comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ihilergo adtm& dicere ut scrdus ercule. nos ax mercurio procrecta cum dteradibia
Lter cibusq tartes sobis paniȩ in hos cefines ꝑmeccuisent. Ascor doterrae anorace.
ioreoppido nomendatum Mox aristeum regnando his ꝓximum in urbe carcilis quam
derat ipse. comuncto populo triusq sanguinis seiuges usq ad segentes aduiꝰum mo¬
um coniugeas se. ÷ imperium ex insolentico nihilais ꝑ natas.Sed ut haec & iolcum
uiad id locorumagros ibi insedit prȩterea. &ilienses & locrenses. transecimus.¬
ardiniaest quidem cibsque serpentibus. sed quod aliis locis serpens hoc soli fui
ardis agris: animal ꝑ exiguum . quae a raneis format Soli fuga dieca quod d iem
ugiat in mectillis argentarus pluri maest: Nam solum illud argentodiues est ocul¬
mex reptat & ꝑ in prudentiam suꝑ sedentibus pestem facit huic in commodo acce¬

Expanded text:
Nihil ergo attinet dicere ut Sardus Hercule, Norax Mercurio procreati cum alter a Libya, Nihil ergo attinet dicere ut Sardus Hercule, Norax Mercurio procreati cum alter a Libya, alter ab usque Tartesso Hispaniae in hosce fines permeauissent, a Sardo terrae, a Norace Norae oppido nomen datum, mox Aristaeum regnando his proximum in urbe Caralis, quam condiderat ipse coniuncto populo utriusque sanguinis, seiuges usque ad se gentes ad unum morem coniugasse, imperium ex insolentia nihil aspernatas. Sed ut haec et Iolaum, qui ad id locorum agros ibi insedit, praeterea et Ilienses et Locrenses transeamus, Sardinia est quidem absque serpentibus. Sed quod aliis locis serpens, hoc solifuga Sardis agris, animal perexiguum aranei forma, solifuga dicta quod diem fugiat. In metallis argentariis plurima est, nam solum illud argenti diues est; occultim reptat et per inprudentiam supersedentibus pestem facit. Huic incommodo acce
Abbreviated transcription (Latin):
in arimen homero nomina tam : AAlics ꝙlȩts non secus inter quas corsicã plurimi indicen dole¬
⁊ium uecti plenissi manar randi ab soluerunt diligentia: nihilq omis sum quođe trac
onsit suꝑ uacuum. Vt ex ordium in colis ligu res dederint ut oppidastructa sint utcolonias
dedixerint marius & silla ut ipsam ligastici sinus equor adluat: sed hatscices sint eruager
silanus quod in eo a grounicum est solus ed it quem. ΚATΟX ΕΙTIN uocant lapidem fatd dig¬
simumꝰ maior est c&eris quiador natum destinantur : Nectamgem ma quamca¬
sidem in positas manusd e durimes litusequimoteno ron hoquius atdneetens ut cum ipso
reant. quibustangitur sed ei in est uelut deglu tino lentiore nescio quid par euȩgum
saccipimus De mocritum abderite ostentatione scripulihuius frequenter
sumcdꝓbandam ocultȩnaaturȩ. potentiam incerta minibus quȩ contramasos habuit
apud crispum in que marisittisic quos in colarum auctores habeat satis celebreẽ

Expanded text:
Inarimen Homero nominatam, aliasque laetas non secus. Inter quas Corsicam plurimi in dicendo lcircumuecti plenissima narrandi absoluerunt diligentia, nihilque omissum quod retractanti non sit superuacuum: ut exordium incolis Ligures dederint, ut oppida extructa sint, ut colonias ibi deduxerint Marius et Sulla, ut ipsam Ligustici sinus aequor adluat. Sed haec facessant. Verum ager Corsicanus, quod in eo agro unicum est, solus edit quem catochiten uocant lapidem fatu dignissimum. Maior est ceteris qui ad ornatum destinantur nec tam gemma quam cautes. Idem inpositas manus detinet, ita se iunctis corporibus adnectens ut cum ipso haereant quibus tangitur; sic ei inest uelut de glutino lentiore nescio quid par atque gummi. Accipimus Democritum Abderiten ostentatione scrupuli huius frequenter usum ad probandam occultam naturae potentiam in certaminibus quae contra magos habuit. apud Crispum, in quo mari sita sit, quos incolarum auctores habeat, satis celebre est.
Abbreviated transcription (Latin):
ticcest Cum codemannosar diniam .m.uederius alteram .c. flamnius prȩtoro¬
tia sunt ad de quod fe̾to siculo excipitur nomen sardimaris: Ergo siciba quod cũ prins
ad signan dumest di fuss ꝓminen tibcis triquẽtras pedae figuratur. pachinus os petis
in pelo pernensum & meridianam plagtm dirigit: pelorias aduer ser ues pero itle
uid& Lilrbeam in aifricm &tenditurꝰ interq pelorics prestat. Litu de teuni coselit¬
pertmento quo d neq humido inluitum madefiat neque fitas cat inpul uerẽsiua
IEetub introrsum recodit & in latitudinem panditur tres lacus optin& quor
quod piscium copio suscst Non xquidem admiraculum duxerim sed qu od cipror¬
mcons condensus crbustis interuirgultorum opacceseras nutrat& cid mis sisu¬
nandiq prebeat uoluptacem. Numeretuir incer eximicotertiara siacrum adnla
quȩin medio sittibreuia diuidit aprosundis qua ad etmꝑgitur ee qũcocrarutenis

Expanded text:
ia est, cum eodem anno Sardiniam M. Valerius, alteram C. Flaminius praetor sortiti sint. Adde quod freto Siculo excipitur nomen Sardi maris. Ergo Sicilia, quod cum primis adsignandum est, diffusis prominentibus triquetra specie figuratur. Pachynus aspectus in Peloponnesum et meridianam plagam dirigit, Pelorias aduersa uespero Italiam uidet, Lilybaeum in Africam extenditur. Inter quae Pelorias praestat laudata unico soli temperamento, quod neque umido in lutum madefiat neque fatiscat in puluerem siccitate. Ea ubi introrsum recedit et in latitudinem panditur, tres lacus optinet, quorum unus quod piscium copiosus est, non equidem ad miraculum duxerim. Sed quod ei proximans condensus arbustis inter uirgultorum opaca feras nutriat et admissis unandique praebeat uoluptatem, numeratur inter eximia. Tertium ara sacrum adprobat, quae in medio sita breuia diuidit a profundis. Qua ad eam pergitur, aqua crurum tenus
Abbreviated transcription (Latin):
ut etaads limites albunter secant notis enedi cantibus sinsula quȩ capulix orc̃und& tumulo
cdeluradio medisinsignisest & diomediasꝰ aues solas nutrit. Nam hocgenus alitis preter¬
uamibinus quã genii est . Idq. solum poterat memor abi leiudiciri nisi ciccederent non obmit¬
inda for macillis poene quȩ fulicis. colorcandidus ignero culi orciden ttita. congret uolitant
e sineratione ꝑ gendiduces.nuount auireguntcur sum. alterag meante it alter insequitur

Expanded text:
etatis limites albi intersecant notis candicantibus. Insula quae Apuliae oram videt tumulo ac delubro Diomedis insignis est et Diomedeas aves sola nutrit: nam hoc genus alitis praeterquam ibi nusquam gentium est, idque solum poterat memorabile iudicari, nisi accederent non omittenda. Forma illis paene quae fulicis, color candidus, ignei oculi, ora dentata: congreges volitant nec sine ratione pergendi: duces duo sunt, qui regunt cursum: alter agmen anteit alter insequitur
Abbreviated transcription (Latin):
in nauem : siquidem & adhuc solidae arbore oiã diuisae per
tabulcis duplicer admaiorẽ siccitatem mereantur indutias :
Namq: uirider cõpinguntur cum natibum humorem exsuda¬
uerint contrahuntur &rimas faciunt latiorer quo nihil est
periculosius nauigantib quamiure tabulata XXXXII¬
DE MODO LIBUR NORUM.
Quod ad magnitudinẽ pertin& minimae liburnae remorũ
habent singulos ordiner paulo maiorerbinor idoneae mensurȩ¬
ternor uł quaternos. interno cumor sortuntur rtmigio gredur
nechec cuiqum snorme uideatur cum ractiaco p̃elio longermaiors
reserantur cucurrisse nauigia ut senorũ etum uł ultie ordinum
fuerint : scafie tamen maiorss liburnir explonutoriac sociantur
quaeiuicenos ꝓpe remigss in singulir partib habebant qiuasbric

Expanded text:
in navem, siquidem et adhuc solidae arbores et iam divisae per in navem, siquidem et adhuc solidae arbores et iam divisae per tabulas duplices ad maiorem siccitatem mereantur inducias. Nam quae virides compinguntur, cum nativum humorem exsudaverint, contrahuntur et rimas faciunt latiores, quo nihil est periculosius navigantibus quam hiare tabulata. XXXVIIDE MODO LIBVRNARVM Quod ad magnitudinem pertinet, minimae liburnae remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos, idoneae mensternos vel quaternos, interdum quinos, sortiuntur remigum gradus. Nec hoc cuiquam enorme videatur, cum in Actiaco proelio longe maiora referantur concurrisse navigia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerint. Scafae tamen maioribus liburnis exploratoriae sociantur, quae vicenos prope remiges in singulis partibus ha
Abbreviated transcription (Latin):
Tamen quici amplius durat lucrum ꝓbatur afferrae : sumferreos
clauos tempore & humort celeriter rubigo consumit Aerei aut̃
ctiam influctib ꝓpriã substantiam seruant .XXXX. Queobs¬
uarioxe sit cedexda materies
seruandum praecipuae ut aqiuinta decima usdi adiuicesimam¬
& secundam arbores p̃cidantur ex diub: liburnae contexende :
hisenĩ tantum octo dieb cae samaterier immunis seruatur a cariae:
Reliquis aut̃ dieb p̃cisam ociam codemanno interna uermium¬
labe exesa inpuluerem uertitur: quod arr ipsa & omnium archi
tectorum cotidianis usus edocuit & contemplatione ipsiur religi¬
onir agnoscimus quam ꝓ &ernitate histantum dieb placuit cȩlebnir¬
aeduntur ciit̃ traber utiliter post solstitium aestiuum id est
permensẽ iulium & augustum & per autum nale aequinotium
ideo fortiora sunt ligna : Illud &ciam cauendum ne continuo ut de¬
iete fuerint traber secentur ułstatim ut sete fuerint mittant᷑

Expanded text:
tamen, quia amplius durat, lucrum probatur afferre; nam ferreos tamen, quia amplius durat, lucrum probatur afferre; nam ferreos clavos tempore et humore celeriter rubigo consumit, aerei autem etiam in fluctibus propriam substantiam servant. XXXV QVA OBSERVATIONE SIT CAEDENDA MATERIES Observandum praecipue ut a quinta decima luna usque ad vicesimam secundam arbores praecidantur ex quibus liburnae contexendae sunt. His enim tantum octo diebus caesa materies immunis servatur a carie, reliquis autem diebus praecisa etiam eodem anno interna labe exesa, in pulverem vertitur. Quod preter omnium architectorum doctrinam quotidianus usus edocuit et contemplatione ipsius religionis agnoscimus, quam pro eternitate his tantum diebus placuit celebrautem trabes utiliter post solstitium estivum, id est per menses iulium et augustum et per autumnale equinoctium, ideo fortiora sunt ligna. Illud etiam cavendum, ne continuo ut deiectae fuerint trabes secentur vel statim ut sectae fuerint mittantur
Abbreviated transcription (Latin):
tuerunt: Et id eodiuersa genere nauium fuerunt: sed augusto
demicante actiaco pͥelio cumliburnarum auxilur p̃cipuae uictur
fuis sae antonius experimento tanticertaminis patuit liburnaꝵ
nauer caeris aptiorei: ergosimilitudine & homine usur pati
ad earundem instareclarsem romani principertexuerunt : libur¬
nia namq dalmatiae pars est diadertinȩ subiacens ciuitati
Cuius exemplo nunc nauer bellicae fabricantur & appellantur
lburnae Xxxiii. Quadili cerha pabrcełur libuꝵ ue
Ed cumindomib substrahendis harenae uellcipidum qiua¬
utas requinatur Tanto magir in sabricandis rauib: diligent
cunet aoqueren da sunt quiamuus periculum est. rauemuitiosa cẽ
quamdomum : Ex quo pͣresio igitur & pino domestica siuc silur̃i¬
laricae & abiee p̃cipuae liburna contexitur: Vtiliur ã creir clauis
quã ferreis configenda: qua lib& cẽ grauior aliquanto uideatur expensa

Expanded text:
tuerunt, et ideo diversa genera navium fuerunt. Sed Augusto tuerunt, et ideo diversa genera navium fuerunt. Sed Augusto dimicante Actiaco proelio, cum Lifuisset Antonius, experimento tanti certaminis patuit lyburnarum naves ceteris aptiores. Ergo similitudine et nomine usurpato ad earundem instar classem Romani principes texuerunt. Liburnia namque Dalmatiae pars est Diadertinae subiacens civitati, cuius exemplo nunc naves bellicae fabricantur et appellantur liburnae. XXXIIII QVA DILIGENTIA FABRICENTVR LIBVRNAE Sed cum in domibus substruendis harenae vel lapidum qualitas requiratur, tanto magis in fabricandis navibus diligenter cuncta quaerenda sunt, quia maius periculum est navem vitiosam esse quam domum. Ex cupresso igitur et pinu domestica sive silvestri et abiete praecipue liburna contexitur, utilius aereis clavis quam ferreis configenda; quamlibet enim gravior aliquanto videatur expensa,
Abbreviated transcription (Latin):
nirent : Cammisinantium clarsis galliam hispaniar mauritamam
qsticam acgrptum sardiniam ato sicliam habebat inpreimo: Clar¬
sis aut neuernantium epiror macedoniã acaiam ꝓ pontidem pontũ
orientem cracam crprum p&ere directa nuigatione consueuenens
Quia irebur bellicis cleritas ampliur sola : ꝓdere ciuã uirtur. XXXii
Nomixa iudicum quipreepan class
iburnis aut̃ cuac in campana stabant p̃sectur claris miserantum
p̾erat: Cas uero quaqͥonio marilo cante fuerant praefectur clarsis
rauennantium r&inebat sub quib erant deni tribum percohortes
singulis constituto: singulȩ aut uburmae singilos rauarcos Toest
quas rauicularion habebant quiexceptis coeris rautarum officus
gubernatorib atq. remigib &militib exercendis cotidiana cunem
& uigem ex hibebant industriuam XxXII VXOCappellaN liburue
uersac aũc ꝓuntiac quibda temporib mari plurimum po¬

Expanded text:
nirent. Nam Misenatium classis Galliam Hispanias Mauritaniam nirent. Nam Misenatium classis Galliam Hispanias Mauritaniam Africam Aegyptum Sardiniam atque Siciliam habebat in proximo, classis autem Ravennatium Epiros Macedoniam Achaiam Propontidem Pontum Orientem Cretam Cyprum petere directa navigatione consueverat, quia in rebus bellicis celeritas amplius solet prodesse quam virtus. XXXII NOMINA IVDICVM QVI PRAEERANT CLASSI Liburnis autem quae in Campania stabant praefectus classis Misenatium praeerat, eas vero quae Ionio mari locatae fuerant praefectus classis Ravennatium retinebat; sub quibus erant deni tribuni per cohortes singulas constituti. Singulae autem liburnae singulos navarchos, id est quasi navicularios, habebant, qui excepti ceteris nautarum officiis gubernatoribus atque remigibus et militibus exercendis cotidianam curam et iugem exhibebant industriam. XXXIII VNDE APPELLENTVR LIBVRNAE Diversae autem provinciae quibusdam temporibus mari plurimum po
Abbreviated transcription (Latin):
muros tanto plurae condendas̃ quantoscitur clausurȩ tempus
in obsidentum potestate consistere xxxi. p̃cepta belli. xacialis
raccepto maiestaitir tuce impenator inuicte terrestris pelii
nrtionib: absolutis naualis belli residua ut opinor ẽ. portio:
decuius cirtib ideo pautiorx dicenda sunt qui iamdudum pacato
mari cum barbaris nationib: agitur terrestrire certamen : Romanus
aut̃ populus ꝓdecore &utilitate magnitudinis suqonꝓp̃t necer¬
sitatem tumultus alicuiur darsem panebant extempore sedhe
quando necessitatẽ sustiner& semꝑ habuit p̃parartam : Nemoeni
bello lacersere aut facere audee imuriam el regno uł populo quem
expeditum & promptum adresistendum uindicandũq cognoscit:¬
A pud mersienum igitur a rauenã singulae logioner cum clarib
statant nelongiur atutela uibis abscederent ccumpetio postu¬
lars& sine mort sine cirxuitu cidom̃s mundi parter rauigio pue¬

Expanded text:
muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus in obsidentum potestate consistere. XXXI PRAECEPTA BELLI NAVALIS Praecepto maiestatis tuae, imperator invicte, terrestris proelii rationibus absolutis navalis belli residua, ut opinor, est portio; de cuius artibus ideo pauciora dicenda sunt quia iam dudum pacato mari cum barbaris nationibus agitur terrestre certamen. Romanus autem populus pro decore et utilitate magnitudinis suae non propter necessitatem tumultus alicuius classem parabat ex tempore sed ne quando necessitatem sustineret semper habuit praeparatam. Nemo enim bello lacessere aut facere audet iniuriam ei regno vel populo quem expeditum et promptum ad resistendum vindicandumque cognoscitApud Misenum igitur et Ravennam singulae io postulasset sine mora, sine circuitu ad omnes mundi partes navigio perve
Abbreviated transcription (Latin):
mensunt aut̃ colligitur dupliꝰ modo: autenim linũ tenuae  expeditum
uno capite nectꝰ in sagitta quȩcum acdinuri fastidigia directa perue¬
nerint exmensure linimurorum cltitudo dep̃henditur: autcerte
cumsol obliquur umbrã turrium murorum qte iaculatur int̃raẽ
Tunc ignonaentib aduersarur umbrȩ illiur spaitium mensuratur:
Ideq decem peda figitur &um bra ipsius similiter mensura tur:
Quocollecto nemodubitat exlimbra decem pederꝰ inueniri altitudinẽ
ciuitcitir. cumsciatur quanta altitudo quantum umbraxe mittat
in longum quȩ adoppugnandar uł defendendas urber auctores
bellicarum artium : ꝓdiderunt: uł que recentium necessi tatum usus
inuenit ꝓpublica ut arbitror utilitate digersi: Illud iterumq
commonens ut sollertissimae caueatur ne quando aut potus inopͣsȩ¬
mergat autcibi quib: malis nulla arte succurritur: Ideoq intro

Expanded text:
Mensura autem colligitur duplici modo: aut enim linum tenue et expeditum Mensura autem colligitur duplici modo: aut enim linum tenue et expeditum uno capite nectitur in sagitta, quae cum ad muri fastigia directa pervenerit, ex mensura lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignorantibus adversariis umbrae illius spatium mensuratur, itemque decempeda figitur et umbra ipsius similiter mensuratur, quo collecto nemo dubitat ex umbra decempedae inveniri altitudinem civitatis, cum sciatur quanta altitudo quantum umbrae mittat in longum. Quae ad oppugnandas vel defendendas urbes auctores bellicarum artium prodiderunt vel quae recentium necessitatum usus invenit pro publica ut arbitror utilitate digessi, illud iterum iterumque commonens, ut sollertissime caveatur ne quando aut potus inopia emergat aut cibi, quibus malis nulla arte succurritur; ideoque intra
Abbreviated transcription (Latin):
porsint obsistere: quodopur lori ullam uocant: sȩpe cum obsidio
describitur inuenitur in storus luriculam urbem eẽ. circũdata
xxxiiii Quocexere torarrorũ ciuitas depexdat
ẽdexalto destinata missibilia siue plumbatac iublanceae uerru¬
ta uł spiculci in subiector uchementius cadunt: sagit tȩ quoq
artubus missȩ &sata manib fundis siue fustcebalis drecta quanto
de excelsiore loco excunt tanto longius penarent : ballistac
uero & o ragri sid peritir diligentis simȩ temperent᷑ unuuerse
p̃cedunt a quib necuurtur ulla nec munimina possunt deseñ¬
dere bellatorer : Nam more fulminis quic quid ꝑcusserint
aut dissoluere aut inrumpere consuerunt .XXX. Quemadmodũ
mex sura colligatur adscalas uł machixas pacientar
Adcapiendos muroriscalȩ uł machine plurimum ualent sica mig
nitudine conspecte fuerint ut ciltitudinem exͦuperent ciuitatir:

Expanded text:
possint obsistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio possint obsistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio describitur, invenitur in historiis loricula urbem esse circumdatam. XXVIIII QVO GENERE TORMENTORVM CIVITAS DEFENDATVR Sed ex alto destinata missibilia sive plumbatae vel lanceae, verruta vel spicula in subiectos vehementius cadunt. Sagittae quoque arcubus missae et saxa manibus fundis sive fustibalis directa, quanto de excelsiore loco exeunt, tanto longius penetrant. Ballistae vero et onagri, si a peritis diligentissime temperentur, universa praecedunt, a quibus nec virtus ulla nec munimina possunt defendere bellatores. Nam more fulminis quicquid percusserint aut dissolvere aut inrumpere consueverunt. XXX QVEMADMODVM MENSVRA COLLIGATVR AD SCALAS VEL MACHINAS FACIENDAS Ad capiendos muros scanitudine compactae fuerint ut altitudinem exsuperent civitatis.
Abbreviated transcription (Latin):
perum saepehoae cliouando cotempore quosumitur cibus
utriusq partis milites adreauiem aut adeunenda corporte
disꝓguntur: cuodinciutate cum coeperit fieri obsidentes asta
sea prolio subtrehunt ut aduersariorum negligentiae licentiã
tribuant. Quacipsa ĩmpunitate cum ereuerit repente ꝓmotis
machinis uel appositis : scalis occupant ciuitatem. Etideo in
muris saxa caenae: tormenta ponuntur in promptu ut cognitis
insidus ad currenter achanum habeãt qiuod supre capud hostiũ
Nam suc cibo suc somno suerint occutati suer duo d ut ahioua
necer sitate diperisi ⁊ unc oppidimsrepente ꝓrumpunt ignonenter
perimunt ciri&er machinas ipsds aggeres ignib: concremant
Omniad mnterniciem suam fabricata operae subuertunt: propt̃
quod obsidenter ultut ictum telifosam faciunt cãq non solum uallo
a sudib sedaiam tȩrriculis instruunt ut erumpentib excuitate

Expanded text:
perum, saepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, perum, saepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, cum utriusque partis milites ad requiem aut ad curanda corpora disperguntur. Quod in civitate cum coeperit fieri, obsidentes astu se a proelio subtrahunt et adversariorum neglegentiae licentiam tribuunt. Quae ipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis vel appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa ceteraque tormenta ponuntur in promptu ut cognitis insidiis accurrentes ad manum habeant quod supra caput hostium Nam sive cibo sive somno fuerint occupati sive otio aut aliqua necessitate dispersi, tunc oppidani repente prorumpunt, ignorantes perimunt, arietes machinas ipsosque aggeres ignibus concremant omniaque in perniciem suam fabricata opera subvertunt. Propter quod obsidentes ultra ictum teli fossam faciunt eamque non solum vallo et sudibus sed etiam turriculis instruunt ut erumpentibus ex civitate
Abbreviated transcription (Latin):
muris ac turrib teguriola conlocanda in quib uigiles ĩuernis
mensib: ab imbri uł frigore aestiuis defendantur asole : Illud quoq
usus inuenit ut acerrimos a csagacissimos caner in turrib nutriant
qui aduentum hostium odore p̃sentiant latratuq testentur:
Anseres quoq non minore sglertia nocturnos suꝑuentos clamorib
indicant. Nam ingressi capito linã arcem galli romanum nom̃
eruerant nisi clamore anserum excitatur mallius restitis ses :
miroo diligentia: siue fortuna uiros qui uniuersũ orbem erant missar
sub iugum auis una seruauit .XXXII. QUAX OΡΡCΑΙS
IX PERANTUR INSI DIAE
Ox solum in obsidionib: sed inuniuerso genere bellorum suprt
omnia dicitur hostium consu&udinẽ exploraere diligenter
acnosse : Oportunitas enim insidiarum aliter non potest iNueniri
nisi scias quib pris aduersarius a laboris intentione dicedat
quib redditur incautior: Inttrdum mediodae interdum aduet¬

Expanded text:
muris ac turribus tuguriola collocanda in quibus vigiles hibernis muris ac turribus tuguriola collocanda in quibus vigiles hibernis mensibus ab imbri vel frigore, aestivis defendantur a sole. Illud quoque usus invenit, ut acerrimos ac sagacissimos canes in turribus nutriant qui adventum hostium odore praesentiant latratuque testentur. Anseres quoque non minore sollertia nocturnos superventus clamoribus indicant. Nam ingressi Capitolinam arcem Galli Romanum nomen eruerant nisi clamore anserum excitatus Mallius restitisset. Mira diligentia sive fortuna viros qui universum orbem erant missuri sub iugum avis una servavit. XXVII QVANDO OPPIDANIS INFERANTVR INSIDIAE Non solum in obsidionibus sed in universo genere bellorum supra omnia ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidiarum aliter non potest inveniri nisi scias quibus horis adversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior, interdum medio die, interdum ad ves
Abbreviated transcription (Latin):
T unc enim defenestris actedis omnis cadias acsexus in rum penter obruit
saxis aliisq generib telorum: qiuodne sustineant obsidenter portas
ciuitatib aperiie consuerunt ut resistere desirant fugendi potestate
concersa: Necessitcis enim ciua edam uirtutir est despenatio: In hocͥcasu
unũ oppidanis auxilium est siuc ꝑdiem siue permotem hostis intrr¬
uerit ut muros turresq teneant acloca superiont conscindant
hosterq peruicos & plciteas undiq obruant dimicanter XXUI
Quesit adhibexta cautelaxechos ies portim occupent qum
requenter dolum excogitant obsidenter acsimulcita des perer¬
tione longiur abeunt: sedubi postͥmacũ murorum uigilis derelitis
requi euerit in cauta securitas tenebrarum ac noctis occasione cap¬
tata Cum scalis clanculo ueniunt murosq conscendunt: ꝓpẽ
quod maior est cadhibenda custodia cũ hostis abscesserit & in ipsis

Expanded text:
tunc enim de fenestris ac tectis omnis aetas ac sexus inrumpentes obruit tunc enim de fenestris ac tectis omnis aetas ac sexus inrumpentes obruit saxis aliisque generibus telorum. Quod ne sustineant obsidentes portas civitatis aperire consuerunt, ut resistere desinant fugiendi potestate concessa; necessitas enim quaedam virtutis est desperatio. In hoc casu unum oppidanis auxilium est, sive per diem sive per noctem hostis intraverit, ut muros turresque teneant ac loca superiora conscendant hostesque per vicos et plateas undique obruant dimicantes. XXVI QVAE SIT ADHIBENDA CAVTELA NE HOSTES FVRTIM OCCVPENT MVRVM Frequenter dolum excogitant obsidentes ac simulata desperatione longius abeunt; sed ubi post metum murorum vigiliis derelictis requieverit incauta securitas, tenebrarum ac noctis occasione captata cum scalis clanculo veniunt murosque conscendunt. Propter quod maior est adhibenda custodia cum hostis abscesserit et in ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
in quib: auri argentiq uenas bessorum rimatur industria magno
labore terra defoditur cauatoq specu in exitium ciuitatis inferna
queritur uia : quae fraus duplicib: operatur insidis : Aut enim penctrana
urbem a noctu non sentientib: oppidanis : egrediuntur percuniculum
reseratisd. portis suorum agmen inducunt hosterq: in ipsis domib:
perimunt ignorantes: autaerte cum admurorum fundam̃ta ꝑuenerin
suffodiunt eorum maximã partem appositis sicciorib lignis rumã q
muri tumultuario opere suspendunt sarmenta in suꝑ iungunt. Aliaq:
fomenta flammarum : Tunc p̃panrtis bellatorib superignis im¬
mittitur cõnbustisq: columnis ligneis atq tabulatis muro subito
corruente & rumptiomi aditus mi seratur XXX Quro pacepe
debeaN obproarisi hos tisiruperr ciuitatem
hoster quiperuaserent ciuitatem: quod sire dubio euenit sioppi¬
dam muros acturrer r&ͥnuerint uł altiont occupaiuerint loca:

Expanded text:
in quibus auri argentique venas Bessorum rimatur industria, magno in quibus auri argentique venas Bessorum rimatur industria, magno labore terra defoditur cavatoque specu in exitium civitatis inferna quaeritur via. Quae fraus duplicibus operatur insidiis. Aut enim penetrant urbem et noctu non sentientibus oppidanis egrediuntur per cuniculum reseratisque portis suorum agmen inducunt hostesque in ipsis domibus perimunt ignorantes, aut certe cum ad murorum fundamenta pervenerint suffodiunt eorum maximam partem appositis siccioribus lignis ruinamque muri tumultuario opere suspendunt, sarmenta insuper iungunt aliaque fomenta flammarum; tunc praeparatis bellatoribus operi ignis immittitur combustisque columnis ligneis atque tabulatis muro subito corruente inruptioni aditus reseratur. XXV QVID FACERE DEBEANT OPPIDANI SI HOSTES INRVPERINT CIVITATEM hostes qui pervaserant civitatem. Quod sine dubio evenit, si oppidani muros ac turres retinuerint vel altiora occupaverint loca;
Abbreviated transcription (Latin):
murum : alii laqueir captor ari&er pmaltitudinem hominum
demuro in obliquum trithunt & cumipr testudinib: euertunt: plures
inmodum forficis dentatum funib mͥligant ferrum quem lupum
uocant app̃hensumq ariaem aut euertunt aut ita sus pendunt ut
imp&um non habeat feriendi: Interdumbasts columnae marmoreae
uibrato imp&i iaciuntur emuris. ari&erq: confringunt : Quod si
tanta uis fuerit ut murur ariaib: perforotur & quod sepe accȩdit
decedat salutis una sper suꝑest ut destructir domibus alius intrin¬
secus murus addatur hosterq: intra:binos pariaer sipenaerare temp¬
tauerint pereͥmantur XXIIII. Decirxiculis ꝑquos aut cmupu
depooiiur aut ciuitas pexetratur
liud genus oppugnationum est sub terraneum atq: secratum qiuod
cuniculum uocant aleporib: qui cauernas subterris fodiunt ibici
conduntur: Adhibita ergo multitudine adspeciem m&cillorum

Expanded text:
murum. Alii laqueis captos arietes per multitudinem hominum murum. Alii laqueis captos arietes per multitudinem hominum de muro in obliquum trahunt et cum ipsis testudinibus evertunt. Plures in modum forficis dentatum funibus inligant ferrum, quem lupum vocant, apprehensumque arietem aut evertunt aut ita suspendunt ut impetum non habeat feriendi. Interdum bases columnaeque marmoreae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. Quod si tanta vis fuerit ut murus arietibus perforetur et quod saepe accidit decidat, salutis una spes superest ut destructis domibus alius intrinsecus murus addatur hostesque intra binos parietes, si penetrare temptaverint, perimantur. XXIIII DE CVNICVLIS PER QVOS AVT MVRVS DEPONITVR AVT CIVITAS PENETRATVR Aliud genus oppugnationum est subterraneum atque secretum, quod cuniculum vocant a leporibus, qui cavernas sub terris fodiunt ibique conduntur. Adhibita ergo multitudine ad speciem metallorum,
Abbreviated transcription (Latin):
ante colligerent drigatur penaerat quod cumq percus serit : Onager
aut̃ dirigit lapider sed ꝓneruorum cnossitudine & magnitudine
saxorum pondera iaculatur : Nam quanto amplior fuerit tanto
maior saxa fulminis more contorquit: his duob generib: nulla
tormentorum species uchementior inuenitur : scorpiones dicebant
quas nunc manu ballistas uocant Id eo sic nuncupati diuod paruis
subtilib ꝙ spiculis inferant mortem: fustibalos arcaballistas & fundas
describere suꝑfluum puto qua e p̃sens : usus agnoscit : saxis tamen
grac uiorib: ꝑonagrum destinatis non solum equi eliduntur & homine
sed &iam hostium machinamenta fraengłhitur .xxiii. aduer¬
Sum arictes prosu culei telaquer lupi colũnȩ qrauioro
Aduersum ari&er ecam uł salcer sunt plunt remedia: aliquanti
centoner aculcitar funib: calant &illis opponunt locir quacedit
arier ut imp&ur machinae materia molliore frrtos non destruat

Expanded text:
ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager autem dirigit lapides, sed pro nervorum crassitudine et magnitudine saxorum pondera iaculatur; nam quanto amplior fuerit, tanto maiora saxa fulminis more contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum species vehementior invenitur. Scorpiones dicebant quas nunc manuballistas vocant, ideo sic nuncupati quod parvis subtilibusque spiculis inferant mortem. Fustibalos arcuballistas et fundas describere superfluum puto, quae praesens usus agnoscit. Saxis tamen gravioribus per onagrum destinatis non solum equi eliduntur et homines sed etiam hostium machinamenta franguntur. XXIII ADVERSVM ARIETES PROSVNT CVLCITAE LAQVEI LVPI COLVMNAE GRAVIORES Adversum arietes etiam vel falces sunt plura remedia.Aliquanti centones et culcitas funibus calant et illis opponunt locis quae caedit aries, ut impetus machinae materia molliore fractus non destruat
Abbreviated transcription (Latin):
untes moenia urbis inuadunt : Exostradicit᷑ pons quem superius¬
exposuimus quiađ a urri in murũ repente ꝓtruditur : Tollen non
dicitur quotiens una trirbir in terra palta defigitur. cuiin summo
eo libt m̃to ut siunum caput depresseris aliuderigatur: In uno
ergo capite cratib siue tabulatis contexitur machina inqua pauci
conͥlocantur armati : Tunc ꝑfuner ad enacto deprersoq alio capite
eleuati ĩpponuntur in murum .XXII. DEBalISTIS OΑCRIs¬
Scorpioxib arco ballistis pastibalis. papdis ꝑque
tonmena de peportur murus.
duersum haec obsessor defendere consueuerunt ballistue oragri
scorpiones arcoballistae fustibale sagittarii: fundaballista funib ⁊
neruis tenditur que quanto: ꝓlixa bracchiola habuerit hoc est quanto
maior fuerit tanto spicula longius mittit: Quaesi iuxta arcem
mecanicam tempertorocur & ab exercitatis hominib: qui mensuram eius

Expanded text:
untes moenia urbis invadunt. Exostra dicituntes moenia urbis invadunt. Exostra dicitexposuimus, qui de turri in murum repente protruditur. Tollenon dicitur, quoties una trabes in terra prealta defigitur, cui in summo connectitur, eo libramento, ut si unum caput depresseris, aliud erigatur. In uno ergo capite, cratibus sive tabulatis contexitur machina, in qua pauci collocantur armati, tunc per funes uno attracto, depressoque alio capite, elevati imponuntur in murum. DE BALISTISSCORPIONIBVS ARCVBALLISTIS FVSTIBALIS FVNDIS PER QVAE TORMENTA DEFENDITVR MVRVS Adversum haec obsessos defendere consueverunt ballistae onagri scorpiones arcuballistae fustibali sagittarii fundae. Ballista funibus nervinis tenditur, quae quanto prolixiora brachiola habuerit, hoc est quanto maior fuerit, tanto spicula longius mittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exercitatis hominibus qui mensuram eius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ueniss& tanto ponderi solocedente subsedit nec iungi muris
aut moueri ulterius potuit: itaciuitas liben ta est & machina derelicta
xXI. Descalis sambuca exosira ertoll.expope
Dmotir turrib: funditores. lapidib: sagittarii iaculis manuballistarii
Quł arcubcllistarii sagittis iaculatores plumbatir acmisibilib
emuris submouent homines: hoc facto scalis appositis occupant
ciuitatem : sed quiscalis nituntur frequent᷑ periculũ sustineant Ex¬
emplo capencia quo primum scalarum oppugnatio perhibocur ino¬
uenta : quitanta ui occisus est athebanis ut extinctus fulmine dicer&
tideo sambuca exostra & tollennone obsidentes inmurum hostiũ
penaerant: sambucai dicitur adsimilitudinem citharȩ : Namquẽ¬
ad modum incitharoc cordȩ sunt Ita trarbe cua e uxta turrẽ ponit᷑
funer sunt ciu pontem deiuperiori parte tode in laxant ut descendat
ad murum statimq seurrae excunt bellatorer & peum traense¬

Expanded text:
pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris aut moveri ulterius potuit. Ita et civitas liberata est et machina derelicta. XXI DE SCALIS SAMBVCA EXOSTRA ET TOLLENONE Admotis turribus funditores lapidibus, sagittarii iaculis, manuballistarii vel arcuballistarii sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e muris submovent homines. Hoc facto scalis appositis occupant civitatem. Sed qui scalis nituntur frequenter periculum sustinent, exemplo Capanei, a quo primum scalarum oppugnatio perhibetur inventa; qui tanta vi occisus est a Thebanis ut extinctus fulmine diceretur. Et ideo sambuca exostra et tollenone obsidentes in murum hostium penetrant. Sambuca dicitur a similitudine citharae; nam quemadmodum in cithara cordae sunt, ita in trabe quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte trocleis laxant ut descendat ad murum, statimque de turri exeunt bellatores et per eum transe
Abbreviated transcription (Latin):
adhibere consucuerunt: primo talem ex truunt turrem quae
ꝓpugnaculis ciuitatir uideatur inferior : Deinde secr&o cliam
d& abulir intrinsecus turriculã faciunt &cũ murir fuerit machina
sociata subito funib trocleisq demedio turricula illa ꝓducitur.
dequa egredientes armati quia altior inuenitur statim capiun-
ciuitatem: XX QUOPACIOSUPPOEAIUR TERRA UI MA¬
CHINA NOCERO NIHIL. POS SII
terdum longirsimas ferratas qtr t abes opponunt machinae
uenienti eamq amuri uicinitate ꝓpellunt: sed cũ rodiorum cuitas
oppugnarotur ab hostib: & turris ambulatoria supr murorum al¬
titudinem acturrium omnium paraeraur mecanici ingenio inuen¬
tum est taleremedium: per noctem subfundam̃ta muri cuniculũ
fodit & illũ locum ad quem dia postero turris fuerat ꝓmouendi:
nullo hostium sentiente egesta terra cauauit intrinsetus : & cum rotis
suis mole fuis sex ĩnpulsa adq ad locum qui subter: cauatur fuerat

Expanded text:
adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitatis videatur inferior; deinde secreto aliam de tabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus trocleisque de medio turricula illa producitur, de qua egredientes armati, quia altior invenitur, statim capiunt civitatem. XX QVO PACTO SVFFODIATVR TERRA VT MACHINA NOCERE NIL POSSIT Interdum longissimas ferratasque trabes opponunt machinae venienti eamque a muri vicinitate propellunt. Sed cum Rodiorum civitas oppugnaretur ab hostibus et turris ambulatoria supra murorum altitudinem ac turrium omnium pararetur, mechanici ingenio inventum est tale remedium. Per noctem sub fundamenta muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris fuerat promovenda nullo hostium sentiente egesta terra cavavit intrinsecus, et cum rotis suis moles fuisset impulsa atque ad locum qui subter cavatus fuerat
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝑruptis corus ułcentonib: intrinsecus flamma condatun:
malleoli uelut sagit tȩ sunt & ubi adheserint quia ardentes ueniunt
uniuersa coflagrant: falarica aut amodum hastȩ ualido prefigit᷑
ferro: inter: tubum &iam & hcstilem sulphure resina bitumine
stupisq conuoluitur infusa oleo quod incendiariũ uocant : quae
balliste impocu destinata perrumpto munimine ardens figit᷑
ligno turritam quae machinam frequent̃ incendit. De positi
quotq: homines funib: cum hostes dormiunt in lanternis portan
lucernas & incensis machinis rursum leuantur in murum.
.xuIIII. Ouemad modumn alttudomuris addatit
racerea pastem muri ad quã machina conatur accedere
cemento atq lapidib uelluto siue laterib: postremo tabula ti
extruendo faciunt. ltiorẽ ne defensores moenium desuꝑ urbi
uenture possit opprimere : Constat aut efficas machinam̃tum
red di si inueniatur inserius : uerum obsidentes eiue modi dolum

Expanded text:
ut perruptis coriis vel centonibus intrinsecus flamma condatur. ut perruptis coriis vel centonibus intrinsecus flamma condatur. Malleoli velut sagittae sunt et ubi adhaeserint, quia ardentes veniunt, universa conflagrant. Falarica autem ad modum hastae valido praefigitur ferro; inter tubum etiam et hastile sulphure resina bitumine stuppisque convolvitur infusa oleo quod incendiarium vocant; quae ballistae impetu destinata perrupto munimine ardens figitur ligno turritamque machinam frequenter incendit. Depositi quoque homines funibus cum hostes dormiunt in lanternis portant lucernas et incensis machinis rursum levantur in murum. XVIIII QVEMADMODVM ALTITVDO MVRIS ADDATVR Praeterea partem muri ad quam machina conatur accedere cemento atque lapidibus vel luto sive lateribus, postremo tabulatis extruendo faciunt altiorem, ne defensores moenium desuper urbi ventura possit opprimere. Constat autem inefficax machinamentum reddi si inveniatur inferius.Verum obsidentes eiusmodi dolum
Abbreviated transcription (Latin):
mediã uero partem accipit pontem factum deduab trabib septũq
deuimine quem subito ꝓlatum inter turrem murũq consti¬
tuunt & ꝑeum ingredienter demachina bellatoris inciuitatem
transeunt &occupant muros: In superiorib aut turris. illius
partib contati & sagit tarii collocantur. Qiude fensores urbis
exclato contis imis sibilib saxisq prosternant: quofacto ciuitas
capitur sineͥmorr : Quid enĩ auxilui suꝑ est cumhii quide muror:
altitudine speraebant repente supra: se aspiciant altiorem hostiũ
murum: xuii. Quẽ ad modũ ambulatoRia lURRISPOSSITNCS
uic tam manifesto discrimini multir occurritur modis: primũ
si confidentia uł uirtus est militaris eruaptione facta glob
egreditur armatorum & uihostib: pulss machinam̃tum illud ingens
direptir corisignis exuritur : quod sioppidum exire non aude ant
ad maiores ballista malleolor uł falaricar cumincendio destinant

Expanded text:
mediam vero partem accipit pontem, factum de duabus trabibus saeptumque mediam vero partem accipit pontem, factum de duabus trabibus saeptumque de vimine, quem subito prolatum inter turrem murumque constituunt et per eum egredientes de machina bellatores in civitatem transeunt et occupant muros; in superioribus autem turris illius partibus contati et sagittarii collocantur qui defensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo facto civitas capitur sine mora. Quid enim auxilii superest cum hi qui de murorum altitudine sperabant repente supra se aspiciant altiorem hostium murum? XVIII QVEMADMODVM AMBVLATORIA TVRRIS POSSIT INCENDI Huic tam manifesto discrimini multis occurritur modis.Primum, si confidentia vel virtus est militaris, eruptione facta globus egreditur armatorum et vi hostibus pulsis machinamentum illud ingens direptis coriis de lignis exurit. Quod si oppidani exire non audeant, ad maiores ballistas malleolos vel falaricas cum incendio destinant,
Abbreviated transcription (Latin):
beluis musculinã quemad modum: illicũminores sint. Tamen ballenis
auxilium adminiculũq iugiter exhibent Itaiste machine breuiores
uł deputate turrib: magnis aduentu illarum parant uiã. itinerae¬
bib tabulatis ꝗrecc̃ĩmpacta: & negeantum opus hostili concremocur
incendio diligentissime excrudircoriis ułcentonib: communiut᷑:
quib: ꝓmodo altitudinis additur latitudo : Nã interdũ trecenos peder¬
ꝑ quadrum interdum quahigenos uel quinqua genos : lcitaesunt :
Proceritas aut̃ ipsarum tanta fit ut non solum muros sed eiam turres
lapideas altitudine superent: His plurer rothae: mechanica aste
subduntur Quarum lcipsu uolubili magnitudo tam ampla moueat᷑:
presens aut̃ periculũ ciuitatis est sad murum fuerit turris ad mota
plures enim accipit scalas & diuerso genere conatur in rumpere:
xamin inferiorib haba ari&em cuius imp&u destru& muros : Circa

Expanded text:
beluis musculi; nam quemadmodum illi, cum minores sint, tamen ballenis beluis musculi; nam quemadmodum illi, cum minores sint, tamen ballenis auxilium adminiculumque iugiter exhibent, ita istae machinae breviores deputate turribus, magis adventui illarum parant viam, itinerabibus tabulatisque compacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio, diligentissime ex crudis coriis vel centonibus communitur, quibus pro modo altitudinis additur latitudo: nam interdum tricenos pedeper quadrum interdum quadragenos vel quinquagenos latae sunt. Proceritas autem ipsarum tanta fit ut non solum muros sed etiam turres lapideas altitudine superent. His plures rotae mechanica arte subduntur, quarum lapsu volubili magnitudo tam ampla moveatur. Praesens autem periculum civitatis est si ad murum fuerit turris admota. Plures enim accipit scalas et diverso genere conatur inrumpere. Nam in inferioribus habet arietem, cuius impetu destruit muros; circa
Abbreviated transcription (Latin):
dinem. sub: quib: obsidenter tcͣti ad subruhenda murorũ penaraent
fundamenta : putei dicuntur qui a dsimilitudinẽ absidis contecuntur
euimine &cilicur: ulcoriis ꝓteguntur ternisq: rotulis quarum una
inmedio duae in capitib: apponuntur Inquacumq parte uolueris
ad mouentur more carpenti: quor obsidenter cpplicant muris eor̃¬
ꝗutemunitione ꝓtecti sagittis siue fundis uel missibilib: defensores
omner deꝓpugnaculir ciuitcitȩs exturbant Vt scalis ascendendi
facilior prestocur occasio: Aͦger aũt ex terra lignisq extollitur
contra murum de quotela iactantur .XUI. Decous culas
Dusculos dicunt minores machinas quib: ꝓtecti bellatores sudatũ
auferunt ciuitatis : fossatum eiam apportatis lapidib: lignis ac
terra non solũ complent sed cciam solidant. Vt turres ambulatoriae
sine ĩ mpedimento iugantur admurum: Vocantur autem a marinis

Expanded text:
dinem, sub quibus obsidentes tuti ad subruenda murorum penetrant dinem, sub quibus obsidentes tuti ad subruenda murorum penetrant fundamenta. Plutei dicuntur qui ad similitudinem absidis contexuntur e vimine et ciliciis vel coriis proteguntur ternisque rotulis, quarum una in medio, duae in capitibus apponuntur, in quamcumque partem volueris admoventur more carpenti; quos obsidentes applicant muris, eorumque munitione protecti sagittis sive fundis vel missibilibus defensores omnes de propugnaculis civitatis exturbant, ut scalis ascendendi facilior praestetur occasio. Agger autem ex terra lignisque extollitur contra murum, de quo tela iactantur. XVI DE MVSCVLIS Musculos dicunt minores machinas quibus protecti bellatores sudatum auferunt civitatis, fossatum etiam adportatis lapidibus lignis ac terra non solum complent sed etiam solidant, ut turres ambulatoriae sine impedimento iungantur ad muros. Vocantur autem a marinis
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius uestitur deferro: & appellatur ꝓries. uł quod hab& durissimã
frontem quae subruae muros uł quodmore aricum rotrõ caedit
ut cumimpocu uehementius feriat : Testudo aut̃ a similitudine uerȩ
testudinis uocabulũ sumpsit Quia sicut ill& modoreducit. modo
proserit caput Ita machinam̃tũ inẽdum : reducit trabem Int̃dum
exena ut fortius caedat .XX. De uixeis depłateis. deac cere
neas dixerunt: u&erer quas nunc militari barbarico: ꝗe eu su
Acautib uocat: Elignis leuiorib machina colligatur lata pedib
octo alta pedib septem longa pedib sed etim: Huiustectum
munitione duplici tabulatis cratib:q contexitur: Latent quoq
uinee sepiuntur nexorum telorũq imp&i penarentur : Extrin-¬
securaut neimmisso concremaur incendio crudir a crecentib coruir
ułcentonib: operitur. Istecum plures facte fuerint iunguntur inor¬

Expanded text:
ipsius vestitur e ferro et appellatur aries, vel quod habet durissimam ipsius vestitur e ferro et appellatur aries, vel quod habet durissimam frontem quae subruit muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehementius feriat. Testudo autem a similitudine verae testudinis vocabulum sumpsit, quia, sicut illa modo reducit modo proserit caput, ita machinamentum interdum reducit trabem interdum exerit ut fortius caedat. XV DE VINEIS DE PLVTEIS DE AGGERE Vineas dixerunt veteres quas nunc militari barbaricoque usu caucias vocant. E lignis levioribus machina colligatur, lata pedibus octo, alta pedibus septem, longa pedibus sedecim. Huius tectum munitione duplici tabulatis cratibusque contexitur; latera quoque vimine saepiuntur ne saxorum telorumque impetu penetrentur; extrinsecus autem, ne immisso concremetur incendio, crudis ac recentibus coriis vel centonibus operitur. Istae, cum plures factae fuerint, iunguntur in or
Abbreviated transcription (Latin):
geminant Tubarumstrepitu hominũq: ꝑmixto : Tunç quia timor
magis frtengit insuccos primo impau stupentib: oppidanis si dis cri¬
minum experim̃ta non norunt. admotis scalis inuadit᷑ ciuitas:
Quodsi afidentib: siue militarib: uiris reppellatur prima congressio:
st atim clausis crercit audatia &iã non terrore sediuirib: & arte confrigit᷑
xiil exumeratio muchixarum quib mruri obpucxaria
Admouentur enim testudines ariccer falcer uineae putei musculi
turrer dequib singulis qualit̃ fabricentur. quo &iam pacto p̃ligent᷑
uł repellantur edisseram. XiIII. Deapaete palce tesitudixe
materia asta uolatas testudo contessitur: quaenei exunctur
incendio: coriis uł cilicus centonib q uestitur: haec intrinsecus
accipit trabem que aut adunco p̃figitur ferro & fals uocatur ab eo
quod in curba est utde muro ex trochat lapides aut certe caput

Expanded text:
geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor geminant tubarum strepitu hominumque permixto; tunc, quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenta non norunt, admotis scalis invaditur civitas. Quod si a fidentibus sive militaribus viris repellatur prima congressio, statim clausis crescit audacia, et iam non terrore sed viribus et arte confligitur. XIII ENVMERATIO MACHINARVM QVIBVS MVRI OPPVGNANTVR Admoventur enim testudines arietes falces vineae plutei musculi turres; de quibus singulis qualiter fabricentur, quo etiam pacto proelientur vel repellantur, edisseram. XIIII DE ARIETE FALCE TESTVDINE De materia ac tabulatis testudo contexitur, quae ne exuratur incendio coriis vel ciliciis centonibusque vestitur. Haec intrinsecus accipit trabem, quae aut adunco praefigitur ferro et falx vocatur ab eo quod incurva est, ut de muro extrahat lapides, aut certe caput