibus dicere, nullum potest esse genus orationis, quod sit exceptum. Sed si illam quoque partem quaestionum oratori volumus adiungere
Abbreviated transcription (Latin):
roni ortiticii uicuiꝰ de inde nilani grecatũ retũ significationẽ daroe.: Ata
idem ego existimaui recudis ẽe non romis cum tantas ies greti suscipe¬
na ruonterentur agira se se que & uiañdi res obscurissimar: & lenẽ
telononere aurem. Et si paia audire eos nõ auderes ne mitiueres apua
tuos ciues auetonitatẽ tua i auiciutando tamen excuxte uocrs coꝵa¬

Expanded text:
deinde nullam Graecarum rerum significationem daret: atque ego idem existimavi pecudis esse, non hominis, cum tantas res Graeci susciperent, profiterentur, agerent seseque et videndi res obscurissimas et bene v, non admovere aurem et, si palam audire eos non auderes, ne minueres apud tuos civis auctoritatem tuam, subauscultando tamen excipere voces eo
Abbreviated transcription (Latin):
deitur. Quare mictu quid̃ ulło m̃o undetur dictrina ipͥa res ponse trai. Et ei
cumi diu unt grnera facecurũ ilterii equabiliter in om̃i ẜ̾mone tuisum altrru
r acutum & urene Iui aueterin iuperior cauilicio ixc altera dicicitis nominiti
est leue nomen lit utra ros quippe lene eis eͥ trtũ te risimm manere. N erũ t

Expanded text:
quidem nullo modo videtur doctrina ista res posse tradi. Etenim quidem nullo modo videtur doctrina ista res posse tradi. Etenim cum duo genera sint facetiarum, alterum aequabiliter in omni sermone fusum, alterum peracutum et breve, illa a veteribus superior cavillatio, haec altera dicacitas nominata est. Leve nomen habet utraque res. Quippe; leve enim est totum hoc risum movere. Verum t
Abbreviated transcription (Latin):
st grauiꝰ aut neu graue. Illa aũt q̃ aut cõciliatoĩs cãleniter aut ꝑmotioĩs urhe¬
iuidia tollatur. Suaius aũt ẽ & uehementeriere utilis iocus & facecit que ẽ
si aua omĩ tradi arte posst̾ nature it propria certe. Neq ulla actẽ desiderãt inꝗ
bus tu ionge aliis mea sentencia cesar ex cellos. Quo magis nuchi & testis ẽẽ po¬
tes aut ulla̾m ẽẽ artem salis aut ñ qua eit cam tu nolus rotissimũ docebis.
go uero in auit om̃i dece faciuiꝰ puto posso ab hntune nõ iurbano ꝙ de
p̃is taceciis dninuitati. Itaq cum quosdam grecos initriptos liberos ẽẽ iudusẽm
de ridiculis non ulłam in ipem ueneram posse me aligd existis discere. Inueni
autem uidiculi & salsa mutta grecnui. Nan &e ũtiti in eo genere & in erdii & ii¬
sanzii &e preter ceterus artici excellut. Sed qui eiꝰ rei racione quadim amanst̾
artemq tradere ue miuasi extiterut ut nichit iliud eorum nsi ipͥa insiuntis irri

Expanded text:
t gravius aut aeque grave. Illa autem, quae aut conciliationis causa leniter aut permotionis veheericordia invidia tollatur. Suavis autem est et vehementer saepe utilis iocus et facetiae; quae, etiam si alia omnia tradi arte possunt, naturae sunt propria certe neque ullam artem desiderant: in quibus tu longe aliis mea sententia, Caesar, excellis; quo magis mihi etiam aut testis esse potes nullam esse artem salis aut, si qua est, eam tu potissimum nos docere.' 'Ego vero,' inquit 'omni de re facilius puto esse ab homine non inurbano, quam de ipsis facetiis disputari. Itaque cum quosdam Graecos inscriptos libros esse vidissem de ridiculis, non nullam in spem veneram posse me ex eis aliquid discere; inveni autem ridicula et salsa multa Graecorum; nam et Siculi in eo genere et Rhodii et Byzantii et praeter ceteros Attici excellunt; sed qui eius rei rationem quandam conati sunt artemque tradere, sic insulsi exstiterunt, ut nihil aliud eorum
Abbreviated transcription (Latin):
frndit quam non probrit młam oppugnauit qua non euerterit. Sednt
mauis eit quoddi quamut abhis qui tec tradut & docend postutindu
nt. Ego autr̃ ñ que nũc plane rudem intitui ad dicendum uelim his po¬
ci tridelam asudius uno opere eandem incudem diem natenq cundenti
qui omnes temuiumas ꝑticulas atiiz omia minima uoles ut auĩt nutrices ĩ¬
tantibus pueris in os inserant. Sin ut is qui & doctrin micdu iaerititer in¬
ititutus & aliquo im inbutus uiu & iits acri ingrno ẽẽ indeatur ulut enm rapum

Expanded text:
it. Sed hoc maius est quiddam quam ab his, qui haec tradunt et docent, postulandum sit. Ego autem, si quem nunc plane rudem institui ad dicendum velim, his potius tradam adsiduis uno opere eandem incudem diem noctemque tundentibus, qui omnis tenuissimas particulas atque omnia minima mansa ut nutrices infantibus pueris in os inserant; sin sit is, qui et doctrina mihi liberaliter institutus et aliquo iam imbutus usu et satis acri ing
Abbreviated transcription (Latin):
cia aut causa facta ẽe uideantur. Iam quid uocerar queritur cum quo
uerto quid appellandũ sit contenitur. It michi ipi cura toci ss ulpitio
fuerit in Norban causa suma contencio. pleraq oĩ dobidique ab isto obi¬
ciebantur cum hec contiterer tñ ab illo maiestatẽ minpta negabã: Exqͦ
uerbo lege a piueia tota illa cã pendebat. Atartix gnẽ causarũ nõ niłiꝰ
p̾cipũt ut uerbum uld ꝙ cauiam facit absoante ^reiiter uterq difu̾at

Expanded text:
tia aut casu facta esse videantur. Iam quid vocetur, quaeritur, cum quo tia aut casu facta esse videantur. Iam quid vocetur, quaeritur, cum quo verbo quid appellandum sit, contenditur; ut mihi ipsi cum hoc Sulpicio fuit in Norbani causa summa contentio; pleraque enim de eis, quae ab isto obiciebantur, cum confiterer, tamen ab illo maiestatem minutam negabam, ex quo verbo lege Appuleia tota illa causa pendebat. Atque in hoc genere causarum non nulli praecipiunt ut verbum illud, quod causam fac
Abbreviated transcription (Latin):
sunt criminum pleruq̾ infictractioe defenduntur. Nan de pecuniis re¬
ietundis que maxime st̾ negauda fere n̾uit omnia. Et de ambitu. raroil¬
iud datur ut possis liberalitatem ac benignitate̾ ab ambitu atq alargicione
se iungere dencariis deueneticiis de peciuatu inficiari nectẽe est. Id est
igitur genus primũ causarũ in iudiciis amtrouersia facti Indeuberacione
plerunq ex futuri raro &̾e maxime instantis aut facti. Sepe aũt res nonsit
uec ne. sed qualis sit queritur. Ut cum .l. opinii cãm defendeuat ap̾ popl¬
ium audientem. G. o Carbo consul nichil de grachi nece negabat sedu
re pro ialute patrie factum ẽẽ dicebat. ut eidem Carboni. Tri pl alia tu̾
mente rempl. capescentem. P. affricanus de Tiberio gritto interogati
respondeat ure tesum uideri. Iure aut omĩa defenduntur̾ alie st̾ eiꝰ ge¬
neris. ut aut oportuerit. aut licuerit. aut nectẽe fue̾at. Alt̾ impͣ uicsẽ¬

Expanded text:
sunt criminum, plerumque infitiatione defenduntur; nam et de pecuniis resunt criminum, plerumque infitiatione defenduntur; nam et de pecuniis repetundis quae maximae sunt, neganda fere sunt omnia, et de ambitu raro illud datur, ut possis liberalitatem atque benignitatem ab ambitu atque largitione seiungere; de sicariis, de veneficiis, de peculatu infitiari necesse est: id est igitur genus primum causarum in iudiciis ex controversia facti; in deliberationibus plerumque ex futuri, raro ex instantis aut acti. Saepe etiam res non sit necne, sed qualis sit quaeritur; ut cum L. Opimi causam defendebat apud populum, audiente me, C. Carbo consul, nihil de C. Gracchi nece negabat, sed id iure pro salute patriae factum esse dicebat; ut eidem Carboni tribuno plebis alia tum mente rem publicam capessenti P. Africanus de Ti. Graccho interroganti responderat iure caesum videri; iure autem omnia defenduntur, quae sunt eius generis, ut aut oportuerit aut licuerit aut necesse fuerit aut impruden
Abbreviated transcription (Latin):
ad uersarii uidicis. Qui locus est talis ut piꝰ halrat aduimenti q in oo¬
modi hũc ẽẽ iudico dicendũ. bi płꝰ mali qͣ toni reperio id totum
ali iudioo atu eicio. Ita i assequor ut alio tempore cogitem ꝗd dica &
ilio dicam que dio pleriq in grio freti simł faciunt. Sed terte idẽ
illi meli iuquãto dicerent si aliud sumendum sibi tempus uel iugita¬
dum aliud ad dicendum putaroe.
Im remi penitus caniamq aognoui statim eecuĩrit animo qͥ ut ca
ambigiu. Nichil est enim ꝙ inter homines nõ ambigatur siue excrie
causa sonto ut facinoris. siue ex amtrouersia ut ixreditatis. siue ex
acuberatux ut telli siue ex ꝑsona ut laudis siue ex disputatione ut d̃
racione uuendi : ⁊ in q non aut quid factum sit aut fiat futurum ne sit
queratur. aut quale sit. aut quid uocetur. At nostre fere cause que eꝑ

Expanded text:
adversari, iudicis. Qui locus est talis, ut plus habeat adiumenti quam incomadversari, iudicis. Qui locus est talis, ut plus habeat adiumenti quam incommodi, hunc iudico esse dicendum; ubi plus mali quam boni reperio, id totum abiudico atque eicio. Ita adsequor, ut alio tempore cogitem quid dicam et alio dicam; quae duo plerique ingenio freti simul faciunt; sed certe eidem illi melius aliquanto dicerent, si aliud sumendum sibi tempus ad cogitandum, aliud ad dicendum putarent. Cum rem penitus causamque cognovi, statim occurrit animo, quae sit causa ambigendi; nihil est enim, quod inter homines ambigatur, sive ex crimine causa constat, ut facinoris, sive ex controversia, ut hereditatis, sive ex deliberatione, ut belli, sive ex persona, ut laudis, sive ex disputatione, ut de ratione vivendi, in quo non aut quid factum sit aut fiat futurumve sit quaeratur aut quale sit aut quid vocetur. Ac nostrae fere causae, quae quidem
Abbreviated transcription (Latin):
scendi precipuit. hec est enĩ in ludo cauaru formuli ¶ At uero inforo
tab iue testimonia pacta conueneta stipiuatirẽs. agnaciie̾s affinitates de¬
creta responsa uita deniq eorũ qui in ea uersantur tota cognoscenda ẽ
quarũ rerum negligencia plerasq cãs & maxime priuatas. Sunt eiu
cãs dicunt in cognitas. In quo e illa quid magna offensio uł negligrncie
susceptis reb uel ꝓfidie receptis. sed & ila maior opinioe ꝙ nemo pot
de ea re quã nõ nouit non turpissime dicere. Ita dum mercie utupe¬
racurm que maior ẽ cõtempnũt assecũtur &e illam qua mag̃ ipͥ fu¬
giũt tarditatis.¶Equide soleo dare operã ut de sua quisq reme p̾e do¬
le agat suam & quicud de sua re cogitarit in mediũ peoferat ¶Itaq
cum ille discrssit tris ꝓsonas unus ib̾stineo sumia animi equitate ĩ eã

Expanded text:
scenda praecipiunt; haec est enim in ludo causarum formula fere. At vero in foro scenda praecipiunt; haec est enim in ludo causarum formula fere. At vero in foro tabulae testimonia, pacta conventa stipulationes, cognationes adfinitates, decreta responsa, vita denique eorum, qui in causa versantur, tota cognoscenda est; quarum rerum neglegentia plerasque causas et maxime privatas—sunt enim deantur, causas dicunt incognitas; in quo est illa quidem magna offensio vel neglegentiae, susceptis rebus, vel perfidiae, receptis; sed etiam illa maior opinione, quod nemo potest de ea re, quam non novit, non turpissime dicere: ita dum inertiae vituperationem, quae maior est, contemnunt, adsequuntur etiam illam, quam magis ipsi fugiunt, tarditatis. Equidem soleo dare operam, ut de sua quisque re me ipse doausam, ut ille agat suam et quicquid de sua re cogitarit in medium proferat: itaque cum ille discessit, tris personas unus sustineo summa animi aequitate, meam,
Abbreviated transcription (Latin):
eloquentuuino teimporitn ulis quemq̃ michi magnonore uidenir unititi ꝗ
cunen uertorum grauitate & eleganar e copia sium quindim expsit
quasi forma figuraniq dicendi. Quod ego maxime iutiui iudicare in eaci
quim ille contra me apuad centum uiros pro fratribi consiis dixit. Inqua
nichil illi defuit qđ non m̾o cupiosus sed & sapiens orator habere debẽt
Eiũ ut aliquando ad causas deducamus illum quem constitiumus &
eas quidem in quib pluscuiu uegocii ẽ udiciorum atii licium Ri¬
serit alus fortasie hoc preceptum est eĩ non tam acutũ qͣ neccessarium
migisq monitoris non fatur q̃ eruditi magistri hoc ei primũ precepimꝰ
quascũq eĩs erit acturus ut eas diligenter penitus que cognoscat. Ha
in iudo non precipitur faciles enim cause ad pueros deferuntur lex pere¬
grinium uetat in murũ ascendere. ascendit hostes repulit accuiatur. hi¬
chil est negocii huimõi causam cognoscere Recte ugitur nichil de causa di¬

Expanded text:
emquam mihi magno opere videtur imitari; qui tamen verborum gravitate et elegantia et copia suam quandam expressit quasi formam figuramque dicendi; quod ego maxime iudicare potui in ea causa, quam ille contra me apud centumviros pro fratribus Cossis dixit; in qua nihil illi defuit, quod non modo copiosus, sed etiam sapiens orator habere deberet. Verum ut aliquando ad causas deducamus illum, quem constituimus, et eas quidem, in quibus plusculum negoti est, iudiciorum atque litium—riserit aliquis fortasse hoc praeceptum; est enim non tam acutum quam necessarium magisque monitoris non fatui quam eruditi magistri—hoc ei primum praecipiemus, quascumque causas erit tractaturus, ut eas diligenter penitusque cognoscat. Hoc in ludo non praecipitur; faciles enim causae ad pueros deferuntur; lex peregrinum vetat in murum ascendere; ascendit; hostis reppulit: accusatur. Nihil est negoti eius modi causam cognoscere; recte igitur nihil de causa di
Abbreviated transcription (Latin):
e cetrra tum ut mian ille ut ieres. Si natus tiliꝰ non ut incteatur ne is qui tilio
mortuo institutus ieres ũt heres c̃ẽ ipetu uiris de inmiersi generis quectio nõ
iuminũ nomini racionem dicendi &e argumentorum denderit ¶ In quo & isti
nos uiris coniuti ipedũit adicrndo q deterrent. Uideo eni in satonis & ba
n ubris nominitum sere reterri quid alicui uiro aut muuieri risponderunt. Ere¬
uitatem discendi simul cum iye paucendi abiceremus. Sed ixc Erassus aliqui¬
do nobis crredut & exponet descripta gnãtim. Eit enim ne forte nescias ieriuo¬

Expanded text:
 cetera, tvm mihi ille sit heres, si natus filius non sit, videaturne is, qui filio  cetera, tvm mihi ille sit heres, si natus filius non sit, videaturne is, qui filio mortuo institutus heres sit, heres esse: perpetui iuris et universi generis quaestio non hominum nomina, sed rationem dicends iuris consulti impediunt a discendoque deterrent; video enim in Catonis et in Bruti libris nominatim fere referri, quid alicui de iure viro aut mulieri responderit; crenoscendo voluntatem discendi simul cum spe perdiscendi abiceremus. Sed haec Crassus aliquando nobis expediet et exponet discripta generatim; est enim, ne forte nescias, heri no
Abbreviated transcription (Latin):
ut genera reri discerner&. ea que paulo ib̾tilius explicirent. Uerumhxe ut dixi
nichil adme¶Illuad ad me ac multo &̾ magis aduos Cotta noster e Siupici
quo modo numio ie istorum artes halent pretermiscenda est inuttitiulo eauĩiru
Est enim intinita il impionis ponitur quot homines tot caule. Sin al generii
ninuerlas questiones reteruntur ita mudur de pauce iunt ut ras omnes diugentes
e nrmiores de sobrii oritores ꝑciłas animo e prope decantatas halere delrant.
Nui torte exitimatis a Marco curio causam didicinie .l. crisum &e ei re nuitum
ituliisi quaobrem Doctumo nõ lato curium tinen teredem Pomponii ẽe opor¬
terae Nichit ad copiam arguinentoꝵ neq ad eaise iumi ac niturai nomem bõ¬
pomi aut curii piinuit. ¶Ingenere erat immerio rei negocii que non intempore
ic nominin omnis questio. Cum icriptum itiut simichi titiꝰ genitur is q pri

Expanded text:
ut genera rerum discernerent eaque paulo subtilius explicarent. Verum hoc, ut dixi, ut genera rerum discernerent eaque paulo subtilius explicarent. Verum hoc, ut dixi, nihil ad me; illud ad me ac multo etiam magis ad vos, Cotta noster et Sulpici: quo modo nunc se istorum artes habent, pertimescenda est multitudo causarum; est enim infinita, si in personis ponitur; quot homines, tot causae; sin ad generum universas quaestiones referuntur, ita modicae et paucae sunt, ut eas omnis diligentes et memores et sobrii oratores percursas animo et prope dicam decantatas habere debeant; nisi forte existimatis a M'. Curio causam didicisse L. Crassum et ea re multa attulisse, quam ob rem postumo non nato Curium tamen heredem Coponi esse oporteret: nihil ad copiam argumentorum neque ad causae vim ac naturam nomen Coponi aut Curi pertinuit; in genere erat universo rei negotique, non in tempore ac nominibus, omnis quaestio: cum scriptum ita sit si mihi filivs genitvr, isqve pri
Abbreviated transcription (Latin):
de tacto non amlugitur queruntur qualia unt ea si ex reis numeres & in nu¬
merabilia sunt de obicura sed exrem ualde & modica & illustria. Nan ni mã¬
dicterit receptus nõ erit tociens ea noua nascitur. Sin illa otrouerila cañi
tacit iucdeatur ne ei que pater pitritus dediderit ũ is non sit receptus pst¬
umineum eẽ nehil ad artem ditrudi nec ad aeguinenti detiniiois Manci¬
in nomen ꝑtinet. Ac ũ ꝗd affert pecterea tminis aut dignitis uit in dignitisex¬
tri questionem est. Et ea tamen ip̃a oriuo adinnuerii grueris disputationem re¬
n̾ritr neccr̃e est. Hec ego nõ eo conscilio disputo ut iomues eruditos re ar¬
guam qͣq cepretendñdi iunt qui in genere dittimendo itis eiuias describuĩt
mi pionus de temporin poitas ẽt. Nan & si maurut tempura de psone tanenm
cos coniecutus ꝙ intanto ocio & sine hac forensi exeratatiane efficere potueuit

Expanded text:
de facto non ambigitur, quaeruntur, qualia sint, ea si ex reis numeres, et innude facto non ambigitur, quaeruntur, qualia sint, ea si ex reis numeres, et innumerabilia sunt et obscura; si ex rebus, valde et modica et inlustria; nam si Mandiderit, receptus non erit, totiens causa nova nascetur; sin illa controversia causam facit, videaturne ei, quem pater patratus dediderit, si is non sit receptus, postliminium esse, nihil ad artem dicendi nec ad argumenta defensionis Mancini nomen pertinet; ac, si quid adfert praeterea hominis aut dignitas aut indignitas, extra quaestionem est et ea tamen ipsa oratio ad universi generis disputationem referatur necesse est. Haec ego non eo consilio disputo, ut homines eruditos redarguam; quamquam reprehendendi sunt qui in genere definiendo istas causas describunt in personis et in temporibus positas esse; nam etsi incurrunt tempora et personae, tamen eos consecutos, quod in tanto otio etiam sine hac forensi exercitatione efficere potuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
deatur ẽẽ afficiendus qui ciuiemi ex ienatu comiulto patrie conbuande ea in ter¬
tuerit. cum il ꝑ leges nõ acera ¶ Nulla deniq est causa inqua id ꝙ nindiaiũ
uenit reorum pionis ac non generum ip̃orum innuuersa diputacione queritur
Qum & in his ipis ubi de ficto ambigitur ceperit ne pecumas contra leges .R. d̾¬
cius argumenta & cruminũ de deteniiois reuocentur oportet & ad grius &
ad uaturam innueriam. S sumptuonus de luxuria. qd aliem appetes de auiri¬
cii. qđ iedicioius de turbulentis &e malis cuul. ꝙ amults argnitur de genẽ
tritium. contra que que pro reo dicentur omĩa neccelsario & atempore atiz ho¬
mine ad comunes reru de generu sumas reuoluentur ¶ Atu Hec toruitam ho¬
numi non omia quest̾ in nitura rerum celeriter animo copeehenditi ꝑ multi
uidenitur que ueniat in iudicium tum cum de tacto queratur. Sed tamen
criminu eit multitudo non detensionii aut iocorum intiuita. ¶Que uero cum

Expanded text:
em ex senatus consulto patriae conservandae causa interemerit, cum id per leges non liceret; nulla denique est causa, in qua id, quod in iudicium venit, reorum personis ac non generum ipsorum universa dubitatione quaeratur. Quin etiam in eis ipsis, ubi de facto ambigitur, ceperitne pecunias contra leges P. Decius, argumenta et criminum et defensionis revocentur oportet ad genus et ad naturam universam: quod sumptuosus, de luxurie, quod alieni appetens, de avaritia, quod seditiosus, de turbulentis et malis civibus, quod a multis arguitur, de genere testium; contraque, quae pro reo dicentur, omnia necessario a tempore atque homine ad communis rerum et generum summas revolventur. Atque haec forsitan homini non omnia, quae sunt in natura rerum, celeriter animo comprehendenti permulta videantur, quae veniant in iudicium tum, cum de facto quaeratur; sed tamen criminum multitudo est et defensionum, non locorum infinita. Quae vero, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ied illa querenda que abacauatore & aditemoer arguinenta ad id ꝙ ad iudiciũ
uenit aretant ea debenit acterri ¶ Atq hie illua uicdendum est in quo sumius
eit error istorum migistrorum ad quos liberos noctros mittimus non quo he
quidẽ ad dicendum magnopere ꝑtiueit. Sed tamen uideatis qͣz sit grnus hec
eorum qui sbi cruditi uidentur tetes atqiz impolitum. Constituiit eninim
ꝑcienlis oracionũ modis auo genera eausarum Anum appellant in quo sine ꝓ¬
sonis atiir tempori deuniuerso genere queratur. Aiterum ꝙ psonis certis &
temporibus diftimatur ignari om̃is controueruias aduniuerũ generis ium &
naturam reterri. Nan in ea ipͥa dequi aute dixi nichil ꝑtinet ad orituris loros

Expanded text:
e argumenta ad id, quod in iudicium venit, spectantia debent adferri. Atque hic illud videndum est, in quo summus est error istorum magistrorum, ad quos liberos nostros mittimus, non quo hoc quidem ad dicendum magno opere pertineat, sed tamen ut videatis, quale sit genus hoc eorum, qui sibi eruditi videntur. Hebes atque impolitum: constituunt enim in partiendis orationum modis duo genera causarum: unum appellant, in quo sine personis atque temporibus de universo genere quaeratur; alterum, quod personis certis et temporibus definiatur; ignari omnis controversias ad universi generis vim et naturam referri; nam in ea ipsa causa, de qua ante dixi, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
uideat. que nonĩ iatrat factum ne sit queratur an quale sit an ꝙ nomen
habeat. quo prospecto it atim occurrit naturili quadã prudencia non his sb̾¬
ductionib quas uti docent quid facut cãm idest quo ibiato controuer¬
sia stare non possit. demde quid ueniat in uidicium ꝙ isti uc ubent quere¬
re. Interfecit opinnus grachũ ꝗa f̾acit cauiam: Quod reipl. cauia cum erie¬
natus consuito ad arma uocasi&: hec tolle ca non erit. ad id ip̃m negat c̃tra

Expanded text:
videat, quae numquam latet, factumne sit quaeratur, an quale sit, an quod nomen videat, quae numquam latet, factumne sit quaeratur, an quale sit, an quod nomen habeat; quo perspecto statim occurrit naturali quadam prudentia, non his subductionibus, quas isti docent, quid faciat causam, id est, quo sublato controversia stare non possit; deinde quid veniat in iudicium: quod isti sic iubent quaerere: interfecit Opimius Gracchum. Quid facit causam? Quod rei publicae causa, cum ex senatus consulto ad arma vocasset. Hoc tolle, causa non erit. At id ipsum negat contra
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ cause sepoita argumenta reuolui nos oportet sed habere certos iocos. qui
ut uttere ad uerbum ĩcribendum ũt illi ad causam explicandam itatim e¬
curant. Sed hi ioci ei demu oratori prodene poist̾ qui uersatus est in rel
uel uiu quẽ etas deniq atrert uel audicione & cogitacione: aue itudio &
diuligencia precurrit etatem. Nan ũ tu michi quãus eruditum hominem ad¬
dureris. quauis atrem & acutum in aigitando quauis ad pronunciandu
exreditum. Si erit idem in coniuetudine ciuitatis in exemplis in institutis
in moribi ac uoluntitib ciuiĩ suorũ hospes nõ multũ ei loci proderunt illi ex
quib argumenta promuntur. Subacto michi ingeio opus est ut agro nõ
se mel arato sed nouato & iterato quo meliores tetus pomit e grandiores
edere. Subacto au̾t est uius audictio iectio uittrre. Ac primũ natura cãe

Expanded text:
eius causae seposita argumenta revolvi nos oportet, sed habere certos locos, qui, eius causae seposita argumenta revolvi nos oportet, sed habere certos locos, qui, ut litterae ad verbum scribendum, sic illi ad causam explicandam statim occurrant. Sed hi loci ei demum oratori prodesse possunt, qui est versatus in rerum vel usu, quem aetas denique adferet, vel auditione et cogitatione, quae studio et diligentia praecucurrit aetatem. Nam si tu mihi quamvis eruditum hominem adduxeris, quamvis acrem et acutum in cogitando, quamvis ad pronuntiandum expeditum, si erit idem in consuetudine civitatis, in exemplis, in institutis, in moribus ac voluntatibus civium suorum hospes, non multum ei loci proderunt illi, ex quibus argumenta promuntur: subacto mihi ingenio opus est, ut agro non semel arato, sed novato et iterato, quo meliores fetus possit et grandiores edere; subactio autem est usus, auditio, lectio, litterae. Ac primum naturam causae
Abbreviated transcription (Latin):
ante dixi una conciliandorum hominum altera docendorum. tercia concitã¬
dorum. harum triu̾ ꝑcium prima lenitatem oraciois iecunda accumen ter¬
cia ium desiderat. Nan hoc necce̾e est ut is qui nobis cauiam adiudicitu¬
rus est aut inclinacioris uoluntatis propendeat in nos aut derensionis ar¬
gumentis adducatur aut animi ꝑmocione cogatur ¶ Sed quonia ula ꝑs
in qua rerum ipͥarum explicacio ac defeniĩo poĩta est udetur om̃em huis
generis quaũ doctrinã continere de ea primu ioquemur & pauea dicemus
tibi sapienter monente crasse ubenter auenciemur ut singularũ cauarum d¬
feniiones quas solent magistri pueris tradere relinquamus. Apperiamus
autem ea capita unde omĩs ad omẽm cauia & oracionẽ disputatio ducit
Neq enim quociens uerbum aliqd̾ eit scribendum nobis tocies eiꝰ uerbi di¬
uttere sunt cogitatioe ꝑquirende. Nec quociens causa dicenda est tociens ad

Expanded text:
ante dixi: una conciliandorum hominum, altera docendorum, tertia concitanante dixi: una conciliandorum hominum, altera docendorum, tertia concitandorum. Harum trium partium prima lenitatem orationis, secunda acumen, tertia vim desiderat; nam hoc necesse est, ut is, qui nobis causam adiudicaturus sit, aut inclinatione voluntatis propendeat in nos aut defensionis argumentis adducatur aut animi permotione cogatur. Sed quoniam illa pars, in qua rerum ipsarum explicatio ac defensio posita est, videtur omnem huius generis quasi doctrinam continere, de ea primum loquemur et pauca dicemus:mur. Ac tibi sapienter monenti, Crasse, libenter adsentiemur, ut singularum causarum defensiones quas solent magistri pueris tradere, relinquamus, aperiamus autem capita ea, unde omnis ad omnem et causam et orationem disputatio ducitur. Neque enim quotiens verbum aliquod est scribendum nobis, totiens eius verbi litterae sunt cogitatione conquirendae; nec quotiens causa dicenda est, totiens ad
Abbreviated transcription (Latin):
delegare us ca semꝑ inre eximia & prestancia fueruit.
Um Catullꝰ ego uero inquit in uobis hoe naxime ad murrri soleo ꝙ cu
inter uos dicendo dissimilimi sitis ita tamen uterq uestrum dicat ut
ei nichil neq anatura denegatum neq adoectrina nõ delatu ẽẽ iudetur ¶ Q̃
Crasse neq tu tua iauitate nos priuabis ut ũ ꝗd ab antoĩo aut p̾termus
uit relitum sit non explices. neq te Antoi si ꝗd nõ dixeris non exutima¬
bimus nõ potuisse pociꝰq a Erauo dici maliusse.
Ic Crassus quin tu inquit Antoni omitis ista que p̾posiusti. que nemo
horũ desiderat quib ex locis ea que dicenda unt in causis reperiuntur¬
que qͣzqͣ abite nouo quodam modo preclareq dicuntur sunt tamen &
re facilioui & preceptis ꝑuagata ila de prome nobis unde afferas que sepissie̾
tractas semꝑq diuinitus.
E promam equid inquit anthonuis & quo faciliꝰ id ate exigani qđ pe¬

Expanded text:
delegare vis, ea semper in te eximia et praestantia fuerunt.' delegare vis, ea semper in te eximia et praestantia fuerunt.' Tum Catulus 'ego vero' inquit 'in vobis hoc maxime admirari soleo, quod, cum inter vos in dicendo dissimillimi sitis, ita tamen uterque vestrum dicat, ut ei nihil neque a natura denegatum neque a doctrina non delatum esse videatur; qua re, Crasse, neque tu tua suavitate nos privabis, ut, si quid ab Antonio aut praetermissum aut relictum sit, non explices; neque te, Antoni, si quid non dixeris, existimabimus non potuisse potius quam a Crasso dici maluisse.' Hic Crassus 'quin tu,' inquit 'Antoni, omittis ista, quae proposuisti, quae nemo horum desiderat: quibus ex locis ea, quae dicenda sunt in causis, reperianturquae quamquam a te novo quodam modo praeclareque dicuntur, sunt tamen et re faciliora et praeceptis pervagata; illa deprome nobis unde adferas, quae saepissime tractas semperque divinitus.' 'Depromam equidem,' inquit 'et quo facilius id a te exigam, quod pe
Abbreviated transcription (Latin):
in cauia ꝑ orancla non dubitauit excitare reum coniularem & eiꝰ diloricare
ptunicam & iudicib cicatrices aduerias imperatoris ostendere: qui quił
tic accusante Sulpicio cum hominẽ iedicioium turiquimiq defender& nõ
dubitauit iedicioẽs ip̃as ornare & demostrare grauissimis uerbis multos sepe
impetus populi non iniustus eẽ quos prestare nemo posuit. nultas & er epł.
constituta. illam Norbani iedictionẽ ex luctu ciuui & excepionis odio qui ex¬
ercitum amuẽrat neq reprimi potiusso & ure ẽẽ conflatam potuit hic los
tam anceps tam auditus tam iubricus tam nouus sine quadam incredibilli iu
ac facultate tractari. Quid ego de . gn. manilii malii. ꝗd ae quti regis cõmi¬
seratione dicam. quid de aliis in iumerabilib: in ꝗu nõ maxime hoc enituit
qđ tibi omines dant accumen quoddã ungulare sed hec ip̾a que nuc ad me

Expanded text:
in causa peroranda non dubitavit excitare reum consularem et eius diloricare in causa peroranda non dubitavit excitare reum consularem et eius diloricare tunicam et iudicibus cicatrices adversas senis imperatoris ostendere? qui idem, hoc accusante Sulpicio, cum hominem seditiosum furiosumque defenderet, non dubitavit seditiones ipsas ornare ac demonstrare gravissimis verbis multos saepe impetus populi non iniustos esse, quos praestare nemo posset; multas etiam e reconstituta; illam Norbani seditionem ex luctu civium et ex Caepionis odio, qui exercitum amiserat, neque reprimi potuisse et iure esse conflatam? Potuit hic locus tam anceps, tam inauditus, tam lubricus, tam novus sine quadam incredibili vi ac facultate dicendi tractari? Quid ego de Cn. Manli, quid de Q. Regis commiseratione dicam? Quid de aliis innumerabilibus? In quibus hoc non maxime enituit quod tibi omnes dant, acumen quoddam singulare, sed haec ipsa, quae nunc ad me
Abbreviated transcription (Latin):
diuligenter auduerum. Itar ni quia eit in me quid ũ nrerice uideor nui
quidem uos his ingrinis homines tantum opera michi ad audiendum datis¬
ex eo eit ꝙ nichil quiiq̃ unq̃ me audiente egit orator ꝙ nõ in mea memo
ria penitus insederit. Atq ego is qui sum quantuscuniq ñm ad uidicand
omib auditis oratoribus ũne ulla dubitatione sic statuo & iudico neminem
omium tot & tanta quanta sint in Crasso habuisse ornamenta dicend ¶S
obrem siuos quoq hoc idem existimatis non erit ut opinor in qua ꝑticio
ũ cum ego hunc oratorem quem nũc fingo ut iustitui crraro audiuero cõ¬
firmaro tradam eũ Crasso uestiendum &e ornandum.
Um srasius tu uero inquit antom ꝑge ut insticusti. Neq enim ẽ
tnni neq utxralis parentis quem procerarit & eduxerit eum non ue
stire & ornare presertim cum te iocupletem ẽẽ negare non possis ¶ Quod
eiũ ornamentum que ius qui animus que dignitas illi oratori defuit qui

Expanded text:
diligenter audierim; itaque si quid est in me—quod iam sperare videor, quoniam quidem vos, his ingeniis homines, tantum operae mihi ad audiendum datis—ex eo est, quod nihil quisquam umquam me audiente egit orator, quod non in memoria mea penitus insederit: itaque ego is, qui sum, quantuscumque sum ad iudicandum, omnibus auditis oratoribus, sine ulla dubitatione sic statuo et iudico, neminem omnium tot et tanta, quanta sint in Crasso, habuisse ornamenta dicendi. Quam ob rem, si vos quoque hoc idem existimatis, non erit, ut opinor, iniqua partitio, si, cum ego hunc oratorem, quem nunc fingo, ut institui, crearo, aluero, confirmaro, tradam eum Crasso et vestiendum et ornandum.' Tum Crassus, 'tu vero,' inquit 'Antoni, perge, ut instituisti; neque enim est boni neque liberalis parentis, quem procrearis et eduxeris, eum non et vestire et ornare, praesertim cum te locupletem esse negare non possis. Quod enim ornamentum, quae vis, qui animus, quae dignitas illi oratori defuit, qui
Abbreviated transcription (Latin):
usus diligencia. qua una uirtute ommes urtutes relique continentur¶ Nan
oratiois quidꝰ copia iudemus. ut habundent pħi qui ut opmor Sed n hec
Catulle meliꝰ nulla dant precepta dicendi nec id circho minus quecumq
prepita res suscipuit dequa copiose & habundanter loquantur
Ui catullus est in quit ut dicis Antoni ut pleriq phuosophi nilai tã¬
dant precepta dicendi & halrat paratum tamen ꝗd de quaq re dicant.
Sed arutotiles is quem ego maxime admiror moposuit quoslam ioais
ex quib omĩs argumenti uia non modo ad phorum disputationem sed &̃
ad hanc racionem qua in cais utimur in ueruretur. Auo ꝗd homine ã
dudum Antoni non aberrat racio tua. siue tu umuitudie iliꝰ diuimi inge¬
nii neidem in curus uestigia siue &̾ ula ip̃a legiiti atis didicisti ꝙ ꝗdem
nucti magis uerisimile uidetur: uł eiz opere te gietis dediate ⁊eb iudeo qr̃

Expanded text:
sumus, diligentia; qua una virtute omnes virtutes reliquae continentur. Nam sumus, diligentia; qua una virtute omnes virtutes reliquae continentur. Nam oraCatule, melius—nulla dant praecepta dicendi nec idcirco minus, quaecumque res proposita est, suscipiunt, de qua copiose et abundanter loquantur.' Tum Catulus 'est,' inquit 'ut dicis, Antoni, ut plerique philosophi nulla tradant praecepta dicendi et habeant paratum tamen quid de quaque re dicant; sed Aristoteles, is, quem ego maxime admiror, posuit quosdam locos, ex quibus omnis argumenti via non modo ad philosophorum disputationem, sed etiam ad hanc orationem, qua in causis utimur, inveniretur; a quo quidem homine iam dudum, Antoni, non aberrat oratio tua, sive tu similitudine illius divini ingeni in eadem incurris vestigia sive etiam illa ipsa legisti atque didicisti, quod quidem mihi magis veri simile vide
Abbreviated transcription (Latin):
aitat. diugenca in quam cum onimb in teb tiui. cuuisis de tendent.
piurimum uaier. Nec precipue collenda est nobis hec semꝑ aclhibenda hec
nichil eit ꝙ non anequatur causa ut penitus qđ micio dixi nota sit ¶ diugẽ¬
cia est ut aduersariũ attenti audiamus atq ut eiꝰ non solum sentencias. sed
& uerba omnia ꝑcipiamus uultus deni ꝓspiciamus omis qui senuni aiͥ
pierunq iudicant diligencia est . id tamen dissimuanter facere ne sibi ille
aliquid proficr̾ iudeatur prudencia eit cdeinde ut his sociis quos propona
paulo poit ꝑuoluatur animus ut renitus mũnuoe in cauiam ut sit cura &
cogitatione intentus ailigencia eit. ut his relius adhirit tamo iumen aluꝵ
memoriam ut uocem ut uires. hec magna sunt ¶Inter in genium quidẽ
& diligenciam ꝑ paulum ioci reliquum est arti. Ars demostrat tantum ib
queras atq ubi sit uld̾ ꝙ studeas inuenire. Reliqua uero it in cura attentiae

Expanded text:
itat; diligentia, inquam, quae cum omnibus in rebus tum in causis defendendis plurimum valet. Haec praecipue colenda est nobis; haec semper adhibenda; haec nihil est quod non adsequatur: causa ut penitus, quod initio dixi, nota sit, diligentia est; ut adversarium attente audiamus atque ut eius non solum sententias sed etiam verba omnia excipiamus, vultus denique perspiciamus omnis, qui sensus animi plerumque indicant, diligentia est; id tamen dissimulanter facere, ne sibi ille aliquid proficere videatur, prudentia est; deinde ut in eis locis, quos proponam paulo post, pervolvatur animus, ut penitus insinuet in causam, ut sit cura et cogitatione intentus, diligentia est; ut his rebus adhibeat tamquam lumen aliquod memoriam, ut vocem, ut viris, diligentia est. Inter ingenium quidem et diligentiam perpaulum loci reliquum est arti: ars demonstrat tantum, ubi quaeras, atque ubi sit illud, quod studeas invenire; reliqua sunt in cura, attentione
Abbreviated transcription (Latin):
Si omnes qui reipl. coniuũt cari nobis ẽẽ debent certe imptimis Imi¬
noitrco uudulgencu eẽ debemus ¶ At ex amimiitudine nlarbaioiu estm
dicm uuueae nra comiciua unse inpitenũ tompꝰ srcctae aetent tot utco¬

Expanded text:
"si omnes, qui rei publicae consulunt, cari nobis esse debent, certe in primis imp"si omnes, qui rei publicae consulunt, cari nobis esse debent, certe in primis impnostros indulgentia esse debemus?" At ex dissimilitudine: "si barbarorum est in diem vivere, nostra consilia sempiternum tempus spectare debent."
Abbreviated transcription (Latin):
liguntur. Si res trta queritur ditinitione uniureria uis explicanda est ñc
Si maiestas est amputudo ac clignitas ciuitatis is eam ininuit qui exercitu
iuitan ropili romani tradidit. non qui eum qui id fecis& ropuli romũ
iutritati tudidit. Sin pars ꝓticione hic modo aut Scruatui parendu
de salute rripl. fuit. aut aliud mniciiũ instituendum aut sua sponte raci¬
endum. Aliud cmnscilium suꝑbum iuum arrogans utendum igitur fuit
ainitilio Scenatus sin ex uocabulo ut carbo. u amiul est qui coniulit patrie
nui aliud frcit opaniurs: Sin ab eo ꝙ tem attingit piures sunt argum̾to¬
ium sedes ac iod. Nan & cmuicta queremus & genera & ꝓtes ginerib
ib̾iectas & ũmilitudines & dissimilinidines & contiuria & amseque̾cia¬
Nainsentanra. & quasi precurrencia & repugnancia & cauias ceiũ uestiga¬
bimus & ea que ex causis orta sunt & maioci paria minora queremus:
Ex amuctis sic argumenta ducuntur ũ pietati sũma tribuenda laus eit

Expanded text:
nliguntur. Si res tota quaeritur, definitione universa vis explicanda est, sic: "si maiestas est amplitudo ac dignitas civitatis, is eam minuit, qui exercitum hostibus populi Romani tradidit, non qui eum, qui id fecisset, populi Romani potestati tradidit." Sin pars, partitione, hoc modo: "aut senatui parendum de salute rei publicae fuit aut aliud consilium instituendum aut sua sponte faciendum; aliud consilium, superbum; suum, adrogans; utendum igitur fuit consilio senatus." Si ex vocabulo, ut Carbo: "si consul est, qui consulit patriae, quid aliud fecit Opimius?" Sin ab eo, quod rem attingit, plures sunt argumentorum sedes ac loci, nam et coniuncta quaeremus et genera et partis generibus subiectas et similitudines et consentanea et quasi praecurrentia et repugnantia et causas rerum vestigabimus et ea, quae ex causis orta sint, et maiora, paria, minora quaeremus. Ex coniunctis sic argumenta ducuntur: "si pietati summa tribuenda laus est,
Abbreviated transcription (Latin):
oritorem acausa atu arebus deferuntur. altera est que tota in disputatioe
& argumientatione oratoris collocita ẽ. ita in supiore gene̾ de tractandis argum̃¬
tis. in hae autem &e de inueniendis cogitandu est. Atq isti quidem qui docet
ꝙ & si ad instituendos adulescentutos magis aptum est ut simulat posita sit cã
halrant quo se ret̾erant inde statim expedita posst̾ anguinenta de proniere tam̃
e tardi ingenii est riuntos amsectari fontis reru no uidere & ium etatis est ui¬
qr nr̃i acapite qđ uelinius acceriere & unde oia man&e iudere. Et primun
genꝰ illud earum rerii que ad oratorem deierinitur meditatum nobis imperpetu¬
um id omẽm nium iinum rerũ ee̾ aerebit ¶ Nan pr̃o tabius &e contri tabulas¬

Expanded text:
e, sed ad oratorem a causa atque a re deferuntur; altera est, quae tota in disputatione et e, sed ad oratorem a causa atque a re deferuntur; altera est, quae tota in disputatione et in argumentatione oratoris conlocata est; ita in superiore genere de tractandis argumentis, in hoc autem etiam de inveniendis cogitandum est. Atque isti quidem, qui docent, quod etiam si ad instituendos adulescentulos magis aptum est, ut, simul ac posita causa sit, habeant quo se referant, unde statim expedita possint argumenta depromere, tamen et tardi ingeni est rivulos consectari, fontis rerum non videre, et iam aetatis est ususque nostri a capite quod velimus arcessere et unde omnia manent videre. Et primum genus illud earum rerum, quae ad oratorem deferuntur, meditatum nobis in perpetuum ad omnem usum similium rerum esse debebit
Abbreviated transcription (Latin):
recte ne factu sit tutũ in eo est ꝙ quale sit quermiꝰ sd iam ad iustitu¬
tũ reuertar nĩeumo
Um igitur acepto cauie genere cognita rem tractare tepi nichil pͥꝰ
conitituo qͣ ꝗa at illd̾ quo mihi sit referencia omĩs illa oratio q̃
sit propria questionis & iucutii. deinde illa duo diligentisume amscicd¬
ro quorum alterũ comendacione̾ ht̃ nr̃am. aut rorũ quos defendimus
aiterum eit acromodatũ ad eorũ animos apͥ quos dicimꝰ ad id quod uolu¬
mus conmouendos. Ita racio omis ditendi tribi adpiuadendum reb est
nixa ut protemus uena ẽẽ que defendimius: ut conciliemus nolus cos
qui uiduit. ut animos corũ ad quẽcũq ca postulabit motum uocemus.
Ad probandũ aũt duplex ẽ oratori s̾ iecta materies. una rrrui rarũ que
non excogitantur ab oratore sed in repaita racione tractantur. ut tabiuee
tritimoĩa pacta conuenta. questiones leges senatus csulta. res iudia

Expanded text:
tum in eo est "quale sit." Sed iam ad institutum revertar meum. Cum igitur accepta causa et genere cognito rem tractare coepi, nihil prius constituo, quam quid sit illud, quo mihi sit referenda omnis illa oratio, quae sit propria quaestionis et iudici; deinde illa duo diligentissime considero, quorum alterum commendationem habet nostram aut eorum, quos defendimus, alterum est accommodatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad id, quod volumus, commovendos. Ita omnis ratio dicendi tribus ad persuadendum rebus est nixa: ut probemus vera esse, quae defendimus; ut conciliemus eos nobis, qui audiunt; ut animos eorum, ad quemcumque causa postulabit motum, vocemus. Ad probandum autem duplex est oratori subiecta materies: una rerum earum, quae non excogitantur ab oratore, sed in re positae ratione tractantur, ut tabulae, testimonia, pacta conventa, quaestiones, leges, senatus consulta, res iudica
Abbreviated transcription (Latin):
de singuus temporin tonuntn cauĩs quos quidẽ locos uobis cotta hoc & Sul¬
picii dioo multa anentacione atq meditacione piratos atii expeditos habere de¬
ielntis. ¶longum est eni nuc me qua ricione aut confirmare aut infirmare
testes tabulas. questiones oporteat. Ixc it omii ingrimi uel mediocris exerci¬
taciois autem uel maxime artem quidem & precepta dunitaxit hactenus req¬
rũt ut certis dicendi luminibi ornetur itemq illa que st alteriꝰ gnĩs que
tota ab oratore paruitur excogiticioe non halent dis̾icilem explicationem ma¬
gis illustrem ppolitamqz deu̾derant. Itaq au txe duo nolus quereuda unt
in caniis primum quid. denide quo modo dicniuis. alterum qł totum ar¬
te tinetum iudetur tam &e ii actem requirit camen prudencie eit poue me¬
diocuis. quid dicendum ut udere. Aiterum est in quo oratoris ius illa di¬
uina uirtusq cernitur ea que dicenda iunt ornate cpiose uarieq dicere

Expanded text:
quos quidem locos—vobis hoc, Cotta et Sulpici, dico—multa commentatione atque meditatione paratos atque expeditos habere debetis. Longum est enim nunc me explicare, qua ratione aut confirmare aut infirmare testis, tabulas, quaestiones oporteat. Haec sunt omnia ingeni vel mediocris, exercitationis autem maximae; artem quidem et praecepta dumtaxat hactenus requirunt, ut certis dicendi luminibus ornentur. Itemque illa, quae sunt alterius generis, quae tota ab oratore pariuntur, excogitationem non habent difficilem, explicationem magis inlustrem perpolitamque desiderant; itaque cum haec duo nobis quaerenda sint in causis, primum quid, deinde quo modo dicamus, alterum, quod totum arte tinctum videtur, tametsi artem requirit, tamen prudentiae est paene mediocris quid dicendum sit videre; alterum est, in quo oratoris vis illa divina virtusque cernitur, ea, quae dicenda sunt, ornate, copiose varieque dicere.
Abbreviated transcription (Latin):
grece negant scire: quot historics nominauit: q̃ scienter ꝙ̃ pro¬
prit̃ de utroq dixit. Id me hercule inquit Catiulꝰ ad mirans uid ia miriri
desino & multo magis ante mirabar. huc cum hec nescir& in dicẽdo posse titũ
Atiiui Catiulle inquit Antonius no̾ ego utilitatẽ aliquã ad dicendĩ aucuip̃is
hotum ubros & non nlłos alios ied delecticiõis ca cum est ocium legere iolro
ut colorer sic cum ustos libros ad misenũ. Nin rome iux licet studio ñus lege¬

Expanded text:
t, qui Antonium Graece negant scire? Quot historicos nominavit! Quam scienter, quam proprie de uno quoque dixit!' 'Id me hercule' inquit Catulus 'admirans illud iam mirari desino, quod multo magis ante mirabar, hunc, cum haec nesciret, in dicendo posse tantum.' 'Atqui, Catule,' inquit Antonius 'non ego utilitatem aliquam ad dicendum aucupans horum libros et non nullos alios, sed delectationis causa, cum est otium, legere soleo. ut colorer, sic, cum istos libros ad Misenum—nam Romae vix licet—studiosius lege
Abbreviated transcription (Latin):
ũderit regionum descriptioe uuit & quoia in rem magnis memoiiq dignis
aniaua prmiũ demde acta post euentus expectantur. & de comiciiis significã
quia scriptor prolet: & in reb gritis declarairi nonioium ꝗd actum aut dictu
ut sed &s quomodo. Et cum de euetu dicatur ut cause explicentur om̃es
uel casus uel sipiencie uel temeritins hominũq ip̃oꝵ non solum res geste
sead & qui fara ac nomine excellat. de cuiq uuti atq natura. ⁊ crlotũ aut
racio & genus oritiois falium atq trictum & cũ lenitate quadam equabilr
profluens sine hac iudiciali aspecitate & sine sententiaꝵ forensium accule¬
is ꝑsequendum est. Harum tot tintarumqz rerũ iudetis ne milla ẽẽ pre¬
cepta: que in artu rethorum reperiantur in eodem scilencio muita alia oratoꝵ

Expanded text:
desiderat, regionum descriptionem; vult etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis desiderat, regionum descriptionem; vult etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consilia primum, deinde acta, postea eventus exspectentur, et de consiliis significari quid scriptor probet et in rebus gestis declarari non solum quid actum aut dictum sit, sed etiam quo modo, et cum de eventu dicatur, ut causae explicentur omnes vel casus vel sapientiae vel temeritatis hominumque ipsorum non solum res gestae, sed etiam, qui fama ac nomine excellant, de cuiusque vita atque natura; verborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum et cum lenitate quadam aequabiliter profluens sine hac iudiciali asperitate et sine sententiarum forensibus aculeis persequendum est. Harum tot tantarumque rerum videtisne nulla esse praecepta