comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erit uitari. ac leuari. Deinde his qui ĩ necessitudinẽ
causam cõferet. expertus ne sit quid cõtra facere
aut excogitare posset. Deinde nũ q̃ suspiciões ex
cõiec turali cõstitucione trahi possint. q̃ sigͥficent
id consulto factũ esse qđ necessario acadisse dicit̃.
De inde si maxima necessicudo qͣmipiam fuerit.
cõueniat ne eam satis idoneam causam putari.
Cum infortun ã causa cõferetur. & care deffẽsor
ignosa reo dicit oportere: eadẽ om̃ia iudent᷑ ꝯsid¬
anda que de necessicudine p̾scripta sunt. &. eiũ oẽs
he tres partes purgacionis int̾ se finitime sũt. ut
in oẽs eadẽ fere possint accomodari. Loci ꝯmunes
i his causis accusatoris cõtra cũ qui cũ se peccasse
fateatur. tñ or̃one iudices demoretur. deffensoris.
de hum auitate. de mia. uoluntatẽ inõibus rebus.
spec tare cõuenire: que cõsulto facta nõ sut. ea

Expanded text:
ari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem ari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis idoneam ‹causam› putari. Cum in fortunam causa confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcommodari. Loci communis in his causis: accusatoris contra eum, qui cum peccasse confiteatur, tamen oratione iudices demoretur; defensoris, de humanitate, misericordia: voluntatem in omnibus rebus spectari convenire; quae consulto facta non sint, an ea
Abbreviated transcription (Latin):
oporceat ne de ea re iudiciũ ficri q̃ res inudiciũ
nõ deuenerit. Locus cõmuinus accusatoris. contͣ qͥ
plus censeat uim ꝗͣ iudicia ualere oportere Ea ab
aduersariis ꝑcunc tabitur accusator. qđ fucurũ sic
si idem ceteri faciãt ut indẽpnatis suppliciũ sũmãt
quod eos idem ferisse dicat. Quid si ipse accusa¬
tor fac̾e uoluisset. deffensor eorũ pec̃ci atrocitatẽ
proferet. in qͦs crimen tnͣsferetur. rem. locum. tẽpus
añ ocłos ponet: ut hi qui audiũt existiment. aut
tur inpurgacionẽ. & deprecacionẽ. Purgacio ẽ cũ cõ¬
sulto a nobis factũ negamꝰ. Ea diuiditur ĩ necessitu¬
dinc̃. fortunã. inprudenciã. De his partibus prius
ostendendũ est. Deinde ad dẽp̃cacionẽ reu̾tendum
uidetur. Frimũ cõsidandũ est nuͬ ꝑculpã uentũ
sit ĩnecessitudinẽ. nũ culpam ueniendi necessitu¬
do fecerit. Deinde q̃rendum ẽ quomͦ. uis illa pocu¬

Expanded text:
oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut tur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, num culpa ventum sit in necessitudinem nurendum est quo modo vis illa vit
Abbreviated transcription (Latin):
ante poneret᷑. sed dolo malo negociũ gestũ de aliqͣ
probabili causa ab deffensore cõtra referat᷑ ar¬
gum̃tacio cõiecturał de qua añ dictũ ẽ. Deinde
queretur. potuerit ne uitari ne meũ locũ ueniret᷑.
His locis sic tractatis accusator uitet xe cõmũi¬
equũ censeant rẽ perniciosam utili p̃poni cutetur.
cõmuni loco ꝑ cõquestionẽ. et simł queret ab accu¬
satoribus & iudicibus ip̃is qͥd fac turi eͣent si in
eo loco fuissent. et tp̃s. locũ. rem. delibacionẽ suã
ponet añ oculos. Trans lacio criminis ẽ cũ ab zeo
facti causa in aliorũ peccatũ trãsfertur. in ꝗͣ pͥmũ
querẽdũ est iure ne cruẽ in aliũ transferat᷑. De¬
unde spectandũ est. eque magnũ sit illd̃ peccatũ
quod in aliũ transfercur. atq illud qđ reus susce¬
pisse dicatur. Deinde oportueric ne in ea re pec¬
iudiciũ nõ sit de illo crimine qđ in aliũ tnͣsferatur

Expanded text:
anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur argumentatio coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communiaecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peciudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur,
Abbreviated transcription (Latin):
orum ꝓferemꝰ. Ex equo & bono us cõstat. qđ ad
uericatẽ ⁊ adutilitatẽ cõmunẽ uidetur pertiuere
Qđ gñs maior anuis.lx. E cui morbus causa ẽ.
coguitorẽ det. Ex eo uł nouũ uis cõstitui cõuẽit
ex tp̃e .x. hõis diguitate. Ex pacto ius est si qͥd
uit̾ se pepigerũt. si ꝗd int̾ alios cõuenit. Pac ta st̃¬
que legibus obseruanda sunt hoc mͦ. Remi ubi ꝑ¬
agunt. orosmi ꝑ agunt. ĩ cõmicio: aut inforo ante
meridiẽ cãm conicito. Sũt itẽ pacta: q̃ sine legibꝰ
obseruantur. excõuento q̃ de iure p̃stare dicunt᷑.
His gͥ parcibus iniuriã demõstrari ius cõfirmari
cõuenit. Idq ĩ absoluta uiridiciali faciẽdũ uidet᷑
dicat oportuisse fieri. Prunũ queri cõuenit utrũ
fuerit utiliꝰ ex cõtencione. hoc ẽ utrũ uenustius.
faciliꝰ. cõducibiliꝰ. Deinde oportebit qͣri ip̃m ne op¬
ortuerit iudicare utrũ fuerit utilius. an aliorũ
fuerit statuendi potestas. Deinde int̾ponet᷑ ab ac¬

Expanded text:
ono ius constat, quod ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si quid inter quos convenit. Pacta squae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videturdicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab ac
Abbreviated transcription (Latin):
uitanda sint cõsidemus. ut & ip̃i ab his uiciis re¬
cedamus. ac aduersarioꝵ argum̃taciões. Hat pre¬
cepcione in õibus partibus temptare. & aliqua
cũ ab aliqua aut a maiori parte ad omis cõfertur.
id qđ necessario nõ est õibus attributũ. ut si qͥs
hoc mͦ. exponat. Om̃s qui in paupertate st̃ malũt
maleficio parare diuicias ꝗͣ officio paupertatem.
tueri. Si quis hoc modo exposuerit argum̃tacõen.
ut nõ curet querere. qualis rõ aut ronis ꝯfirmacio
sit. ip̃ami facile rep̃hendemꝰ exp̃on̾e cũ ostendemus

Expanded text:
mus, ut et ipsi ab his vitiis recedere, et adversariorum argumentationes hac praeceptione in omnibus partibus temptare et ab aliqua tiosa est, cum ab aliqua aut a maiore parte ad omnes confertur id, quod non necessario est omnibus adtributum; ut si quis hoc modo exponat: «Omnes, qui in paupertate sunt, malunt maleficio parare divitias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus
Abbreviated transcription (Latin):
ciali absoluta. In causa rõciuali pͥmũ queretur ꝙ¬
quid in rebus in aioribus. aut minoribus. aue simli¬
bus suile scriptũ: aut uidicatũ sit. Deinde utrum
ea res similis sit ei rei qua de agit᷑ an dissuuilis.
Deinde utrũ consulto. de ea re niħ scriptũ sit qđ
uoluerit cauere: qđ satis cautũ putarit. ꝑꝑ cet̾oꝵ
tucionis satis dictũ est Nũc aduiridicialẽ reu̾tem̃.¬

Expanded text:
ciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, eciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter cettutionis satis dictum est: nunc ad iuridicialem revertem
Abbreviated transcription (Latin):
pliuã cõtempneremꝰ. Cũ diffinicione. utem pͥmum
asseremꝰ brcuẽ uocabuli diffinicionẽ hoc mͦ. Maie¬
statem is minuit. qui ea tollit ex quibus rebus
ciuitatis amplitudo cõstat. Que sunt ea q̃ capiũt
Q poplii suffragio. E magr̃atũ cõsilio pͥuasti. cũ põ¬
tes disturbasti. Itẽ ex contrario maiestatẽ is nun
uit ampli tudinẽ ciuitatis qͥ decrim̃to afficit. Ego
nõ affeci sed prohibui decrimẽto. errariũ enĩ cõ¬
seruaui. libidini malorũ resisti. maiestatẽ oẽm
int̾i̾re nõ passus sum. Erimũ gͥ uocabuli sentẽcia
breuit̾ ad utilitatẽ cause accomodata describetur.
Deinde factũ nr̃m cũ uerbi descriptione cõiũget᷑.
iucilis. aut turpis. aut iniuriosa. Id qͦ ex iurise
partibus sũmetur. de uiridiciali absoluta de qua
quis eius rei accionẽ peticionẽ. aut execucionẽ ħat.¬
nũ alio querẽte aut agente. Hec legibus & moribꝰ
equo & bono reꝑiuntur. de quibus dicet᷑ iniuridi¬

Expanded text:
PUT 17 Cum definitione utemur, primum adferemus brevem vocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non passus sum.» Primum igitur vocabuli sententia breviter et ad utilitatem adcommodate causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur;inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus sumetur de iuridiciali absoluta, de quaquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem hanum alio quaerente. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridi
Abbreviated transcription (Latin):
fortes ideo cõtẽpnere: op̾tere. nec idoneas dignita¬
te sua. iudicare. Item ab uulla re honesta percłi
aut laboris magnitudine deduci oport̾e. antiqͥ¬
orẽ mortẽ turpitudine haberi. nullo dolore co
cicias Qđ libet pro patria parentibus hospitibus.
amicis ꝙ his rebꝰ quas iusticia colere cogit. adire ꝑi¬
cłm. et quemlibet suscipere dolorẽ uł laborem.
Modestie parcibus utemĩ si nimias libidines hono¬
ris peccuniaꝵ similiũ rerũ uitupabimꝰ. sũ mam
qͣmq rẽ certo nature t̾mino diffiuiemꝰ. si quo ad
cuiq satis sit hostendemiꝰ. &E nimiũ progredi dis
modi partes sunt uirtutis amplificãde si suade
tenuent᷑. que supͣ demõstraui. Nã erit uemio qͥ
censeat auirtute recedendũ: uerũ aut res non
huimodi dicatur ẽẽ. ut uirtutẽ egregiã possimus

Expanded text:
opterea contemnere oportere nec idoneas dignitaopterea contemnere oportere nec idoneas dignitate sua iudicare. Item ab nulla re honesta periculi aut laboris magnitudine deduci oportere; antiquiorem mortem turpitudine haberei; nullo dolore cogi, uere inimicitias; quodlibet pro patria, parentibus, hospitibus, amicis, iis rebus, quas iustitia colere cogit, adire periculum et quemlibet suscipere laborem. Modestiae partibus utemur, si nimias libidines honoris, pecuniae, similium rerum vituperabimus; si unam quamque rem certo naturae termino definiemus; si quoad cuique satis sit, ostendemus, nimium progredi diss Huiusmodi partes sunt ‹virtutis amplificandae, si suadetenuentur quae supra demonstravi. Nam nemo erit, qui censeat a virtute recedendum; verum aut res non eiusmodi dicatur esse, ut virtutem possimus
Abbreviated transcription (Latin):
facile id qd̃ uelimus exẽplo allato ꝑsuade possimꝰ.
usticie partibus uteinur. si aut iunccẽtũ. auc suppli¬
ciũ misereri dicemius optere. Si ostendemꝰ bene
merentibus gr̃am cõferri cõuenire. si demõstiabimꝰ
bimꝰ cõseruandã. si leges & mores ciuicatis egregie
dicemus oꝑtere seruari. si societates atq amiticias
deos. pr̃iam natura cõparauit. id religiose colẽdũ
demõstrabimꝰ. Si hospicia. clientelas. cognaciões
affinitates caste colendas eẽ dicemus. Si nec p̃cio
nec gr̃a. nec ꝑiculo. uec simultate ama recta ostẽ¬
dcmus deduci oportere. Si dicemꝰ in õibus eq̃bile.
uis statui oportere. His aut̃ atq huiꝰmodi partibus
iusticie si quã rẽ ĩcẽcione aut incõsilio faciendã¬
eẽ censebimus iustam esse ostendemꝰ contrariis
iniustam. Ita fiet ut hisdem locis. E ad suadẽdũ
Ead dissuadendũ simus comparati.
Si fortitudiuis retinẽde causa faciendũ esse dicemꝰ.¬

Expanded text:
elimus, exemplo allato persuadere possumus. Iustitiae partibus utemur, si aut innocentium aut supplicium misereri dicemus oportere; si ostendemus bene merentibus gratiam referre convenire; si demonstrabimusbimus conservandam; si leges et mores civitatis egregie dicemus oportere servari; si societates atque amicitias deos, patriam natura conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; si hospitia, clientelas, cognationes, adfinitates caste colenda esse dicemus; si nec pretio nec gratia nec periculo nec simultate a via recta ostendemus deduci oportere; si dicemus in omnibus aequabile ius statui convenire. His atque huiusmodi partibus iustitiae si quam rem in contione aut in consilio faciendam censebimus, iustam esse ostendemus, contrariis iniustam. Ita fiet, ut isdem locis et ad suadendum et ad dissuadendum simus conparati. CAPUT 5 Sin fortitudinis retinendae causa faciendum esse dicem
Abbreviated transcription (Latin):
dignitate cuiusq Fortitudo ẽ inagnarũ reꝵ¬
cũ utilitatis rõne ꝑpecio. Modestia ẽ in auimo
continens moderacio cupiditatum.
cũ incõmodis cõfercmꝰ. cũ alt̾m sequi. alt̾m uitare
cohortabimur: aut si qua inre cohortabim̃ aliqͥd

Expanded text:
dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum cum utilitatis ratione perpessio. Modestia est in animo continens moderatio cupiditatem. cum incommodis conferemus, cum alterum sequi, vitare alterum cohortemur; aut si qua i
Abbreviated transcription (Latin):
cõferatur. Utilitas iuduas partes inciuili ꝯsul¬
tacione diuidicur. tutã ⁊ honestã. Tuta est. qͣ
conficit instãtis atq cõseq̃ntis pericłi. uitacionẽ
qualibet rõne. Hec distribuitur in iuim atq ĩdo¬
lum. quorũ aut alt̾m seꝑatĩ aut utrũq sũmemꝰ
cõuinete. Uis se ec̃nitur per ex̾citus classes. ar¬
ma. tormẽta. reuocationes hp̃im ẜ alias hꝰmodi res.
Dolus cõsumit᷑. inpecuniã. Pollicitacões. Dissimula¬
cões. mat̾ aciones. mẽciones. & cet̾as res de quibꝰ
magis idoneo tp̃e loquem᷑. si qñ de re militari. aut
de administracõe rei .p. scribere uelimus.
Honesta res diuidicur in rectũ & laudabile. Re¬
ctum ẽ qđ cum uirtute officio fit. Id diuiditur
in prudenciã. iusticiam. fortitudinẽ. modestiã.
Prudencia. ẽ calliditas. que rõne quadã pocest
delectum hr̃e bonorũ & malorũ. Dicitur itẽ
prudencia scienciã cuiꝰdã artificii. Itẽ appellatur

Expanded text:
conferatur. Utilitas in duas partes in civili consultatione dividitur: tutam, honestam. Tuta est, quae conficit instantis aut consequentis periculi vitationem qualibet ratione. Haec tribuitur in vim et dolum, quorum ‹aut› alterum separatim aut utrumque sumemus coniuncte. Vis decernitur per exercitus, classes, arma, tormenta, evocationes hominum et alias huiusmodi res. Dolus consumitur in pecunia, pollicitatione, dissimulatione, maturatione, mentitione et ceteris rebus de quibus magis idoneo tempore loquemur, si quando de re militari aut de administratione re ‹publica› scribere velimus. Honesta res dividitur in rectum et laudabile. Rectum est, quod cum virtute et officio fit. Id dividitur in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, modestiam. Prudentia est calliditas, quae ratione quadam potest dilectum habere bonorum et malorum. Dicitur item prudentia scientia cuiusdam artificii: item appellatur
Abbreviated transcription (Latin):
de. ꝙ ꝓpt̾ extraneã causam ueniũt ĩcõsultacione:
Ut si delib̾et senatus bello italico sociis ciuitatẽ
det: an nõ In quibus causis rei uatura facieti
delib̾ationẽ. oĩs or̃o ad ip̃am rẽ acõmodabit᷑. in
quibus extranea causa cõficiet delib̾aciouẽ: ĩ his
ea ip̃a causa erit ad augẽda aut de primenda.

Expanded text:
 propter extraneam causam veniunt in consultationem, ut si deliberet senatus bello Italico, sociis civitatem det, an non. In quibus causis rei natura faciet deliberationem, omnis oratio ad ipsam rem adcommodabitur; in quibus extranea causa conficiet deliberationem, in his ea ipsa causa erit adaugenda aut deprimenda.
Abbreviated transcription (Latin):
mo dolore homines cogi ut qͥqͥd sciant dicãt.
Et p̃t̾ca cõfirmacior hec erit disputacio. Si q̃
dicta erũt argunẽtando eisdẽ uiis qͥbꝰ om̃is
cõiec tura traitur. tralxinꝰ ad uerisimilẽ suspici¬
onẽ. Idemq hoc iucestimoniis facere oporcebit.
Contra q̃stiones lox mͦ dicemꝰ. frimũ maiores uo¬
li possent. hoc modo. quo in loco qͥd positũ su. E si
quid eͣẽt simle quiđ̃ uideri aut aliqͦ simili signo
percipi posset. Deinde dolori credi nõ oportere qđ
alius alio recentior sit in dolore. qđ ingeniosior ad
cõnuscendũ qđ deniq sepe sare aut suspicari possit.
qͥd quesitor uelit audire: qđ cũ dixerit intelligat si¬
bi fiuẽ doloris fucurũ. Hec disputacio cõprobabit᷑
si refellemus q̃ inq̃stionibus erũt dicta ꝓbabili ar¬
gumẽtacione. Idq partibus cõiecture: quas aũ ex¬

Expanded text:
mo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; mo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum sit, et si quid esset simile, quod videri  aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante ex
Abbreviated transcription (Latin):
deffensor magnitudine ꝑicli nõ conscencia
peccati dicet se cõmotũ esse. Si nõ ꝑtimuent
ẽ qua utimur ad extrenũ cõfirmata suspi
alia ab accusatore tractantur. In cã siec turali
ꝓpius locus accusatoris ẽ: cũ dicit inaloꝵ misere¬
ri nõ opportere. E cũ auget peccati a trocitatem.
Deffensoris ꝓpͥus locus est cũ nusericordia cap¬
tat. E cũ accusatorẽ calũpuiari criminat᷑. Cõmu¬
nes loci sunt. tũ accusatoris. tũ deffeusoris ates¬
tibus cõtra testes. aq̃stionibus cõtra questiones
ab argum̃tis cõtra argim̃ta abrumoribus cõtra
rumores. Atestibus dicemꝰ secũdũ auctoritatẽ
ꝙ uitam testiũ. E constanciã testimonioꝵ. S gͣ
testes uite turpitudinẽ. testimonioꝵ ĩ constãciã
Si aut fieri nõ potuisse dicemꝰ. aut nõ fac tum
esse. qđ dicũt aut scire illos nõ potuisse. aut cu¬
pide dicere. & argumẽtari. Hoc ad unprobacionẽ
endi cã tormẽtis & cruciatu uoluisse q̃ri. ⁊ sũ¬

Expanded text:
 magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, probatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicalia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec et ad inprobationem endi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et sum
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid qͣ signa cõsciencie sunt. Si reus nhil
horũ fecerit. accusator dicet eũ usq adeo p̃¬
meditatũ fuisse. qͥd sibi esset usu uenturum
ut cõfidentissime resistẽs responđet. q̃ signa¬

Expanded text:
aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et respon
Abbreviated transcription (Latin):
aut etiã alicno tp̃e. inistanti cp̃e querit᷑. nũ uisus sic
cũ facebat: nũ quid strepitus. olamor crepitus ex.¬
auditus sit: aut deniq nũquid aliqͦ sensu ꝑcep¬
tum sit. aspec tu. audicu. tactu. odore. gustu.
Nã quiuis horũ sensus potest cõflare suspicio¬
nẽ. Incõsequẽti ep̃e spec tabitur: uũqͥd re trans¬
acta relictũ sit. quid indicet aut factum ẽe
maleficiũ: aut a quo factũ sic: spec tabit̃. factũ
ceͣ lxc mͦ. Si timore & liuore decoloratũ est
corpus mortui. siguificat eũ ueneno eͣe necatũ.
A quo factum sit spec tabitur hoc mͦ. Si telum
si uestimentũ. si qͥd eiꝰmodi relictũ. aut si uesti¬
cũ queritur cũ signa nocentis E inocẽtis ꝯsequi
soleant. Accusator dicet. si pot̾it adu̾sariũ. cũ
ad eũ uentũ sit erubuisse. ex palluisse. titubas¬
se incõstant̾ locutũ esse. cõcidisse. pollicitũ eͥe

Expanded text:
aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspicionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloraat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vesticum quaeritur, quae signa nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse
Abbreviated transcription (Latin):
sacis spacii fuisse ad id ꝑficiendũ si id aute sari. E rõue
prouideri nõ pociut. Occasio queritur idonea ne fu¬
erit ad rẽ aggrediendã an alia melior. que aut p̃ti̾ta
sit: aut nõ expectata sit. Spes ꝑficiendi que fuerit
spec tabitur hoc mͦ. Si que supͣ dicta sunc signa ꝯcur¬
rent. Si p̃t̾ea ex alt̾a parte. uires. pecunia. consilium.
sciẽcia. apparacio uidebitur fuisse. et ex alt̾a parte in¬
becillicas. in opia. stultitia. inprudẽcia. in apparacio de¬
mõstrabitur fuisse: qͣre scire potuert. utrũ diffidẽdũ
an cõfidendũ fuerit. Spes celandi q̃ fuerit. querit᷑
ex consciis arbitris. adiutoribus. libis. seruis. aut uesq
gis firma suspicione coarguit᷑. Id diuidit᷑. in tẽpa
cõsidare ubi fuerit. ubi uisus sit. quo cũ uisus sit.
nũquid aparit. nũ quẽ cõuenerit. nũ qͥd dixerit.t
nũ quẽ habuerit de conscis. de aduitoribꝰ. de aduimi

Expanded text:
satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utgis firma suspicione. Id dividitur in tempora  oportet considerare, ubi fuerit, ubi visus sit, quicum visus sit, num quid appararit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid ha
Abbreviated transcription (Latin):
est ꝑ qđ ostenditur idonea ꝑficiẽdi facultas eͥe
quesita. Id diuiditur inparces sex. Locũ. tp̃s. spaciũ.
occasionẽ. spem pficiẽdi. spem celãdi. Locus querit̃
celebris. an desertus semp desertus an tũ cum id
factum fuerit in eo loco solitudo. sacer au profauꝰ.
publicus. au pͥuatus fuerit. cuiꝰmodi loci attingant.
nũquid ẽ passus ꝑspectus & exaudicus e̾e possit.
Horũ quid reo quid actusatori cõueniat pscribe
nõ grauarem nisi facile quiuis causa posita pos¬
set iudicare. Initia eiũ inuẽcionis. ab arte debent.
proficisci. cetera facile cõpabit. exeraitacio. Tempus
ita queritur: qua parce anu: qua hora noctu aue mt̾¬
dui. E qua die. qua natis hora factũ esse dicatur. ꝙ
eiꝰ modi temporibus. Spaciũ ita cõsidabitur. satis ue lõ¬
gum fuerit ad eã rem trãsigendã. E. potu erit nesare
sacis ad id ꝑficiẽdũ spacii fucurũ. Nã paru refere

Expanded text:
est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. CAPUT 7 Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conveniat, perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam rem ‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert
Abbreviated transcription (Latin):
ad inprudenciã. stulticiã. ad olescenciã . uim. per¬
suasionẽ. Iuibus de rebus iucupacio eorũ qͥ extra
id crimẽ erit uõ debeat assiguari. Sin uehementer
hominis tũpitudine impedictur. E in fama. priꝰ dabie
oꝑam ut falsos rumores dissipatos esse dicat de
ĩuocente. E utetur loco cõmum rumoribus credi
nõ oportere. si nihil horũ fieri. p̃t. utatur extrema
deffensione. Edicat nõ se demoribꝰ eiꝰ apđ cẽsores.
sed de criminibus adu̾sarioꝵ. apud iudices dicere:
nmatur alii nemini nisi roo bonũ fuisse dẽmon¬
strat: aut aliũ uemiie potuisse ꝑficere: nisi adu̾sa¬
riũ aut eũ ip̃m aliis ronibus: aut nõ potuisse. aui
eque cõmode nõ potuisse: aut eũ fugisse alias raci¬
ones cõmodiores ꝑꝑ cupiditatẽ. Hoc loco demõstrei.
deffensor oportet aut aliis qͦ bonũ fuisse: aut alios
qͦ id quo ipse insimuletur. facere potusse ¶Signum

Expanded text:
ad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, perad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, persuasionem; quibus de rebus  vituperatio eorum, quae extra id crimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. minatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum
Abbreviated transcription (Latin):
similẽ suspicionẽ. ⁊ in eo deiebit esse &cupatus
ut ad eam causam peccari qua pauloante expo¬
suerit uita hominis possit accõmodari hoc modo
Si dicet pecunie causa fecisle ostendet eñ semꝑ
auarũ fuisse. Si honoris. ambisiosũ. it a poterit.
animi uiciũ cũ causa peccati cõglutinare. Si nõ
pot̾it par animi uicium cũ cã reperire.⁊eperiet
dispar. Si nõ poterit auarũ demõstrare. demõstr¬
aret corruptorẽ. ꝓfidiosũ si qͦ quomͦ poterit. Deniq
aliqͦ aut qͣ plurimis uiciis cõtaminabis personani.
Deinde qͥ illd fecerit tã noquit eundẽ hũc tam¬
ꝑ personã fecisse nõ esse mirandũ. Si uchementer
castus & integer extimabit᷑ aduersarius dicet
facta nõ famã spectari oportere. Illũ añ occul¬
tasse. fua flagicia. se planũ facturũ ab eo male¬
ficiuni non abesse. Deffensor pͥmũ demõstrabit
uitam integram si poterit. si id nõ potit ꝯfugiet

Expanded text:
similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare personam; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non poterit, confugiet
Abbreviated transcription (Latin):
signũ. argumentũ. cõsecucionẽ. approbacionẽ. hyꝵ
unũ qđq quid ualcat aꝑiemꝰ. frobabile ẽ per
qđ probatur expedisse reo peccare ab simili tur¬
pitudine hominẽ nũꝗͣ ab fuisse. Id diuiditur ĩ
causam E inuitã. Causa est ea que induxit ad
maleficium cõmodorũ spe: aut in cõmodoꝵ uita¬
cione. ita cũ queritur nũqͥd cõmodũ maleficio
appecierit. nũ honorẽ. nũ pecuniam. nũ dñacionẽ.
nũ aliquã cupiditatẽ. aut amoris: aut huiꝰ modi
libidinis uoluerit expellere: aut nũꝗͣ incõmodũ
uitarit. inimicicias. infamiã. dolorẽ. supplicium.
hic accusator in spe cõmodi cupiditatẽ ostẽdit
aduersarii. inuitacione in cõmodi formidinẽ au¬
gebit. deffensor aut̾ negabit fuisse causã si pot̾it.
aut eam uelxment̾ excenuabit. Deinde iniquui
ẽe dicet om̃s ad quos aliqui emolum̃ti ex aliqͣ
re peruenerit. in suspicione malificii deuocari.
Deinde uita hominis ex ante factis expec tabitur:¬

Expanded text:
 argumentum, consecutionem, adprobationem. Horum unum quidquid quid valeat, aperiemus. Probabile est per quod probatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodorum ‹spe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. CAPUT 4 Hic accusator in spe commodi cupiditatem ostendet adversarii, in vitatione incommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re pervenerit, in suspicionem maleficii devocari. CAPUT 5 Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur
Abbreviated transcription (Latin):
fieri: aut nõ lege: aut nõ more. nõ natura. non
roctissime fieri nemo dicet. At ea q̃ a nob facta
st̾. iustissine facta. Deinde cõtrariã sentẽciã. aut
nullam ẽẽ. aut stultã. aut iniustã. aut nõ posse
fieri aut nc̃ cõstare cũ suꝑioribꝰ & inferioribus
sentẽciis: aut cũ iure cõmuni: aut cũ aliis legibus
cõmunibus: aut cũ rebus udicatis dissentire. De¬
inde exẽplorũ auolũtate. cõtra scriptũ iudicatoꝵ
enum̾acio. Deinde legũ E stipulacionũ breuit᷑¬
gitur scriptorũ uoluntas exposicio. Locus cõi̾s

Expanded text:
fieri, aut non lege non more non natura non fieri, aut non lege non more non natura non  quam rectissime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure communi aut cum aliis legibus communibus aut cum rebus iudicatis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate et contra scriptum iudicatorum enumeratione, deinde legum aut stipulationum brevitgatur scriptorum volun
Abbreviated transcription (Latin):
uersariis sit excogitata. E scripto attributa. ꝯtẽp¬
netur. E infirmabit᷑. Deinde queret᷑ quid picli fu¬
erit. si id uoluisset ascribere. Aut nũ nõ potuerit
proferet᷑. qr id scriptor senserit qđ scripsit. E de¬
monstrabitur scriptũ illđ̃ ẽẽ dilucide breuitꝰ cõ¬
moe. ꝑfec te cũ rõne certa. deinde exempla pro¬
ferentur. que res cũ ab adu̾sariis sentẽcia redderet᷑¬
Q uoluntas afferret᷑. ascripto pocius uidicate sit.
Deinde ostendetur ꝗͣ periculosũ sit ascripto re¬
cedẽ. Locus cõis est contra eũ qͥ cũ fatratur se
sic dicemꝰ. Frimũ laudabimiꝰ scriptoris ꝯmoditatẽ.
atq breuitatẽ. qđ tm̃ scripserit qđ necesse fuerit.
Illud quid̃ qđ sine scripto intelligi potuerit non
necessariũ scribendũ putarit. Deinde dicemꝰ calũp¬
niatoris officiũ ee uerba E łras sequi. negligere
uoluntatẽ. Deude id qđ scriptũ sit: aut nõ posse

Expanded text:
versariis sit excogitata et scripto adtributa, contemversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et infirmabitur. Deinde quaeretur, quid periculi fuerit, si id voluisset adscribere; aut num non potuerit proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se sic dicemus: primum laudabimus scriptoris commoditatem atque brevitatem, quod tantum scripserit, quod necesse fuerit; illud quod sine scripto intellegi potuerit, non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris esse officium verba et litteras sequi, neclegere voluntatem. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse
Abbreviated transcription (Latin):
dissipare. Uerũtñ si rumor uelement̾ probabił ẽe
iudetur: argum̃tando fame fidem pot̾imus abrogire.
Ꝙ & difficillima tractatũ est. consticucio siee tura¬
lis & inueris causis sepissime trattanda ẽ eo dili¬
genciꝰ eiꝰ om̃is partes ꝑscrutari sumꝰ. ue ne paruula
quid dubitacione aut offensacione impediremur:
si ad hanc rõnem p̾cepcionis assiduitatẽ exatacio¬
nis accõmodaremꝰ. Nunc ad legiptime cõstituciõis
partes trãseamꝰ. Cũ uoluntas scriptoris cũ scripto
disside uidebitur si ascripto dicemꝰ. his locis utem᷑
secũdũ narracionẽ. Primũ scriptoris collaudacione
De hinc scripti recitacione utem᷑. Deinde ꝓcunc taci¬
oue scirẽt ne aduersarii id scͥptũ fuisse in lege: aut
qđ ad rẽ ꝑtinebit. Deinde collacione quid scriptũ
sit. qͥd aduersari se fecisse dicant. qͥd uidicem sequi
conuemiat. utrũ id qđ diligent scriptũ sit. an id qd̾
acute sit excogitatũ. Deinde ea sentẽtia q̃ ab ad¬

Expanded text:
Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommodassemus. Nunc ad legitimae constitutionis partes transeamus. CAPUT 13 Cum voluntas scriptoris cum scripto dissidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: secundum narrationem primum scriptoris conlaudatione, deinde scripti recitatione; deinde percontatione, scirentne idonee adversarii id scriptum fuisse in lege aut t eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab ad
Abbreviated transcription (Latin):
Ex his illud cõfiatur. ut ad pecendarũ rerũ sint¬
partes. honestas. E ucilitas. Uitandarũ turpitudo ĩ¬
honestas. E in utilitas. his gͦ duabus rebus res grã
utraq post apercius ꝓscribemus.
Unc honestatis rõnes pͥmũ explicemꝰ. Qđ̃
auͭ totũ: aut aliqͣ exparte ꝑp se petit᷑. ho¬
nestum. noĩabiniꝰ. qͣre cũ eiꝰ due parces sint: quaꝵ¬

Expanded text:
tur, ut petendarum rerum partes sint ho- nestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes pri- mum explicemus. Quod aut totum aut aliqua ex parte propter se pe- titur, honestum nominabimus. q
Abbreviated transcription (Latin):
inde cũ rõne. quid cõfirmacione. qđ tota argu¬
mẽtacione demõstratũ sit. Conclusiones que
apđ grecos ephilogi nominant᷑ triparcite st̃. Nã
cõstat ex num̾acione. amplificacione. E cõmisera¬
cione. Incõdusione. Quatuor̾ locis uti possumꝰ.

Expanded text:
id› rationis confirmatione, quid tota argumentatione demonstratum. CAPUT 47 Conclusiones, quae apud Graecos epilogi nominantur, tripertitae sunt. Nam constant ex enumeratione, amplificatione, et conmiseratione. Quattuor locis uti possumus
Abbreviated transcription (Latin):
tita est q̃ in cõtrouersia ẽ. De una qͦ parte põt
alicui uiđi posse cõstare. Eorũ gͥ q̃ constãt ex¬
empla pouamꝰ. horũ q̃ dubiã sunt rõnes pone¬
mus. Qͥnq partita argum̃tacio ẽ huiꝰ modi.⁊
&̃ eas exutilitate ꝯmuni nõ exscriptione q̃ ĩ litt̾i̾s
est int̾petrari. Ea ciũ uirtute ꝙ sapĩa maioros⁊

Expanded text:
. de una quoque parte potest alicui videri posse consistere. eorum igitur, quae constant, exempla ponemus, horum, quae dubia sunt, rationes afferemus. Quinquepertita argumentatio est huiusmodi:  eas ex utilitate communi, non ex scrip- tione, quae in litteris est, interpretari. ea enim virtute et sapientia maiores
Abbreviated transcription (Latin):
nis positũ est. Id qđ innegocioꝵ expõne positũ
ẽ. tres ħt partes. fabulã. historiã. argumentũ.
fabula est que neq uerã. neq ueri sui les ꝯtinet
res: ut hec que intragediis tradite sũt. Historia
est gesta res. sed abetatis ñe memoria remota.
Argumẽtũ est ficta res. q̃ tũ fieri potest. uel ut
argum̃ta ꝯmediarũ. Inđ gñs narronis. qđ ĩpso¬
nis positũ est. debet hre sermonis festiuitatẽ. aui
in cõmodũ. subitã leciciã. iocundũ exitũ rerũ.
Uerum hec inexercẽdo trãsigent̃. Illud qđ ad
uer itatẽ ꝑtinet qͦmͦ tractari cõueniat apiemiꝰ.¬

Expanded text:
s positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum s positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debeincommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperi
Abbreviated transcription (Latin):
que uicia uitanda sũt docebo.¬
In exordienda causa seruandũ est. ut lenis sit sermo.
et usitata uerboꝵ cõsuetudo: ut nõ apparata iudea¬
tur or̃o eẽ. Uiciosum exordiũ est qđ in plures cãs
potest accõmodari qđ uulgare dicitur. Itẽ uiciosum
uiciosum ẽ. qđ nimiũ apparatis uerbis cõpositũ aut
nimiũ lougum. ẽ. E ꝗ nõ ex ipsa causa natũ uidet̃
ut ꝓpͥe cohereat cũ narracione. & ꝗ neq bñuolum.
neq docilẽ. neq attentũ facit auditorẽ. De exordio
satis dictũ. Deinceps ad narracionẽ transeamus.
Narracionũ tria sunt gn̾a. uniuĩ quo cũ exponemus
rem gestã. x. unũ qđqr trahemꝰ adutilitatẽ nr̃am
siõis : aut alicuiꝰ apparacioĩs uł laudaciõis causa.
Terciũ genꝰ est id qđ acausa ciuili remotũ ẽ. ĩ quo
tũ exerceri cõuenit. qͦ cõmodiꝰ illas suꝑiores uar¬
onis duo sunc gnͣa. Unũ ꝗ ĩnegociis. alt̾m ꝗ ĩꝑso

Expanded text:
quae vitia vitanda sint, docebo.quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas potest adcommodari, quod vulgare dicitur. Item vitiosum vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auderit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. CAPUT 12 Narrationum tria sunt genera. Unum est, cum exponimus rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram sitionis aut alicuius apparationis causa. Tertium genus est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores naronis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quo
Abbreviated transcription (Latin):
utemur quid potissimũ dicamꝰ. aut cui loco pͥmũ
respondeamꝰ cũ ãmiracione. Si defessi erũt audi¬
endo. ab aliqua re que risum moueri possit ab
apologo a fabula uerisimili immutaciõe depra¬
one: stulticia. exuꝑacõe. collactione łrarũ mutacõe:
p̃terea expectacione. similitudine. nouitate. histo¬
ria uersu aut ab alicuiꝰ int̾p̃tatione. aut arrisione.
S promiserimꝰ alit̾ ac parati fuerimꝰ nos eͥe dic¬
turos. nos nõ eodem mͦ ut cet̾i solẽt u̾ba facturos.
faciamus auditorẽ. Aut insinuacio eiꝰ mõi debet
ee ut occulte ꝑ dissimulacionẽ eadẽ illa oĩa cõ¬
ficiamus: nt ad eandẽ cõmoditatẽ iundicẽdi ope
uenire possimꝰ. Uerũ hec tres utilitates. tã ꝙ si
in toca or̃one sunt cõpande. hoc est ut audito¬
res sese perpetuo nobis attentos. dociles. bñuo¬
los prebeant: cũ id pexordiũ cause maxĩe com¬
perandũ est. Nũc ne qñ uicioso exordio utam̃

Expanded text:
utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, aapollogo uel fabula uel uerisimili immutatione, depraone, stulticia, exurpatione, collectione, litterarum mutatione, preterea exspectatione, similitudine, nouitate, istoria, uersu aut aliter interpellatione aut arrisione. Et ‹si promiserimus› aliter ac parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri soleant, verba facturos; faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur,
Abbreviated transcription (Latin):
cũ auimꝰ psuasus ee̾ uidebitur abhis qui ante
cõtra dixer̾. aut cũ defessus ẽ. eos audiẽdo qui
añ dixer̃. Si causa turpitudinẽ hebit exordiri
rem spectari oportere. Nõ placẽt nob̾ ip̃is q̃ ftã
dicantur ab adu̾sariis.& eeͥ iudigna & nefaria.
De inde cũ diu rẽ auxerimꝰ nihil simile a nobfa
Etum ostendemꝰ aut aliquorũ iudiciũ de simuli
causa: aut de eadẽ: aut deminore: aut demaiore
proferemꝰ. Deinde ad ur̃am causã pedetẽptĩ ac¬
cedeniꝰ. E similitudinẽ cõferentꝰ. Itẽ si negabuuꝰ
nos de adu̾sariis aut de aliqua re dicturos et
auditoribus. Neq enĩ nõ facile scire potimus.
quĩ nõ suniꝰ nescii. qͥbus iebus fides fieri soleat.
Ergo si fidem fic tami putabimꝰ his uõ rebus:
insinuabimꝰ. ad causã de eo qđ adu̾sarii firmissimũ
sibi adunientũ putarĩt. pͥmũ nos dicturos pollice¬
bimur. Aut ab aduersarii dicto exordiem̃.⁊ ab eo
in axime qđ ille nupime dixerit: aut dubitaciõe

Expanded text:
uasus esse videtur ab iis, qui ante contra dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt. Si causa turpitudinem habebit, exordiri em spectari oportere; non placere nobis ipsis, quae facta dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et auditoribus - neque enim non facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nuperrime dixerit; dubitatione
Abbreviated transcription (Latin):
moda proferemꝰ inopiam. solitudinẽ. calamitatẽ.
Et si orabimꝰ ut nob̾ sint auxilio  simł ostẽdemꝰ.
nõ in aliis noluisse spem ħre. Ab adusariorũ per¬
sona bm̃uolencia captabitur. si eos in odiũ. ĩ in¬
uidiã. in cõtencionẽ adducemꝰ. In odium rapiemꝰ
si qđ eorũ spurce. superbe. ꝑfidiose. &udeliter:
cõfidentq. inaliciose. flagisiose factũ ꝓferemus.
sod alitatẽ. affinitates adu̾sarioꝵ proferemꝰ. et
his adium̃tis magis ꝗ ĩutati eoꝵ cõfide apiemꝰ.
In concẽcionẽ adducemꝰ. si inhertiam. iugnauiã.
desidiam. luxuriam aduersariorũ proferemꝰ.

Expanded text:
moda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; moda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; et si orabimus, ut nobis sint auxilio et simul ostendemus nos in aliis noluisse spem habere. Ab adversariorum persona benivolentia captabitur, si eos in odium, in invidiam, in contemptionem adducemus. In odium rapiemus, si quid eorum spurce, superbe, perfidiose, crudeliter, confidenter, malitiose, flagitiose factum proferemus. sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidi