comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tretur. dedeliberatiuo dicendigenere. sumptum eẽ tractetum :
cum de iudiciali genere dicendi omnis tractatꝰ haberetur. Noc
inquit neminẽ moueat. quoniam et apud senatũ. licet sentep¬
tiȩ dictiosit. Quod dicendigenus. deliberatius conuentt : tamen uidi¬
ciale genus dicendiẽ. aestimandum. cum etinsenatu licet dep¬
bando homine in ꝓbandoq: tractetur. E tomnino inquit istatria
genera causarũ. forma quadam . nprimo genere distant. Altiore¬
tamen et pleniori intellectu: implicita sibi. et conexa suis partib
continentur. Nam et apudiudices dep̃mio sȩpe accusatorũ qͣritur
Accusatorib: lege p̃mia dabant᷑. Hoc ipso quodaccusabant̃. E xemplũ
dattullius N ullo p̃mio adductussuin : N onenim spolia gai uer¬
ris concupiui. Id nonsiꝑsententiȩ dictionẽ agit᷑ deliberatiuũ ẽ
Deliberatiuumenim sicdefinierat utdiceret. Cumresposita in consul¬

Expanded text:
traretur de deliberatiuo dicendi genere sumptum esse tractatum, traretur de deliberatiuo dicendi genere sumptum esse tractatum, cum de iudiciali genere dicendi omnis tractatus haberetur. Hoc, inquit, neminem moueat, quoniam et apud senatum, licet sententiae dictio sit, quod dicendi genus deliberativae conuenit, tamen iudiciale genus dicendi est aestimandum, cum et in senatu licet de probando homine improbandoque tractetur. Et omnino, inquit, ista tria genera causarum forma quadam et primo genere distant; altiore et pleniore intellectu implicita sibi et conexa suis partibus continentur. NAM ET APVD IVDICES DE PRAEMIO SAEPE ACCVSATORVM QVAERITVR. Accusatoribus lege praemia dabantur, hoc ipso, quod accusabant. Exemplum dat Tullius: "nullo praemio adducti"; item "non enim spolia Gai Verris concupiui". ID NON, SI PER SENTENTIAE DICTIONEM AGITVR, DELIBERATIVVM EST. Deliberativam sic definierat, ut diceret: CVM RES POSITA IN CONSVL
Abbreviated transcription (Latin):
QoNiaa ergo ingenerali constitutione tamdiuꝓpt̃ eius partium
specieb exposuit. Suꝑerat iam de contro uersis legalib disputari
Sed quoniam partitus qualitatẽ. species eiduas dederat: iuridicialẽ
et negotialem : ipsamq rursus uiridicialẽ diuidens in absolutã
et assumptiuã species ei duas dederat: iuridicialẽ ipsam itadefini¬
erat. utinea aequi etiniqui patura. aut prȩmii. autpoenȩratio
quȩreretur. aequi etiniqui natura in omnib exposita ẽ. supra trac¬
tatib circa omnes species iuridicialis : Vndenunc necessario
admonet : depoenȩ ac p̃mi ratione. eẽ. tractandum: Quod multti
exiftunt genera causarũ. exprȩmii petitione. similit̃ et poenȩ
Namcicero dep̃mio tantum loquitꝰ. Nostamen et ad poenȩ
actionẽ ratione tradita p̃ceptum de p̃mio ꝑsimilitudinẽ transfesre¬
mus Petuntur inquit p̃mia. et apud iudices et in senatu et in
aliquo consilio. Hic admonet quodinsenatu dixit. nequis arbi¬

Expanded text:
oniam ergo in generali constitutione tamdiu prop- ter eius partium speciebus exposuit; supererat iam de controuersiis legalibus disputari, sed quoniam partitus qualitatem species ei duas dederat, iuridicialem et negotialem, ipsamque rursus iuridicialem diuidens in absolutam et adsumptivam species ei duas dederat, iuridicialem ipsam ita definierat ut in ea aequi et iniqui natura aut praemii aut poenae ratio quaereretur. Aequi et iniqui natura in omnibus exposita est supra tractatibus circa omnes species iuridicialis; unde nunc necessario admonet de poenae ac praemii ratione esse tractandum, quod multa existunt genera causarum ex praemii petitione, similiter et poenae. Nam Cicero de praemio tantum loquitur; nos tamen et ad poenae actionem, ratione tradita, praeceptum de praemio per similitudinem transferemus. 'Petuntur', inquit, 'praemia et apud iudices et in senatu et in aliquo consilio'. Hic admonet, quod 'in senatu' dixit, ne quis arbi
Abbreviated transcription (Latin):
latione ⁊ crcũitione obscure subiens auditoris animũ. In admirabili gene¬
re causae fiñ omino infesti anditores er̃ : principio beni uolentiã cõparare
licebit Sin er̃ uehem̃t̃ ab alienati c̃fugere necesse erit ad insinuatio¬
nẽ Nã abiratis siꝑspicue pax &beni uolentiã petit᷑ : nonmͦ ra ñ inuenit᷑

Expanded text:
dam dissimu- latione et circumitione obscure subiens auditoris animum. In admirabili genedam dissimu- latione et circumitione obscure subiens auditoris animum. In admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio benivolentiam conparare li- cebit. sin erunt vehementer abalienati, confugere ne- cesse erit ad insinuationem. nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia petitur, non modo ea non inve- nit
Abbreviated transcription (Latin):
Deinde potest & hac. eẽratio. iure ocoidi. Nã ut id facerẽ. apollo ruspon¬
dit Infirinatio rationis. &iã sud apollo respondit. ñ iuste a filiomat᷑ occisas
Fudicatio. ancũ apollo responderit. iuste mat̾ afilio uideat᷑ occisa. Ergo in bos
themate iudicatio dubia ẽ Deinde fit anceps causa genꝰ. sihabeat inseciu¬
sã &honestatis & turpitudinis Sile nonis filius fortit᷑ faciat. &p̃miũ p&eat.
benestũ ẽ qđ fortit̃ fecit turpe qđ filius lenonis in hoc qͦq: genero caus&e
beni uolentiã cõparare debemꝰ Obscurũ inqͦ aut cardi auditoresst̃¬
aut difficiliorib: ad cognoscendũ negotiis causa y implicata : Quare. quoan
diusa sihit genera causarũ. ex ordiri qͦq: dispari nacionte in uno quoq
goneri necesse .ẽ. Igitꝰ exordiũ induas partes diuidit᷑ in principiũ
xinsinuationẽ Principiũ oratio ꝑspicue &ꝓtinus ꝑficiens auditorẽ:

Expanded text:
Deinde potest et haec esse ratio: 'Iure occidi: nam ut id facerem Apollo responDeinde potest et haec esse ratio: 'Iure occidi: nam ut id facerem Apollo respondit'. Infirmatio rationis: 'Etiam si id Apollo respondit, non iuste a filio mater occisa est'. Iudicatio, an cum Apollo responderit, iuste mater a falio uideatur occisa. Ergo in hoc themate iudicatio dubia est. Deinde fit anceps causae genus, si habeat in se causam et honestatis et turpitudinis: 'si lenonis filius fortiter faciat et praemium petat'. Honestum est quod fortiter fecit, turpe quod filius lenonis. In hoc quoque genere causae beniuolentiam comparare debemus. OBSCVRVM, IN QVO AVT aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa est implicata. quare cum diversa sint genera causarum, exordiri quo- que dispari ratione iin principium et insinuationem. principium est oratio perspicue et protinus perficiens auditorem
Abbreviated transcription (Latin):
dmirabileẽ inquit caus& genꝰ cuis defendit᷑ quẽ obmagnitudinẽ crini¬
nis defendi nullus posse credebat Itaq: hic udices beni uoli faciendi sua
H umileẽ qđ neglegit᷑ ab auditore. & ñ magnopere adtendendũ uidet᷑¬
N umile causae genurẽ sidere abiecta sit c̃trousia. In hoc genore adten¬
ti auditores faciendist̃ haec quoq: definitio de animis iudicũ sũpta t̃
Anceps. inquo aut iudicatio dubia x̃. aut oausa & honestatis & trpitudins
particeps. Haec definitio & ab ipsis reb: suntat̃. Uerũ anceps inquit cuu¬
sa. duob: modis ẽ. Si aut iudicatio dubia sit aut in honestissima materia
Vt inhor restis themate qr nuna ratioẽ : Iudicatio qͦq fit dubia. Oc cidisti
Iure occidi Nã illa patrẽ meũ occidit &iã si patrem occidit. ñ iure afilio
mat̃ occisa ẽ Iudicatio. ancũ illa patrẽ occiderit. iuste afilio occisa iudeat

Expanded text:
Admirabile est, inquit, causae genus, cum is defenditur quem ob magnitudinem crimiAdmirabile est, inquit, causae genus, cum is defenditur quem ob magnitudinem criminis defendi nullus posse credebat. Itaque hic iudices beniuoli faciendi sunt. HVMILE, QVOD NEGLEGITVR AB AVDITORE ET NON MAGNOPERE ATTENDENDVM VIDETVR. Humile causae genus est si de re abiecta sit controuersia; in hoc genere attenti auditores faciendi sunt. Haec quoque definitio de animis iudicum sumpta est. ANCEPS, IN QVO AVT IVDICATIO DVBIA EST AVT CAVSA ET HONESTATIS ET TVRPITVDINIS PARTICEPS. Haec definitio et ab ipsis rebus sumpta est. Verum anceps, inquit, causa duobus modis est, si aut iudicatio dubia sit aut inhonestissima materia, ut in Orestis themate quia non una ratio est iudicatio quoque fit dubia. 'Occidisti'. 'Iure occidi: nam illa patrem meum occidit'. 'Etiam si patrem occidit, non iure a filio mater occisa est'. Iudicatio, an cum illa patrem occiderit, iuste a filio occisa uideatur.
Abbreviated transcription (Latin):
rũ colligit᷑ has itaq: definitiones cicero ñ exreb: ipss. sed ex euen¬
tu rerũ colligitꝰ: Sȩpe enĩ bonestis łñ honestis rumoꝵ opinionib
abutim̃ Ptquia rumori facile credit᷑ ꝑuenit autẽ rumor usq:
adiudicẽ oratorporro apud iudicẽ agit : Nedessario ñrei honestũ
sequi dib& sed opiniont̃ quȩ & iã indici nota ẽ Ergo cicero honestũ causae
gonꝰ ñ exreb: defmiuit. sed exeuentu rerũ qui notꝰ ẽ iudici honistũ.
inquit cause genꝰ ẽ. oui statĩ sine oratione nrã fau& auditoris Animus
Ergo si &statim & hne oratione nr̃a fau& iudex : opinionẽ sequit᷑. iđ euentũ
rerũ Ad mirabile a quo est alienꝰ animꝰ eoꝵ qui audituri sunt humile¬
qđ neglegit᷑ ab auditoro & ñ magnopere at tindendũ uidet᷑ Anceps. inqͦ uit
iudicatio dubiaẽ. aut causa & honestatis & turpitii dinis particeps. ut a
beniuolentiã pariat & offensione : Et hȩo definitio deanimis iudicũ p̃

Expanded text:
rum colligitur. Has itaque definitiones Cicero non ex rebus ipsis, sed ex euentu rerum colligit: saepe enim honestis uel non honestis rumorum opinionibus abutimur. Et quia rumori belle creditur, peruenit autem rumor usque ad iudicem, orator porro apud iudicem agit, necessario non rei honestum sequi debet, sed opinionem, quae etiam iudici nota est. Ergo Cicero honestum causae genus non ex rebus definit, sed ex euentu rerum, qui notus est iudici. 'Honestum', inquit, ‘causae genus est cui statim sine oratione nostra fauet auditoris animus'. Ergo si et statim et sine oratione nostra fauet iudex, opinionem sequitur, id est euentum rerum. ADquod neglegitur ab auditore et non magno opere adtendendum videtur; anceps, in quo aut iudicatio dubia est autfinitio de animis iudicum est.
Abbreviated transcription (Latin):
liberatiuo genere causȩ. uł demonstratauo potest hoc ipsũ eueni¬
re Iuare nullus hic error .ẽ. generis catsaris. circa definitionẽ
numeri Si quidẽ substantiae nc̃ pluros accidant qualitates. ut
sup᷑ docuimꝰ. nc̃ multȩ sint qualitates substantiales iđ qͥb: posst̃ aliȩ
incidere qualitates. qđ similit̃ sup documꝰ Ergo .u. genera dix̃ eẽ.
causarũ . honestũ admirabile humile anceps obscurũ & definit

Expanded text:
liberatiuo genere causae uel demonstratiuo potest usu ueniliberatiuo genere causae uel demonstratiuo potest usu uenire. Quare nullus hic error est generis causarum circa definitionem numeri, si quidem substantiae nunc plures accidant qualitates, ut supra docuimus, nunc multae sint qualitates substantiales, id est quibus possint aliae incidere qualitates, quod similiter supra docuimus. Ergo quinque genera dixit esse causarum, honestum, admirabile, humile, anc
Abbreviated transcription (Latin):
tes numerus diuinionis uari& ur. ñ ẽ uitiũ ut hicait. Primũ causarũ
gonera triast᷑. Causa hic substantia ẽ Accidit ei una qualitas. ut sit
demonstratiuũ genꝰ deliberatiuu iudiciale. Deinde ait Causarũ ge¬
nera .V. st̃ Lic& eadẽ sit substantia. abia tam̃ ei qualitas accidit Inui¬
diciali enĩ siue aliogenere causȩ. inuinit᷑ & honestũ causȩgen & ad¬
mirabile. & humile. &anceps. & obscurũ Ergo duplici hoo modo possu¬
mꝰ intellegere. dut quod substantiȩ multȩ sȩpe accidunt qualita¬
tes. aut qđ multȩ qualitates substantiales sunt. iđ qđ eis qualitatib
posst̃ aliȩ accidere qualitates Nt hic substantiat᷑ causa : accidit causȩ:
ut sit indicialis Itaq: iudicialis qualitas ẽ Rursus haxc ipsa qualitas.
substantialis ẽ Nã accidit ei ut habeat inse. aut honestũ causȩ genꝰ.
aut admirabile: aut humile. aut anceps. aut obscurũ. Itẽ inde¬

Expanded text:
tes numerus definitionis uarietur non est uitium, ut hic ait primum: CAVSARVM tes numerus definitionis uarietur non est uitium, ut hic ait primum: CAVSARVM GENERA TRIA SVNT. Causa hic substantia est; accidit ei una qualitas, ut sit demonstratiuum genus, deliberatiuum, iudiciale. Deinde ait: CAVSARVM GENERA QVINQVE SVNT. Licet eadem sit substantia, alia tamen ei qualitas accidit. In iudiciali enim siue alio genere causae inuenitur et honestum causae genus et admirabile et humile et anceps et obscurum. Ergo duplici hoc modo possumus intellegere aut quod substantiae multae saepe accidunt qualitates, aut quod multae qualitates substantiales sunt, id est, quod eis qualitatibus possunt aliae accidere qualitates, ut hic substantia est causa; accidit causae, ut sit iudicialis; itaque iudicialis qualitas est. Rursus haec ipsa qualitas substantialis est. Nam accidit ei ut habeat in se aut honestum causae genus aut admirabile aut humile aut anceps aut obscurum. Item in de
Abbreviated transcription (Latin):
mus Nic quȩstio nascit᷑ cũ supͣ dixerit genera causarũ tria eẽ. demons¬
tratiuũ deliberatiuũ. uidiorale. cur iicrursus genera causarũ quinq
ee. dixit Ueru hȩo quȩstio. occultanimis ratione ac difficili disputa¬
tione dissoluit᷑ Anĩ aduertere enĩ debemꝰ quid cicero secutꝰ sit Res
multȩ st̃. Iuarũ una substantia. reliquȩ accidun Itaq cũ ribstan¬
tiae acciderit una qualitas. potest & alia cidere. sed quȩ ñsit in eodẽ ge¬
re. in quo pͥma qualitas fuit Vt puta sidicas foliorũ genera duo st̃. demen¬
brana & decarta . hic folium substantiaẽ: accessit ei una qualitas. m̃bra¬
na & carta. Porest tam̃ eidẽ substantiȩ. iđ folio . alia qualitas accedere:
quȩ ñsit in eodẽ genere in qͦ pͥma qualitas. Si dicas folio genera st̃ tria:
.ẽ oblongũ. est latũ ẽ quadratũ. Quare. si circa pͥmã qualitatẽ numerus
diuisionis uari&ur. uitiũ ẽ. Sin autẽ in eadẽ substantia circa alias qualita¬

Expanded text:
M. Hic quaestio nascitur: cum supra dixerit genera causarum tria esse, demonstratiuum, deliberatiuum, iudiciale, cur hic rursus genera causarum quinque esse dixit? uerum haec quaestio occulta nimis ratione ac difficili disputatione dissoluitur. Animaduertere enim debemus quid Cicero secutus sit. Res multae sunt, quarum una substantia, reliquae accidunt. Itaque cum substantiae acciderit una qualitas, potest et alia accidere, sed quae non sit in eodem genere in quo prima qualitas fuit. Vt puta, si dicas: foliorum genera duo sunt, de membrana et de charta. Hic folium substantia est, accessit ei una qualitas, membrana et charta. Potest tamen eidem substantiae, id est folio, alia qualitas accedere, quae non sit in eodem genere in quo prima qualitas, si dicas: foliorum genera tria sunt, est oblongum, est latum, est quadratum. Quare si circa primam qualitatem numerus definitionis uarietur uitium est; sin autem in eadem substantia circa alias qualita
Abbreviated transcription (Latin):
Argum̃torũ fidẽ faciunt a grecis ΠΙCTΕΙC ΑΤEXΝΟΥC nominant᷑ ñqͣdẽ
recte ut̃q similiuia p̃ceptorũ et accusator edefensor Nã etex quȩstione
suspiciones et extesti monio & exrumore aliqͦ pariratione: Ideo fit ut
arte egeathuiꝰ modi disputatio quoniã et contra hȩc et ꝓhis sȩpedicendũe :
ut excausa et ex ꝑsona et exstacto duciopor tebit. Quȩ exco ufessione

Expanded text:
 nominantur, non quidem recte. VTERQVE SIMILI VIA PRAECEPTORVM. Et accusator et defensor. NAM ET EX QVAESTIONE SVSPICIONES ET EX TESTIMONIO ET EX RVMORE ALIQVO PARI RATIONE. Ideo fit ut arte egeat huiusmodi disputatio, quoniam et contra haec et pro his saepe dicendum est. VT EX CAVSA ET EX PERSONA ET EX FACTO DVCI OPORTEBIT. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
culpa. seduimaiore quadam acciderit. et defortunȩ potestate. et
hominum infirmitate:. etutisuum animum non euentũ conside¬
rent. In quib: oranib: conquestionẽ suarum aerum narũ et
crudelitatis ad uersariorum indignationẽ in eẽ oportebit
Aqeminẽ mrari conueniet. si a ut in his. autinaliis exemplis.

Expanded text:
culpa, sed vi maiore quadam acciderit, et de for- tunae potestate et hominum infirmitate et, uti suum animum, non eventum considerent. in quibus omnibus conquestionem suarum aerumnarum et crudelitatis ad- versariorum indignationem inesse oportebit. Ac neminem mirari conveniet, si aut in his aut in aliis exemplis
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ hȩc erit : Non est una peccunia propterea quod altera pupilli
iã erat aduentitia cuiꝰ heres ñ illo in tẽpore intes tam̃ to quis ꝗ scriptꝰ era¬
siquid pupillo ꝗccidiss& : etdealtera patris etiã nunc mortui uoluntas plurimũ
uilebat Quȩ ia mortuo pupillo sius heredib: concelebat Iubicatio est

Expanded text:
autem haec erit: non est una pecunia, propterea quod altera pupilli autem haec erit: non est una pecunia, propterea quod altera pupilli iam erat adventicia, cuius heres non illo in testamento quisquam scriptsi quid pupillo accidisset; et de altera patris etiamnunc mortui vo- luntas plurimum valebat, quae iam mortuo pupillo suis heredibus concedebat. iudicatio est
Abbreviated transcription (Latin):
filio testam̃tũ scripsit dũ ispupullus eẽt QuaRE quȩ filu fuer̃ testam̃to
patris nra fiant necesseẽ InfIR matiorationis Immo pat̃ sibi scripsit
et scđm heredẽ ñ filio sed sibi iussit eẽ. QuaREp̃ter quã quod ipsius fuit in
testam̃to Allius ur̃m eẽ ñ potest IVbicatio. Possitne quisquã defilii
pupilli retestari. anheredes secundiipsius patris samilias. ñ filii quoq:¬
eius pupilliheredes sint : Atq: hoc ñ alienũ ẽ quod ad multa ꝑtineat
neaut nusꝗ autusq: quaq: dicatur hic admonereSSunł causȩ
plures habent rationes insĩplici constitutione Quod fit cũ id quod factũ
est. aut quod defendit᷑ plurib: decausis rectũ aut probabile uideripotestꝰ
Vt in hacipsa causa : Supponat᷑ enĩ dehere dib hȩcratio Vnius em̃ pecu¬
niȩ : plures dissimilib: decausis heredes tẽ ñ possunt Nec umquã stictũẽ
ut eiusdẽ pecuniȩ alius testam̃to alius lege heres eẽt. Infirmatio

Expanded text:
filio testamentum scripsit, dum is pupillus esset. quare, quae filii fuerunt, testamento patris nostra fiant ne- cesse est. infirmatio rationis: immo pater sibi scripsit et secundum heredem non filio, sed sibi iussit esse. quare, praeterquam quod in ipsius fuit, testamento il- lius vestrum esse non potest. iudicatio: possitne quis- quam de filii pupilli re testari; an heredes secundi ipsius patrisfamilias, non filii quoqeius pupilli heredes sint? Atque hoc non alienum est, quod ad multa pertineat, ne aut nusquam aut usquequaque dicatur, hic ad- monere. sunt causae, quae plures habent rationes in simplici constitutione; quod fit, cum id, quod factum est aut quod defenditur, pluribus de causis rectum aut probabile videri potest, ut in hac ipsa causa. sub- ponatur enim ab heredibus haec ratio: unius enim pe- cuniae plures dissimilibus de causis heredes esse non possunt, nec umquam factum est, ut eiusdem pecuniae alius testamento, alius lege heres esset, infirmatio
Abbreviated transcription (Latin):
ad peccandũ hortatt uideat᷑. Sigloriȩ causa quantã glori& in conse¬
cutarã existimarit : Itẽ sid ominationis si pecuniȩ si amicitiȩ sunimi¬
citiarũ et omino quicquiderit quod causȩ fuissedicet. Id sum me auge¬
redebebit : Ethoc eũ magno pere considerare oportebit. non quid inue¬
ritate modo uerũ etia uehementius quid in opinione eiꝰquẽ argu¬
& fuerit Nihil enĩ refert non fuisse aut non. ẽẽ aliquid cõmodiaut
in cõmodi: siostendi potest ei uisũ. eẽ qui arguaatur

Expanded text:
ad peccandum hortata videatur. si gloriae causa, quantam gloriam consecuturam existimarit; item si do- minationis, si pecuniae, si amicitiae, si inimicitiarum, et omnino quicquid erit, quod causae fuisse dicet, id summe augere debebit. et hoc eum magno opere consi- derare oportebit, non quid in veritate modo, verum etiam vehementius, quid in opinione eius, quem arguet, fuerit. nihil enim refert non fuisse aut non esse aliquid commodi aut incommodi, si ostendi potest ei visum esse, qui arguatur
Abbreviated transcription (Latin):
fretus illequi contra scriptum dicit. sua meẽ hereditatẽ deferidit :
Illud autem genus eorum qui sententia inducunt in quon

Expanded text:
fretus ille, qui contra scriptum dicit, suam esse hereditatem defendit. aliud autem genus est eorum, qui sententiam inducunt, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
tio & demonstratio ñrecte sub qualitate sint positȩ Sup̃ idiã duab
argum̃ tationib: dicit. Quarũ prima illa fuit. deliberationẽ & de¬
monstrationẽ si genera sint causarũ. partes generis eẽ. ñposse. Cip¬
bauit genera etꝰ causarũ. Scđa uͦ argum̃ tatio talis fuit. Qđ si generis
partes eẽ ñ possunt. multo magis partes partiũ eẽñposse. Nunc ter¬
tiã affert argum̃tationẽ Si inquit constitutio & ipsa . & pars eiꝰ quȩ¬
libã. intentionis depulsio ẽ. quȩ intentionis depulsio ñẽ. ea nec c̃sti

Expanded text:
tio et demonstratio non recte sub qualitate sint positae. Supra id iam duabus tio et demonstratio non recte sub qualitate sint positae. Supra id iam duabus argumentationibus uicit, quarum prima illa fuit, deliberationem et demonstrationem, si genera sint causarum, partes generis esse non posse; et probauit genera esse causarum. Secunda uero argumentatio talis fuit: quod si generis partes esse non possunt, multo magis partes partium esse non posse. Nunc tertiam adfert argumentationem: 'si', inquit, 'constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis dep
Abbreviated transcription (Latin):
puta animal genꝰ ÷. iã exanimali . homo equus. auis. deinde exaui. cor¬
uus cornix aquila. Itaq: haec omia generis sui . & nom̃ & definitionẽ
ricipere debebunt: Generis uͦ nom̃ qđe animal. Ergo &homo & e¬
quiis aauis &coruus. & cornix & aquila. animalia dicunt᷑. Deinde ge¬
neris definitio quȩ ẽ. iđ animalis.: Animal ẽ. corpus animatũ. Itaq
& homo & ȩquus & auis. & coruus & cornix. & aquila. corpus animatũ
ẽ Uerũ definitio agenere transit inspeties Sp&ierũ uͦ definitis
ingenus transire ñ potest. Non enĩ cũ hominẽ definio homoe cor¬
pus animatũ bipos. lãcũ dico bipes. ad generis definitionẽ ñ ꝑtin&
st enĩ animal &qua drupes. Itaq: nunc accepta simulitudine. ad ar¬
gum̃ tationẽ ciceronis redeamꝰ: Et primo questionẽ quȩ incontenta¬
tione ũsat᷑. ad tendamꝰ Illa aut̃ ut supͣ diximꝰ quȩstio ẽ. qđ delibera¬

Expanded text:
puta, animal genus est; iam ex animali homo, equus, auis; deinde ex aui corputa, animal genus est; iam ex animali homo, equus, auis; deinde ex aui coruus, cornix, aquila. Itaque haec omnia generis sui et nomen et definitionem recipere debebunt. Generis uero nomen quod est? Animal. Ergo et homo equus auis coruus cornix aquila animalia dicuntur. Deinde generis definitio quae est, id est animalis? Animal est corpus animatum. Itaque et homo et equus et auis et coruus et cornix et aquila corpus animatum est. Verum definitio a genere transit in species, specierum uero definitio in genus transire non potest. Non enim cum hominem definio 'homo est corpus animatum bipes', iam cum dico 'bipes' ad generis definitionem non pertinet: est enim animal et quadrupes. Itaque nunc accepta similitudine ad argumentationem Ciceronis redeamus, et primo quaestionem, quae in contentione uersetur, adtendamus. Illa autem, ut supra diximus, quaestio est, quod delibera
Abbreviated transcription (Latin):
partes ñpessunt recte putari & appbat asiuptionẽ qđ ipsa st̃ genera
inquit. Postromo condudit ꝓpositionis scđam partẽ. Quidẽ enĩ inscđa par
ro ꝓpositionis. Mul tominꝰ rette partis causȩ partes putabunt᷑. Condudit
hoc ppsũ Multo git᷑ minꝰ ret te partis eiꝰ. qđ hic dicit partes putabioit undi
Primae enĩ parti ꝓpositionis ꝑ incidentẽ questionẽ satisfecit. Quidẽ enĩ in pͥma
parte ꝓpositionis  Iđ si generis cause partes ñ possunt recte putari: Itaq:
ostendit generis causae partẽ. constitutionẽ Iuadriꝑtitus ergo ẽ syllo¬
gismus. Est enĩ ppositio. assũptio apꝓbatio assup̃tionis conclusio. Questio
uͦ incidens ad syllogismũ minime ꝑtin& Deinde si constitutio & ipsa &
depulsio ñ ẽ. ea nec constitutio. nec pars constitutionis ẽ
m̃is pars tuno plene pars e. sigyneris. & nom̃ & definitionẽ recipiat. ut

Expanded text:
partes non possunt recte putari', et adprobat adsumptionem: quod ipsa sunt genera, partes non possunt recte putari', et adprobat adsumptionem: quod ipsa sunt genera, inquit. Postremo concludit propositionis secundam partem. Quid est enim in secunda parte propositionis? 'Multo minus recte partis causae partes putabuntur'. Concludit hoc ipsum: 'multo igitur minus recte partis eius, quam hic dicit, partes putabuntur'; primae enim parti propositionis per incidentem quaestionem satis fecit. Quid est enim in prima parte propositionis? 'Quod si generis causae partes non possunt recte putari'. Itaque ostendit generis causae partem esse constitutionem. Quadripertitus ergo est syllogismus: est enim propositio, adsumptio, adprobatio adsumptionis, conclusio. Quaestio uero incidens ad syllogismum minime pertinet. DEINDE SI CONSTITVTIO ET IPSA ET DEPVLSIO NON EST, EA NEC CONSTITVTIO NEC PARS CONSTITVTIONIS EST. Omnis pars tunc plene pars est si generis et nomen et definitionem recipiat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
sed quia filio ad nascendũ pat̃ causa ẽ: id circo ex causa. pat̃ filio p̃fert᷑: Ita
hoͥc inthemate. causa & constitutio coniunctast̃ sed ut prior causa sit. causa
efficit᷑. Ut constitutio enĩ nascat᷑. causa p̾cedit. Id ipse ait. Nenĩ causa ad
constitutionẽ sed constitutio ad causã ac cõmodat᷑. Hic quoq: aduertamꝰ syllo¬
gismũ quadriꝑtitũ. Prima ẽ enĩ ꝓpositio cũ adiuncto. Iđsi generis causae par¬
tes ñ possunt rectȩ putari. multominus recte partis causa partes putabunt᷑
Ouic ꝓpositioni. approbatioñ fuit subicienda. Manifestũ ẽ. enĩ si partes causae
ñsint multomuiꝰ partes causa partes putari. Ergo incidit quȩstio. utrũ con¬
stitutio parssit. & ut sup̃ docuimꝰ. ꝓbat partẽ. Sed haec incidens questio. ñ
ꝓtin& adsyllogismũ: Uerũ quia necessaria fuit. int̃ iecta ẽ deinde assu¬
nit illud qđ pposuerat. Sed deliboratio & demonstratio generis causee

Expanded text:
Sed quia filio ad nascendum pater causa est, idcirco ex causa pater filio praefertur. Ita hic in themate causa et constitutio coniuncta sunt, sed ut prior causa sit, causa efficitur; ut constitutio enim nascatur, causa praecedit. Quod ipse ait: 'non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur', hic quoque animaduertamus syllogismum quadripertitum. Prima est enim propositio cum adiuncto: 'quod si generis causae partes non possunt recte putari, multo minus recte partis causae partes putabuntur'. Huic propositioni adprobatio non fuit subicienda: manifestum est enim, si partes causae non sint, multo minus partis causae partes putari. Ergo incidit quaestio, utrum constitutio pars sit; et, ut supra docuimus, probat partem. Sed haec incidens quaestio non pertinet ad syllogismum, uerum quia necesse fuit, interiecta est. Deinde adsumit illud quod proposuerat: 'et deliberatio et demonstratio generis causae
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi. sed om̃s inse c̃stitutiones c̃tinere possint. Simul exeadẽ partẽ
eode ingenere. Et supͣ legimꝰ Pars aut̃ caus& ÷ c̃stitutio om̃is. Genꝰ aut̃
ẽ constitutionis id qđ ual&̃ qđ se expl& Iddemq qꝰ una qurq c̃stitutio ab ali

Expanded text:
intellegi, sed omnes in se constitutiones continere possint. SIMVL EX EADEM PARTE intellegi, sed omnes in se constitutiones continere possint. SIMVL EX EADEM PARTE EODEM IN GENERE. Et supra legimus: 'pars autem causae est constitutio omnis'. Genus autem est constitutionis id quod ualet, quod se explet, id denique quo una quaeque constitutio ab ali
Abbreviated transcription (Latin):
gismũ qͦ ostendit ñrrcte sub qualitate deliberationẽ & demonstratione
posttas Quẽ syllogismũ prius quã ostendamꝰ eaquȩ inrest̃ ante uideamꝰ
deinde inquit conircturalis causa. Sunquit c̃irt turã ꝑ id qđ ẽ ad tendamꝰ:
nihil aliud inuenimus. quã coniec tura solã nec in eo qđ conieo t ura ẽ. pos¬
sumꝰ finẽ intelleͥgere . Rursus inquit si finẽ ꝑse ipsũ c̃sideremꝰ. nihil aliud
quã finẽ inspiciemꝰ. nec in eo qđ finis ẽ. possumꝰ trans lationẽ intelligere
Itagͦ constitutiones fingulae. habent ꝓpriũ suũ : in quo positȩ genere. cõmixtio¬
nẽ constitutionis alterius ñ admit tunt. Sigͦ c̃stitutiones singulae ꝑsem&
ipsas c̃sideratȩ habent ꝓpriũ suũ. c̃mixtionẽ alterius ñ admit tunt Alale
igit᷑ hermagora deliberationẽ & demonstrationẽ partes c̃stitutionis. iđ qua¬
litatis et̃ uoliuisti cũ deliberatio siue demonstratio. ꝑse consideratȩ . ñ solȩ

Expanded text:
qualitate deliberationem et demonstrationem positas. Quem syllogismum prius quam ostendamus, ea quae in re sunt ante uideamus. 'Deinde', inquit, 'coniecturalis causa'. Si, inquit, coniecturam per id quod est, attendamus, nihil aliud inuenimus quam coniecturam solam, nec in eo quod coniectura est possumus finem intellegere; rursus, i finem inuenimus, nec in eo quod finis est, possumus translationem intellegere. Ita ergo constitutiones singulae habent proprium suum, in quo positae genere conmixtionem constitutionis alterius non admittunt. Si ergo constitutiones singulae per semet ipsas consideratae habent proprium suum, conmixtionem alterius non admittunt. Male igitur, o Hermagora, deliberationem et demonstrationem partes constitutionis, id est qualitatis, esse uoluisti, cum deliberatio siue demonstratio per se consideratae non solae
Abbreviated transcription (Latin):
de apͥmo ad t̃tiũ. Ergo siuictorinꝰ doc& spe̾ habes Primũ enĩ &t̃tiũ qđ po¬
test ueri simile ñ uideri medio illo quasi quadã apꝓbatione c̃iungit᷑ hoc
gͣ & incicerone uideamꝰ Primũ hocr Si constitutio & ipsa & pars eiꝰ quȩ¬

Expanded text:
nde a primo ad tertium: 'Ergo, si Victorinus docet, spem habet'. Primum enim et tertium, quod ponde a primo ad tertium: 'Ergo, si Victorinus docet, spem habet'. Primum enim et tertium, quod potest uerisimile non uideri, medio illo quasi quadam adprobatione coniungitur. Hoc ergo et in Cicerone uideamus. Primum hoc sit: 'si constitutio et ipsa et pars eius quae
Abbreviated transcription (Latin):
ue inquit c̃stitutionẽ pͥmã causaȩ. accusatoris confirmationẽ dicat
siue defensoris pͥmã dep̃cationẽ nec esse ẽ deliberationẽ & demors¬
trationẽ. neq constitutionẽ eẽ . neo partẽ constitutionis Nloc
loco animadũtere debemꝰ genus syllogismi. qđ obscuritates ui
atanaficio colligatũ. syllogis mis fere om̃ib: antecellit Sic itaq
iste colligit᷑ syllogismus a pͥmo. ad scđm. a scđo ad t̃tiũ a pͥmo
adtertiũ Primũ enĩ & tertiũ simile. tẽ. mediũ facit. qđ utriq c̃iungit᷑ Sed
ut melius possit artificiũ ciceronis intelligi. prius quȩ lib& similitudo faci¬
endaẽ. Ponamꝰ itaq haec tria. Uictorinus doc&. unũ sit. intellegis
aliud sit spẽ habrs. t̃tiũ sit Itaq faciamꝰ syllogismũ. apͥmo ad scłm. Si
uictormꝰ doc&. intellegis. Nc̃ a scđo ad t̾tiũ Silntellegis. spẽ habes dem

Expanded text:
ue', inquit, 'constitutionem primam causae accusatoris confirmationem dicat, ue', inquit, 'constitutionem primam causae accusatoris confirmationem dicat, siue defensoris primam deprecationem, necesse est deliberationem et demonstrationem neque constitutionem esse nec partes constitutionis'. Hoc loco animaduertere debemus genus syllogismi, quod obscuritate sui et artificio colligatum syllogismis fere omnibus antecellit. Sic itaque iste colligitur syllogismus, a primo ad secundum, a secundo ad tertium, a primo tertium: primum enim et tertium simile esse medium facit, quod utrique coniungitur. Sed ut melius possit artificium Ciceronis intellegi, prius quaelibet similitudo facienda est. Ponamus itaque haec tria: 'Victorinus docet' unum sit, 'intellegis' aliud sit, 'spem habet' tertium sit. Itaque faciamus syllogismum a primo ad secundum: 'si Victorinus docet, intellegis', nunc a
Abbreviated transcription (Latin):
sui. & nomĩ & defmitionẽ deb& recipere. Genus ho aut̃ constitu¬
tio ÷ Sub constitutione .iiii. c̃stitutiones. Sub qualitate demons¬
tratio. deliberatio iridicialis negotialis. Itaq: uideamus. ande¬
lberatio & demonstratio generis nom̃ & definitionẽ recipiaat
Generis nom̃. ẽ constitutiõ. Iđ nom̃ tollit cicero demonstrationi
& deliberationi Sed nedicat hermagoras constitutiones dici
posse. ostendit definitionẽ generis cadere ñ posse indeliberatio¬
nẽ & demonstrationẽ. Iđ si definitio ñ cadit. nom̃ qͦq: cadere ñ
debebit. Constitutionẽ aut̃ sic definimꝰ. Censtitutio ẽ. intentio¬
nis depulsio. Quã scilic& definitionẽ. indeliberatione uł de
monstratione uidemꝰ eẽ ñ posse. Iđ si deliberatio & demonstra¬
tio neq: nom̃ constitutionis. neq definitionẽ recipiunt. nec õ¬
stitutiones st̃. nec partes constitutionis. Ipsi aut̃ plac& c̃stitutio¬
nẽ intentionis depulsionẽ eẽ. & concedit ei alias definitiones. Si¬

Expanded text:
 nomen et definitionem debet recipere; genus hic autem constitutio est, sub constitutione quattuor constitutiones, sub qualitate demonstratio, deliberatio, iuridicialis, negotialis. Itaque uideamus an deliberatio et demonstratio generis nomen et definitionem recipiant. Generis nomen est constitutio, quod nomen tollit Cicero demonstrationi et deliberationi. Sed ne dicat Hermagoras constitutiones dici posse, ostendit definitionem generis cadere non posse in deliberationem et demonstrationem; quod si definitio non cadit, nomen quoque cadere non debebit. Constitutionem autem sic definimus - 'constitutio est intentionis depulsio', quam scilicet definitionem in demonstratione uidemus esse non posse. Quod si deliberatio et demonstratio neque nomen constitutionis neque definitionem recipiunt, nec constitutiones sunt nec partes constitutionis. Ipsi autem placet constitutionem intentionis depulsionem esse, et concedit ei alias definitiones: 'si
Abbreviated transcription (Latin):
constitutio. & ipsa & pars eiꝰ quȩ lib& intentionis depulsio ẽ. deliberatio &
demonstratio neq constitutio nec pars c̃stitutionis ẽ Ergo a pͥmo ad
t̃tiũ. c̃dusio ẽ syllogismi: deniq cicero. Siigit᷑ inquit ostit᷑utio ubi¬
cũq enĩ ergo łigit᷑ ponit᷑ c̃ dusio ẽ argum̃ti Peinde c̃iecturalis cau¬
sa ñ potrst sinul exeadẽ parte . eodẽ ingenere. ⁊ c̃iecturalis pẽ idisfu

Expanded text:
eratio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est'. Ergo a primo ad tertium conclusio est syllogismi. Denique Cicero 'si igitur', inquit, 'constitutio'; ubicumque enim 'ergo' uel 'igitur' ponitur, conclusio est argumenti. DEINDE CONIECTVRALIS CAVSA NON POTEST SIMVL EX EAD
Abbreviated transcription (Latin):
dius uoluerit ocoidere. iuste tam̃ amilone occisus eẽ uideat᷑ Vt cicero
dehoruste exemplũ dedit  Irmam̃tũ ẽ firmissima argum̃tatio defensoris.

Expanded text:
dius uoluerit occidere, iuste tamen a Milone occisus esse uideatur, ut Cicero dius uoluerit occidere, iuste tamen a Milone occisus esse uideatur, ut Cicero de Oreste exemplum dedit. FIRMAMENTVM EST FIRMISSIMA ARGVMENTATIO DEFENSORIS
Abbreviated transcription (Latin):
Caest huiꝰ modi Rectemne fuerit ab oreste matrẽ occidi : cũ illa orestis patrẽ
occidiss& Reperto inquit genere materiȩ & constitutione & causa. utrũ
simplex auiuncta sit & ipsa causa scripti anrationis habeat controusiã De¬
inde iuditandũ : quȩ sit questio quȩratio. quȩ iudicatio. qđ frmam̃tũ. Uerũ
dehis tria p̃cipue st̃ in omĩ causȩ genere ꝑ quirenda. Firmam̃tũ uͦ. ꝑraro adhi¬
bot᷑ &siquando adhib&ur. necesse ÷. aut inthemate sit. aut in historia Alias
dasunt iđ questio ratio, iudicatio Iuꝑstio ẽ quȩ nascit᷑ ex constitutione:
ut ÷ illud. iurene occiderit. Ratio ẽ quȩ facit controũsiã ut puta occidi
claudiũ ꝓpterra qr ille me uoluit occidere. Infirmatiorationis ẽ. &iã
site cdodius uoluit occidere. tutam̃ ñ iure ocoidisti. iudicatio ẽ. utrũ tũ do¬

Expanded text:
ea est huiusmodi: rec- tumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem ea est huiusmodi: rec- tumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem CAVSAE. Reperto, inquit, genere materiae et constitutione et causa, utrum simplex an iuncta sit, et ipsa causa scripti an rationis habeat controuersiam, deinde uidendum est quae sit quaestio, quae ratio, quae iudicatio, quod firmamentum. Verum de his tria praecipua sunt in omni causae genere perquirenda, firmamentum uero perraro adhibetur, et si quando adhibetur, necesse est aut in themate sit aut in historia; alias da sunt, id est quaestio, ratio, iudicatio. Quaestio est quae nascitur ex constitutione, ut est illud: 'iurene occiderit'. Ratio est quae facit controuersiam, ut puta: 'occidi Clodium, propterea quia ille me uoluit occidere'. Infirmatio rationis est: 'Etiam si te Clodius uoluit occidere, tu tamen non iure occidisti'. Iudicatio est, utrum, cum eum Clo
Abbreviated transcription (Latin):
a constitutione ꝓficiscantur oport& Iuꝑstio  eaquȩ ex conflictione
causarũ gignit᷑ õ troũsia : hoc modo. Noniure fecisti iuro feci Causa¬
rũ hȩc ẽ conflictio. inqua constitutio constat. Exea igitꝰ nascit᷑ coniro¬
ũsia quã quȩstionẽ dicimꝰ. hoc modo iurene fecerit. Ratios ea quȩ
c̃tin& causa : quȩ si sublata sit . nihil in causa controusiae relinquat᷑ hocm
Vedocendicausa in facili& ꝓuulgato exẽplo cousistamꝰ Orestes siaccuset᷑ matri¬
mennonẽ occiderit Iudicatio ẽ quȩ exinfirmatione & confirmatione ratio¬
nis nascit᷑ controuersia Nã sit nobis exposita ratio quã paulo ante exposiumꝰ
Illa enĩ meũ inquit patrẽ occiderat: Atñ inquit aduersarius cabste filio matrẽ
necarioportuit . Potuit enũ sine tuo scelere illius factũ puniri Ex hac deductio¬
ne rationis. illa sũ ma nascitur contro uersia : quã iudicationẽ appellamus

Expanded text:
a constitutione proficiscantur oportet. quaestio est ea, quae ex conflictione a constitutione proficiscantur oportet. quaestio est ea, quae ex conflictione causarum gignitur controversia, hoc modo: non iure fecisti; iure feci. causarum autem est conflictio, in qua constitutio constat. ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec: iurene fecerit? ratio est ea, quae continet cau- sam, quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur, hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur matrimemnonem occi- derit. iudicatio est, quae ex infirmatione et confirma- tione rationis nascitur controversia. nam sit ea nobis exposita ratio, quam paulo ante exposuimus: illa enim meum, inquit, patrem occiderat: at non, inquiet ad- versarius, abs te filio matrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius factum puniri. ex hac de- ductione rationis illa summa nascitur controversia, quam iudicationem appellamus.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tantũ legrs accipiamꝰ. sed &senatꝰ consultũ. &testam̃tũ & ũba sola & mul¬
ta hunis modi hui scriptionis. genera sunt quinq ut ipse pͥmũ reb: de in
nominib: indicauit. idẽ primũ scriptũ & uoluntas. Scđ̃m leges ẽtrariꝑ.⁊
t̃tiũ ambiguitas: quartũ. collectio siue ratiocinatio: quintũ definitio lega¬
lis ut ẽ inceciniana Ratio ÷ aut̃ cũ om̃is oratio ñ inscriptione sed in ali¬
qua argum̃ tatione consistit. Idõ ait . cũ omis oratio ñ insoriptione sed
tioniẽ ab&. Sed cũ auctoritate . quippe exscripto. idẽ extestam̃to. uelle¬
ge uenientẽ. Ergo inquit ratio ẽ. cũ res quȩ in contione uersat᷑. non in auo¬
toritatelegis sed in argum̃ tatione ũsatur Actũ considerato genere
cause. cognita constitutione. cũ simplexnẽ aniuncta sit intellexeris.
& scrnti anrationis habrat c̃trousiã uideris. de in ceps erit uidendũ.
quȩ quȩstio quȩ ratio que sudicatio qđ firmamĩtũ causȩ sit. Luꝑ omia.

Expanded text:
tum leges accipiamus, sed et senatus consultum et testamentum et uerba sola et multa huius modi. Huius scriptionis genera sunt quinque, ut ipse primum rebus, dein nominibus indicauit, id est primum scriptum et uoluntas, secundum leges contrariae, tertium ambiguitas, quartum collectio siue ratiocinatio, quintum definitio legalis, ut est in Caeciniana. RATIO EST AVTEM, CVM OMNIS RATIO NON IN SCRIPTIONE, SED IN ALIQVA ARGVMENTATIONE CONSISTtionem habet, sed cum auctoritate, quippe ex scripto, id est ex testamento uel lege uenientem. Ergo, inquit, ratio est, cum res quae in contentione uersatur non in auctoritate legis, sed in argumentatione uersatur. AC TVM COcausae, cognita con- stitutione, cum simplexne an iuncta sit intellexeris et scripti an rationis habeat controversiam videris, dein- ceps erit videndum, quae quaestio, quae ratio, quae iudicatio, quod firmamentum causae sit; quae omnia
Abbreviated transcription (Latin):
questionib: causa iuncta÷. ipsȩ quȩstiones intse diuersȩ sunt Ex cõparatione aut̃
causa iunc tai cũ ꝗd potissimũ faciendũ sit consideratꝰ ut indiuisione agitur
utrũ aicero accus&. ancecilius. Sed quia cõparandi duo modi sunt. cõparatiuus
&suꝑ latiuus. id cirto ait. Ex cõparatione inqua ꝑcontentionẽ. utrũ potius
an ꝗd potissimũ sit querit᷑ : Verũ his locis quȩ tractabimus ipse &iã cicero ꝑ

Expanded text:
quaestionibus causa iuncta est, ipsae quaestiones inter se diuersae sunt. Ex comparatione autem quaestionibus causa iuncta est, ipsae quaestiones inter se diuersae sunt. Ex comparatione autem causa iuncta est, cum quid potissimum faciendum sit consideratur, ut in diuinatione agitur utrum Cicero accuset an Caecilius. Sed quia comparandi duo modi sunt, comparatiuus et superlatiuus, idcirco ait: EX COMPARATIONE, IN QVA PER CONTENTIONEM, VTRVM POTIVS AN QVID POTISSIMVM SIT, QVAERITVR. Verum hi
Abbreviated transcription (Latin):
inqua ꝓ contentionẽ utrũ potius anꝗd sit potissimũ qͣuȩrit᷑ ad hinc modu
Vtrũ exercitus in macedoniã contra philippũ mittat᷑. qui socis sit auxilio ante¬
neat᷑ hnitalia. ut qriã maximȩ contra hannibalaẽ copiȩ sent: Qm̃ bribis duq
di demonstrat. Post quã inquit c̃stitutionẽ inuenoris. considerare debebis
causã utrũ simplex sit an iuncta idẽ utrũ deunare agat᷑. andeplurib: Conr¬
stitutio sic hiuenit᷑. Occidsti. Noa occidi: aut iure occidi. Causa uͦ hȩcẽ. an occi¬
derit aniuste ocorderit Ergo hȩc causa simplex aniucta sit. c̃siderare delremꝰ
Demnde subiuncta . utrũ explurib quęstionib an exaliqua cõparatione. Explu¬
rib: questionib: causa iunctat̃ : ut inuerrinis : accusat᷑ uerres qđ multa furatus
sit qđ ciues romanos necarit qđ peculatũ cõmiserit. Itaq: quando explurib:

Expanded text:
 conparatione, utrum potius, aut quid potissimum quaeritur, ad hunc modum:  conparatione, utrum potius, aut quid potissimum quaeritur, ad hunc modum: Utrum exercitus in Macedoniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an teneatur in Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint? De quattuor da demonstrat. Postquam, inquit, constitutionem inueneris, considerare debebis causam utrum simplex sit an iuncta, id est utrum de una re agatur an de pluribus. Constitutio sic inuenitur: 'occidisti' 'non occidi' aut 'iure occidi'. Causa uero haec est 'an occiderit' 'an iuste occiderit'. Ergo haec causa simplex an iuncta sit considerare debemus. Deinde si iuncta, utrum ex pluribus quaestionibus an ex aliqua comparatione. Ex pluribus quaestionibus causa iuncta est, ut in Verrinis accusatur Verres, quod multa furatus sit, quod ciues Romanos necarit, quod peculatum commiserit. Itaque quando ex pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
tcstitutiones quidẽ &rarũ partes exposuimꝰ Exx̃pla aut̃ cuiusq: generis tũ
cõmodius exposituri uideam. cũ inunũ qđq: eorũ argum̃taꝵ copiã dibimꝰ Va ar
oõ modari Post quã ꝗd eeñt singnlȩ estitutione ał ꝗđ possent docuit & ea¬
rũ partes idẽ qlitatis exposut : ꝓmittit se his cstitutionib: exẽpla subditu¬
rũ Sedtũ. cũ coeperint argumĩta tractari Iuȩ argũta. dilucidiora futu¬
ra rẽ ꝓmittit Sihisdẽ argum̃tis intẽpore exẽpla sub ponat. hoco qđ ait
Nã argum̃ tandiratio dilucidior erit: cũ & adgenꝰ. & ad exẽplũ causȩ. statĩ pote¬
rit accõmodari Genera causarũ scimꝰ tria eẽ. de monstratiuũ deliberatiuũ
uidiciale Exx̃pla uͦ causarũ sunit themata scilic&: Constitutione causȩ reꝑ¬
ta statĩ plac& considerare. utrũ causa sint simplex añ iuncta. &si iuncta erit.
go disuat᷑ an cirthaginensib roddit᷑. aneo colonia deducat᷑. Excõparatione

Expanded text:
stitutiones quidem et earum partes exposuimus, exempla autem cuiusque generis tunc commodius exposituri videbimur, cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus In OSVIMVS. Postquam quid essent singulae constitutiones uel quid possent docuit et earum partes, id est qualitatis, exposuit, promittit se his constitutionibus exempla subditurum, sed tum, cum coeperint argumenta tractari, quae argumenta dilucidiora futura esse promittit si isdem argumentis in tempore exempla subponat. Hoc est, quod ait: "nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim potent accommodari". Genera causarum scimus tria esse, demonstratiuum, deliberatiuum, iudiciale, exempla uero causarum sunt themata scilicet. CONSTITVTIONE CAVSAE REPERTA STATIM PLACET CONSIDERARE, VTRVM CAVSA SIT SIMPLEX AN IVNCTA; ET SI Igo diruatur, an Carthaginiensibus reddatur, an eo colonia deducatur? Ex comparatione,
Abbreviated transcription (Latin):
Ieinde considerandũ ẽ inratione. an inscripto
sit controũsia. Nã scripti controusia ÷ eaquȩ exscriptionis genere nascit
Eius aut̃ genera quȩ separata sunt a constitutionib: : quinq: sunt Nãtũ uerba
lpsa uident᷑ cũ sententia scriptoris dissidere tũ intse duȩ leges aut plures
discrepare. tũid qđ scriptũ ẽ duas aut plures res significare . tũ exto qđ scriptũ :¬
aliud qđ ñ scriptũ ÷ inueniri. tũuis uerbi quasi indefinitiua constitutione
in qͦ ponita sit quȩri. Quare primũ genꝰ descripto &setentia. secundũ exc̃tra¬
rus legib t̾̃tiũ ambiguũ. quartũ raciocinatiuũ. quintũ diffinitiuũ nomina¬

Expanded text:
 in ratione an in scripto troversia; nam scripti controversia est ea, quae ex scriptionis genere nascitur. eius autem genera, quae separata sunt a constitutionibus, quinque sunt. nam tum verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discre- pare, tum id, quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum aliud, quod non scriptum est, inveniri, tum vis verbi quasi in de- finitiva constitutione, in quo posita sit, quaeri. quare primum genus de scripto et sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium ambiguum, quartum ratio- cinativu
Abbreviated transcription (Latin):
Lex qui in aduersa tẽpestatẽ nauẽ reliquerint. omã a nittunto
eoꝵ naues & honera sunto. qui in naue remanserint. duo quidã

Expanded text:
lex: qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittunto; eorum navis et onera sunto, qui in nave remanserint. Duo quida
Abbreviated transcription (Latin):
llud exemplum quod supradatumẽ. adhocdatumẽ. ut ꝓbaret᷑ trans latioriẽ¬
alia constitutione necessario confirmari. Nunc datexemplũ trans latiorus
Postulat is quicum agitur a p̃tore exceptionẽ. nep̃iudiciũ fiat in hao
iniuriarum dampnatione futuri criminis. quod decapiteẽ iđcȩdis
Indignumsit non primo quoq tẽporeiudicari. ut etiam inuidicio inui¬
riarum in dignumsit ñ etiam decȩdeludicari. Idexpartib: iuris dequib:
postdicendum ẽ. in qualitate absoluta: Contra eum quitrans lationẽ
bationẽ hoc est a parte ea quȩ utiturtrans latione. nam illa superior:

Expanded text:
um est ad hoc datum est, ut probaretur translationealia constitutione necessario confarmari; nunc dat exemplum translationis. POSTVLAT IS QVICVM AGITVR A PRAETORE EXCEPTIONEM. Ne praeiudicium fiat in hac iniuriarum damnatione futuri criminis, quod de capite esINDIGNVM SIT NON PRIMO QVOQVE TEMPORE IVDICARI. Vt etiam in iudicio iniuriarum indignum sit non etiam de caede iudicari. ID EX PARTIBVS IVRIS DE QVIBVS POST DICENDVM EST. In qualitate absoluta. CONBATIONEM. Hoc est a parte ea quae utitur translatione; nam illa superior
Abbreviated transcription (Latin):
reus dicet. primumdefendet. sipoterit. Sinminus poterit: negabi Adhos
uidicium illus. sed haius quem ipse accuset : culpam ꝑtinere. Posteadicet
suo quẽq: officio consulere oportere: nec si illepeccasset. hunc oportuisse
petcare. Deinde sulle deliquerit: separatim illum sicuthuno accusari
oportere. et non cumbuius defensione : coniungi illius accusationem.
Defensor autem dum etcetera. si qua exaliis incident constitutionib ꝑtrao

Expanded text:
reus dicet, primum defendet, si poterit; sin minus poterit, negabit ad hoc iudicium illius, sed huius, quem ipse accuset, culpam pertinere. postea dicet suo quemque officio consulere oportere; nec, si ille peccasset, hunc oportuisse peccare; deinde, si ille deliquerit, separatim illum sicut hunc accusari oportere et non cum huius defensione coniungi illius accusationem. Defensor autem cum cetera, si qua ex aliis incident constitutionib