comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
serenitatt̃ sic noctua in imbre garrulu aut screno
tempestatem coruique singultu quodã latrantes seq
concutientes si continuabunt siuero carptim uocẽ
resorbebunt uento sum imbrem. Graculi sero a pa¬
bulis recedentes hiemem & albȩ auescum congrega¬
buntur &cum terres tres uolucres contra aquam
clangoresdabunt ꝑfundentes que sese sed maxi¬
me cornix hirundo tam iuxta aquam uolitans
ut pennu sepȩ ꝑcutiat. quȩ que in arboribus habitaNT
fugitantes innidissuis & anseres continuo clingore
intempestiui ardea in mediis arenis tristis. nec
mirum aquaticas aut in totum uolucres prȩsagia
aeris sentire petora exultantia & indecora lasci¬
ua ludentia casdem significationes habent & boues
cȩlum ol factantes seque lambentes contra pluuiã
Turpesq porci alienos sibimanipulos fenilacerantes
Segniter ue & contra industrium suam absconditȩ

Expanded text:
serenitatem, sicut noctua in imbre garrula—at sereno serenitatem, sicut noctua in imbre garrula—at sereno tempestatem—, corvique singultu quodam latrantes seque concutientes, si continuabunt, serenum diem; si vero carptim vocem resorbebunt, ventosum imbrem. graculi sero a pabulo recedentes hiemem, et albae aves cum congregabuntur et cum terrestres volucres contra aquam clangores dabunt perfundentque sese, sed maxime cornix, hirundo tam iuxta aquam volitans, ut pinna saepe percutiat, quaeque in arboribus habitant, fugitantes in nidos suos, et anseres continuo clangore intempestivi , ardea in mediis harenis tristis. Nec mirum aquaticas aut in totum volucres praesagia aëris sentire: pecora exultantia et indecora lascivia ludentia easdem significationes habent, et boves caelum olfactantes seque lambentes contra pilum, turpesque porci alienos sibi manipulos faeni lacerantes, et apes operantes segniter vel contra industriam suam absconditae , vel
Abbreviated transcription (Latin):
rimum dierum hiemem portendunt. Sepe & si¬
lentio intumescit flatuque altius solito iam intra se
et̃ uentos fat&ur. & quidam & montium sonitus
nemorumque mugitus prȩdicunt & sine aura quȩ
sentiatur folia ludentia lanugo populi aut spinȩ
uolitans aquis que pluma innatans at que&iam in
campanus uenturam tempestatem prȩcedens su¬
us fragor cȩliquidem murmur non dubiam sig¬
nificationem hab&. Pracsagiunt & animalia ac
del phini tranquillo marilascuuentes flatum ex
qua ueniunt parte item spargentes aquam. id est
turbato tranquillitate lolligo uolitans conche
adherescentes echini ad figentes sese aut arenas ab¬
urrantes tempestatis sigisu sunt. Ranȩ quoque
ultra sonitum uocales & fuligȩ matutino clango¬
re. lem mergi anatesque pennas rostropurgantes
uentum c&ercquȩ a quaticȩ aues concur santes. Grues
in mediter ranea festinantes mergi cauiȩ mariu aut
stagna fugientes. Gruessilentio ꝑ sublime uolantes

Expanded text:
rium dierum hiemem portendunt . saepe et sirium dierum hiemem portendunt . saepe et silentio intumescit inflatumque altius solito iam intra se esse ventos fatetur. Et quidam et montium sonitus nemorumque mugitus praedicunt et sine aura, quae sentiatur, folia ludentia , lanugo populi aut spinae volitans aquisque plumae innatantes , atque etiam in campanis venturam tempestatem praecedens suus fragor. caeli quidem murmur non dubiam significationem habet. Praesagiunt et animalia: delphini tranquillo mari lascivientes flatum, ex qua venient parte, item spargentes aquam, iidem turbato tranquillitatem. lolligo volitans, conchae adhaerescentes, echini adfigentes sese aut harena saburrantes tempestatis signa sunt. ranae quoque ultra solitum vocales et fulicae matutino clangore, item mergi anatesque pinnas rostro purgantes ventum, ceteraeque aquaticae aves concursantes, grues in mediterranea festinantes, mergi, gaviae maria aut stagna fugientes. grues silentio per sublime volantes
Abbreviated transcription (Latin):
pandi conte quoduocint tem pestatem ab lum grando
pidit eloqus amuissereno. Nubecula quamuis par¬
uaflatum procellosum dabit. Nebulȩ montibus des¬
cendentes aut celo cadentes uel in uallibus sedentes
serenitatem promittent. ab histerreni ignes proxi¬
me significant pallidinumq murmurantes que
tempestatum nuntii sentiuntur pluuiȩ iã in lucer¬
nis fungi siflexuosȩ uolit & flamma uentum & lumi¬
nacum exsese flammas elidunt autiux accendunt᷑
Itemcum in eo pendente scintillȩ coacer uantur uel
cum tollentib: ollas carbo adherescit aut cum conten¬
tus ignis est fauillam discutit scintilla mue emittit
uelcumcinis in foco concrescit & cum carbo uehe men
quillum in portu cursu stabit murmurabit intra se
uentum prȩdicit. Siidem hiemem & imbrem litora
ripȩque si re sonabunt tranquillos asperam tespestatẽ
Item maris ipsius tranquillus sonitus spumȩue dispse
aut aquȩ bullantes. pulmones marini inpelugo plu¬

Expanded text:
candicante, quod vocant tempestatem albam, grando candicante, quod vocant tempestatem albam, grando imminebit. caelo quamvis sereno nubecula quamvis parva flatum procellosum dabit. Nebulae montibus descendentes aut caelo cadentes vel in vallibus sidentes serenitatem promittent. Ab his terreni ignes proxime significant. pallidi namque murmurantesque tempestatum nuntii sentiuntur, pluviae etiam, si in lucernis fungi, si flexuose volitet flamma. ventum nuntiant lumina, cum ex sese flammas elidunt aut vix accenduntur; item cum in aëno pecum tollentibus ollas carbo adhaerescit, aut cum contectus ignis e se favillam discutit scintillamve emittit, vel cum cinis in foco concrescit et cum carbo vehementquillum in portu cursitabit et murmurabit intra se, ventum praedicit, si idem in hieme, ripaeque si resonabunt tranquillo, asperam tempestatem, item maris ipsius tranquillo sonitus spumaeve dispersae aut aquae bullantes. pulmones marini in pelago plu
Abbreviated transcription (Latin):
sint duplices pluuias nuntiant: A pluuiis serenitatem non
uhementius tonuit quam sulsituentos exeaparte denun
contrasinus tonuit imbrem . cum serenocȩlo fulg& plu
runt & tonitrua ab hiemauit. atrocissim eautem cumex
idis quat tuor partibus cȩli fulgurauit. cum ab aquilo ne
m in posterum diema quam portend& cuma septentrio
onstrait : Tontrua matutina uentum significant im
ineridiana Nubescum sereno incelum feruntur ea
am pique parteidfi& uenti expectentur. Sicodem loco
bunt᷑ ad propinquantisque solidiscutientur. & hocaba qui¬
sauentas. Si abaustro imbres portendent. Soleo ceiden
t uebementius atrȩ aboriente in noctema quam mi¬
s ab oceidente in posterum diem. Sinubes ut uellȩra
sprgenur multȩ aboriente aquam intridium prȩ¬
nt. Cumincacuminibus montium nubes consident
pbit Sicaicumina pura fient dissere nabit. Nubegra

Expanded text:
sunt duplices, pluvias nuntiant, a pluviis serenitatem non sunt duplices, pluvias nuntiant, a pluviis serenitatem non 354 Cum aestate vehementius tonuit quam fulsit, ventos ex ea parte denuncontra si minus tonuit, imbrem. cum sereno caelo fulgetrae erunt et tonitrua, hiemabit, atrocissime autem, cum ex omnibus quattuor partibus caeli fulgurabit; cum ab aquilone tantum, in posterum diem aquam portendet; cum a septentrione, demonstrabit. tonitrua matutina ventum significant, imbrem meridiana. Nubes cum sereno in caelum ferentur, ex quacumque parte id fiet, venti expectentur. si eodem loco globabuntur adpropinquanteque sollone fiet, ventos; si ab austro, imbres portendent. sole occidenttem significabunt. vehementius atrae ab oriente in noctem aquam minantur, ab occidente in posterum diem. 356 si nubes ut vellera lanae spargentur multae ab oriente, aquam in triduum praesagient. cum in cacuminibus montium nubes consident, hiemabit. si cacumina pura fient, disserenabit. nube gravida
Abbreviated transcription (Latin):
xxiii. XXVII. enterlumium. Tertio lo costellarun dseo¬
tionem eẽ oport& discurrere heuidenter interdin us¬
que protinus sequuntur inquarum parte ita preliqđ
Cȩlum cumaequaliter totumer it splendidum articulist¬
porum quos ꝓposuimus autuminum serenum presi
frigidum Siuer & aestas non sint regio aliquo trinsee
autumnum frenum ac densum minus que uentosan f¬
ent. autumini serenitas uento sam hiememfict san
dlrion fulgor obscuratur ut id neq nubilo nec caligine flu
sgiues denuntiantur tem pestates. Si uolita re plures stel
ulbuntur quoftrentur albescentes uentos exinispartibus
subunt aut sicura stibunt certossiid in pluribus partibus
x iscli appellate exiguum inter illas spatium obtinente
desierit a trox hicmps sequitur. Si in alteram earum aqui
im caligo abstulit auster sȩuit. Siaustrinam aquilo arcus

Expanded text:
XXIII, XXVII et interlunium. Tertio loco stellarum obserXXIII, XXVII et interlunium. Tertio loco stellarum observationem esse oportet. discurrere hae videntur interdum, ventique protinus sequuntur , in quorum parte ita praesagiere. caelum cum aequaliter totum erit splendidum articulis temporum, quos proposuimus, autumnum serenum praestabit et frigidum. si ver et aestas non sine refrigerio aliquo transierint, autumnum serenum ac densum minusque ventosum facient. autumni serenitas ventosam hiemem facit. cum repente stellarum fulgor obscuratur et id neque nubilo nec caligine , pluvia aut graves denuntiantur tempestates. si volitare plures stellae videbuntur, quo ferentur albescentes, ventos ex is partibus nuntiabunt aut. si coruscabunt, certos, si id in pluribus partibus fiet, parvae aselli appellatae, exiguum inter illas spatium obtinente desierit, atrox hiems sequitur; sin alteram earum aquiam, caligo abstulit, auster saevit; si austrinam, aquilo. arcus cum
Abbreviated transcription (Latin):
quõ illo modo non ante plenam lunam hiematurum ost
Si pleni lunio ꝑdimidium pura erit dies serenos signisicab
Siruti lauentos nigrescens imbres. Sic aligo orbis nubemis¬
serit uentos qua seruperit. Si gemini orbes cinxerint mi
tempestatem & magis sitreserunt aut nigri interrupt
distracti. Nascens luna si cornu superiore obatrato surg
pluuias decrescens dabit. sinstriore anteplenilumum Sum
dia nigritia illa fuerit imbrem in plenilunio. Siplena cres
bebit orbem exqua parte. ismaxime splendebit exeauentin
tend&. Si mortu cornua crassiora fuerint horridanito¬
pestatem. Si ante quartam non apparuerit uento fauono
te hiemalis toto menseerit. SI XUIIIC hementius flanmno
paruerit asperas tempestates p̃sagi&. Sunt &ipsius lunȩ
articuli quotiens in angulos solis incidat pleris que int

Expanded text:
nceram, quoniam illo modo non ante plenam lunam hiematurum ostendit. nceram, quoniam illo modo non ante plenam lunam hiematurum ostendit. si plenilunio per dimidium pura erit, dies serenos significabit; si rutila, ventos; nigrescens imbres. si caligo orbisve nubium incluserit , ventos, qua se ruperit; si gemini orbes cinxerint, maiorem tempestatem, et magis, si tres erunt aut nigri, interrupti atque distracti. nascens luna si cornu superiore obatrato surget, pluvias decrescens dabit; si inferiore, ante plenilunium ; si in media nigritia illa fuerit, imbrem in plenilunio. si plena circa se habebit orbem, ex qua parte is maxime splendebit, ex ea ventum ostendet; si in ortu cornua crassiora fuerint, horridam tempestatem. si ante quartam non apparuerit vento favonio flante, hiemalis toto mense erit. si XVI vehementius flammea apparuerit, asperas tempestates praesagiet. sunt et ipsius lunae VIII articuli, quotiens in angulos solis incidat, plerisque inter
Abbreviated transcription (Latin):
&imbrem Sioriens cing&ur orbe exquaparit isse
operit expect&uruentus. Sitotus defluxerit ae¬
qualiter serenitatem dabit. Si in exortu longe ra
dios ꝑnubes porrig& & mediuserit in anis pluuiã
significauit. Si ante ortum radii scostendunt aquã
erit noctis lin& tempestatem Sinebula uehem̃¬
tiorem sicadente soleuentum fiat circulus fucrit
exqua regione i sruperit uentum magnum. pro¬
xima sint iure iunȩ prȩsagia quartam camma¬
aiie diseruat acgyptus sisplendens exorta puronitore fle
secrenitatem. Sirubi cunda uentos sinigra pliuias portnde¬
tossem ꝑ significant. Quarta tamen in axime cornucuis septones¬
le acuminatum at querigidum illum prȩsigituentum inf
austrum utraq recta noctem uentosam. Si quartam onbis
lus cingebat uentos &imbres prȩmouebit apud uarroncms
est. Si quarto die iunaerit directa magnam tempestiten
mari prȩsagit & nisi sit coronam circa se habebit &eam sug

Expanded text:
et imbrem. si oriens cingetur orbe, ex qua parte is se et imbrem. si oriens cingetur orbe, ex qua parte is se ruperit, expectetur ventus. si totus defluxerit aequadios per nubes porriget et medius erit inanis, pluviam significabit. Si ante ortum radii se ostendunt, aquam erit, noctis lenem tempestatem; si nebula, vehementiorem; si candente sole, ventum; si ater circulus fuerit, ex qua regione is ruperit se, ventum magnum. Proxima sint iure lunae praesagia. quartam eam maxime observat Aegyptus. si splendens exorta puro nitore fulsit, serenitatem; si rubicundaventos semper significant, quarta tamen maxime. Cornu eius septentrionale acuminatuaustrum, utraqueerecta noctem ventosam. si quartam orbis rutilus cinget, et ventos et imbres praemonebit. apud Varronem ita est: Si quarto die luna erit directa, magnam tempestatem in mari praesagiet, nisi si coronam circa se habebit et eam si
Abbreviated transcription (Latin):
bescunt nubes serenitatẽ futuri dicispondent.
Siinexortu spargentur partim ad austrum. par¬
tim ad aquilonem pura circacum screnitas sit lic&
pluuiam tamen uentos que significabunt Simortu
aut in occasu contracti cernentur radiumbrem.
Si moccasueius plu& aut radi nubem in soerahent
asperam in proximum diem tempes tatem significa¬
bunt cũmorienteradii non inlustreseminebunt
quam uis circumdatȩ nubes non sint pluuiam por¬
tendent. Si antee xortum nubes globabuntur hie¬
mem asperã denuntiabunt. Si aborturepellentur
&ad occasum habebunt screnitatem. Si nubes solẽ
circum cludent quantominus luminis relinquent
tanto turbidior tempestaserit. Siuo &iam duplex
orbis fuerit ea atrocior. Quod si in exortu aut in oc¬
casu fi& ut aut rubescant nubesmaxime ostende¬
tur tempestas. Sinon abibunt sed incumbent a quo¬
cumq uentofuerint eum portendent. Si a meridie

Expanded text:
besc ent nubes, serenitatem et futuri diei spondent. besc ent nubes, serenitatem et futuri diei spondent. si in exortu spargentur partim ad austrum, partim ad aquilonem , pura circa eum serenitas sit licet, pluviam tamen ventosque significabunt; si in ortu aut in occasu contracti cernentur radii, imbrem. si in occasu eius pluet aut radii nubem in se trahent, asperam in proximum diem tempestatem significabunt. cum oriente radii non inlustres eminebunt, quamvis circumdatae nubes non sint, pluviam portendent. si ante exortum nubes globabuntur, hiemem asperam denuntiabunt; si ab ortu repellentur et ad occasum abibunt, serenitatem. si nubes solem circumcludent, quanto minus luminis relinquent, tanto turbidior tempestas erit; si vero etiam duplex orbis fuerit, eo atrocior. quod si in exortu aut in occasu fiet, ita ut rubescant nubes, maxima ostendetur tempestas. si non ambibunt, sed incumbent, a quocumque vento fuerint, eum portendent ; si a meridie,
Abbreviated transcription (Latin):
prȩsigia Qũõ & hoc placuisse uirgilio magnopere
uideo siquidem ipsumat̃ sepe concurrere prȩli uen¬
torum dimnosa imperitis refert. tradunt eun¬
dem de mocritum m&ente fratre cius da maso
ardentis simo aestu orasse ut reliquȩ segeti parce¬
r& raper& que defecta subtectum paucis mox ho¬
ris scua imbrȩuaticinatione ad ꝓbata. Qumim¬
mo & harundinem non nisi impendente pluuia
scriiubent & fruges in sequuturo imbre. Quam¬
obrem & huaco breuiter attigimus sriuatim maxi¬
me ꝑtinentia primumq: asole capiemus p̃sigiu¬
Purus oriens atq: donseruens ferenum dicm nun¬
tut. athibernum pallidus grandinem. Si& occidit
pridie screnus & oritur tanto certior fidessere¬
nitatis concauus oriens pluuias prȩdicit. Idem¬
uentos autcm cum ante . oriuntur entem cum nubes
rubescut. Quodsi & nigre rubentibus inter uene¬
rint & pluuias. cumoccidentis aut orientis radu
uidentur coire pluuias. Sicirca occidentem ru¬

Expanded text:
praesagia, quoniam et hoc placuisse Vergilio magno opere praesagia, quoniam et hoc placuisse Vergilio magno opere video, siquidem in ipsa messe saepe concurrere proelia ventorum damnosa imperitis refert. tradunt eundem Democritum metente fratre eius Damaso ardentissimo aestu orasse, ut reliquae segeti parceret raperetque desecta sub tectum, paucis mox horis saevo imbre vaticinatione adprobata. quin immo et harundinem non nisi inpendente pluvia seri iubent et fruges insecuturo imbre. quamobrem et haec breviter attingemus, scrutati maxime pertinentia, primumqPurus oriens atque non fervens, serenum diem nuntiat, at hibernam pallidus grandinem. Si et occidit pridie serenus et oritur, tanto certiorem fidem serenitatis oventos, cum ante exorientem eum nubes rubescunt; quod si et nigrae rubentibus intervenerint, et pluvias; cum occidentis aut orientis radii videntur coire, pluvias. si circa occidentem ru
Abbreviated transcription (Latin):
orm grtis ephelio tendictum inbunc silubribus locis
e idoat aperitque terras tenut frigore saluber
exercebit Quarta asꝓtemtrione linca cidem aus¬
tro ab exortiuu parte proxima brumalẽ habebit
xortion uentumque uulturnum corum grecis dictũ
sicciorem & ipsum tepidiorem quia in hunc apparia
& uincae italiȩ galliarumq spectart debcant. Exad¬
uerso uulturni flabit chorus ab occisu solstitudi &ata¬
suliteris septentrionis grecis dictus argestes exfrigi¬
dissimis & ipse sicut omnes qua septentrionis parte
spirant. Hic & grandines infert. ciuendus &ipse non
sccus acseptentrio. uulturnus sia serena cȩli parte
cocperit flare nondurauit in noctem. at ubi subsola
nus inmaiorem partem noctis extendit quis quis
erit uentus si feruidussenti&ur pluribus diebus
ꝑmanebit. Aquilonem p̃nuntut terra sic cres¬
cens repentes austrum inmscens inrore occulto.
Etenim praedicta uentorum ratione scpius cadem
dicantur transtre conuenit ad reliqua tempestatũ

Expanded text:
bsolanum, Graecis aphelioten dictum. in hunc salubribus locis ver inchoat aperitque terras tenui frigore saluber,exercebit . quarta a septentrione linia, eadem austro ab exortiva parte proxima, brumalem habebit exortum ventumque volturnum, eurum Graecis dictum, sicciorem et ipsum tepidioremque. in hunc apiaria et vineae Italiae Galliarumque spectare debent. ex adverso volturni flabit corus, ab occasu solstitiali et occasu lateris septentrionis, Graecis dictus argestes, ex frigidissimis et ipse, sicut omnes qui a septentrionis parte spirant. hic et grsecus ac septentrio. volturnus si a serena caeli parte coeperit flare, non durabit in noctem, at subsnus in maiorem partem noctis extenditur. quisquis erit ventus, si fervidus sentietur, pluribus diebus permanebit . aquilonem praenuntiat terra siccescens repente, austrum umescens rore occulto. Etenim praedicta ventorum ratione, ne saepius eadem dicantur, transire convenit ad reliqua tempestatum
Abbreviated transcription (Latin):
tos ante omnia ac siderum mores neq aliter quã
nauigantibus seruari spes ardua in mensa mis¬
ceri possecȩlestem diuinitatem imperitiȩ sed con
templanda tam grandiuitȩ emolumento prius
tamen sideralis difficultas quam sensere & iam
periti subicienda contemplacionis est. Quod de in¬
de laxior mens discedat a cȩlo & facta sentiat quȩ
futura prȩnosci nom possint. Primumomniũ
derum iperum anm solis que motus prope in eplicaber¬
ad ecolxu adicint &iam noninter cala rio dicinoctiqe:
drantes ita sit ut er edi nom pos sint certa siderim tenpor

Expanded text:
tos ante omnia ac siderum mores neque aliter quam tos ante omnia ac siderum mores neque aliter quam navigantibus servari. spes ardua, inmensa, misceri posse caelestem divinitatem inperitiae rusticae, sed temptandaiam grandi vitae emolumento. prius tamen sideralis difficultas, quam sensere etiam periti, subicienda contemplationi est, quo deinde laetior mens discedat a caelo et facta sentiat, quae futura praenosci non possint. Primum omnium dierum ipsorum annis solisque motus prope inexplicabad CCCLXV adiciente anno intercalario diei noctisque quadrantes. ita fit, ut tradi non possint certa siderum tempor
Abbreviated transcription (Latin):
niincalidis serius neante hicmem luxurient inter
omnes autem conuenit circabrumam serendum
non esse magno argumento quõ hiberna semina cum
antebrumam sata sint septimõdic erumpant si
post brumã uix quadragesimo. Sunt qui prope¬
rant atque ita pronuntient festinatam sementẽ
sepedec ipere serotinam semꝑ. ⁊ contraario alii
ueluere potius serendum quam malo autum no
atque ubi fuerit necesse inter fauonium & uernũ
aequi noctium Quidim emissa çelestis uilitate tem¬
porib: deficiunt uere linum & auenam & papa
uer atq ut inuno trans padani seruant usque in
quinque idus fabam siliginem nouembremense.
far septembri extremousq: in iđ octob̵. Alii post
hunc diem inbł nouembris itahis nullu naturȩ
cura est illisnimia & ideo ceca subtilitas cum res
geratur interrusticos litterarumque eaꝑtes
non modo siderum & consitendum est celo maxime
constartea quippe uirgiliti iubente prȩdisci uen¬

Expanded text:
ni, in calidis serius, ne ante hiemem luxurient . inter ni, in calidis serius, ne ante hiemem luxurient . inter omnes autem convenit circa brumam serendum non esse, magno argumento, quoniam hiberna semina, cum ante brumam sata sint, septimo die erumpant; si post brumam, vix quadragesimo. sunt qui properent atque ita pronuntient, festinatam sementem saepe decipere, serotinam semper. e contrario alii vel vere potius serendum quam malo autumno atque, ubi fuerit necesse, inter favonium et vernum aequinoctium. quidam omissa caelesti subtilitate temporibus definiunt: vere linum uti nunc etiam Transpadani servant , usque in quinquatrus, fabam, siliginem Novembri mense, far Septembri extremo usque in idus Octobres, alii post hunc diem in kal. Novembres. ita his nulla naturae cura est, illis nimia, et ideo caeca subtilitas, cum res geratur inter rusticos litterarumque expertes, non modo siderum. et confitendum est caelo maxime constare ea, quippe Vergilio iubente praedisci ven
Abbreviated transcription (Latin):
rum conexa quamobrem sententias omnium in
primis adid ꝑtinentis exponemus. Hesiodus qui
princeps hominum de a gricultura precipit unum
tempus serendi red didit auergiliarum occasu scribe¬
bat enim inbo&ia helladis ubiita seridiximus inter
diligentissi mos conucnit ut in alitum quadrupedũq
gnitura cẽ quosdaim ad conceptum imp&us & terrȩ
hos greciita definiunt cum sit calida & umida uir¬
gilius triticum & fara uergiliarum occa su seriub&
hordeum interaequi noctium autum ni & brumã
uiciam uero & fas silig los & lentem boote occidente qua
sit ut horum siderum aliorumque exortus & occasus
dirigend sint in suos dies Sunt qui&ant᷑ uergili arũ
occasum seriiubeant dumtaxat in aridaterra calidis¬
que ꝓuincis custo dirienim semen corrumpente
umore &a proximo imbreunodie erumpere.
alii statim ab occi su uergiliarum sequi imbres a sep¬
timostredie aliqui in frigidis ab aequi noctio autum¬

Expanded text:
rum conexa; quamobrem sententias omnium in rum conexa; quamobrem sententias omnium in primis ad id pertinentes exponemus. Hesiodus, qui princeps hominum de agricultura praecepit , unum tempus serendi tradidit a vergiliarum occasu. scribebat enim in Boeotia Helladis, ubi ita seri diximus. inter diligentissimos convenit, ut in alitum quadripedumque genitura, esse quosdam ad conceptum impetus et terrae. hoc Graeci ita definiunt, cum sit calida et umida. Vergilius triticum et far a vergiliarum occasu seri iubet, hordeum inter aequinoctium autumni et brumam, viciam vero et passiolos et lentem boote occidente. quo fit, ut horum siderum aliorumque exortus et occasus digerendi sint in suos dies. sunt qui et ante vergiliarum occasum seri iubeant, dumtaxat in arida terra calidisque provinciis; custodiri enim semen, corrumpente umore, et a proximo imbre uno die erumpere; alii statim ab occasu vergiliarum—sequi imbres a septimo fere die —; aliqui in frigidis ab aequinoctio autum
Abbreviated transcription (Latin):
fassiolorum .ii. papuli ax. milipunici sextarios iiu
pinguisolo plus graciliminus Est & alia distinctio m
dendo aut er&oso aut uliginoso tritici aut siliginis
modios sex in solutaterra & sicca & laoca .iiii. macies
enim solum nisi rarum culmum hab& spicam minu¬
tam facit & im ane pinguia arua eximo seminis ra¬
dice numero sum fundunt densamq seg&em exra¬
rosemine omit tunt ergo interquattuor & sex
modios ponatur a soliquinta minus seri plures ue
precipiunt. Item in consito aut cliuoso aut in macro
hocꝑtin& oraculum Ilud magnopere custodiendum
segeem nedefruges adiccit in sartius in praxidico
ut sereretur cum lunaess&. in ar i&e geminis leone
libra aquario Toro astius sole scorpionis duo decim
partes trans gresso cum luna ess& in tauro sequitur
huc delata & maxima indigens cura d&empore fru¬
ges seruandi questio magnaque ex paritꝰ ratio side¬

Expanded text:
passiolorum IIII, pabuli XX, milii, panici sextarios IIII, passiolorum IIII, pabuli XX, milii, panici sextarios IIII, pingui solo plus, gracili minus. est et alia distinctio: in denso aut cretoso aut uliginoso tritici aut siliginis modios VI, in soluta terra et sicca et laeta IIII. macie enim solum, nisi rarum culmum habeat, spicam minutam facit et inanem; pinguia arva ex uno semine fruticem numerosum fundunt densamque segetem ex raro semine emittunt. ergo inter quattuor et sex modios, pro natura soli quinta minus seri plusve praecipiunt ; item in consito aut clivoso, ut in macro. hoc pertinet oraculum illud magno opere custodiendum: Segetem ne defrudes. adiecit his Attius in Praxidica, ut sereretur, cum luna esset in ariete, geminis, leone, libra, aquario, Zoroastres sole scorpionis duodecim partes transgresso , cum luna esset in tauro. Sequitur huc dilata et maxima indigens cura de tempore fruges serendi quaestio magnaque ex parte ration i side
Abbreviated transcription (Latin):
tuim eundem hab& colorem cui plus intus albiest Certum
s ali plis seminis recipert alias minus religio sumque
rimum colonis augurium cum auidius accipiat esuri re¬
tir &cumesse semen sitionem locis umidis celerius fieri
ot ne fimen imbre putrescait. siccis seruis ut pluuiȩ sequan
etduiucns atq non concipiens eua nescait. Itemque festi
etone densium spirgisemen quia tarde concipiat seroti
rum quiad ensititen imia noc&ur. Artis quoq cuiusdam
ulitor surgere manus utiq congrucre deb& cumgra
oner que cum dextra opede sit quoque quorundam oc
ruone quod fors genialis aut pecuda est non trans feren
o xfrigidis locis semen incalida neque exp̃cocibus nihil¬
ciceris & cicerculss & pisi .ii. lupini x lentis .ii. sed
hanc cum fimo arido seriuolunt crui.vi. sicilia ui.

Expanded text:
fractum eundem habet colorem; deterius , cui plus intus albi est. certum fractum eundem habet colorem; deterius , cui plus intus albi est. certum terras alias plus seminis recipere, alias minus, religiosumque inde et primum colonis augurium, cum avidius accipiat: esurire creditur et comesse semen. sationem locis umidis celerius fieri ratio est, ne semen imbre putrescat; siccis serius, ut pluviae sequantur nec diu iacens atque non concipiens evanescat; itemque festinata satione densum spargi semen, quia tarde concipiat, serotina rarum, quia densitate nimia necetur. artis quoque cuiusdam est aequaliter spargere. manus utique congruere debet cum gradu semperque cum dextro pede. fit quoque quorundam occulta ratione, quod sors genialis atque fecunda est. non transferendum est ex frigidis locis semen in calida, neque ex praecocibus inciceris et cicerculae et pisi III, lupini X, lentis III—sed hanc cum fimo arido seri volunt —, ervi VI, siliciae VI,
Abbreviated transcription (Latin):
Nonstercorato frumentum potius quam hor deum ser
item in nouulibus tam& si in illis fabam seri uolunt o¬
dem ubicumq quam recentissime stercorato solo ai¬
no aliquid saturus septem brimense fimum in argua
astumest uoges Xuiii. iugero tribui disꝑgert autem prius
ires aut iactusemine si haec commissa sit stercoratio sequens
tunemus iustumest singulas ueies fimi denario ireinsin
atudes minores inmaiores denas nisi contingat hoc male
uus s̃ pccoricolonum appareat sunt qui optime sterco
puitit sub diuor&ibus inclusapecorum mansione. Ager
o st idsepe quam su pramodum facere quod calidius solum
aminus addi stercoris ratio est: Semenoptimum annicu
bmum d& erius trimum pessimum ultra sterilem &in
miumdefinita generatio est quod in ima area subsedit
n abici&ur. Optimum granum quod rub& & dentibus

Expanded text:
non stercorato frumentum potius quam hordeum seritor. non stercorato frumentum potius quam hordeum seritor. item in novalibus , tametsi in illis fabam seri volunt, eandem ubicumque quam recentissime stercorato solo. autumno aliquid saturus Septembri mense fimum in agroaciustum est vehes XVIII iugero tribui, dispergere caveto, priusquam ares. at iacto semine, si haec omissa sit stercoratio, sequensdeterminemus, iustum mense singulas vehes fimi redire in singulas pecudes minores, in maiores denas. nisi contingat hoc, male substravisse pecori colonum appareat. sunt qui optime stercorari putent sub diu retibus inclusa pecorum mansione. ager tiusque est id saepe quam supra modum facere. quo calidius solum est, eo minus addi stercoris ratio est. Semen optimum anniculum, bimum deterius, trimum pessimum, ultra sterile; etenim omnium definita generatio est. quod in ima area subsedit,na habebit, abicietur. optimum granum, quod rubet et dentibus
Abbreviated transcription (Latin):
quoque differentia magna riguis est. in narbonensi pre¬
tia nobilis fons orgȩ nomine in eo herbȩnascuntur ind¬
ex p&itebubus ut mersis capitib: totis eas quȩ runt sedile
aquas nascentes certum est non nisi imbribus ali. Erga
appellauimus tenera poterit sublato hordeo serimlus
eo condita rapa his sublatis hordeum rursus uel trina
sicut in campaniu satisque talis terra aratur cumscri
alius ordo ut ubiadorcum fuerit cess& quattuor mensib
hibernis &uernam fabam recipi ita ut ante hie malo
nec exi&. Nimis pinguis alternari potesł ita fit frum
sublato legumen tertio seratur. Gracilior & annum
um cess& frumentum seriquidam u& ant nisi sinea
stercorationis optin& & ratiodequa & priorediximi
lumine hoc tantum enim in conpessumest nsi stera
seri non oportere quamquam & huic leges sunt pros
Milium panium rapa napos nisi instercoratione serit

Expanded text:
quoque differentia magna riguis. est in Narbonensi proquoque differentia magna riguis. est in Narbonensi provincia nobilis fons Orgae nomine. in eo herbae nascuntur inexpetitae bubus, ut mersis capitibus totis eas quaerant. sed illas in aqua nascentes certum est non nisi imbribus ali. ergo suam appellavimus teneram, poterit sublato hordeo seri milium, eo condito rapae, his sublatis hordeum rursus vel triticum, sicut in Campania, satisque talis terra aratur, cum saritur. alius ordo ut, ubi adoreum fuerit, cesset quattuor mensibus hibernis et vernam fabam recipiat. ante hiemalem ne cesset. nimis pinguis alternari potest ita, ut frumento sublato legumen tertio seratur. gracilior et in annum tertium cesset. frumentum seri quidam vetant nisi in ea, stercorationis optinet ratio, de qua et priore diximus volumine. hoc tantum nemini inconpertum est, nisi stercorato seri non oportere, quamquam et huic leges sunt propriae. milium, panicum, rapa, napus nisi in stercorato ne seritor.
Abbreviated transcription (Latin):
dubio est quod sineg& condicio far serendum
unde lupinum aut uitia aut faba sublata sint
& qu& erram faciunt l&iorem. In primis que &
hoo notandum quȩdam ꝓpteralia seriobiter si
sepiusdicantur. plurimum enim refert soli
cuiusq: ratio. ciuitas a fricȩ in mediis arenis pa¬
tentib: syrtis leptim quȩ magnauocatur taca¬
pe felici suꝑ omne miraculum riguo soloternis
fere milibus passuum inomnem partem fons
habundit. Largus quidem sel&certis horor umispatis ds¬
tur inter in colas palmȩ ibi pregiandi sub drtus ola haisg
fico punica illis uitis subuite scritur frumentum mor l¬
men de inde olusom̃a eodemanno omniaq alicna io
aluntur quaterna cubitacius soliin quadra tum ncout
rectis m&iantur digitis sed inpugnum contractis quio¬
reat luxuria singuli siructus nunc uero toto annom&
aliquid constatque fertilitati non occurrere homines u

Expanded text:
dubio est —; quod si neget condicio, far serendum, dubio est —; quod si neget condicio, far serendum, unde lupinum aut vicia aut faba sublata sint et quae terram faciant laetiorem. inprimisque et hoc notandum, quaedam propter alia seri obiter, sisaepius dicantur; plurimum enim refert soli cuiusque ratio. Civitas Africae in mediis harenis petentibus Syrtis Leptimque Magnam vocatur Tacape, felici super omne miraculum riguo solo. ternis fere milibus passuum in omnem partem fons abundat, largus quidem, sed certis horarum spatiis dispensatur inter incolas. palmae ibi praegrandi subditur olea, huic ficus, fico punica, illi vitis, sub vite seritur frumentum, mox legumen, deinde olus, omnia eodem anno, omniaque aliena umbra aluntur. quaterna cubita eius soli in quadratum, nec ut a porrectis metiantur digitis, sed in pugnum contractis, quatpereant luxuria singuli fructus. nunc vero toto anno metitur aliquid, constatque fertilitati non occurrere homines. aquarum
Abbreviated transcription (Latin):
soles admittit quisari& caueat nefrumenti radi¬
cem subfodiat triticum semen hordeum fabam
bis sarire mlius. Runcatio cum sexto in articulo
eẽ in molsis inutilib herbis frugum radices uindi¬
cat seg&emq: discernit acespite. Leguminumcicer
eademque farde siderat fabaruncari nongestit
quõ euincit herbas lupinum uocatur tantum mi¬
lium & panicum occitur & seritur non iteratur
non runcatur sicilia & fasioli occantur tantum
sunt genera terrȩ quorum ubertas pectinari
seg&em in herba cogat gratis & hoc genus dentatȩ
stilis ferreis cademque nihi lominus & depascun¬
tur quȩ de pasta sunt sarculo iterum excitarine¬
cessarium. At ihbactris a fricacirenis omnia haec¬
superi aquȩ fecit indulgentia cęli & a semense
nonnisi mensib: in areared eunt qui a siccitas
coherc& herbas fruges noctur notectum rore
nutriens. Virgilius alternis cessare arua sua¬
d& sipatiantur ruri spatia ut ilissimum ꝓcul

Expanded text:
soles admittit. qui sariet, caveat ne frumenti radisoles admittit. qui sariet, caveat ne frumenti radices subfodiat. triticum, semen, hordeum, fabam bis sarire melius. runcatio, cum seges in articulum exiit, evolsis inutilibus herbis, frugum radices vindicat segetemque discernit a caespite. leguminum cicer eadem ququoniam evincit herbas lupinum, occatur tantum. milium et panicum occatur et saritur, non iteratur, non runcatur. silicia et phasioli occantur tantum . sunt genera terrae, quorum ubertas pectinari segetem in herba cogat—cratis et hoc genus dentatae stilis ferreis —, eademque nihilominus et depascuntur. quae depasta sunt, sarculo iterum excitari necessarium. at in Bactris, Africasupervacua fecit indulgentia caeli, et a semente non nisi messibus in arva redeunt, quia siccitas coercet herbas, fruges nocturno tantum rore nutriens. 187 Vergilius alternis cessare arva suadet — si patiantur ruris spatia, utilissimum procul
Abbreviated transcription (Latin):
sine damno compendium opere est no nomittimus
unam & i annum arandirationem intrapada nuita¬
labellorum iniuria ex cogitatam sil& sicum sub¬
icetos apibus depopulurentur agros panitum mili¬
umque iam excrescens temtauere : postquam
respuebat natura in ararunt at illȩ messes multi¬
plicatȩ docucre quod nunc uocant artrare id est
aratrare ut credotuncdictum hoc fit uel incipien¬
te culmo cumiam si autbi naternaueemiserit
folua nec recisis subtrahemus exemplum intre¬
uerico agrotertio antehuncannum compertum
nam cumineme prȩgelide captȩ seg& os essent
reseuerunt & scient campos mensemirtio uberri¬
masq messes habuerunt nuncreliquacultura
trad&ur ꝑgenera frugum siliginem far triticũ
sanen borileum occito sarito runcato quibusdiotũ
erit dibus singulȩ opere cuique generi iniugero
sufficient sarculatio induratum hibernorigore
soli tristitiam laxit temporibus uernis nouosq

Expanded text:
sine damno conpendium operae est. 182 Non omittemus sine damno conpendium operae est. 182 Non omittemus unam etiamnum arandi rationem in transpadana Italia bellorum iniuria excogitatam. Salassi cum subiectos Alpibus depopularentur agros, panicum miliumque iam excrescens temptavere. postquam respuebat natura, inararunt. at illae messes multiplicatae docuere quod nunc vocant artrare, id est aratrare, ut credo, tunc dictum. hoc fit vel incipiente culmo, cum iam se ad bina ternave emiserit folia. 183 nec recens subtrahemus exemplum in Treverico agro tertio ante hunc annum conpertum. nam cum hieme praegelida captae segetes essent, reseverunt etiam campos mense Martio uberrimasque messes habuerunt. Nunc reliqua cultura tradetur per genera frugum. Siliginem, far, triticum, semen, hordeum occato , sarito, runcato quibus dictum erit diebus. singulae operae cuique generi in iugero sufficient. sarculatio induratam hiberno rigore soli tristitiam laxat temporibus vernis novosque
Abbreviated transcription (Latin):
uisletum hoc crimen inforum ibiubi que caucatur
uuentumest purg& uomerem subinde stimu¬
mulus cuspidatus rallo scamna inter duos sulcos
eruda ne relinquantur glebȩ neexultent male
aratur arium quod satis srugilius occandum est.
Ia demium recte sibactumerit ubi non intellegit᷑
utrouamerierit inusu & collicias interponere
sut locus poscit ampliore sulco quȩ in fossas aquã
educunt aratione ꝑtracta uersumiterat occitio
seritur ubiresposcit crate uel rastro & sato semine
iteratio. Hact quoq: ubi consu&udo pititur cratecon¬
tenta ueltabula aratro adnexa quoduocant lirare
oporientis semina qperiantur que primum appd¬
lata deliratio est quarto seri suco uirgilius existimat᷑
uoluis se cumdixit optimam esse seg&em quebis
solem bis figura sensiss&. Spissius solum sicut ple¬
rumque mitalia quinto sulco serimelius est intuscis
uero nono. Ad fabam & uiciam non proscisso screre

Expanded text:
tralatum hoc crimen in forum. ibi utique caveatur, tralatum hoc crimen in forum. ibi utique caveatur, ubi inventum est. purget vomerem subinde stimulus cuspidatus rallo. scamna inter duos sulcos cruda ne relinquantur, glaebae ne exultent. male aratur arvom, quod satis frugibus occandum est. id demum recte subactum erit, ubi non intellegetur, utro vomer ierit. in usu est et collicias interponere, si ita locus poscat, ampliore sulco, quae in fossas aquam educant. <3> Aratione per traversum iterata occatio sequitur , ubi res poscit, crate vel rastro, et sato semine iteratur haec quoque, ubi consuetudo patitur, crate contenta vel tabula aratro adnexa—quod vocant lirare — operiente semina; ni operiantur, quae primum appellata, deliratio est. quarto seri sulco Vergilius existimatur voluisse, cum dixit optimam esse segetem, quae bis soles, bis frigora sensisset. spissius solum, sicut plerumque ivero nono. at fabam et viciam non proscisso serere
Abbreviated transcription (Latin):
qunoctio uerno proscindi uolunt quoduere semel ara¬
n st atemporis argumento ucrum actum uocatur hoc
ouuli at quenecessarium nouale est quod alternis annis
iur araturos bouesquam artissime iungioport& ut ta¬
ꝓbus siblatis arent sic minime colla contundunt si nter
ures uitesque ar&ur fistellis capistrati ne germinum
era precerpuint sericulim in sitiuam pendere qua int̃¬
onir radices hoc meluis quam comuelli aratroboues que
tnest proscindi sulco dodrantali iugerum unodie itera
s quiugerum sisit facilitas solisiminus proscindi semis
nrari asem quando & animalium labori natur
s stauit. Omne ariium rectis sulcis mox &obliquis
sab inisuperiora modo inferiora rostrante aratur uo
rt donunque est labori homini ut &iam boum uice
ititur cortesine hoc animali montanȩ gentes sar
Noant. Arator nisi incuruus preuaricatur inde

Expanded text:
aequinoctio verno proscindi volunt.—quod vere semel araaequinoctio verno proscindi volunt.—quod vere semel aratum est, a temporis argumento vervactum vocatur. hoc in novali aeque necessarium est. novale est quod alternis annis seritur.—araturos boves quam artissime iungi oportet, ut capitibus sublatis arent—sic minime colla contundunt —; si inter arbores vitesque aretur, fiscellis capistrari, ne germinum tenera praecerpant; securiculam in stiva pendere, qua intercidantur radices—hoc melius quam convelli aratro bovesque iustum est proscindi sulco dodrantali iugerum uno die, iterari sesquiiugerum, si sit facilitas soli; si minus, proscindi semissem, iterari assem, quando et animalium labori natura leges statuit. omne arvum rectis sulcis, mox et obliqused modo in superiora modo in inferiora rostrante vomere, tantumque est laboris homini, ut etiam boum vice fungatur. certe sine hoc animali montanae gentes sarculis arant. arator nisi incurvus praevaricatur. inde
Abbreviated transcription (Latin):
tum in r&ia galliae duas adderent alu rotulas quodq̃
uocant plaumorati cuspis efficiem pale habent serunt
non nisicultratatra & fere noua latitudo uomeris cess
uersit semen protinus initunt cratesquedentatas
trabunt nec sarienda sunt hoc modo sata sed protelis bini
nisque sic arant. Onoboum iugo censeri anno facili soliqu¬
genu iugera difficilis tricena iustum est .In arando mig¬
pere reseruandumest catonis oraculum quidest bene
o iarioncares tempestiue ares tepedioribus locis abru
prosindiarua opor& & frigidioribus ab equinoctio uer
a mnaturius sic caregio nequamumida maturius densa
ra quam soluta pingui quammacre ubi siccȩ & graues aes¬
s torrȩ cr&os aut gracilis utilius in solstitium autumni&
unoctium aratur ubileues aestus frequentes imbres pin
siaes pite herbarum radices necantur. Quidam utiquae

Expanded text:
ventum in Raetia Galliae duas addere tali rotulas, quod genus ventum in Raetia Galliae duas addere tali rotulas, quod genus vocant plaumorati. cuspis effigiem palae habet. serunt ita non nisi culta terra et fere nova. latitudo vomeris caespites versat. semen protinus iniciunt cratesque dentatas supertrahunt. nec sarienda sunt hoc modo sata, sed protelis binis ternisque sic arant. uno boum iugo censeri anno facilis soli quadragena iugera, difficilis tricena iustum est. <1> In arando magnopere servandum est Catonis oraculum: quid est benesulco vario ne ares. tempestive ares. tepidioribus locis a bruma proscindi arva oportet, frigidioribus ab aequinoctio verno, et maturius sicca regione quam umida, maturius densa terra quam soluta, pingui quam macra. ubi siccae et graves aestates, terra cretosa aut gracilis, utilius inter solstitium et autumni aequinoctium aratur; ubi leves aestus, frequentes imbres, pingue verso caespite herbarum radices necantur. quidam utique ab
Abbreviated transcription (Latin):
incipiente postea pauciruncant pauci botanis mon uos
reliqua pars non nisicum falce arua uisit paulo ante h
abulum subest granumq limotantum contin&ur ecel¬
tibus thebaidis regiani frumentum quõ paluistris acgips
Similis ratio sed felicitas maior babiloniȩ seleuciat cuphre
at quetigri restagnantibus quõ rigandi modus ibi man
parteculturȩ sed inacmaxime ual& oraculum illum a
quȩ regio patiatur. Vomerum plura genera culter uoca
infelix prȩdensam prius proscindatur terram secans
risque sulcis uestigia prȩscribens incisuris qua srsipin
in arando mordeat Vomer alterum genus est uulgare ros¬
utiuectis Tercium in solo facili nec toto porrectum denti
sed exigua cuspide in rostrolatior. Haec quartogeneri
tior in mucronem fagata eodemque glandi oscindens
& acie literum radices herbarum secant non pridem in¬

Expanded text:
incipiente, postea pauci runcant—botanismon vocant—, incipiente, postea pauci runcant—botanismon vocant—, reliqua pars non nisi cum falce arva visit paulo ante kasabulum subest granumque limo tantum continetur. excellentius Thebaidis regioni frumentum , quoniam palustris Aegyptus. similis ratio, sed felicitas maior Babyloniae Seleuciae, Euphrate atque Tigri restagnantibus, quoniam rigandi modus ibi manu parte culturae, sed in hac maxime valet oraculum illud: quid quaeque regio patiatur. Vomerum plura genera: culter vocatur inflexus praedensam, priusquam proscindatur, terram secans futurisque sulcis vestigia praescribens incisuris, quas resupinus in arando mordeat vomer. alterun genus est volgare rostrati vectis. tertium in solo facili, nec toto porrectum dentali, sed exigua cuspide in rostro. latior haec quarto generi et acutior in mucronem fastigata eodemque gladio scindens solum et acie laterum radices herbarum secans. non pridem in
Abbreviated transcription (Latin):
quod equidem inuenerit accidit .p. aelio. N.
cornelio cõss quo anno superatus est hannibal
in arboribus enim tumnata ꝓduntur frumente
& quõ defrugum terrȩ que generibus ab unde dixi¬
mus nunc de arandiratione dicemus. anteo m̃ã
aegypti facilitate commemorata nilus ibi colo¬
niuice fungens euagart: incipit ut diximus
a solstitio aut noualuna a primolente de in ue¬
hementius quam diu in lcone sol est mox pigrescit
in uirginẽ trans gressoatq: in libra resid& sixii.
cubita non excessit famescerta est nec minus si
XUI exsuperabit tanto enim tardius deted it quanto ilind¬
usereuit & seomentem are& uilgo credebitur acdecesu cus
re solitus mox sues inpellere uestigis soninade prinemts
madido solo & credo antiquitus factitatum nuno quoq ues
multo grauiora opera sed tamen in araricertumest abit
us semina in limo degressi amnis hoc est nouembrimcis

Expanded text:
quod equidem invenerim, accidit P. Aelio Cn. quod equidem invenerim, accidit P. Aelio Cn. Cornelio cos., quo anno superatus est Hannibal. in arboribus enim tum nota produntur frumenta. xlvii 167 Et quoniam de frugum terraeque generibus abunde diximus, nunc de arandi ratione dicemus, ante omnia Aegypti facilitate conmemorata. Nilus ibi coloni vice fungens evagari incipit, ut diximus, a solstitio ac nova luna, primo lente, dein vehementius, quamdiu in leone sol est. mox pigrescit in virginem transgresso atque in libra residit. 168 si XII cubita non excessit, fames certa est, nec minus si XVI exsuperavit. tanto enim tardius decedit, quanto abundantius crevit, et sementem arcet. vulgo credebatur a decessu eius serere solitos, mox sues inpellere vestigiis semina deprimentes in madido solo, et credo antiquitus factitatum, nunc quoque non multo graviore opera; sed tamen inarari certum est abiecta prius semina in limo degressi amnis. hoc fit Novembri mense
Abbreviated transcription (Latin):
a quoso herbidoque. Siliginem & triticum in locoaꝑ¬
to edito quisale quam diutissime torrettur. len¬
tem in frutecto & rubricoso qui non sit herbidus
hordeum in nouali & in aruo quod restibile possit
fieri trimestre ubi sementem maturam facere
nom possit & cuius crassitudo sit restibilis. Subtilis
&illa sententia serendaea intenuiore terra que
non multo indigenti suco ut citisus & acer excep¬
tis leguminib: quȩ uelluntur &erra non subsecun¬
tur unde & logumina appellata quia ita legunt᷑.
inpingui autem quȩ cibi sunt maioris ut olus tri¬
ticum siligo linum. sic ergotenue solum hordeo da¬
bitur minus enim alimenta radix poscit. Lenior
terra densiorque tritico in loco humili far adoreũ
potius quam triticum ser&ur temperato & tri¬
ticum & hordeum colles robustos sedminus red¬
dunt triticum farsiligo & cr&osum &uligino¬
sum solum satiuntur. & frugibus ostentum semel

Expanded text:
aquoso herbidoque; siliginem et triticum in loco aperaquoso herbidoque; siliginem et triticum in loco aperto, edito, qui sole quam diutissime torreatur ; lentem in rudecto et rubricoso, qui non sit herbidus ; hordeum in novali et in arvo, quod restibile possit fieri; trimestre, ubi sementem maturam facere non possis et cuius crassitudo sit restibilis. Subtilis et illa sententia: serenda ea in tenuiore terra, qunon multo indigent suco, ut cytisus et cicere excepto legumina quae velluntur e terra, non subsecantur — unde et legumina appellata, quia ita leguntur —, in pingui autem quae cibi sunt maioris, ut olus, triticum, siligo, linum. sic ergo tenue solum hordeo dabitur — minus enim alimenti radix poscit —, laetior terra densiorque tritico. 166 in loco umidiore far adoreum potius quam triticum seretur, temperato et triticum et hordeum. colles robustius, sed minus reddunt triticum. far, siligo et cretosum et uliginosum solum patiuntur. Ex frugibus ostentum semel,