comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et rotenus ciuitatẽ. ad
nib gothorum. usq¬
ad burgondiam sub¬
iugauit. et in potesta¬
tem patris sui restituit.
Regnauit igitur ala¬
uero plurimos alarici
regis. de tholosa abstu¬
lit. omnes urbes illas¬
accipiens. Engolisma
ciuitate ueniens. tantã
grãm ei dominus cõtu¬
lit. ut in eius aduentu
muri cius corruerẽt. In¬
terfectis gothis. qui ĩ¬
dem erant. ip̃am urbem
apprehendit. omnem f¬
ram illam subiugauͭ.¬
In sanctonico uel bur¬
degalense francos pre¬
cepit manere. ad gotho¬
rum gentem delendam.
Deinde turonis ciuita¬
te reuersus. multa mu¬
nera basilice brati mar¬
tini tribuit. Pro equo
uero quem antea ad ip
At ille ait. Date alios
centum solidos. Cum
solutus abiit. Tunc le
ticia rex ait. Uere beatus
maitinus bonus est ĩ
aurilio. et carus in ne¬
gocio. Ab anastasio ĩ¬
peratore codicellos a cce¬
pit clodoueus rer. pro
consulatu tunica bal¬
thea indutus est in e¬
clesia beciti martini. ⁊¬
corona aurea imposi¬

Expanded text:
et Rotinus civitatem ad Aet Rotinus civitatem ad Anibus Gothorum usque Burgundiam subjugavit, et in potestatem patris sui restituit. Regnavit igitur Alavero plurimos Alarici regis de Tholosa abstulit, omnesquaccipiens, Ecolosinam civitatem veniens, tantam gratiam ei Dominus contulit, ut in eius adventu muri eius corruerent. Interfectis Gothis, qui ibidem erant, ipsam urbem adprehendit, omnem terram illam subiugaviIn Sanctonico vel Burdigalinse Francos precepit manere ad Gothorum gentem delendam. Deinde A. Toronis civitate reversus, multa munera basilicae beati Martini tribuit. Equo vero, quem antea ad ipsAt ille ait: Date illis alios centum solidos. Cumqsolutus abiit. Tunc cum laetitia rex ait: Vere beatus Martinus bonus est in auxilio et carus in negotio'. Ab Anastasio imperatore codicellus accepit Chlodoveus rex pro consulatu, tuneca blatea indutus rex in basilica beati Martini, corona aurea i
Abbreviated transcription (Latin):
quens iadauit. Ueni¬
ente aũt rege pictauis.
dum procul ab eccl̃ia
sancti hylarii tentoria
firisset. ea nocte farus
ignea. ex ea iusus est
erisse. Apparuit nempe
super ip̃a tentoria. ĩ au¬
cum uirtute beati hyla¬
iii. Precepit autem ho
nec ullum stipendium.
de ip̃o pago tollerent. nͦ¬
ulla spolia. Clodoueus
alarico rege gothorum.
in campo nogladinse.
super flunium dinno.
miliario decimo ab ur¬
le pictaua. Illisq inter
se compugnantibz. go¬
thi cum rege suo nimi
lesi terga uerterũt. Clo¬
doueus sicut solebat. uc¬
tor extitit. Cumq ala¬
ricum interficeret. duo
gothi cultuis eum ex
aduerso in latera feri¬
unt: sed propter loricã
qua indutus erat. eũ
que agebat. Marimus
autem tunc ibi aruen¬
norum populus qui c̃
apolinari duce ibi uene¬
rat. corruit gladio fiñ¬
corum. cum multis se
natorib. De hac pug¬
na amalricus euasit
per fugam. filius ala
ter recepit. Clodoueus
autem. theodericum fili¬
um suum per albiensẽ

Expanded text:
sequens vadavit. Venisequens vadavit. Veniente autem rege apud Pectavis, dum procul ab ecclesia sancti Hilarii tenturia fixisset, ea nocte farus ignea ex ea visus est exisse. Apparuit nempe super ipsa tenturia in aucum virtute beati Hilarii. Precepit autem rex nec nullo stipendio de ipso paygo tollerent nec nulla spolia. Chlodoveus Alarico rege Gothorum in campo Vogladinse super fluvium Clinno miliario decimo ab urbe Pectava. Illisque inter se conpugnantibus, Gothi cum rege suo nimis conlesi, terga verterunt. Chlodoveus, sicut solebat, victor extitit, Cumque Alaricum interficeret, duo Gothi cum contis eum ex adverso in latera feriunt, sequa indutus erat non lquae agebat. Maximus autem tunc ibi Arvernorum populus, qui cum Apollonare duce venerat, corruit in gladio Francorum, cum senatoribus multis. De hac pugna Amalricus evasit per fugam, filius Alari sagaciter recepit. Chlodoveus autem Theodericum filium suum per Albiensem
Abbreviated transcription (Latin):
muncrib multis. ⁊ eqũ
amabat plurimum. et
ait. Ite et forsitan aliq̃d¬
nis accipietis. a scriptu¬
ils sanctis. Tunc datis
muneribz. nunciis dixͣ.
Si tu domine adintor
michi es. et gentem hx̃c
incredulam tibi meis
manib tradideris. in
lare. ut sciam si propiciꝰ
michi sis famulo tuo.
Uenientibz autem pue¬
ris ad brati martini ec¬
desiam. cum ad ip̃a li
micerius eccł̃ie lunc an¬
tiphonam incoauit di¬
cens. Preciristi me do¬
mine iurtute ad bellum.
supplantasti insurgẽtes
in me subtus me: et ũ¬
micorum meorum dedi¬
entes me disperdidisti.
Qd̃ psallentium uͥ au¬
dierunt. domino gr̃as
agentes. dunisso ibi e¬
quo regis. et alia mu¬
nera multa. cum letici¬
a et exultatõne nuncia¬
uerunt regi. Cum ueĩs¬
set autem rex. ad uicen¬
citu suo. in quo loco cũ
uadure deberet. non in¬
uenielat. mundau̾at
eni a multitudine
pluuiarum. Deprecat¬
mini nutu precedẽte ua¬
dum ostendit. Illaq
uadante. populus se

Expanded text:
muneribus multis, et equo muneribus multis, et equo amabat plurimum, et ait: Ite, et forsitan victorne accipietis a Scripturis sanctis. Tunc datis muneribus nuntius dixit: Si tu Deus adjutor mihi es, et gentem hanc incredulam tibi meis manibus tradideris, in lare, ut sciam si propitius mihi sis famulo tuo. Venientibus autem pueris ad beati Martini ecclesiam, cum ad ipsa limmicerius ecclesiae hanc antiphonam imposuit, dicens: Praecinxisti me, Domine, ad bellum, et supplantasti insurin me subtus me et inimicorum meorum dedientes me disperdedisti. Quod psallentium ut audierunt, Domino gratias agentes, dimisso ibi equo regis et alia munera multa; cum letitia et exultatione nunciaverunt rege. Cum venisset autem rex ad fluvcitu suo, in quo loco eum vadare deA. beret, non inveniebat; inundaverat enim a multitudine pluviarum. Deprecatmini nutu precedente, vadum ostendit, illaque vadante, populusque
Abbreviated transcription (Latin):
ginam suam. et ad po¬
pulum suum. Satis
michi molestum ẽ: qd̃
gothi arriani. partem
optimam galliarum
teneant. Eamus cum
dei auxilio. et eiciamus
cos de ip̃a terra. nũsq
dicionib subiciamus.
quia ualde bona ẽ. Pla¬
cuitqz hor consilium ꝓ¬
ceribz francorum. Tũc
lotildis regina. consi¬
lium dedit regi. dicens.
Faciens faciat dominꝰ
uictoriam. in manib
domini mei regis. Ue¬
cillam tuam. et faciamꝰ
ecclesiam in honorem⁊
bratissimi petri. prĩcipis¬
apostolorum. ut sit ti¬
bi auxiliator in bello.
Et rex ait. Placet qd̾
hortaus. et ita faciamꝰ.
Tunc rex proiecit indi¬
rectum a se bipennem
suam. qd̃ est francisca.¬
auxiliante domino reũ¬
temur. Mouit au rex
cunctum excerritum po
puli francorum. et pic¬
taius duigit. Ibi enim
tunc alaricus rer gotho¬
rum cõmorabatur. Mł
ta autem pars hostium
perterritorium turonic̃
nisi herbam presum̾ent
accipere. ad equos sus¬
tendandos. Direrit ita¬
q nuncios rex ad beati
martini basilicam cum

Expanded text:
ginam suam et ad populum suum: 'Satis mihi molestum es t, quod Gothi Arriani partem optimam Gallearum teneant. Eamus cum Dei auxilio et eiciamus eos de ipsa terra nostrisque dicionibus subiciamus, quia valde bona est'. Placuitque hoc consilium proceribus Francorum. Tunc Chrotchildis regina consilium dedit regi, dicens: 'Faciens faciat dominus Deus victoriam in manibus domini mei regis. cillam tuam, et faciamus ecclesiam in honorem beatissimi Petri principapostolorum, ut sit tibi auxiliator in bello'. Et rex ait: 'Placet hoc quod ortaris; ita faciamus'. Tunc rex proiecit in directum a se bipennem suam, quod est franciscaauxiliante Deo revertimur. Commovit autem rex cunctum exercitum suum, populum Francorum, et Pictavis direxit. Ibi enim tunc Alaricus rex Gothorum commorabatur. At vero cum multa pars hostium per territorium Turonorumnisi herbam praesumerent accipere ad eorum equos sustentandum. Direxit itaque nuntios rex ad beati Martini basilicam cum
Abbreviated transcription (Latin):
dine cordis cum lacͥmis
ait. Satis undiq me
angustie premunt. ¶i
regnare non debent. qͥd
michi eos enutrisse fu¬
quam tonderi. At ille re¬
nunciauit eis falso di¬
cens. Sic dicit regina.
quam tondi. Nec mo
ra apprehendit dotariu
puerum seniorem. pro¬
iecitq in terram. ac defi
Qui transuerlrratus
statim mortuꝰ est. Erat̃
quoqz eius iunor cum
lec iudisset. proiecit se
ad pedes childeberti flen¬
piissime pater.ne ⁊ ego
peream sicut frater me.
Tunc childebertus com¬
motus lacris ait. Ob¬
secro te dulcissĩe fr̃ uͭ hiꝰ
uitã tua largitate mͥꝰ
cedere iubras. ⁊ qͣntũcun¬
q uoluis ꝓ hoc dabo tibi.
At ille ira succensus.
ait. Aut cice eum ate.¬
a te. aut certe pro eo mo¬
rieris. Tu es qui h ma¬
lum consilium perpetra¬
sti. et modo tu ius libera¬
re eum: Hec audiens
childebertus proiecit eum
ad se. Clotarius quoz
elisit eum in terra. defixo¬
q in ascella cultro. int̾¬
fecit eum sicut fratreme¬
ius. Et pueros eorum¬

Expanded text:
dine cordis cum lacrymis dine cordis cum lacrymis ait: Satis undique me angustiae comprimunt. Si regnare non debent, quid mihi eos prodest nutrisse? Mequam tonderi. At ille renuntiavit eis dolose falsum, dicens: Sic dicit regina, quam tondere. Nec mora etiam, apprehendit Chlotharius puerum seniorem, projecitque eum ad terram, ac defixQui transverberatus, statim mortuus est. Frater quoque junior cum hoc vidisset, projecit se ad pedes Childeberti, dicenpiissime pater, ne et ego peream sicut frater meus. Tunc Childebertus commotus lacrimis, ait: 'Obsecro te, dulcissime frater, ut huius vita tua largitate mihi concedere iubeas, et quantumcunque volueris, pro hoc dabo tibi'. At ille in ira succensus, ait: Aut eice eum a te, aut certe pro eo morieris. Tu es qui hoc malum consilium perpetrasti, et modo tu vis liberare eum?' Haec audiens Childebertus, proiecit eum a se. Chlotharius quoque elisit eum in terra, de fixo in ascella cultro, interficit eum, sicut fratrem eius, et pueros eorum
Abbreviated transcription (Latin):
illis diebz dotildis
regina cum parisius re¬
sideret. nidens childeber¬
tus rer. qd̃ filios fratuˢ
sui senioris dladomiris.
prefata regina mat̾ ip̃i
enutriret. et numis eos
diligeret. cogitans qd̃ re¬
dirit dotario fratri suo.
Mater nr̃a filios fratͥ
nostri secum retinet. et
tenere diligit eosq ĩ reg¬
no fratris nũ uult ele¬
uare. Consilio accep¬
to. pertractare debemus.
quid de eis faciamus.
Aut tondamus eoᷤ. aut
interficiamus. regnũq
fratris nr̃i patus eoꝵ ĩ¬
ter nos diidamꝰ. Mi¬
serunt autem ad regĩa
parisius archadium. ⁊¬
nobilem uirum et ĩdu¬
strium dolose dicentes.
Dic matri nr̃e. ut mit¬
tat ad nos filios frĩs
nc̃i. nepotes nr̃os. ut e¬
os reges constituam.
At illa credens hoc uerũ
esse gaudens. eos trans¬
misit. At illi statim re¬
miserunt archadiũ ad
reginam dicentes. He¬
e sunt forfices ⁊ toce gla¬
dius. Sic mandant fi¬
ros tonder aut gladio
peruni. Ila uero pre ni¬
mio dolore. et amaritu¬

Expanded text:
illis diebus Chrothildis regina, cum Parisius resideret, vidensque Childebertus rex, quod filios fratris sui senioris Chlodomiris praefata regina mater ipsius enutriret, et nimis eos diligeret, cogitans quod redixit Chlothario fratri suo: Mater nostra filios fratris nostri secum retinet, et tenere diligit, eosque in regno fratris nostri vult elevare. Consilio igitur accepto pertractare debemus quid de eis faciamus. Aut tondamus eos, aut interficiamus, regnumque fratris nostri patris eorum inter nos dividamus. Miserunt autem ad reginam Parisius Arcadium, nobilem virum et industrium, dolose dicentes: Dic matri nostrae, ut mittat ad nos filios fratris nostri, nepotes nostros, ut eos reges constituamus. At illa credens hoc verum esse, gaudens ipsos eis transmisit. Illi vero statim remiserunt Arcadium ad reginam, dicentes: Hic sunt forfices, et ecce gladius. Sic mandant fios tondere aut gladio perimere. Illa vero prae nimio dolore et amaritu
Abbreviated transcription (Latin):
uat. impone. ut ⁊ regio
salua sit. et tu tributa
dissoluenti perpetuo do¬
mineris. Qd̃ si nolue¬
rit. tunc qd̾ libuerit fa¬
cles. Quo consilio rer
accepto. hostem redine
ibet ad propria. Tũc
missa legatõne ad gõ¬
debaudum. ut ei per sin¬
gulos annos tributa
imposita. reddere debeat
iubet. At ille et depresen¬
ti soluit. et deinceps so¬
luturum se esse promi¬
sit. Codoneus uero a¬
blatis thesauris. cum
est uictor. Hiis tempo¬
ribz fuit in uienna ur¬
be. terremotus maximꝰ.
ubi multe eccłie et do¬
mus multorum con¬
cusse fuerunt. et subu̾¬
se. Illic bestie multe ob¬
errantes. lupi. ursi. ac
cerui. ingressi per portã
ciuitatis. deuorantesq
plurimos. per totum
annum hoc faciebant.
Nam ueniente domini¬
ca solennitatis sancti
pasche. sanctus mãmer¬
tinus. qui in urbe illa
erat ep̃s. dum missare
sacrificia in ip̃a ingilia
celebraret. palacium qͦ
regale qd̾ in ea ciuita¬
te erat. diuino igne suc
censum est. Cumq h

Expanded text:
vat, inpone, ut et regio vat, inpone, ut et regio salva sit, et tu tributa dissolventi perpetuo domineris. A. Quod si noluerit, tunc quod libuerit facies'. Quo consilio rex accepto hostem patriae redire iubet ad propria. Tunc missa legatione ad Gundobadum, ut ei per singulos annos tributa inposita reddere debeat, iubet. At ille et de presente solvit et deinceps solviturum se esse promittit. Chlodoveus vero, ablatis thesauris, cum est victor. His temporibus fuit in Vienna urbe terre motus maximus, ubi multae ecclesiae et domus multorum concussae fuerunt et subversae. Illic bestiae multae oberrantes, lupi, ursi ac cervi ingressi per portam civitatis devorantesque plurimos, per totum annum hoc faciebant. Nam veniente dominica sollempnitate sanctum paschae, sanctus Mamertus, qui in ea urbe erat episcopus, dum missarum sacrificia in ipsa vigilia celebraret, palacium quoque regale, qui in ea civitate erat, divino igne scensum est. Cumque haec
Abbreviated transcription (Latin):
sime rex. ad tuam potẽ¬
tiam uenio. relinquens
illum miserrunum gon¬
debaudum. Qd̃ si me ⁊¬
pietas tua recipere dig¬
natur: integrum in me
famulatum atq fidelẽ.
et tu et posteri hubebitis.
Quem ille promptissi¬
me colligens secum re¬
tinuit. Erat autem icrũ¬
dus infabulis. strenui
in consilus. iustus in
iuidicis. et in commis¬
so fidelis. Deniq lodo¬
neo cum omi eroeuci¬
tu cura muros iubis ir¬
sidente. ait aridius. Si
dignanter. o rex glorio¬
se celsitudo tua pancos
humilitatis mee ẜmo¬
nes uellet accipere con¬
silio. licet non egratis.
tamen fide integra mĩ¬
strabo. Idemq uel tibi
congruum uel ciuitati¬
bz erit. per quas transi¬
re deliberas. Cur inqͥt
retines exrercitum cum
loco fumissimo tuus
resideat inimicus. De¬
popularis agros. de pa
cidis. omnesq regioĩs
fructus euertis. interim
nocere nichil illi preua¬
les. Mitte porius lega¬
tionem et tributum. qd̃
tibi singulis ãnis sol¬

Expanded text:
sime rex, ad tuam potensime rex, ad tuam potentiam venio, relinquens illum miserrimum Gundobadum. Quod si me pietas tua recipere dignatur, integrum in me famolum atque fidelem et tu et posteri tui habebitis'. Quem ille prumptissime colligens, secum retenuit. Erat enim iocundus in fabulis, strenuus in consiliis, iustus in iudiciis et in commisso fidelis. Denique Chlodovecho cum omni exercitu circa muros urbis resedente, ait Aridius: 'Si dignanter, o rex, gloria celsitudinis tuae paucos humilitatis meae sermones vellet accipere, consilium licet non egeatis, tamen fide integra ministrabam; idemque vel tibi congruum vel civitatibus erit, per quas transire deliberas. Quur', inquid, 'retines exercitum, cum loco firmissimo tuus resedeat inimicus? Depopularis agros, preda cidis omnesque regionis fructus evertis; interim et illi nocere nihil prevales. Mitte potius legationem et tributum, quod tibi annis singulis dissol
Abbreviated transcription (Latin):
doueus sicut soldnt
nictor ertitit. afflictoq
erceiritu burgondionũ.
gondeliuidus et godegi¬
silus in fugam uersi.
uir euascrunt. Gonde¬
laudus in auimoni ci¬
uitate super rodanum
ingressus. ibi se reclusit.
Clodoueus illic cum ꝑ¬
secutus obsedit. ut eum
de cuutate extractum in
terimeret. Qd̃ ille audi¬
ens. pauore ꝑterritus ⁊
metuebat. ne el mors re¬
pentina succederet. Ha¬
belnt tamen secum iure
illustrem. aridium. stre¬
nuum. atq sapientem.
quem ad se accersitum
ait. Uallant me undi¬
q angustie. et quid fa¬
clam ignoro. quia ne¬
nerunt hii barbari suꝑ
nos. ut nobis int̾emp¬
tis regionem totam eũ¬
tant. Ad hec aridius a¬
it. Oportet te lenire feu¬
tatem hominis huius.
ne perras. Nunc ergo si
placet in cculis tuis. e
sam tuam dominus ꝓ¬
speram facere sua pieta¬
te dignetur. Et ille. Fa¬
ciam inquit quetunq
mandaueris. Hec co di¬
cente uale dicens. aridiꝰ
discessit. et ad clodoneũ
regem abiens ait. Ecrce
ego humilis tuus piis¬

Expanded text:
doveus, sicut solebat, victor extitit. Adflictoque exercitu Burgundionum, Gundobadus et Godeghiselus in fugam versi, vix evaserunt. Gundobadus in Avenione civitate super Rodanum ingressus, ibi se reclusit. Chlodoveus illic eum persequutus obsedit, ut eum de civitate extractum interimeret. Quod ille audiens, pavore perterritus, metuebat ne ei mors repentina succederet. Habebat tamen secum virum illustrem Aridium, strenuum atque sapientem. Quem ad se accersitum, ait: Vallant me undique angustiae, et quid faciam ignoro, quia venerunt hi barbari super nos, ut nobis interemptis regionem totam evertant. Ad haec Aridius ait: Oportet te lenire feritatem hominis hujus, ne pereas. Nunc ergo, si placet in oculis tuis, egsam tuam Dominus speram facere sua pietate dignetur. Et ille: Faciam', inquid, 'quaecumque mandaveris'. Haec eo dicente, vale dicens Aridius discessit, et ad Chlodovechum regem abiens, ait: 'Ecce! ego humilis tuus, piis
Abbreviated transcription (Latin):
delendi erant ueteris le¬
pre morbi. sordentesq:
antiq peccatorum ma¬
cule diluende. diuino
munere obsequente be¬
ato remigio. in quo a¬
postolica doctrina et ura¬
tutum gracia. quasi alt̃
representari iuderetur sil¬
uester. Ingresso autem ĩ
fonte intali dodoueo. s¬
sanctus ep̃s dixit ore fa¬
cundo. Mittis depone
colla siccamber. adona
qd̃ incendisti: incẽde qd̃
adorasti. Erat autem
sanctus remigius uir
sapientissimus. rethori¬
bz preclarus: in iuituti¬
bz magnus. Igitur oĩ
potentem deum in trim¬
tate confessus luptira¬
tus est. in nomine pa¬
tris. et filii. et spiritus
sancti. delibutusq sacͦ
crismate. cum signo sc̃ẽ
ciicis. domini nostu ie
su ip̃i. baptirantur de ex¬
cercitu eius amplius ꝙͣ
tria milia uirorũ. Bap¬
tirantur sorores emͤ hi
is nominibz. alboflediˢ
et landechildis ip̃a die.
Baptiranturq postea.
cunctus poyulus fran¬
corum.
ueus contin gõ¬
debiuidum et godegisi¬
lum fratrem cius per¬

Expanded text:
delendi erant leprae vedelendi erant leprae veteris morbi sordentesque antiquae peccatorum maculae diluendae, divini muneri obsequente beato Remigio, in quo apostolica doctrina, et virtutum gratia alter repraesentari videbatur Silvester. Ingresso autem in fontem vitalem Clodoveo, sanctus episcopus dixit ore facundo: 'Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti'. Erat autem sanctus Remegius vir sapientissimus, rethoricus, preclarus in virtutibus magnis. Igitur rex omnipotentem Deum in Trinitate confessus, baptizatus est in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti delibutusque sacro crismate cum signo sanctae crucis domini nostri A. Iesu Christi. Baptizantur de exercitu eius amplius quam tria milia virorum. Baptizantur sorores eius, his nominibus: Albofledis et Landechildis, ipsa die, baptizaturque postea cunctus populus Francorums. veus contra Gundobadum et Godeghiselum, fratrem eius, per
Abbreviated transcription (Latin):
nitur baptisterium. bal
uit in populo. ut estĩa¬
rent se in paindisi odo¬
qui crisma ferelat a po¬
pulo interceptus: ad
fontem uenire nequi¬
uit. S anctificato au¬
tem fonte. nutu diui¬
no crisma defuit. Et
quia propter populi p¬
suram. nulli patebat e¬
gressus ecclesie uel in¬
gressus. sanctus pon¬
tifer. oculis ac manibꝰ
protensis in celum. ce¬
pit ta cete orare cum la¬
cruis. Et car subito
columbn iuiue candidi¬
or attulit in rostro am¬
pullam crismate sãcto
repletam. cuius adore
mirifico super omnes o¬
dores. quos ante ĩ bap¬
tisterio senserant. om̃s
qui aderant mestuna¬
bili su auitate repleti st̃.
Accipiente autem sanc¬
to pontifice ip̃am ãpul¬
lam. species columbe di¬
paruit. De quo crisma¬
te fudit uenerandus
ep̃s in fontem sacna¬
tum. Uiso autem rex
tanto miraculo. abne¬
gatis dinboli pompis.
et operibz eius. petut se
a sancto pontifice lup¬
tirari. Proredit nouus
constantinus ad laua¬
crum salutiferum. in qͦ

Expanded text:
nitur baptisterium balsanitur baptisterium balsabat in populo, ut existimarent se paradisi odoqui crisma ferebat, a populo est interceptus, ut ad fontem venire nequiverit. Sanctificato autem fonte, nutu divino crisma defuit. Et quia propter populi pressuram nulli patebat egressus aecclesiae vel ingressus, sanctus pontifex oculis ac manibus extensis in celum cepit taccrymis. Et ecce subito columba nive candidior attulit in rostro ampullulam, chrismate sancto plenam, cujus odore mirifico super omnes odores, quos ante in baptisterio senserant, omnes qui aderant, inaestimabili suavitate repleti sunt. Accipiente autem sancto pontifice illam ampullulam, species columbae disparuit. De quo chrismate fudit venerandus episcopus in frontem sacratum. XXXIX. Viso autem rex tanto miraculo, abnegatis diaboli pompis et operibus ejus, petiit se a sancto pontifice baptizari. Procedit novus Constantinus ad lavacrum salutiferum, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
tituit. Eactaq ictori¬
a. reuersus est in fran¬
ciam ad reginam suã.
Narrauitq ci. qualit̾
per inuorationem no¬
minis ih̾u xp̃i uictori¬
am meruit obtinere.
Acta sunt hec anno q¬
o regnante. Tunc ne¬
gina abscondite uou¬
uit sanctum remigiũ.
urbis remensis ep̃m.
deprecans eum. ut re¬
gi uiam salutis ostẽ¬
deret. Quem sacerdos
ad baptismum uenire
predicalut. Et ille ait.
Lilenter te andiam⁊
lratissime pater. sed u¬
num restait. quia popy¬
lus qui me sequitur:
hortari eos. iuxta uerbỹ
tuum. Conueniens a
rer cum populo cepit
eos cohortari. Acclamͣ¬
uerunt autem precur¬
rente miscricordia dei ⁊
potentia ip̃ius. omnis
populus funcorum i¬
na uoce dicentes. Mor¬
tales deos relinquin
gloriose rer: et deum ue¬
rum ĩmortalem. quem
remigius predicat. ce¬
dere parati sumus. Nũ¬
ciantur bec sancto remi¬
gio. Ille quoq gaudio
magno repletis. iussit
baptisim lauacrum pa
umbrantur platee. fa¬
bricantur eccl̃ie. compo

Expanded text:
tituit. Factaque victoritituit. Factaque victoria, reversus est in Francia ad reginam suam narravitque ei, qualiter per invocationem nominis Iesu Christi victoriam meruit obtenere. Acta sunt haec anno o regnante. Tunc regina abscondite vocavit sanctum Remegium urbis Remensem episcopum, deprecans eum, ut rege viam salutis ostenderet. Quem sacerdos ad baptismum venire predicabat. Et ille ait: 'Libenter te audiam, beatissime pater; sed unum restat, qui a poplus, qui me sequitur, hortari eos iuxta verbum tuum'. ConA. veniens autem rex cum populo, coepit eos cohortare. Adclamaverunt autem, precurrente misericordia Dei et potentiam ipsius, omnis populus Francorum, una voce dicentes: 'Mortales deos relinquimus, gloriose rex, et Deum verum, inmortalem, quem Remegius predicat, credere parati sumus'. Nunciantur haec sanctoRemegio. Ille quoque gaudio magno repletus, iussit baptismi lavacrum parumbrantur plateae, fabricantur ecclesiae, c
Abbreviated transcription (Latin):
Actum est au¬
tem pugnanti
inter se francorum et a¬
lemannorum excercito.
ut populus dodouci ni¬
mis caderet. Aureli anꝰ
hec uidens. dixit ad re¬
gem. Domine mi rer.
crede tantummodo deũ
celi. quem regina tua
predicat. Ille uero ele¬
natis ad celum oculis.
commotus lacuinis
dicat esse filium dei ui¬
ui. qui subuenis in tri¬
bulatione. qui das au¬
xilium in te sperantib.
tuum adintorium de¬
notus postulo. ut si in
uictoriam super hos ho¬
stes deders. et expertus
fuero illam uirtutem.
quam de te populi pre¬
dicant. credam tibi. et
in nomine tuo baptiza
bor. Inuocaui enim d¬
deos meos. et ut uidõ
clongati sunt ab auxi¬
lio meo. Unde credo eoᷤ
succurrunt. Te uerum
deum ac dommnum in¬
noco. tibiq credere deside¬
ro. tantum ut liberer a¬
ab aduersanis meis.
Cumq hec orans la¬
maret. alemanni ĩ fu
pulus plus: iam tui
sumus. Tunc iussit⁊
rex imminentem iam
plagam cessare: AAle¬
mannos cepit ipsos¬
uel terram eorum sb̃
igo tributario cons¬

Expanded text:
actum est autem, pugnantibus inter se Francorum et Alamannorum exercitu, ut populus Chlodoveo nimis caderet. Aurilianus haec videns, ait ad regem: 'Domine mi rex, crede tantomodo Deum caeli, quem regina tua predicat'. Ille vero, elevatis ad caelum oculis, commotus lacrimis,dicat esse filium Dei vivi, qui subvenis in tribulatione, qui das auxilium in te sperantibus, tuum A. adiutorium devotus postolo, ut, si mihi victoriam super hos hostes dederis, et expertus fuero illam virtutem, quam de te populi predicant, credam tibi et in nbor. Invocavi enim deos meos, et, ut experior, elongati sunt ab auxilio meo; unde credo, eostibus non succurrunt. Te verum Deum ac dominum invoco et in te credere desidero, tantum ut liberer ab adversariis meis'. Cumque hec orans clamaret, Alemanni in fuglus populus; iam tui sumus'. Tunc iussit rex imminentem plagam cessare et Alemannos cepit, ipsosque ac terram eorum sub iugo tributario cons
Abbreviated transcription (Latin):
sui accepit in cõingiũ.
gondeucam nomĩc. fi¬
lios quoq dodomiri or¬
aldum. dotildis regĩa
tinens
N illo tempore. theodori
thoringam duigunt.
contra ermenfudum ne¬
gem thoringorum. Hec
audientes thoringi fos¬
satos fecerunt sub dolo.¬
et desuper cooperuerũt ce
spitib. Cumq ad bel¬
lum ibidem peruenissẽt.
intelligentes qd̃ equi e¬
oruu ibidem corruissẽt:
indignati sunt ualde.
Eugit autem ermenfri¬
dus cum thoringis. us
q onestrudem fluniũ.
Illic eum persequentes
franci. ibiq reparatĩiui¬
rib contra francos. tã¬
ta cedes fuit ibi de thorĩ¬
gis. ut ip̃e flumus exe¬
orum cadaueribz reple
lant. Ermenfridus ꝑ
fugam. uix lapsus eua¬
sit. Eranci autem cum
multa preda et spolus:
reuersi sunt. Euerunt a
ermenfrido duo fratres.
baldericus. et lxrechariuˢ.
Post hec iterum. thecdo¬
ricus data fide ermenfri¬
do regi. talbiaco ciuita¬
te ad se eum uenire fecͭ.
Cumq super murum
ip̃ius auitatis coloq̃rẽ¬

Expanded text:
sui accepit in conjugium, sui accepit in conjugium, Gundeucam nomine. Filios quoque Chlodomiri oraldum, Chrothildis regina tinensIn illo tempore TheodericToringiam dirigunt contra Ermenfridum regem Toringorum. Haec audientes Toringi, fossatos fecerunt sub dolo, desuper cooperientes eos cespitibus. Cumque ad bellum ibidem convenissent, intelligentes quod equi eorum ibidem corruissent, indignati sunt valde. Fugit autem Ermenfridus cum Toringis usque Onestrudem fluvium, illic eum persequentes Franci. Ibi reparatis viribus contra Francos, tanta caedis ibi fuit de Toringhis, ut ipse fluvius ex eorum cadaveribus repletlant. Ermenfredus per fugam vix lapsus, evasit. Franci autem cum multa preda et spolia reversi sunt. Fuerunt enim Ermenfredo duo fratres A. Baldericus et Bertecharius. Post haec iterum Theudericus, data fide Ermenfredo rege, Tulbiaco civitate ad se eum venire fecit. Cumque super murum ipsius civitatis conloqueren
Abbreviated transcription (Latin):
agaunenses fugeret. cõ¬
sequutus est eum dodo¬
miris. et apprehendit eñ
cum urore et filiis. eos¬
q captos in pago aure¬
lianense adduxit. atq ĩ
carcerent recdudi ĩsit. Be¬
atus autem auitus. qͥ
erat uir sanctus. et abbã.
in aurelianense ciuitate.
deprecabatur clodomirem.
ne ocesderet cos,. sed nole
terfecit sigismundum.
et urorem. et filios eius.
proiecitqz in puteum. ĩ
loco qui dicitur colump¬
na uico¬
Ost hec iterum
commoto excer¬
citu dodomiris in burgõ¬
diam pergit contra got¬
marum. Cumq uenis¬
set cum magno hoste. ĩ
pago uiennensi. in loco
qui dicitur insoroncia.
tib. ut cum lodomire
preliaretur. burgondio¬
nes ualde cesi cum got¬
maro fugerunt. Cũq¬
eos persequeretur clodo¬
murs. nimis ualde cu¬
orum ingressus. Qui
ex aduersa parte percus¬
sus coruit. et mortuns
est. Qd̃ uidentes fran¬
ci. nunio dolore ⁊ ira cõ¬
moti. gothinarum per¬
sequentes exterminant.
burgondiones ꝑimũt
cunctasq regiones na¬

Expanded text:
Agaunos fugiret, consequutusque est eum Chlodomiris adprehenditque eum cum uxore et filios eorum, captos in paygo Aurilianense eos adduxit atque in carcerem retrudi iussit. Beatus autem Avitus, qui erat tunc vir sanctus Dei abba in Aurilianis civitate, deprecabatur Chlodomirem, ut non occideret eos; sed, ille terfecit tam Sisimundo et uxorem eius et filios eius proiecitque eum in puteum in loco qui dicitur Colomna vicoec iterum commoto exercitu, Chlodomiris in Burgundiam pergens contra Godmarum. Cumque venissent cum magno hoste in paygo Viennense, in loco qui dicitur Visoroncia, tibus cum Chlodomiro praeliaretur, Burgundiones valde collaesi cum Godomaro fugerunt. Cumqeos persequeretur Chlodomirus, nimis valde praecuorum ingressus est. Sed ex adversa parte percussus corruit, et mortuus est. Quod videntes Franci, nimio dolore et ira commoti, Godomarum persequentes exterminant, Burgundiones perimunt, cunctasque regiones deva
Abbreviated transcription (Latin):
regina cum uenisset pa¬
risius. ait ad filios suoꝰ.
lii dulciter enutrisse. P
het audientes. ĩira mai¬
na commoti. cum ma¬
ximo excercitu burgon¬
diam petunt. contra si
narum reges. filios gõ¬
debaudi. Tunc temporis
edificabat sigismũdus
rex. monasterium scõꝵ
martyrum agaunensi¬
um in burgondia. sc̃
mauricii. idelicet socio
sercentis. Illi autem cõ¬
mouerunt hostem bͣgon¬
dionum contra cledomi¬
rum regem. et childeber¬
tum. et dotarium fratreᷤ.
filios dodouei. Illis int̾

Expanded text:
regina cum venisset Parisius, ait ad filios suos: ii mei, vos dulciter enutrisse. Prhaec audientes, in ira magna commoti, cum maximo exercitu Burgundiam petunt, contra Sisarum reges filios Gundobadi. Tunc temporis aedificabat Sismundus rex monasterium sanctorum martyrum Agaunensium in Burgundia, sancti Mauricii scilicet cum sexcentis. Illi autem commoverunt hostem Burgundionum contra Chlodomirum regem, et Childebertum et Chlotarium fratres, filios Chlodovei. Illis inter
Abbreviated transcription (Latin):
dolorem in corde meo
pro hac causa retinco.
Post hunc uero genu¬
it alium filium. quem
baptiratum. cdodomirẽ
uooauit. Et hic cum e¬
grotare cepisset. dixit
rer. Non potest aliud f¬
fieri de isto. nisi quomo¬
do fuit de fratre eius. uͭ
laptiratus in nomine
orante regina. et domi¬
na uero non cessabat
predicare regem. ut de¬
um uerum coleret. et y¬
dola uana que colebut
relinqueret. Sed nlło
modo animum eius a
credendum mouere po¬
terat. donec tandem a¬
liquando bellum contͤ
alemannos seuosz mo¬
ueretur. in quo cõpul¬
sus est confiteri. quem
antea negauerat. De¬

Expanded text:
dolore in corde meo dolore in corde meo pro hac causa reteneo'. Post hunc vero genuit alium filium, quem baptizatum Chlodomirem vocavit. Et hic cum egrotare coepisset, dixit rex: 'Non potest aliud, nisi et de isto sic sit, quomodo fuit de fratre eius, ut baptizatus in nomine orante regina et Domivero non cessabat predicare regem, ut Deum verum coleret et idola vana quae colebat derelinqueret. Sed nullo modo animum eius ad credendum commovere poterat, donec tandem aliquando bellum contra Alamannos Suevosque 'moveretur, in quod conpulsus est confitere, quem antea negaverat.
Abbreviated transcription (Latin):
O tempone di¬
latauit dodo¬
ueus amplificãs reg¬
num suum usq seq̃¬
nam. Sequenti tem¬
cepitqz aurelianus ca¬
strum milidunẽse. om¬
nemq ducatum regi¬
onis illius. Tunc con¬
cepit clotildis ex dodo¬
ueo. et peperit filium:
quem luptismo cosecͣ¬
re uoluit. Non enim cͤ¬
debat rex dominũ deum.
Regina uero cotidie
predicaibat eum. At ille
nolebat cam audire. Ĩ¬
terea regina parat ad
luptismum filium. Or¬
nat eccł̃iam uelis. atq
cortinis. quatinus cor
regis ad credendum cõ¬
pungeret. Baptiratus
est autem puer. quẽ in
albis nigomirẽ uan¬
int. Qui in ip̃is albiͦ
egrotans abiit. Prio
quo rer minis contri¬
status reputabat in cre¬
pando dicens. Quiaf
si in nomme deorum ⁊¬
meorum puer dedicat᷑
fuisset: iurisset utiq. s¬
Sed quia nn nomine
dei nri laptiratus est:
iuere non potuit. Re¬
gina uero dicebat. De¬
o gracias ago. qr me
non durit indignam.
ut de utero meo p̾mo
genitum in regno su
o recipere dignaretur.
Ego autem nullum

Expanded text:
o tempore dilatavit Chlodovechus amplificans regnum suum usque Sequanam. Sequenti temcepitque Aurilianus castrum Malidunensem omnemque ducatum regionis illius. Tunc concepit Chrotchildis ex Chlodoveo et peperit filium. Quem cum baptismo consecrare vellit, – non enim credebat rex dominum Deum, – regina enim cotidie predicabat eum; at ille nolebat audire eam. Interea regina parat ad baptismum filium, ornat ecclesia velis atque curtinis, quomodo corda regis ad credendum conpungerent. Baptizatus est autem puer, quem in albis Ingomirem vocavit; qui in ipsis albis egrotans obiit. Pro quo rex nimis contristatus, reputabat? increpando, dicens, quia: 'Si in nomine deorum meorum puer dedicatus fuisset, vixisset utique; quia in nomine Dei vestri baptizatus est, vivere non potuit'. Regina vero dicebat: 'Deo gratias ago, quia me non duxit indignam, ut de utero meo primo genitum in regno suo A. recipere dignatus es t. Ego autem nullo
Abbreviated transcription (Latin):
ad celum deducta. inter
choros sanctorum agini¬
num est collocata. E riuͭ
autem a corpore. prima
hora nactis. tercio non aᷤ
innii. Qua migrante.
tam immensa clartas.
ora. omnium repleuit.
ut putarent se tymiam̃¬
tis. et omnium aroma¬
tum edorib confoueni.
Hic aũt odor tam du¬
donec dies illucesceret.¬
taq bone memorie do¬
tildis regina. bomis ope¬
rib predita. apud urbr̃
turonicam migraũ ad
dominum plena diere.
Que cum magno psal¬
lentio parisins deporta¬
ta. in sacrario basilice scĩ
petri. ad latus dodonert
regis. iuri sui: sepulta
est. a filiis suis. childeb̾¬
to. et dothurio. regibus.¬
atq humata. Ibi ⁊ bĩs¬
sima genoucfa seplta ẽ.¬

Expanded text:
ad celum deducta, inter ad celum deducta, inter choros sanctorum agminum est collocata. Exivit autem a corpore prima hora noctis, tertio Nonas Iunii. Qua migrante, tam inmensa claritas ora omniuma replevit, ut putarent se tymiamatis et omnium aromatum odoribus confoveri. Hec claritas et odor tam ddonec dies illucescerettur bonae memoriae Chrodchildis regina bonis operibus predita, apud urbem Toronicam migravit ad Dominum plena dierum. Quae cum magno psallentio Parisius deportata, in sacrario basilicae sancti Petri ad latus Chlodovechi regis, viri sui, sepulta est, a filiis suis Childeberto et Chlothario regibus humata. Ibi et beatissima Genoveva sepulta e
Abbreviated transcription (Latin):
moraretur. didicit ãgli¬
ca reuelatione. in prorĩo
adesse diem uantionis
sue. Tunc crultans in
deo. orabut corde dicens
deuoto. Ad te domine
leuani ammam meã:
ueni et eupe me. domine
ad te confugi. Hinc cor¬
porali egutudine graua¬
ta lecto decubuit. tamen
ab oratione. et elemosi¬
narum largitione. nul¬
lomodo cessaut. S qͥd
daret xp̃i paupera non lẽ¬
bat. quia regium thesau¬
rum minuerat. et ꝑ ma¬
nus pauperum celo trãs¬
miserat. Misit ergo nũ¬
cium ad filios suos. chl¬
delritum. et dotarium.
iibens eos ad se uenire .
Qui mox ut audierũt.
celeriter aduenerunt. Q¬
bz sancta dei famula pliͣ¬
ma que eis postea euene¬
runt predixit . sicut ei di¬
iinitus reuelatum fu¬
it. Tricesimo itaq die
uoationis sue. secũdũ
apłm inuncta a sacerdo¬
tib oleo sancto. et sacri
corporis et sanguinis x
percepto matico. in con¬
fessione sancte trinitati᷑
corpus eruit: mundum
relinquit. Cuius ani¬
ma angelicis manib

Expanded text:
moraretur, didicit angelimoraretur, didicit angelica revelatione, in proximo adesse diem vocationis suae. Tunc exultans in Deo, orabat, corde dicens devoto: 'Ad te, Domine, levavi animam meam, veni et eripe me, Domine, ad te confugi'. Hinc corporali egritudine gravata, lecto decubuit, tamen ab oratione et elemosinarum largitione nullo modo cessavit. Sed, quid daret, Christi paupera non habebat, quia regium thesaurum minuerat et per manus pauperum celo transmiserat. Misit ergo nuntium ad filios suos Childebertum et Chlotharium, iubens eos ad se venire. Qui mox ut audierunt, celeriter advenerunt. Quibus sancta Dei famula plurima que eis postea evenerunt predixit, sicut ei divinitus revelatum fuit. Tricesimo itaque die vocationis suae secundum apostolum inuncta a sacerdotibus oleo sancto, et sacri corporis et sanguinis Christi percepto viatico, in confessione sancte Trinitatis corpus exuit, mundum reliquid. Cuius anima angelicis manibus
Abbreviated transcription (Latin):
tis diebz quib adurrit
multum dilexit et excolu¬
it. pro eo qd̃ uir suꝰ per¬
ludouicus. in ea gr̃am
sancti baptismatis acce¬
pit. et spuitus sanctus
in specie columbe. crisma
et oleum ibi detulit. Re¬
nouauit cciam ab ip̃is
fundamentis qd̃dam
mire magnitudinis ⁊¬
monasterium. qd̾̃ ĩ sb̃¬
urbio rothomagensis
ciuitatis. prope muros
eius iubis. tempore bti
dyonisii ibi edificatum
fuit. et ab codem aplico
uiro dedicatum. in no¬
die k alendarum septẽ¬
bris: sicut in quadam
peti que erat in fũda¬
mento altaris reposita
rum deo seruientium: cõ
Is et aliis sanc¬
tis operib refer¬
ta sancta dotildis. olĩ
reginia. tunc pauperum
et seruorum dei famula.
despiciens mundum. et
corde diligens deum. cõ¬
senuit in sencctute boã.
a xp̃o receptura premia
sine fine mensura. Cõ¬
tigit itaq cam ad turo¬
nicam uĩbem pergere. ĩ
qua pro dilectõne sanc¬
ti martini sepius man̾e
solebat. Ubi autem dñ¬

Expanded text:
tis diebus quibus advixit tis diebus quibus advixit multum dilexit et excoluit, pro eo quod vir suus rLucdovicus in ea gratiam sancti baptismatis accepit, et Spiritus sanctus in specie columbe chrisma et oleum ibi detulit. Renovavit etiam ab ipsis fundamentis quoddam mire magnitudinis monasterium, quod in suburbio Rotomagensis civitatis prope muros eiusdem urbis tempore beati Dionisii ibi edificatum fuit et ab eodem apostolico viro dedicatum in nodie Kalendarum Septembris, sicut in quadam petra, que erat in fundamento altaris reposita,rum Deo servientium. 14. s et aliis sanctis operibus referta sancta Chrothildis olim regina, tunc pauperum et servorum Dei famula, despiciens mundum et corde diligens Deum, consenuit in senectute bona, a Christo receptura premia sine fine mansura. Contigit itaque, eam ad Turonicam urbem pergere, in qua pro dilectione sancti Martini sepius manere solebat. Ubi dum
Abbreviated transcription (Latin):
runt. aqua conuersa
est in iunum. et dixer̃t
se numquam tã opti¬
mum bibisse uinũ. No
sumpto. sanctam dĩ fa¬
mulam adeunt. cerui¬
ces solotenus fletunt.
grates gratulando re¬
ferunt: se nunquã tã
bonun sumpsisse pocu¬
lum dicunt. Electa ne¬
ro dei. hoc ut audiuit ñ
suis meritis. sed dei boĩ¬
tati deputauit. silentio
texit. famuleq detulit.
nt nulli prederet impera¬
uit. Quicunq uero de
predicto fonte bibebat.
aquam sentiebat. E di¬
ficatores autent mona¬
sterii. quociens sumpse¬
runt, eis uertebatur in
uinum. donec consum¬
maretur totum mona¬
sterii edificium. Quo fi¬
nito. permanet idem fõs
in naturalem aque sa¬
porem. usq in hodiernũ
diem. Edificauit prete¬
rea in suburbio laudũ
castri. eccliam in honore
sancti petri. in qua con¬
gregationem statuit cl̃i¬
corum. Etcl̃iam sancti
petri. que est infra mͣos
urbis remensis. ãplia¬
uit. et ditauit terus. et
eclesi asticis ornamẽtis.
Hanc itaq eccl̃iam cũc¬

Expanded text:
runt, aqua conversa runt, aqua conversa est in vinum, et dixerunt se nunquam tam obtimum bibisse vinum. Quo sumto, sanctam Dei famulam adeunt, cervices solo tenus flectunt, grates gratulando referunt, se nunquam tam bonum sumpsisse poculum dicunt. Electa vero Dei hoc ut audivit, non suis meritis, sed Dei bonitati deputavit, silentio texit famuleque detulit, ut nulli proderet, imperavit. Quicumque vero de predicto fonte bibebat, aquam sentiebat; edificatores autem monasterii quotiens sumpserunt, eis vertebatur in vinum, donec consummaretur totum monasterii edificium. Quo finito, permanet idem fons in naturalem aque saporem usque in hodiernum diem. 13. Edificavit preterea in suburbio Lauduni castri ecclesiam in honore sancti Petri, in qua congregationem statuit clericorum. Ecclesiam vero sancti Petri, que est infra muros urbis Remensis, ampliavit et ditavit terris et ecclesiasticis ornamentis. Hanc itaque ecclesiam cunc
Abbreviated transcription (Latin):
dei genitricis. Quo ĩ lo¬
co dum maneret. et pre¬
dictum opus inciperet.
minime abscondendum.
sed fidelib manifestan¬
dum. Regio illa uinife¬
ra non est: operarii tam̃
prefati monasterii. a re-¬
gina uinum exigebant.
Erat aũt co tempore tã¬
ta iuini sterilitas. quan¬
ta nunquam auditaf
fuerat. Qua de re dum
sancta clotildis anria¬
retur. apparint ꝓpe mõa¬
sterii edificium egredi¬
ens de tra fons mine⁊
pulchritudinis. iusu de¬
lectabilis. et ad potan¬
dum salubris. Dictũq
est beate dotildi in sõp¬
nis. ut dum ab ea que¬
rerent iunum edificato¬
res monasterii: mittẽt
illis poculum. per unam
famularum suarum a
predicto fonte lustum.
Die uero sequenti. ut ẽ
natura estiui temponis
dum sol ferueret. estu ⁊¬
marimi caloris. oꝑarii
uociferant sanctam clo¬
tidim proclamant:ui ⁊¬
num ex postulant. Scã
dei famula. celeriter eis¬
mittit poculum. qd̃ ei f¬
fuerat a deo imperatũ.
Mor illi ut sumpse¬

Expanded text:
Dei genitricis. Quo in loDei genitricis. Quo in loco dum maneret et predictum opus inciperet, minime abscundendum, sed fidelibus manifestandum. 12. Regio illa vinifera non est; operarii tamen prefati monasterii a regina vinum exigebant. Erat enim eo tempore tanta vini sterilitas, quanta nunquam audita fuerat. Qua de re dum sancta Chrothildis anxiaretur, apparuit prope monasterii edificium egrediens de terra fons mire pulchritudinis, visu delectabilis, ad potandum salubris; dictumque est beatae Chrothildi in sonnis, ut, dum ab ea quererent potum vini edificatores monasterii, mitteret illis poculum per unam famularum suarum a predicto fonte haustum. Die vero sequenti, ut est natura estivi temporis, dum sol ferveret estu maximi caloris, operarii vociferant, sanctam Chrothildim proclamant, vinum expostulant. Sancta Dei famula celeriter mittit eis poculum, quod ei fuerat a Deo inperatum. Mox illi ut sumpse
Abbreviated transcription (Latin):
sedulis per beatum remi¬
gium: ad deum conuer¬
tit. Quanto dolore at¬
trita est pro morte regis.
et filie sue dotildis. ⁊ fi¬
liorum filii sui clodomi¬
ri. quanta media. quibͦ¬
ne ieumniis. iuugiliis. ⁊ o¬
rationib. et contrictio¬
ne corporis. scip̃am mat¬
tauit: Quanta largita¬
tis copia. et elemosin are
distributione. thesaurũ
regium minuit: Nam
que antea. regio more
preciosis et deauratis ue¬
stib erat trabeata. poste¬
a laneis et uillissimis ⁊¬
uestib induta incedebat.
et abiectis cibis regus ⁊
deliciosis. edulio carnis.
pane tantũmodo et legu¬
mine. et potu aque: refi¬
ciebatur
Dificauit prete¬
rea multa sanc¬
torum monasteria. per
regiones plurimos. e qͥ¬
bus unum edificauit ĩ
honorẽ petri apłi. in sub¬
urbio turonice ciuitatis.
ante portain castelli bea¬
ti martini. Eecit et alid̃
monasterium suꝑ flui¬
uium sequane. in loco
qui dicitur andeleuis. ñ
longe a muris ciuitatis
rothomagensis. in noĩe

Expanded text:
sedulis per beatum Remisedulis per beatum Remigium ad Deum convertit. Quanto dolore atrita est pro morte regis et filie sue Chrothildis et filiorum filii sui Chlodomiri; quanta inedia, quibusve ieiuniis, vigiliis et orationibus et contritione corporis se ipsam mactavit? Quanta largitatis copia et elemosinarum distributione thesaurum regium minuit? Nam que antea regio more preciosis et deauratis vestibus erat trabeata, postea laneis et vilissimis vestibus induta incedebat, et abiectis cibis regiis et deliciosis atque edulio carnis, pane tantummodo et legumine et potu aque reficiebatur. Edificavit preterea multa sanctorum monasteria per regiones plurimas, e quibus unum edificavit in honorem Petri apostoli in suburbio Turonice civitatis ante portam castelli beati Martini. Fecit et aliud monasterium super fluium Sequane in loco qui dicitur Andeleius non longe a muris civitatis Rotomagensis in nomine
Abbreviated transcription (Latin):
luit. Quorum unus
erat decem annorum. ⁊
alius septem. Tercus
uero clodoaldus aufu¬
git. et per auxilium pu¬
erorum fortium libera¬
tus est. Qui postea re¬
licto regno terreno. ip̃e
propria manu se totõ¬
dit. Clericusq factus.
bonis operibz preditus.
presbiter ordinatus. ple¬
nus uirtutib migrauͭ
ad dominum. Nouigẽ¬
te uilla parisiace subur¬
bane. depositus requies¬
gina. in elemosinis ꝓ¬
fluens. cum sũma abs¬
tinentia et sobrietate ⁊¬
tinet hanc sanctam an¬
te secula a deo electam. ⁊
in seculo regali prosapi
a ortam. et fastigio reg¬
ni sublimatani. ex par¬
tem a martyrio sine ig¬
ne et ferro. que tot dolo¬
res et tormenta passa ẽ
in presenti seculo. Ptrã¬
siit enim gladins ani¬
mam ip̃ius in interfes¬
tione patris. in necatõe
matris. in exiliatõne so¬
roris. in eo qd̃ regi pega¬
no nupsit. Corda gẽtis
pagane et ferocissime. sci¬
licet francie. bladiciis e¬
molliuit. et sancti exhor¬
tationib. et oratiomb

Expanded text:
livit. Quorum unus erat decim annorum et alius septem. Tertius vero Chlodovaldus effugit et per auxilium puerorum fortium liberatus est. A. Qui postea, relictum regnum terrenum, ipse propria manu se totundit. Clericus factus est, bonis operibus praeditus, presbiter ordinatus, plenus virtutibus migravit ad Dominum, Noviente villa Parisiace suburbane depositus requiesgina in elemosinas profluens, in summa abstinentia et sobrietate timet hanc sanctam ante secula a Deo electam et in seculo regali prosapia exortam et fastigio regni sublimatam expertem a martirio sine igne et ferro, que tot dolores et tormenta passa est in presenti seculo. Pertransivit enim gladius animam ipsius in interfectione patris, in necatione matris, in exiliatione sororis, in eo quod regi pagano nupsit; corda gentis pagane et ferocissime, scilicet Francie, blanditiis emollivit et sanctis exortationibus et orationibus
Abbreviated transcription (Latin):
re. Cui ait. dotildis.
Dic michi iuuenis:
cur te pauperem sunu¬
las. uel pro qua cau¬
sa retraxisti palliũ me
um: Et ille dixit. Lo¬
quatur obsecro seruuᷤ
tuus secreto tecum. Et
illa ait. Loquere. Qui
diit. Dominus meu
dodoueus rex francoꝵ
misit me ad te: et uult
te lubere reginam. et ec¬
ce anulus eius et neli¬
qua ornamenta spõsa¬
tro hostim camere. ñ
inuenit sacculum suũ.
et molestus cepit t̾sta¬
ri. Illa uero sollicite re¬
quisita. ait. Quis tu¬
lit pauperis istins sas¬
inueuit eum. Recepit
itaq abscondite orna¬
menta sponsalia. Ac¬
ceptoq anulo quẽ do¬
doueus rex miserat per
aurelianum. reposuit
illum in thesauro auũ¬

Expanded text:
. Cui ait Chrothildis: Dic mihi homo juvenis, cur te pauperem simulas, vel pro qua causa retraxisti pallium um?' Et ille dixit: 'Loquatur, obsecro, servus tuus secreto tecum'. Et illa ait: ' Loquere'. Qui dixit: 'Dominus meus Chlodoveus rex Francorum misit me ad te; vult te habere reginam, Ecce anolus eius et reliqua ornamenta sponsatro hostium camerae: non invenit saccolum suum et molestus coepit tristare. Illa vero sollicite requisita, ait: 'Quis tullit pauperi istius sacinvenit eum recepitque illa abscondite ornamenta sponsalia. Acceptoque anolo, quem Chlodoveus rex miserat per Aurilianum, reposuit illum in thesaurum avun
Abbreviated transcription (Latin):
dam die cum ad mis¬
sarum solenma dotil¬
dis uenissetz aurelian
missus lodonei. accep¬
tas uestes paupercłas.
et ante eccłie matricu¬
lam. in medio paupe¬
rum consedit. Trans
Cumq ad aurelianũ
pauperem se simulan¬
tem uenisset. misit au¬
reum unum in mãu
retro. Post hec illa in¬
gressa est in cubicł̾m
suum. et misit ancil¬
lam suam uocare pere¬
grinum illum. At il¬
le anulum clodonci re¬
gis manu tenens. re¬
liqua ornamenta spõ¬
salia reposita in saccu¬

Expanded text:
dam die Dominica cum ad misdam die Dominica cum ad missarum solemnia Chrothildis venisset, Aurelianus missus Chlodovei accepit vestes pauperculas:et ante ecclesiae matricolam in medio pauperum consedit. TransaCumque ad Aurelianum pauperem se simulantem venisset, aureum unum in manu . Post haec illa ingressa est in cubiculum suum, misit ancillam suam vocare peregrinum illum. At ille anolum Chlodoveo rege manu tenens, reliqua ornamenta sponsalia reposita