comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
beneficio populi R secuti. uiolã¬
tum fedus eorũ uide̾tur. Et eñ
quedam federa exstant ut germa¬
norũ. insubriũ. Heluctiorũ. iapi¬
dum. nõnullorum. Item ex galli¬
a barbarorum: quorũ in federib
exceptũ elt ne quil eorũ a nobis
cnus recipiatur. Qd̾ si excepao
ubi est igitur exceptũ federe gadi¬
tano ne quẽ populus R gadica¬
nuĩ recipiat ciutate: Nusq. Ac
sicubi esset lex uid̾ agellia ecia
cornelia q̃ defiita est potescatẽ
pompeio ciuitatẽ donandi dede¬
rat susculisset. Exceptũ inquit ẽ
fedus. si quidem sacroscũm est.
Ignosco tibi si neq poenorũ uira
calles. reliqueras em̃ ciuitate in
tuam neq nrãs potiusti leges
inspicere. Ipse em̃ te a cognicio¬
ne sua iudicio publico reppule¬
rũt. Qiud fuit in rogacione ea
que de pompeio agellio eaama
lentulo cos lata est in qua aliqͥ¬
aliquid sacroscũm exceptũ uidẽ¬
tur: Primũ enĩ lacroscm̃ esse in¬

Expanded text:
beneficio populi Romani consecuti, violabeneficio populi Romani consecuti, violatum foedus eorum videretur. etenim quaedam foedera exstant, ut Cenomanorum, Insubrium, Helvetiorum, Iapydum, non nullorum item ex Gallia barbarorum, quorum in foederibus exceptum est ne quis eorum a nobis civis recipiatur. quod si exceptio Vbi est igitur in foedere Gaditano, ne quem populus Romanus Gaditanum recipiat civitate? nusquam. ac sicubi esset, lex id Gellia et Cornelia, quae definite potestatem Pompeio civitatem donandi dederat, sustulisset. exceptum, inquit, est foedus, Si qvid sacrosanctvm est. ignosco tibi, si neque Poenorum iura calles reliqueras enim civitatem tuam neque nostras potuisti leges inspicere; ipsae enim te a cognitione sua iudicio publico reppulerunt. quid fuit in rogatione ea quae de Pompeio a Gellio et a Lentulo consulibus lata est, in quo aliquid sacrosanctum exceptum videretur? primum enim sacrosanctum esse ni
Abbreviated transcription (Latin):
cipio romam noĩs a maioribus
nr̃is compata: nequis nr̃m plus
qͣ unius ciuitatis esse possit. Dis¬
similitudo enim ciuitatũ uarie¬
tatem iuxis Habeat necesse. ne
quis inuitus ciuitate mutetur.
ne ue in ciuitate maneat muitꝰ
Hec sunt em̃ fundamẽta firmis¬
sima nr̃e libertatis. sui quẽq iu¬
ris ecia retinẽdi ecia diunttẽdi
eẽ dñm. Illud u̾o sine ulla dubi¬
tacione maxime nr̃m fundauit
imperiũ eciam populi R nomẽ
auxcit. qd̾ princeps ille creator
Huius uebis romulus federe
sabino docuit ecia hostibus
recipiendis angeri ciuitatem hãc¬
oportere. Cuiꝰ auetoritate ecia
exemplo iunqmͣ est internssa a
maioribus nr̃is largicio et cõmum¬
cacio ciuitatis. Itaq et exlatio
ni eciam ex cet̾i̾s generib gentes
uniu̾se in ciuitatem sui reperte.
ut sabinorũ. uulscorũ. Hernicorũ
quibus ex ciuicatibꝰ nec coacti es¬
lent ciuitate mutaxi si qui noluis¬
sent nec li qui ellent cuuicatẽ nrãz

Expanded text:
cipio Romani nominis a maioribus cipio Romani nominis a maioribus nostris comparata, ne quis nostrum plus quam unius civitatis esse possit,—dissimilitudo enim civitatum varietatem iuris habeat necesse est,—ne quis invitus civitate mutetur neve in civitate maneat invitus! haec sunt enim fundamenta firmissima nostrae libertatis, sui quemque iuris et retinendi et dimittendi esse dominum. illud vero sine ulla dubitatione maxime nostrum fundavit imperium et populi Romani nomen auxit, quod princeps ille creator huius urbis, Romulus, foedere Sabino docuit etiam hostibus recipiendis augeri hanc civitatem oportere; cuius auctoritate et exemplo numquam est intermissa a maioribus nostris largitio et communicatio civitatis. itaque et ex Latio ni, et ex ceteris generibus gentes universae in civitatem sunt receptae, ut Sabinorum, Volscorum, Hernicorum; quibus ex civitatibus nec coacti essent civitate mutari, si qui noluissent, nec, si qui essent civitatem nostram
Abbreviated transcription (Latin):
athenis chodios. lacedemonios.
cet̾os undiq ascribi multarũq
esse eosdem hoĩes auitatũ. Quo
errore ductos uidi egomet non
nullos imꝑitos hoĩes nr̃os ciuis
achenis in nũo iudicũ atq ariopa¬
gitarum certa tribu. certo nuo.
cum ignorarent si illam ciuita¬
tem essent adepti. Hanc se ꝑdidis¬
se nisi postlumimo recupassent.
peritus u̾o nri moris ac iuris ne¬
mo unqͣm qui hanc ciuitatem
retinere uellet. in alia aiuitatem¬
se dicauit. S Hic totus locus dis¬
pucacionis atq ornacionis mee
iudices ꝑtinet ad cõmune ius mu¬
candarum ciuitatũ: nichil habet
qd̾ sit ꝓpriu religionis ac federũ.
Defendo enim rem uniu̾lam nulla
esse gentem ex omini regione ter¬
rarum. neq tam dissidentem a
ppłi fe odio quodam atq disadio
neq tam fide bemuolençiaq cõ¬
iũcta. ex qua nob̾ int̾dictũ sit
neq asciscere ciuem aut ciuitate
donare possimꝰ. O uira p̾clara
atq diuinitus iam inde a prin¬

Expanded text:
Atheniensis, Rhodios, Lacedaemonios, Atheniensis, Rhodios, Lacedaemonios, ceteros undique adscribi multarumque esse eosdem homines civitatum. quo errore ductos vidi egomet non nullos imperitos homines, nostros civis, Athenis in numero iudicum atque Areopagitarum, certa tribu, certo numero, cum ignorarent, si illam civitatem essent adepti, hanc se perdidisse nisi postliminio reciperassent. peritus vero nostri moris ac iuris nemo umquam, qui hanc civitatem retinere vellet, in aliam se civitatem dicavit. sed hic totus locus disputationis atque orationis meae, iudices, pertinet ad commune ius mutandarum civitatum: nihil habet quod sit proprium religionis ac foederum. defendo enim rem universam, nullam esse gentem ex omni regione terrarum, neque tam dissidentem a populo Romano odio quodam atque discidio, neque tam fide benivolentiaque coniunctam, ex qua nobis interdictum sit ne quem adsciscere civem aut civitate donare possimus. O iura praeclara atque divinitus iam inde a prin
Abbreviated transcription (Latin):
indẽp̃nati ecia incolumes hiis reb
relictis. alias se in ciuitates cõtule¬
rũt. Qd̾ si ciui R licet esse gadita¬
nũ siue exilio siue postliminio siue
racione Huiꝰ ciuitatis ut iam ad
foedus uenia qd̾ ad causam nich
ꝑtinet. de ciuitatis em̃ uire non
de foederib disceptamꝰ. quid est
quã obrem ciui gaditano in hanc
ciuitatem uenire non liceat. Equi¬
Dem longe secus sencio. Nlam cum
ex õibus ciuitatib uia sic in nr̃a.
cũq nr̃is cuub pateat ad ceterãs
iter cuuitatis. tum uero ut queq
nobiscũ maxime societate ama¬
aa sponsione. paccione. foedere
est cõiuĩcta: ita michi maxime cõ¬
mumonẽ beneficiorũ p̃morũ ciu¬
tatis continere iuidetur. Ilt qui
cetere ciuitates omẽs non dubi¬
tarent nrõs om̃es reciꝑe in suas
cuutates: si idem nos uiris habe¬
remꝰ qd̾ ceteri. S nos non possu¬
cuiꝰ pret̾ea ceteris concessum ẽ.
Itaq in grecil ciuitatibus uidemꝰ

Expanded text:
indemnati et incolumes, his rebus indemnati et incolumes, his rebus relictis alias se in civitates contulerunt. quod si civi Romano licet esse Gaditanum sive exsilio sive postliminio sive reiectione huius civitatis,—ut iam ad foedus veniam, quod ad causam nihil pertinet: de civitatis enim iure, non de foederibus disceptamus,—quid est quam ob rem civi Gaditano in hanc civitatem venire non liceat? equidem longe secus sentio. nam cum ex omnibus civitatibus via sit in nostram, cumque nostris civibus pateat ad ceteras iter civitates, tum vero, ut quaeque nobiscum maxime societate amicitia sponsione pactione foedere est coniuncta, ita mihi maxime communione beneficiorum praemiorum civitatis contineri videtur. atqui ceterae civitates omnes non dubitarent nostros homines recipere in suas civitates, si idem nos iuris haberemus quod ceteri; sed nos non possusvis praeterea, ceteris concessum est. itaque in Graecis civitatibus videmus
Abbreviated transcription (Latin):
g. ad itanus. magna potestas sic
nr̃o ciui mutande ciuitatis: n ͨ
foedere impediatur quo minꝰ
ex ciue romano ciuis gaditanꝰ
possit esse. Duarũ ciuitatũ ci¬
ius nostex esse. iure ciuili neo
potest. Non esse hurꝰ auitatis¬
ciuis. qui se alii auitati dicarit po¬
test. Neq solum dicacione qd̾ in
calamitate clarissimis uiris.q.
maximo .c. lenati .q. philippo nu¬
cerie .c. catoni. tarratone eque.
ꝙ. cepioni . p. rucilio. mirne ui¬
dimꝰ accidisle. ut earũ ciuitatũ
non potuissent. qm hoc solũ ciui¬
tatis mu tacione uercissent. S
eaia post limimo pocest ciuta¬
tis fieri mutacio. Neqz enĩ sine
causa de En. publicio menandro
libertino hoĩe quem apud ma¬
iores legati nri ingrecia ꝓfics¬
centes int̾pretem secũ habere uo¬
luerũt ad populũ latum ut is
publicius si domũ reuenisset et
inde romas redisset ne minus ci¬
ius esset. Multi ecia suꝑiore me¬
moria ciues Romam sua uolũtate

Expanded text:
Gaditanus, magna potestas sit Gaditanus, magna potestas sit nostro civi mutandae civitatis, nec foedere impediatur quo minus ex civi Romano civis Gaditanus possit esse. duarum civitatum civis noster esse iure civili nemo potest: non esse huius civitatis qui se alii civitati dicarit potest. neque solum dicatione, quod in calamitate clarissimis viris Q. Maximo, C. Laenati, Q. Philippo Nuceriae, C. Catoni Tarracone, Q. Caepioni, P. Rutilio Zmyrnae vidimus accidisse, ut earum civitatum non potuissent quam hoc solum civitatis mutatione vertissent, sed etiam postliminio potest civitatis fieri mutatio. neque enim sine causa de Cn. Publicio Menandro, libertino homine, quem apud maiores legati nostri in Graeciam proficiscentes interpretem secum habere voluerunt, ad populum latum est ut is Publicius, si domum revenisset et inde Romam redisset, ne minus civis esset. multi etiam superiore memoria cives Romani sua voluntate,
Abbreviated transcription (Latin):
uterem᷑ hiis adiutorib. subla
ret. Et enĩ cũ pro sua prĩa pau¬
ci post genus hoĩu nati reꝑti
sint. qui nullis p̾miis proposi¬
tis uita sua hostiũ telis obiece¬
rint: ꝓ aliena re publica quẽꝗ
fore putasci qui se opponat ꝑi¬
culis non modo nullo ꝓposito
p̾ino l ecia interdicto. S cũ
est illud imꝑitissime dictũ de
populi fundis. qd̾ cõmune li¬
berorũ est populorũ. nõ ꝓpriũ
foedãtorũ ex quo intelligi ncce
est. Aut neminẽ ex sociis auez
fieri posse. Aut ecias posse ex fo¬
ederatid: tũ u̾o ius om̃ẽ nr̃ isce
magister mutande ciuitatis
ignorat. qd̾ est iudices nõ solũ
in legib publias positum. s
ecia in pͥuatoꝵ uolũtate. Iure
enim nr̃o neq mutare auitate
quisquã inuitul potelt. neqz
si uelit mutare non potest.
Podo asciscatur ab ea ciutate
cuiꝰ esse se ciuitatis uelit. Ut
si gaditam sciuerint noĩatim
de aliquo cuie Re ut sit is ciuis

Expanded text:
uteremur iis adiutoribus, sublauteremur iis adiutoribus, sublaret. etenim cum pro sua patria pauci post genus hominum natum reperti sint qui nullis praemiis propositis vitam suam hostium telis obiecerint, pro aliena re publica quemquam fore putatis qui se opponat periculis non modo nullo proposito praemio, sed etiam interdicto? sed cum est illud imperitissime dictum de populis fundis, quod commune liberorum est populorum, non proprium foederatorum,—ex quo intellegi necesse est aut neminem ex sociis civem fieri posse aut etiam posse ex foederatis,— tum vero ius omne noster iste magister mutandae civitatis ignorat, quod est, iudices, non solum in legibus publicis positum, sed etiam in privatorum voluntate. iure enim nostro neque mutare civitatem quisquam invitus potest, neque si velit mutare non potest, modo adsciscatur ab ea civitate cuius esse se civitatis velit: ut, si Gaditani sciverint nominatim de aliquo cive Romano ut sit is civis
Abbreviated transcription (Latin):
is cuubs: ut qd̾ hiis quos ma¬
gimus. atq indicionẽ nrãm re¬
degimꝰ. liceat si populus Re ꝑ
milerit. ut absenatu ecia per
imꝑatores nrõs ciuitate donẽt᷑.
id ne liceat ipĩs. Qui si sius de¬
crens legibus ut lanxilsent. ne
quis suorũ cuuũ castra imꝑa¬
torũ populi R miret: ne quis
le pro nostro imꝑio inꝑiculũ
capitis atqz in uĩte discrimen
inferret. gaditanorũ auxiliis¬
uti cum uellemꝰ nobis non lic̾et
p̾uatus uo ne quis uir ecia¬
ammo et uirtute p̃cellens pro
nr̃o imꝑio ꝑiculo suo duncaret.
grauiter id iure ferremꝰ. minui
auxcilia populi R debilitari
ammos fortussimorũ uirorũ alie¬
ingenarũ: nos hoĩum scudiis at¬
q paterna u̾tute pͥuari. At qͥ
nichil interest iudices utrũ hec
foederati iira conscituant ut ne
cui liceat ex hiis ciuitatibus ad
nrõrum bellorũ ꝑicula accedere
an que nos eorũ ciuib uirtutis
causa tribuerimꝰ ea rata esse
non possint. Nichil em̃ magis

Expanded text:
is civibus, ut, quod iis quos mais civibus, ut, quod iis quos magimus atque in dicionem nostram redegimus liceat, si populus Romanus permiserit, ut ab senatu, etiam per imperatores nostros civitate donentur, id ne liceat ipsis? qui si suis decretis legibusve sanxissent ne quis suorum civium castra imperatorum populi Romani iniret, ne quis se pro nostro imperio in periculum capitis atque in vitae discrimen inferret, Gaditanorum auxiliis, cum vellemus, uti nobis ut liceret, privatus vero ne quis vir et animo et virtute praecellens pro nostro imperio periculo suo dimicaret, graviter id iure ferremus, minui auxilia populi Romani, debilitari animos fortissimorum virorum, alienigenarum nos hominum studiis atque paterna virtute privari. atqui nihil interest, iudices, utrum haec foederati iura constituant, ut ne cui liceat ex iis civitatibus ad nostrorum bellorum pericula accedere, an, quae nos eorum civibus virtutis causa tribuerimus, ea rata esse non possint; nihil enim magis
Abbreviated transcription (Latin):
iuuerit. qui cũ hõste nr̃o cõmi¬
mis in acie sepe pugnarit. qͥ
se sepe telis hostiũ. qui dimica¬
ciom capitis. qui morte obie¬
cerit. nilla condicione huius
ciuitatis p̃miis adfiai possit.
Et enim in populũ Re graue elt
u̾tute p̾dicis: qui uelint cũ ꝑicu¬
lis nr̃is sius cõmunicare. In soci¬
os uõ ipsos et in eos de quibus
agiiꝰ foederatos: inuriosũ eciã
concumeliosũ est hiis p̾miis et
Hiis honoribus exclusos esse fide¬
lissimos ecia cõiũctissimos socios
que pateant scipendiariis. pa¬
teant hostibus. pateant seruis.
Nam et scipendiarios ex africa
sicilia. sardima ceteris ꝓuĩciis
multos ciuitate donatos iuide mꝰ
Et qui hostes ad nr̃õs impato¬
cuutate esse donatos. Seruos
demq quor iuis. fortuna con¬
dicio in fima est: bene de re p
meritos. ꝑsepe libertate. id
est ciuitate publice donari ui¬
debamus. Hanc tu g̾ patro¬
ne foederum ac foederatorũ cõ¬
dicionem statius gaditams tu¬

Expanded text:
iuverit, qui cum hoste nostro commiiuverit, qui cum hoste nostro comminus in acie saepe pugnarit, qui se saepe telis hostium, qui dimicationi capitis, qui morti obiecerit, nulla condicione huius civitatis praemiis adfici possit? etenim in populum Romanum grave esttute praeditis, qui velint cum periculis nostris sua communicare; in socios vero ipsos, et in eos de quibus agimus foederatos, iniuriosum et contumeliosum est iis praemiis et iis honoribus exclusos esse fidelissimos et coniunctissimos socios quae pateant stipendiariis, pateant hostibus, pateant saepe servis. nam stipendiarios ex Africa, Sicilia, Sardinia, ceteris provinciis multos civitate donatos videmus, et, qui hostes ad nostros imperatocivitate esse donatos; servos denique, quorum ius, fortuna, condicio infima est, bene de re publica meritos persaepe libertate, id est civitate, publice donari videmus. hanc tu igitur, patrone foederum ac foederatorum, condicionem statuis Gaditanis, tu
Abbreviated transcription (Latin):
aliquio populus Ruissit. id si
est eiusmodi ut quibusda po¬
pulis siue foed̾atis. siue liberis
ꝑmittendũ esse uideatur ut sta¬
tuant ipsi nõ de nostris s de
sius rebus quo iure uti uelint.
tum utrũ fundi facti sint an nõ
querendũ esse uideatur. De nr̃a
bellis. de uictoria. de salute. fun¬
dos populos fieri uoluerũt. At¬
qui si imꝑatorib nr̃is. si sena¬
cui. li populoq Re non licebit
ꝓpositis proemiis dicere ex ci¬
uicatib sociorũ atq amicorum.
fortissimũ acos optimũ qmͣ ad
subeunda ꝓ salute nr̃a ꝑicula:
sũma et utilitate. ac maximo
sepe p̃sidio in ꝑiculis atq as¬
peris temporibꝰ carendũ no¬
bis erit. S ꝑ deos ĩmoͣrles que
est ista fociẽtas. que amicicia
quod foedus. ut aut nr̃a ciui¬
tas careat in sius ꝑiculis. mas¬
siliensi ꝓpugnatore. careat
gaditano. careat saguntino
aut si quil ex hiis pͥopulis sit
exortus qui nr̃os duces auxilio
iaboris cõmeatus. ꝑiculo suo

Expanded text:
aliquid populus Romanus iussit, id si aliquid populus Romanus iussit, id si est eius modi ut quibusdam populis, sive foederatis sive liberis, permittendum esse videatur ut statuant ipsi non de nostris sed de suis rebus, quo iure uti velint, tum utrum fundi facti sint an non quaerendum esse videatur; de nostrbellis, de victoria, de salute fundos populos fieri noluerunt. atqui si imperatoribus nostris, si senatui, si populo Romano non licebit propositis praemiis elicere ex civitatibus sociorum atque amicorum fortissimum atque optimum quemque ad subeunda pro salute nostra pericula, summa utilitate ac maximo saepe praesidio periculosis atque asperis temporibus carendum nobis erit. sed, per deos immortalis, quae est ista societas, quae amicitia, quod foedus, ut aut nostra civitas careat in suis periculis Massiliensi propugnatore, careat Gaditano, careat Saguntino, aut, si quis ex his populis sit exortus qui nostros duces auxilio laboris, commeatus periculo suo
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid si id asciuissent socii po¬
Puli ac latini: et si ea lex quaz
nos hab̾emꝰ eadem in populo a¬
liquo tãqͣ in fundo resedisset.
ut tum lege eadez is populus te¬
netur: non ut de nr̃o iure aliqͥd
diminuet. s ut illi populi aut
iure eo qd̾ a nobis esset conscitũ
aut aliquo cc̃modo aut benefi¬
cio uterent᷑. Tulit apud maio¬
res nr̃os legem .c. furuis de tes¬
tamentis. Dulitq uocon ius
de mulierũ hereditatib. ĩ nũa¬
biles alie leges de ciuili iure
sunt late: quas latini uoluerũt
adsciuerũt. Ipsa demq uilia
qua lege ciuitas est sociis ecias
latims data. qui fundi populi
facti non essent. ciuitatem nõ
haberent. In quo magna contẽ¬
cio heradensiũ ecia neapolita¬
norũ fuit. cũ magna pars in his
ciuitatibd foederis sui libertatẽ
ciuitate anteferret. Postremo
Hec uis est istius ecia uiris eciã
uerbi: ut fundi populi benefi¬
cio nr̃o non suo iure fiant. Cũ

Expanded text:
s Romanus aliquid, si id adscivissent socii pos Romanus aliquid, si id adscivissent socii populi ac Latini, et si ea lex, quam nos haberemus, eadem in populo aliquo tamquam in fundo resedisset, ut tum lege eadem is populus teneretur, non ut de nostro iure aliquid deminueretur, sed ut illi populi aut iure eo quod a nobis esset constitutum aut aliquo commodo aut beneficio uterentur. tulit apud maiores nostros legem C. Furius de testamentis, tulit Q. Voconius de mulierum hereditatibus; innumerabiles aliae leges de civili iure sunt latae; quas Latini voluerunt, adsciverunt; ipsa denique Iulia, qua lege civitas est sociis et Latinis data, qui fundi populi facti non essent civitatem non haberent. in quo magna contentio Heracliensium et Neapolitanorum fuit, cum magna pars in iis civitatibus foederis sui libertatem civitati anteferret. postremo haec vis est istius et iuris et verbi, ut fundi populi beneficio nostro, non suo iure fiant. cum
Abbreviated transcription (Latin):
esse malitis. Nascitux uidices cã
corneli ex ea lege quã l gellius
Cn. cornelius ex senatus sentẽ¬
cia tulerũt. Qua lege uideamꝰ¬
satit̃ esse scĩ: ut ciues romam
sint hii quos On. pompeius de
consilii sentencia sigillatim ciui¬
tate donauerit. Donatũ esse .i.
corneliũ p̃sens pompeius dicit.
iudicant publice tabule. accusa¬
tor fatetur. Sed negat ex foede¬
rato populo quẽqua potiusse.
isi is populut̾ fundus factus
esset in hanc cuutatem uenire.
O p̾clarũ int̾pretem iuris. au¬
ctorem antiquitatis. correctorẽ
atq emendatorem nr̃e ciuitatis.
qui hanc poena foederib a¬
scribat ut oĩum p̃iorũ bene¬
ficiorũq nr̃orũ exꝑtis faciat
forderatos. Quid enim potuit
dici imꝑicius qm foederatos po¬
Pulos fieri fundos oportere.
¶lam id non magis est ꝓpriũ
foederatorũ: qm̃ oĩu liberoꝵ
S totũ hoc iudices in ea fuit
positũ semꝑ racione ato sen¬

Expanded text:
esse malitis. nascitur, iudices, causa esse malitis. nascitur, iudices, causa Corneli ex ea lege quam L. Gellius Cn. Cornelius ex senatus sententia tulerunt; qua lege videmus rite esse sanctum ut cives Romani sint ii quos Cn. Pompeius de consili sententia singillatim civitate donaverit. Donatum esse L. Cornelium praesens Pompeius dicit, indicant publicae tabulae. accusator fatetur, sed negat ex foederato populo quemquam potuisse, nisi is populus fundus factus esset, in hanc civitatem venire. O praeclarum interpretem iuris, auctorem antiquitatis, correctorem atque emendatorem nostrae civitatis, qui hanc poenam foederibus adscribat, ut omnium praemiorum beneficiorumque nostrorum expertis faciat foederatos! quid enim potuit dici imperitius quam foederatos populos fieri fundos oportere? nam id non magis est proprium foederatorum quam omnium liberorum. sed totum hoc, iudices, in ea fuit positum semper ratione atque sen
Abbreviated transcription (Latin):
cie caula breuiter cõmemorandũ
uidet᷑. Si quo quisq loco nr̃m ẽ
iudices natus aut si in qua for¬
aut ipsorũ in lustrauit labor ⁊
indultria poene sunt afficiendi.
non grauior .l. cornelio quã mul¬
tis uiris bonis atq fortibus cõ¬
sucui lex uice etia condicio uide̾¬
tur. Sin autem multorũ u̾tus.
piis consecuta est: s sũmã laudẽ
honores. gloriam. dignitatẽ: non
intelligo cur pocius inuidia ui¬
olatur a uirtute .l. cornelii: quã
equitas uescra Pudorem euis ad¬
uitura uideatur. Itaq qd̾ max ͤ
petendũ est a uobis. id circo nõ
peto iudices ne de ur̃a sapĩa at¬
q de ur̃a hũantate dubitare
uidear. Est autẽ petendũ ne ode¬
ricis ingemũ. ne imimici sitis in¬
dustrie: ne huantatem oppͥmẽ¬
dam. ne u̾tutẽ poenitenda pute¬
tis. Illud peto ut si causa ipãm
ꝑse firma ecia stabilem esse u¬
deritis. Hoĩs ipĩus ornamẽta ad¬
iumẽto cause tociꝰ qmͣ impedim̃to

Expanded text:
tiae causa breviter commemorandum tiae causa breviter commemorandum videtur. si quo quisque loco nostrum est, iudices, natus, aut si, in qua foraut ipsorum inlustravit labor et industria poena sunt adficiendi, non gravior L. Cornelio quam multis viris bonis atque fortibus constitui lex vitae et condicio videretur: sin autem multorum virtus,pias consecuta est, sed summam laudem, honores, gloriam, dignitatem, non intellego cur potius invidia violatura virtutem L. Corneli quam aequitas vestra pudorem eius adiutura videatur. itaque quod maxime petendum est a vobis idcirco non peto, iudices, ne de vestra sapientia atque de vestra humanitate dubitare videar: est autem petendum ne oderitis ingenium, ne inimici sitis industriae, ne humanitatem opprimendam, ne virtutem puniendam putetis. illud peto, ut, si causam ipsam per se firmam esse et stabilem videritis, hominis ipsius ornamenta adiumento causae potius quam impedimento
Abbreviated transcription (Latin):
term noĩs gloria uicerent᷑. Cu¬
ius gͣ audita u̾tus dubitaciom lo¬
cũ non daret: Huiꝰ experta atos
ꝑspecta obtrectatorũ uoce ledet.
Dmicta gͣ. pompeiũ iam orõ¬
ne mea relinqua. s uos udices
animis ac memoria tenetote. De
lege. de foedere. de exemplis. de ꝑ¬
petua consuetudine ciuitatis
nr̃e renouabo ea que dicta sũt.
Nichil eñ mͥ noui nichil inte¬
gri neq in crallus qui totam
causam ecia ꝓ facultate ecia
pro fide sua diligentissime uobis
explicauit. Neq Gn. pompeius
cuiꝰ orõ oĩbus ornamẽtis abũdauit
ad dicendũ reliquit. S quoma
me recusante placuit ãbobus ad¬
hiberi hũc a me quasi ꝑpolien¬
di quẽdam opis extremũ laborẽ.
peto a uobis ut me officii pocius
qm dicendi scudio. Hanc suscepis¬
se operam ac munus putetis. At
priusqͣ aggrediar ad ius causãq
corneli. qͥdda de cõmum condicione
oĩum nostrũ dep̾cande maliuolẽ¬

Expanded text:
terni nominis gloria niterentur. cuterni nominis gloria niterentur. cuius igitur audita virtus dubitationi locum non daret, huius visa atque perspecta obtrectatorum voce laedetur? omittam igitur Pompeium iam oratione mea reliqua, sed vos, iudices, animis ac memoria tenetote. de lege, de foedere, de exemplis, de perpetua consuetudine civitatis nostrae renovabo ea quae dicta sunt; nihil enim mihi novi, nihil integri neque M. Crassus, qui totam causam et pro facultate et pro fide sua diligentissime vobis explicavit, neque Cn. Pompeius, cuius oratio omnibus ornamentis abundavit, ad dicendum reliquit. sed quoniam me recusante placuit ambobus adhiberi hunc a me quasi perpoliendi quendam operis extremum laborem, peto a vobis ut me offici potius quam dicendi studio hanc suscepisse operam ac munus putetis. ac prius quam adgrediar ad ius causamque Corneli, quiddam de communi condicione omnium nostrum deprecandae malivolen
Abbreviated transcription (Latin):
bus populorũ. regũ eciam t̾rarũ
nacionũ in uniu̾so demq belli u¬
re atoz pacis. inli forte ea que nos
libri docent in umbra ator ocio ea
On. pompeiĩ neqz cũ requielcet
lutere neq cum rem gereret re¬
giones iple docere potuerũt. At¬
Q ut ego sencio iudices causa
dicta est temporũ. magis ego nc̃
ut hiis inqͣm genere iudiai plu¬
ra dicam. Est enĩ hec quedam se¬
culi macula atq iabes u̾tuti in¬
uidere. uelle ip̃m florem digͥtatis
infringere. Et em̃ si un. pompe¬
ius ab hinc annos qͥngentos fu¬
isset: is uir a quo senatus adu¬
lescentulo atqz equite R sepe
cõmunis salutis auxiliũ expetis¬
set: cuiꝰ res geste omẽs gentes
cum darissima uictoria terra
mariq ꝑagrassent. ciiꝰ tres
triũphi testes essent totũ orbẽ
terrarũ nrõ imꝑio teneri. quem
quod is fecisset contra foedus
factũ dice̾tur. quis audiret. Neõ
ꝓfecto. Hors enĩ cũ extimeisset
inuidiam: res euis geste sempi¬

Expanded text:
ibus populorum, regum, exterarum ibus populorum, regum, exterarum nationum, in universo denique belli iure atque pacis; nisi forte ea quae nos libri docent in umbra atque otio, ea Cn. Pompeium neque cum requiesceret litterae, neque cum rem gereret regiones ipsae docere potuerunt. atque, ut ego sentio, iudices, causa dicta est. temporum magis ego nunc vitiis quam genere iudici plura dicam; est enim haec saeculi quaedam macula atque labes, virtuti invidere, velle ipsum florem dignitatis infringere. etenim si Pompeius abhinc annos quingentos fuisset, is vir a quo senatus adulescentulo atque equite Romano saepe communi saluti auxilium expetisset, cuius res gestae omnis gentis cum clarissima victoria terra marique peragrassent, cuius tres triumphi testes essent totum orbem terrarum nostro imperio teneri, quem quod is fecisset contra foedus factum diceretur, quis audiret? nemo profecto; mors enim cum exstinxisset invidiam, res eius gestae sempi
Abbreviated transcription (Latin):
gia. Hũc quisquã incredibili qua¬
dam atq maudita grauitate. uir¬
tute. conscancia p̾̃ditum. foedera
scientem. neglexisse. uolasse. rupis¬
se dicere audebit. Gratificatur mͥ
gestu acculator. inscientem. Gñ.
pompeiũ fecisse significat. Quasi
u̾o̾ leuius sit cũ intanta rei p. eu̾
se re eciam max mus negociis pre¬
sis: facere aliquid qd̾ scias non li¬
cere an oĩno non scire qd̾ liceat. Et¬
em̃ utrũ hispama bellũ acerrimiũ
eciam maximũ gesserat: quo uire
gaditana cuutas esset nesciebat.
an cuiꝰ illius populi nosset. int̾¬
p̃tacionem foederis non tenebat
gͣ quisquã Gñ. pompeiũ ignorasse
dicere audebit. qd̾ mediocris ho¬
mines qd̾ nullo usu. nullo studio
exist imo iudices cum in oĩ gene¬
re ac uarietate arciũ eciam illa¬
rũ que sme sũmo ocio non facile
discũt᷑ Gn. pompeius ex cellat
singularem qnͣdam laudem ecias
prestabilem esse scienciam in foe¬
deribus. paccionibus. condiciom¬

Expanded text:
gia? hunc quisquam, incredibili quagia? hunc quisquam, incredibili quadam atque inaudita gravitate virtute constantia praeditum, foedera scientem neglexisse violasse rupisse dicere audebit? gratificatur mihi gestu accusator: inscientem Cn. Pompeium fecisse significat,—quasi vero levius sit, cum in tanta re publica versere et maximis negotiis praesis, facere aliquid quod scias non licere, quam omnino non scire quid liceat! etenim utrum qui in Hispania bellum acerrimum et maximum gesserat quo iure Gaditana civitas esse nesciebat, an, cum ius illius populi nosset, interpretationem foederis non tenebat? id igitur quisquam Cn. Pompeium ignorasse dicere audebit quod mediocres homines, quod nullo usu, nullo studio existimo, iudices, cum in omni genere ac varietate artium, etiam illarum quae sine summo otio non facile discuntur, Cn. Pompeius excellat, singularem quandam laudem et praestabilem eius esse scientiam in foederibus, pactionibus, condicion
Abbreviated transcription (Latin):
accederet: una uoce omẽs iudi¬
ces ne is uiraret reclamasse. Cũ
greci hoĩes spectati uiri. Nolue¬
rint religione uideri pocuisqͣ ue¬
ritate fidem esse constrictam: nos
eciam in ip̃a religione eciam legũ
eciam federũ conserũada. qualis fue¬
rit un. pompeius dubitabimꝰ. U¬
trũ enĩ inscientem uultis contra
foedera fecisse anscienten: Si scien¬
tem. o nomẽ nr̃i imꝑii. o populi &.
excellens dignitas. o Gu. pompeii
sic late longeq diffusa laus: ut
eius glorie domiciliũ cõmunis im¬
perii finibus terminetur. o naci¬
ones. ur bes. populi. Reges te trarche
tyranni. testes Gñ. Pompeii nõ solũ
uirtutis in bello s ecia religionis
in pace : uos demq multe regiones
imploro. et sola terrarũ ultimia¬
rũ. uos maria. portul. insule. litto¬
raq. que est enm hora. que sedes.
qui locus. in quo non extent huiꝰ
cũ fortitudinis tũ u̾o humantatis.
tũ anim tũ consilii inpressa uesti¬

Expanded text:
accederet, una voce omnis iudiaccederet, una voce omnis iudices ne is iuraret reclamasse. tum Graeci homines spectati viri noluerunt religione videri potius quam veritate fidem esse constrictam: nos etiam in ipsa religione et legum et foederum conservanda qualis fuerit Cn. Pompeius dubitabimus? utrum enim inscientem vultis contra foedera fecisse an scientem? si scientem,—O nomen nostri imperi! O populi Romani excellens dignitas! O Cn. Pompei sic late longeque diffusa laus ut eius gloriae domicilium communis imperi finibus terminetur! O nationes, urbes, populi, reges, tetrarchae, tyranni,—testes Cn. Pompei non solum virtutis in bello sed etiam religionis in pace! vos denique, mutae regiones, imploro, et sola terrarum ultimarum; vos, maria, portus, insulae, litora! quae est enim ora, quae sedes, qui locus in quo non exstent huius cum fortitudinis tum vero humanitatis, cum animi tum consili impressa vesti
Abbreviated transcription (Latin):
erit ne ei facere qd̾ fecit an uo̾ nõ
dicam non licuerit s nefas fuerit.
Contra fedus enim id est contra po
puli R religionem et fidem fecisse
dicitur. nõ turpe rei .p. nõne uobis.
Audii hoc de parente meo puer cũ
q metellus .l.f. causam de pecuniis
repetundis diceret: ille uir ciui pa¬
trie lalus dulcior qm conspectus
fuit: qui de ciuitate de cedere qͣmͣ
de sencençia maluit. Hoc g̾ causaz
dicente cũ ipĩus tabule circũ fertẽ¬
tur inspiciendi noĩs causa: fuisse
iudicem ex illis equitib romanis¬
guissimis uiris neminez: qui re¬
mou̾et oculos se totũ auerteret:
ne forte qd̾ ille in tabulas pub¬
licas retulisset: dubitasset quisq¬
Nos En. pompeii decretũ iudici¬
um de consilii sentencia ꝓnũcia¬
tũ recognoscemꝰ. cũ legib confe¬
remꝰ. cũ federib oĩa acerbissima
aiunt cum quida apud eos qui
monũ publice dixisset. eciã ut mos
grecorum est iurandi cã ad aras

Expanded text:
eritne ei facere quod fecit, an vero non eritne ei facere quod fecit, an vero non dicam non licuerit, sed nefas fuerit— contra foedus enim, id est copuli Rom. religronem, et fidem fecisse dicitur nonneturpe populo Rom.? nonne vobis? audivi hoc de parente meo puer, cum Q Metellus, L. F. causam de pecuniis reperundis diceret: ille, ille vir, cuipatriae salus dulcior, quam conspectus fuit, qui de civitate decedere, quam de sententia maluit: hocigitur causam dicente, cum ipsius tabulae circumferrentur inspiciendi nominis caussa. suisse iudicem ex illis equitibus Rom. gravissimis viris, neminem, quin removerit oculos et se totum averteret: ne forre, quodille in tabulas publicasretulisset, dubitasse quisqnos Cn.Pompiedecretum, iudicium deconsilii sententia pronuntiatum recognoscemus? cum legibus conferemus? cum federibus, quorum acerbissima aiunt, cum quidem apud eos, qui monium publice dixisset et, utmoris Graecorum est, iurandi c
Abbreviated transcription (Latin):
let. uire hec et tribui et concedi
putaremꝰ. Usus ne rerũ: qui pu¬
ericie tempul extreme principi¬
um habuit bellorũ. ato imꝑioꝵ
maximorũ: Cuiꝰ pleriq equales
minus sepe caltra iuderũt qm
hic triũphauit. Qui tot habet
triũ phos quot hore sunt ꝑtesq
t̾rarũ: tot uictorias bellicas. qͦt
sunt in rerũ natura genera bel¬
lorũ. Ad ingeniũ inquit eciam ipẽ
casus euentusq rerũ. non duces
s comites eius consiliorũ fuerũt.
tas. an religio in eo. An diligẽtia
um qͣ requilita est. Quẽ ꝓiuĩcie
nr̃e. quem liberi populi. quẽ re¬
ges. quem ulte i regentes castiorẽ.
moderaciorem. sanctiorem non mõ
uiderunt: l ut sꝑando uniqmͣ. aut
optando cogitauerũt: Quid dica
de auctoritate que tanta est qnͣta
in hiis tantis u̾cutibꝰ ac laudibus
esse debet: cui senatus ꝑopulusq
eciam recusanti: Huiꝰ de facto iu¬
dices ita queri. ut id agatur licu¬

Expanded text:
set, iure haec ei tribui et concedi set, iure haec ei tribui et concedi putaremus? Vsusne rerum? qui pueritiae tempus extremum principium habuit bellorum atque imperiorum maximorum, cuius plerique aequales minus saepe castra viderunt quam hic triumphavit, qui tot habet triumphos quot orae sunt partesque terrarum, tot victorias bellicas quot sunt in rerum natura genera bellorum. an ingenium? quin etiam ipsi casus eventusque rerum non duces, sed comites eius consiliorum fuerunt: tas, an religio in eo, an diligentia umquam requisita est? quem provinciae nostrae, quem liberi populi, quem reges, quem ultimae gentes castiorem, moderatiorem, sanctiorem non modo viderunt, sed aut sperando umquam aut optando cogitaverunt? quid dicam de auctoritate? quae tanta est quanta in his tantis virtutibus ac laudibus esse debet. cui senatus populusqueetiam recusanti, huius de facto, iudices, ita quaeri ut id agatur, licu
Abbreviated transcription (Latin):
nec in hus rebꝰ crimẽ ẽ ullũ.
Ubi g̾ est crimẽ. Quo eũ pompe¬
ius ciuitate donauit. Huiulce c¬
men minime: inli honos ignomi¬
ma putanda est. Cuiꝰ gͣ re uera
nullius acciones accusatoris. eiꝰ
unius qui donauit. Qui si addu¬
ctus grã minꝰ ydoneũ hominem
p̾mio adfecsset: qui ecia si iu¬
rũ bonũ s non ita meritũ. si de¬
inq aliquid quod non contra a
liceret factũ diceret᷑. s contra
atq oporteret: tamẽ esset omĩs
eiusmodi rep̃hensio a uobis u¬
dices repudianda. Hũt uͦ quid
dr̾. quid ait accusator. fecisse põ¬
peiũ. qd̾ ei facere non licuerit.
Qd̾ grauius est qmͣ si id factũ
ab eo diceret: qd̾ nõ oportuisset.
Sit enim aliquid qd̾ non oporte¬
at eciam si licet: quicquid u̾o nõ
licet certe nõ oportet. Hic ego nc̃
cũcter sic agere iudices nõ esse
tas dubitari quinꝙ Gn. põpeiuĩ
fecisse conscet. id nõ solũ decuisse
l eciam debuille fateamur. Qd
enim abest huic hoĩ. Qd̾ si abes¬

Expanded text:
 crimen est ullum. ubi igitur est crimen? quod eum Pompeius civitate donavit. huius crimen? minime, nisi honos ignominia putanda est. cuius igitur? re vera nullius, actione accusatoris eius unius qui donavit; qui si adductus gratia minus idoneum hominem praemio adfecisset, quin etiam si virum bonum sed non ita meritum, si denique aliquid non contra ac liceret factum diceretur, sed contra atque oporteret, tamen esset omnis eius modi reprehensio a vobis, iudices, repudianda. nunc vero quid dicitur? quid ait accusator? fecisse Pompeium quod ei facere non licuerit; quod gravius est quam si id factum ab eo diceret quod non oportuisset. est enim aliquid quod non oporteat, etiam si licet; quicquid vero non licet, certe non oportet. hic ego nunc cuncter sic agere, iudices, non esse fas dubitari quin, quod Cn. Pompeium fecisse constet, id non solum licuisse sed etiam decuisse fateamur? quid enim abest huic homini quod, si ades
Abbreviated transcription (Latin):
riorem galliam deceruit cũ sy¬
ria alter citeriorem. Qui ulte¬
riorem. oĩa illa de quib disseriu
paulo ante ꝑturbat. Simul os¬
tendit eam lentire legẽ. quam
esse legem neget. Et que pars
proĩcie sit cui non poslit int̾¬
cedi. an se auellere que defenso¬
rem habeat non tangere. siuił¬

Expanded text:
riorem Galliam decernit cum Syriorem Galliam decernit cum Syria, alter citeriorem. qui ulteriorem, omnia illa de quibus disserui paulo ante perturbat; simul ostendit eam se tenere legem quam esse legem neget, et, quae pars provinciae sit cui non possit intercedi, hanc se avellere, quae defensorem habeat, non tangere
Abbreviated transcription (Latin):
sit in eius tutela gallia ciuiꝰ fi¬
dei uirtute felicitati comenda¬
ta est. Qui si tortune muneri¬
bus amplissimis ornatus se¬
pius eius dee ꝑiculũ fac̾e̾ nol¬
let: si inprĩa. si ad deos pena¬
tis. si ad eam dignitatẽ quã in ci¬
uitate sibi ꝓpositam uidet. si ad
iocundissimos liberos. si ad daris¬
simũ generũ redire ꝓperaret.
si in capitoliũ muehi uictor cũ
illa insigni laude gesciret. si de¬
niq timeret casum aliquẽ q
illi tantũ addere iam nõ potest
qnͣtũ auferre: nos tamẽ oportet
ab eodem illa oĩa a quo ꝓfliga¬
ta sũt confici uelle. Cum uero
ille sue glorie iam pridem rei
p. nondum latistecerit. et maut
tamen tardius ad suorũ laborũ
fructus ꝑuenire qmͣ non explere
susceptũ rei p. mimus: nec imꝑa¬
torem incensũ ad rem p. bene ge
plicatam ꝑ turbare atq impe¬
dire debem̾us. Nam ille sentẽ¬
cie uirorũ clarissimorũ minime
ꝓbande sunt: quorũ alter ulte¬

Expanded text:
sit in eius tutela Gallia cuius fisit in eius tutela Gallia cuius fidei virtuti felicitati commendata est. qui si Fortunae muneribus amplissimis ornatus saepius eius deae periculum facere nollet, si in patriam, si ad deos penatis, si ad eam dignitatem quam in civitate sibi propositam videt, si ad iucundissimos liberos, si ad clarissimum generum redire properaret, si in Capitolium invehi victor cum illa insigni laurea gestiret, si denique timeret casum aliquem, qui illi tantum addere iam non potest quantum auferre, nos tamen oporteret ab eodem illa omnia a quo profligata sunt confici velle: cum vero ille suae gloriae iam pridem rei publicae nondum satis fecerit, et malit tamen tardius ad suorum laborum fructus pervenire quam non explere susceptum rei publicae munus, nec imperatorem incensum ad rem publicam beplicatam perturbare atque impedire debemus. nam illae sententiae virorum clarissimorum minime probandae sunt, quorum alter ulte
Abbreviated transcription (Latin):
mariq cuꝑet: nemo sapĩent
a principio huiꝰ impii quu
galliam maxime cimendam
huic impio deputaret. lz ꝓpt
uim ac multitudine gencium
illarũ nũq est anteã cũ oĩbus
dimicatũ: rescitimꝰ semꝑ laces¬
siti. Nũc demq elt ꝑfectũ ut
impii nr̃i terrarũq illarũ idem
esset extremũ. Alpib ytalias
mumerat antea natura non
sine aliquo diuino numine.
Ilam si ille aditus gallorũ ĩma¬
nntati multitudiniq patuisset
miciliũ ac sedem p̃buisset. Que
iam licet considant. nichil est
enim ultra illam altitudine mõ¬
ciũ usq ad oceanũ qd̾ sit ytalie
ꝑtimescendũ. s tamen una atq
alt̾a estas. uel metu. uł spe. uel
poena. uł p̾miis. uel armis uel
legibus potest totam galliam
sempiternis uinculis astring̾e.
impolite u̾o res et acerbe si erũt
relicte: qmͣqͣ sunt abscse tamẽ
efferent se aliquãdo et ad renouã¬
dũ bellũ reuirdescent. Qua re

Expanded text:
marique cuperet. nemo sapientermarique cuperet. nemo sapientera principio huius imperi, quin Galliam maxime timendam huic imperio putaret; sed propter vim ac multitudinem gentium illarum numquam est antea cum omnibus dimicatum. restitimus semper lacessiti: nunc denique est perfectum ut imperi nostri terrarumque illarum idem esset extremum. Alpibus Italiam munierat antea natura non sine aliquo divino numine; nam si ille aditus Gallorum immanitati multitudinique patuissetmicilium ac sedem praebuisset. quae iam licet considant! nihil est enim ultra illam altitudinem montium usque ad Oceanum quod sit Italiae pertimescendum. sed tamen una atque altera aestas vel metu vel spe vel poena vel praemiis vel armis vel legibus potest totam Galliam sempiternis vinculis adstringere: impolitae vero res et acerbae si erunt relictae, quamquam sunt accisae, tamen efferent se aliquando et ad renovandum bellum revirescent. qua re
Abbreviated transcription (Latin):
lũ allobrogũ atq hac scełata cõ¬
iuracione excitatũ p̃liis fregit
eosq domuit qui lacessi erant.
Et ea iuctoria contentus re p.
metu liberata quieuit. Cesaris
longe aliam iudeo fuisse racõnẽ.
Non em̃ sibi solũ cũ hiis quos iã
armatos contra populũ Re iu
debat bellandum esse dux̃. s
totam gallia in nrãm dicionẽ
esse redigendam. Itaq cũ acer¬
rimus nacionib. et maximis
germanorũ et heluiciorũ pre¬
liis felicillime decertauit: cete¬
ras conterruit. cõpulit. domuit
iiꝑio populi Rparere assue¬
fecit. Et quas regiones quasq
gentis nulle nobis antea licte¬
re nulla uox nulla fama notas
fecerat. Has noster impator no¬
scerq exercitus et populi roma¬
in arma ꝑagrarũt. Semitam
tantũ gallĩe tenebamus antea
ininias Huic imp̃io. Aut infi¬
dis. aut incognitis. aut certe ĩ¬
mambus et barbaris et belli¬
cosis tenebant᷑. Quas naciones
nemo unꝙͣ fuit quin trangi do¬

Expanded text:
lum Allobrogum atque hac scelerata conlum Allobrogum atque hac scelerata coniuratione excitatum proeliis fregit eosque domuit qui lacessierant, et ea victoria contentus re publica metu liberata quievit. C. Caesaris longe aliam video fuisse rationem; non enim sibi solum cum iis quos iam armatos contra populum Romanum videbat bellandum esse duxit, sed totam Galliam in nostram dicionem esse redigendam. itaque cum acerrimis nationibus et maximis Germanorum et Helvetiorum proeliis felicissime decertavit, ceteras conterruit, compulit, domuit, imperio populi Romani parere adsuefecit, et quas regiones quasque gentis nullae nobis antea litterae, nulla vox, nulla fama notas fecerat, has noster imperator nosterque exercitus et populi Romani arma peragrarunt. semitam tantum Galliae tenebamus antea,inimicis huic imperio aut infidis aut incognitis aut certe immanibus et barbaris et bellicosis tenebantur; quas nationes nemo umquam fuit quin frangi do
Abbreviated transcription (Latin):
ano usq ad ultimũ pontũ tãq
unũ aliquẽ pontũ tutũ et clau¬
sũ teneri. Naciones eas que nuo
hominũ ac mulcitudine ipsa
poterant in ꝓuĩcias nrãs redũ¬
dare ita ab eodem esse ꝑtim re¬
asas̾ ꝑtim repressas: ut asia
que ĩꝑiũ ancea nr̃m termĩa¬
bat. nũt tribus nouis ꝓiũcus
ipsa cingatir. Possum de omni
regione. de oĩ genere hostiũ di¬
cere nulla gens si que non aut
ita sublata sit ut uix exscet aut
ita domita ut quiescat aut ita
tantũ mͦ repulsum. Semper illas
naciones urĩ imꝑatores refutan¬
das pocius bello: qmͣ lacessendas
putauerũt. Ipẽ ille c. marius
cuuus diuina atq eximia u̾tul
magnis populi R luctib fune¬
ribusq subuenit: in fluentis
in ytalia gallorũ maximas co¬
pias repressit: non ipse ad eoꝵ
urbes sedesq penetrauit.Modo
ille meorũ laborũ. piculorum.
consiliorũ socius c. ponitmus
fortissimꝰ uir ortũ repente bel¬

Expanded text:
ano usque ad ultimum Pontum tamquam ano usque ad ultimum Pontum tamquam unum aliquem portum tutum et clausum teneri; nationes eas, quae numero hominum ac multitudine ipsa poterant in provincias nostras redundare, ita ab eodem esse partim recisas, partim repressas, ut Asia, quae imperium antea nostrum terminabat, nunc tribus novis provinciis ipsa cingatur. possum de omni regione, de omni genere hostium dicere: nulla gens est quae non aut ita sublata sit ut vix exstet, aut ita domita ut quiescat, aut itatantum modo repulsum. semper illas nationes nostri imperatores refutandas potius bello quam lacessendas putaverunt. ipse ille C. Marius, cuius divina atque eximia virtus magnis populi Romani luctibus funeribusque subvenit, influentis in Italiam Gallorum maximas copias repressit, non ipse ad eorum urbis sedisque penetravit. modo ille meorum laborum periculorum consiliorum socius, C. Pomptinus, fortissimus vir, ortum repente bel
Abbreviated transcription (Latin):
quã offensione. utrũ apud po¬
pulũ a quo missus. an apud se¬
natũ a quo ornatus est: An di¬
es auget eius desideriũ. An ma¬
gis obliuione at laurca illa ma¬
gnis ꝑiculis parta amictit lõgo
int̾uallo uiriditatem. Quã re
si qui hominẽ non diligũt: ncħ
est ꝙ eum de prouĩcia deuocẽt
ad gloria deuocant. ad trium¬
phum. ad gratulacionẽ. ad sũ¬
mũ honorẽ senatus. equestris
ordinis grãm: populi caritatẽ.
S ille Hac tam eximia fortũa
propter utilitatẽ rei p. frui non
ꝓperat. ut oĩa illa ꝯficiat. Qͥd
ego senator facere debeo. quẽ
ecia si ille aliud uellet roi ꝑ. cõ
uinciis decernẽdis ꝑpetue pacis
habere oportere tacionem. Nam
quis hoc nõ sentit oĩa alia nob̾
am suspicione belli iam du.
Mare uidemus illud ĩmẽsũ cuiꝰ
feruore nõ solũ maritimi cursus
s urbes eciaz et uie militares
iam tenebantur: uirtute Gn.
pompei. sic a ppło R sic ab oce¬

Expanded text:
quam offensionem? utrum apud poquam offensionem? utrum apud populum a quo missus, an apud senatum a quo ornatus est? an dies auget eius desiderium, an magis oblivionem, ac laurea illa magnis periculis parta amittit longo intervallo viriditatem? qua re, si qui hominem non diligunt, nihil est quod eum de provincia devocent: ad gloriam devocant, ad triumphum, ad gratulationem, ad summum honorem senatus, equestris ordinis gratiam, populi caritatem. sed si ille hac tam eximia fortuna propter utilitatem rei publicae frui non properat, ut omnia illa conficiat, quid ego senator facere debeo, quem, etiam si ille aliud vellet, rei publicae vinciis decernendis perpetuae pacis habere oportere rationem. nam quis hoc non sentit, omnia alia esse iam suspicione belli? iam diu mare videmus illud immensum, cuius fervore non solum maritimi cursus sed urbes etiam et viae militares iam tenebantur, virtute Cn. Pompei sic a populo Romano ab Oce
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ triĩphi minuendum
nr̃a parsymonia nõ putaui
Actum est de decem legatis qͦs
alii om̃o non dabant. alii exem¬
pla querebant. alii tempus dif¬
ferebant. alii sine ullis uborũ
ornamentis dabant. In ea quoq
re sic sum locutus. ut omẽs in¬
sentirem fac̾e̾ uberius propter
ipĩus cesaris dignitatem. At ego
idem nũc in ꝓiũciis decernẽdis
qui illas om̃es res egi silencio
nichil aliud insi racio belli. nisi
sũma utilitas rei p. moueat.
Nam ipẽ Cesar quid est cur in ꝓ¬
uincia cõmorari uelit insi ut ea
que ꝑ cum adfecta sunt ꝑ fecta
rei p. tradat. Amoenitas cum
credo locorũ. urbiũ pulchritudo
hominũ nacionũq illarũ hũã¬
nitas et lepos. uictorie cupidi¬
tas. fimũ imꝑii ꝓpagacio re¬
tinet quid illis terris asperius.
quid incultius oppidis: Quid
nacionib ĩmanius. Quid por¬
ro tot uictoriis p̃scabilius. Qͥd
ociano longius inueniri potest.
An reditus in prĩam habet ali¬

Expanded text:
mentum triumphi minuendum mentum triumphi minuendum nostra parsimonia non putavi. actum est de decem legatis, quos alii omnino non dabant, alii exempla quaerebant, alii tempus differebant, alii sine ullis verborum ornamentis dabant: in ea quoque re sic sum locutus ut omnes insentirem facere uberius propter ipsius Caesaris dignitatem. at ego idem nunc in provinciis decernendis, qui illas omnis res egi silentio, nihil aliud nisi ratio belli, nisi summa utilitas rei publicae moveat. nam ipse Caesar quid est cur in provincia commorari velit, nisi ut ea quae per eum adfecta sunt perfecta rei publicae tradat? amoenitas eum, credo, locorum, urbium pulchritudo, hominum nationumque illarum humanitas et lepos, victoriae cupiditas, finium imperi propagatio retinet. quid illis terris asperius, quid incultius oppidis, quid nationibus immanius, quid porro tot victoriis praestabilius, quid Oceano longius inveniri potest? an reditus in patriam habet ali