comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
equitur mensiũ dieruq tractatus
neq em̃ integio anno uis atq acerbitas
maris patitur nauigantes. S quidam
menses apcissimi quidam dũbii reliqui classis
.i. post ortum płiadñm adie ui ͦ sł Iañ usq
in accturi ortimi .i. in diem xũni. Eacẽdatiuu
octobriũ secura naiugatio credit᷑ . quia estatis
beneficio bentorũ acerbitas iiagat᷑ post hoc
tempus usq in c̾cium sdus nõuemibr incerta
tempestas. Cura nonas uero eccobris edi płiuu¬
ales Quinco ydus eadem caurura. Nouẽbri
autem mẽse crebris tempestatib nauigia dotur¬
bat uigilarĩ yemalis occasus. Ex die igitur
tercio yd̾iud nouembrud usq in diem sertu
scuritas uentorũ ymbri uel muib genuata ui¬
cia non solum classes a pelago dõmeatus. Ged
eciam comeantes a trest̾ itmere deturlat. post
nathalem uero ut ita dicam nauigionis qui so¬
lenini cercamie publiooq spectaculo mulcaru
iicione usq ad ydus maras piculose in maria
cemptancir. Mon quo negoaatoꝵ cesse indistu

Expanded text:
equitur mensum dierumque tractatus. Neque enim integro anno vis atque acerbitas maris patitur navigantes, sed quidam menses aptissimi, quidam dubii, reliqui classibus est post ortum Pleiadum, a die .vi. Kal. Iun. usque in Arcturi ortum, id est in diem .xviii. Kal. Oct., secura nbeneficio, ventorum acerbitas mitigatur. Post hoc tempus, usque in III idus novembris, incerta tempestas: circa nonas vero octobris hedi pluviales et V idus eiusdem, taurus. A novembri autem mense crebris tempestatibus navigia conturbantur, vergiliarum hyemali occasu. Ex die igitur IV iduum novembrium usque in diem VI scuritas, ventorum imbri vel nivibus geminata sevitia, non solum classes a pelago, sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbant. Post natalem vero ut ita dicam navigationis, qui solemni certamine, publicoque spectaculo multarum ratione usque in Id. Mai. periculose maria temptantur, non quo negotiatorum cesset industria
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑfluis secum habere debet ex quibus aut ipẽ
eũneũ faciat s⁊ hostium aciem rumpat aut si ad¬
uetsani cuneum fec̾int ipẽ forifice̾ faciat et cuneo
illi possit occiurere in sinistra parte ex̾citus. Cerciq
diro debet esse satis bellicosus. et prouidus quia
t̾cia pars difficilior est. et uelud maca macie con¬
sistit. ħ cura se boncs equites suꝑ mumarios et ue¬
locissimos pedites habere debet. de quibus sinistrũ
coriui semꝑ excedat ne c̾cũuemiat᷑ ab hostib cla¬
tes magis cerreatur s cum telorũ ictu clamoris
horror accesẜit. semꝑ autẽ stude̾ de hiis ut prior
instruas aciemq ex arbitrio cuo potes face̾ quod
tibi utile indicas cum nullus obsistit. Deinde et¬
tuis auget confidenciam et aduersariis fiduciam
minuisq forciores uidentur qui prouocare non
dubicant ĩmmici aucẽ incipĩt formidare. qui ui¬
dent contra se acies ordinari. Huic additur maxi¬

Expanded text:
superfluis secum habere debet ex quibus aut ipse superfluis secum habere debet ex quibus aut ipse cuneum faciat et aciem hostium rumpat aut si adversarii cuneum fecerint ipse forficem faciat, ut cuneo illi possit occurrere.In sinistra parte exercitus tertius esse dux debet, satis bellicosus et providus, quia sinistra pars difficilior est et velut manca in acie consistit. Hic circa se bonos equites supernumerarios et velocissimos pedites habere debet de quibus sinistrum cornum semper extendat, ne circumveniatur ab hostibus. Clates magis terreantur si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem studere debes ut prior instruas aciem, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi utile iudicas cum nullus obsistit; deinde ettuis auges confidentiam et adversariis fiduciam minuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimici autem incipiunt formidare qui vident contra se acies ordinari. Hinc additur maxi
Abbreviated transcription (Latin):
modo in subsidiis colloces plunos. Naon contra me¬
dias campi partes ex peditibus bene armatis
bes habere leccissimos de quibus cineũ
⁊ statim aciem hostium rumpas. contra cornua
autem de concatis. loricatis. equitibus ad hoc
ẜuatis et leui armatura peditum alas hostrmm cirtũ¬
debet in quo scdq̃ in quo tertius caͫ xuiii. Q¬
ux qui p̾cipuam sustinet ptatemr int̾ equites
et pedites in ꝑce dextra stare cõsueuit. Hic
en locus est in quo tota acies gubernatur.
ex q̃uo rectus est liberq procursus. Ĩdeoq int̾utrũq
consistit ut et consilio rege̾ et aucce tam equites
ꝙͣ pedites ad pugnam possit hortari. ħͥ de equitib
suꝑ mim̾ariis mmixtis pedicibus expeditis adusa¬
riõrũ sinistrum cornu qui contra ip̃m̃ stat circure
debet et a tergo semꝑ urgẽ. Secundus dux in me¬
dia acie ponicur pedit᷑ qui eã sustentet et firmet
hic fortissimos pedites et bene armatos. de illis

Expanded text:
modo in subsidiis colloces plurimos; nam circa memodo in subsidiis colloces plurimos; nam circa medias partes campi, ex peditibus bene armatis debes habere lectissimos, de quibus cuneum facias et statim aciem hostium rumpas. Contra cornua autem de contatis loricatisque equitibus ad hoc reservatis et levi armatura peditum, alas hostium circumDEBEAT IN QVO SECVNDVS IN QVO TERTIVS Dux qui praecipuam sustinet potestatem inter equites et pedites in parte dextra stare consuevit. Hic enim locus est in quo tota acies gubernatur, ex quo rectus est liberque procursus. Ideo autem inter utrosque consistit ut et consilio regere et auctoritate tam equites quam pedites ad pugnam possit hortari. Hic de equitibus supernumerariis mixtis peditibus expeditis adversariorum sinistrum cornum, qui contra ipsum stat, circumire debet et a tergo semper urgere. Secundus dux in media acie ponitur peditum qui eam sustentet et firmet. Hic fortissimos pedites et bene armatos de illis
Abbreviated transcription (Latin):
simos de peditibus cum uicariis coĩtibur
cribuuisq uacãtibus habeat dux post aciẽ p̃pacos
inisistit ne rupatur acies prouolẽt subico ⁊ sup¬
plcant loca. additaq uirtute nnuincoꝵ audacia firã¬
gant ħ p̾mi latones iuenerut quos inutati sũt
carthagniẽses romam postea ubiq ẜuarũt. hac
disposiere nulla melior inuenitur nam directa a¬
cies ħ solum agẽ debet et potest ut hostem repella
iluit frindat si cuneus sit agendus aut forfio suꝑ¬
fluos habere de bebis post aciem de quibus ciies
forficem facies aut si ducenda sit serra. item ex ha¬
unudatibus ducitur nam si de loco suo ordinatũ
militem transferre ceꝑis uinuersa turbabis. Si
globus hostium separatus aut alamn tua aut ꝑte
liquã urge̾ ceꝑit nsi suꝑfluos habeas qi¬
globum possis obtinere suie pedites suie equites
de acie tuleris dum alia iis deffendere. alia picu¬
losuis denudas. Qe si bellatoꝵ cibi copia non ha¬
binaat melius est aciem habere breuiore dun¬

Expanded text:
ibus et equitibus, cum vicariis, comitibus, tribunisque vacantibus, habeat dux post aciem preparatinsistat, ne rumpatur acies, provolent subito et suppleant loca; additaque virtute, inimicorum audaciam frangant. Hoc primi Lacones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani postea ubique servarunt. Hac dispositione nulla melior invenitur; nam directa acies hoc solum agere debet et potest, ut hostem repellat aut fundat. Si cuneus sit agendus aut forfix, superfluos habere debebis post aciem de quibus cuneum vel forficem facias. Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo ordinatum militem transferre coeperis, universa turbabis. Si globus hostium separatus aut alam tuam aut partem aliquam urgere coeperit, nisi superfluos habeas qglobum possis opponere sive pedites sive equites de acie tuleris, dum alia vis defendere, alia periculosius denudabis. Quod si bellatorum tibi copia non abundat, melius est aciem habere breviorem, dum
Abbreviated transcription (Latin):
rui alit̾ non pt̃ inuenir insi scias quibus horis
aduersariũs alaboris intenooe discedat quibus ued¬
datur incautõr int̾dum medio die inc̾dum ad ues¬
peram sipe nocte alii. ex cẽpore quo sumit᷑ cibus
a prelio substralmit ut aduersarioꝵ negagencie
licenciam tribuãt que ipãmn pu̾itate emi creu̾lt
repence amotis machimis uel appositis scalis occu¬
pant cuutatẽ et ide in muris saxa ceterq corme̾¬
ta pom̃tur in ꝓromptu ut cognitis insidiis ac cur¬
rẽtes ad manũ habeãt quod supra caput hostiũ
iuoluat atq iaculẽt᷑¬

Expanded text:
rum aliter non potest inveniri nisi scias quirum aliter non potest inveniri nisi scias quiadversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior. Interdum medio die, interdum ad vesperum, sepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, a prelio subtrahunt, ut adversariorum negligentie licentiam tribuunt. Quae ipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis vel appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa ceteraque tormenta ponuntur in promptu ut cognitis insidiis accurrentes ad manum habeant quod supra caput hostium evolvant atque iaculent
Abbreviated transcription (Latin):
irquent᷑ dõlu excogitant obsidentes ac
silaca desꝑacõe longns aberent. Gz ubi
post metnm inurorĩ uigiliis delictis re¬
quieuerit ncanta securitas tenebris ac nocts
docone captata cum sealis clacło uẽnut inuros q
conscendunt. ꝓpt̾ quod maior adhibena est custodia
cum hostis ebscesserit et in ip̃ĩs muris ac turabus
tuguriola collocanda suc in quibus uigiles hiberĩs
mensibus ahimba uel fuigore / esciuis defendantur
asole Illud quoq usus inuenit ut acrimos atq
sagacissinios caues in curribus mit̾ant qui aduen¬
tum hostium adore presenciãt latracuq cescentur¬
anẜes quoqz non mĩore solaa nocturuos suꝑuẽtꝰ
elamoribus indicant. Nam ingressi capitolinã arcẽ
galli romanũ nomen eruerent inisi clamore an¬
serũ exictatus malleus resticisset mira dilncia suie
fortima uiros qui per uiuersum orlem erãt missuri
supra om̃ia ducitur hostimm consuetudine
explorare diligent᷑ agnosse oportimitas enĩ insidia¬

Expanded text:
quenter dolum excogitant obsidentes ac simulata desperatione longius abeunt; sed ubi post metum murorum vigiliis derelictis requieverit incauta securitas, tenebrarum ac noctis occasione captata cum scalis clanculo veniunt murosque conscendunt. Propter quod maior est adhibenda custodia cum hostis abscesserit et in ipsis muris ac turribus tuguriola collocanda in quibus vigiles hibernis mensibus ab imbri vel frigore, aestivis defendantur a sole. Illud quoque usus invenit, ut acerrimos ac sagacissimos canes in turribus nutriant qui adventum hostium Anseres quoque non minore solertia nocturnos superventus clamoribus indicant, nam ingressi capitolinam arcem Galli Romanum nomen eruerant nisi clamore anserum excitatus Mallius restitisset. Mira diligentia sive fortuna viros qui universum orbem erant missuri supra omnia ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidia
Abbreviated transcription (Latin):
sum negligencia int̾uent paribris insidiis
subiciant obsidenctes. Nam siue aibo suie
sompno fuerint occupati suie ocio ault aliq̃
nccitate dispersi tunc opidarii repente prorumpãt
ignorbites ꝑmiũt arietes machinas iposq agg̾es
igmibus conecemãt om̃iaq ad int̾nciem suã fabu¬
cata opera subuertũt pp̃r quod obsidentes ultra ictũ
celi fossam faciũt eamq nõ sol uallo et sudibus s
et alrriculis instruũt ut erupentibus ex eiuitate
possuit obsistere qd apus luriclam uocant sepe
cum obsidio describit᷑ inuenit᷑ in hystoriis luricu¬
Quo genere cormẽtoꝵ

Expanded text:
um neglegentia intervenerit, paribus insidiis subiacent obsidentes. Nam sive cibo sive somno fuerint occupati sive otio aut aliqua necessitate dispersi, tunc oppidani repente prorumpunt, ignorantes perimunt, arietes machinas ipsosque aggeres ignibus concremant omniaque in perniciem suam fabricata opera subvertunt. Propter quod obsidentes ultra ictum teli fossam faciunt eamque non solum vallo et sudibus sed etiam turriculis instruunt ut erumpentibus ex civitate possint obsistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio describitur, invenitur in historiis loricuQVO GENERE TORMENTO
Abbreviated transcription (Latin):
ut om̃es milites pileis quo panonicos uocabant¬
semꝑ in capite missibilia. autem quibus utebat᷑ pe¬
dest̾ris exercitus pila uocabanturi feuo subtili tri
nõ pt̃ abscidi et loricam scienter ac fortit̾ directũ
facile primpit. Cuius generis apud nos iã rara
sunt c̾ela /barbari autem scutati pedites hiis ꝑre¬
cipue utuntur quas edas uocant᷑ binas ac etiã tn̾as
in preliis portunt. Sciendu preterea cũ missi.¬
bilibus agitur sinistros pedes mance habere debe
Sz cum ad pilain ut appellant uenicur et manu
ad manũ gladiis pugnatur. cunc dextirs pedes
Instiuẽdos igitur ac ꝓcegendos onn antiquoru
genere constat eẽ tirones noce est enm ut acriorẽ
dimicandi sumat audaciam qui mmunito capite

Expanded text:
ut omnes milites pilleis, quos Pannonicos vocantut omnes milites pilleis, quos Pannonicos vocantsemper in capite. Missilibus autem quibus utebatur pedestris exercitus pila vocabantur, ferro subtili trigin scuto fixum non possit abscidi et loricam scienter ac fortiter directum facile perrumpit. Cuius generis apud nos iam rara sunt tela; barbari autem scutati pedites his praecipue utuntur, quas bebras vocant, et binas etiam ac ternas in proeliis portant. Sciendum praeterea, cum missilibus agitur, sinistros pedes in ante milites haSed cum ad pilam, ut appellant, venitur et manu ad manum gladiis pugnatur, tunc dextros pedes Instruendos igitur ac protegendos omni antiquo armorum genere constat esse tirones. Necesse est enim ut dimicandi acriorem sumat audac
Abbreviated transcription (Latin):
preter cathefractas ⁊ galeas et̾ ferreas occbeas i
dextris cruribus cogerent᷑ accipere sic erãt miũti
illi qm in prima acie pugnantes priapes in ẜa
bastati. in t̾cia triarii uõcabãtire ¶ E criarii ge̾no
poitis solebant intra scuta subsidere nescantes
bulnerarẽtur uementib celis . et cum necitus postu¬
lasset tanꝙͣ requieti uehemẽtius inuaderẽt Nostes
A quibus cõnstat sepestam eẽ uictoriam / cum hasta¬
ti illi/ et qui priores steterant inc̾lissent . erãt tñ
apud ueteres incerpedites qui dicebantur leuis arma¬
cure funditores et ferentarii qmi precipue in corm¬
bus locabant᷑ ⁊⁊ aquibus pugnandi sumelatur
exordinin/ S hni et uelocissũm et excitatissimi
legebant᷑ nec erant ad modum multi qui cedentes
Si prelii ntc̃itas conpulisset int̾ principia legio¬
mi recipi solebant ita ut acies in moca cõsisteret
usq ad pacem p̃pe etatem consuetudo ꝑmansit

Expanded text:
praeter catafractas et galeas etiam ferreas ocreas in praeter catafractas et galeas etiam ferreas ocreas in dextris cruribus cogerentur accipere? Sic erant muniti illi qui in prima acie pugnantes principes, in secunda hastati, in tertia triarii vocabantur. Sed triarii genibus positis solebant intra scuta subsidere, ne stantes vulnerarentur venientibus telis et cum necessitas postulasset tamquam requieti vehementius invaderent hostes; a quibus constat saepe factam esse victoriam, cum hastati illi et qui priores steterant interissent. Erant tamen apud veteres inter pedites qui dicebantur levis armatura, funditores et ferentarii, qui praecipue in cornibus locabantur et a quibus pugnandi sumebatur exordium; sed hi et velocissimi et exercitatissimi legebantur, nec erant admodum multi, qui cedentes, si proelii necessitas compulisset, inter principia legionum recipi solebant, ita ut acies immota consisteret. Vsque ad praesentem prope aetatem consuetudo permansit
Abbreviated transcription (Latin):
uulnera/ Quid em̃ pedes sacactarius sine cathe¬
fiacta siue galea qui cum arcu scutum tenẽ nõ
potest faciat quid ipi draconarii acq sigiuseri
qui sinstra manu hastas gubernat̾ in prello fo¬
cient qͥuorum ⁊ capita mida cõstat ⁊ pettora
Si grue pdici louca bidetur et gala fortasse ia¬
ro meditanti raro forcasse arma cractanti / Ecterũ
cotidianis usus non laborat etiam si onerosa por¬
tauerit sz illi qui laborem in portandis uecelibus
mumimentis armorum ferce nõ possunt de cectis
corporibus et iuilnera sustinere &oguntur ⁊ morte
et quod est grauius aut capient certe suge̾ et rems
publicam ꝑdere. Sic dum ex̾ciciũ laboremq decui¬
nant cum maximo dedecore truaiaantur ut pcͥcudes
unde enĩ apud antiquos murus dicebat᷑ pedestris ex¬
cicus nsi ꝙ pilace legiones pret̾ scuta et̾ catheseac¬
tis. galeisq fulgebant usq eo ut sagitarii sinis¬
cra brachia maias minirent pedites aut scutati

Expanded text:
vulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catavulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catafracta, sine galea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid ipsi draconarii atque signiferi, qui sinistra manu hastas gubernant, in proelio facient, quorum et capita nuda constat et pectora? Sed gravis pediti lorica videtur et galea fortasse raro meditanti, fortasse raro arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, etiam si onerosa gestaverit. Sed illi qui laborem in portandis veteribus munimentis armorum ferre non possunt detectis corporibus et vulnera sustinere coguntur et mortes et, quod est gravius, aut capi aut certe fuga rem publicam prodere. Sic, dum exercitia laboremque declinant, cum maximo dedecore trucidantur ut pecudes. Vnde enim apud antiquos murus dicebatur pedestris exercitus nisi quod pilatae legiones praeter scuta etiam catafractis galeisque fulgebant, usque eo ut sagittarii sinistra brachia manicis munirentur, pedites autem scutati
Abbreviated transcription (Latin):
ocus exigit ut quo armorũ genere et̾ inft̾¬
endi uel mumendi sunt tirones refferre tep¬
temus S in hac parte antiqua penitus
consaetudo delãta est/ nam exẽplo gochorũ et
alanorum hunoꝵq equitum armã ꝓfecerint
pedites constat esse midatos ab urbe em̃ condica usq
ad cempus diui guim et catli affractis et galeis
minuebat᷑ pedestris ex̾citus. S cum capestris ed̾ci¬
tatio int̾uemente negligen desidiaq cessaret gra¬
uĩa iudĩ arma ceperunt que raro milites indue¬
bant Itaq abimꝑatore postulant p̾mo cathaefoac¬
tas demde cassides sẽ deponere. Sic detectis pectori¬
bus et capitibus congressi contͣ gochos mmilites nr̃i
multitudine sagittarioꝵ sepe deleti sunt. Mec pͦ
tot cłades que usq ad tantarũ urbm excidia pue¬
necunt. Caiꝙͣ cuir fuit uel cachefcactas uel ca¬
leas pedestribus reddere / ita fit ut nõ de pugna
sͣ de fuga cogitent qui macie nudi expomũtur add

Expanded text:
ocus exigit ut quo armorum genere vel instrocus exigit ut quo armorum genere vel instruendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua penitus consuetudo deleta est; nam licet, exemplo Gothorum et Alanorum Hunnorumque, equitum arma profecerint, pedites constat esse nudatos. Ab urbe enim condita usque ad tempus divi Gratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exercitus. Sed cum campestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere. Sic detectis pectoribus et capitibus congressi contra Gothos milites nostri multitudine sagittariorum saepe deleti sunt; nec post tot clades, quae usque ad tantarum urbium excidia pervenerunt, cuiquam curae fuit vel catafractas vel galeas pedestribus reddere. Ita fit ut non de pugna sed de fuga cogitent qui in acie nudi exponuntur ad
Abbreviated transcription (Latin):
cur in campo. supͣ hos iumores p̾mo inh̾mes dũ
consuetudo ꝓficeret deinde armati cogebantur
ascendere tantaq cura erat ut nõ solum adext̾s
Neciam a sinistris ꝑtibus et insilire ⁊ desilire
ꝯdiscerent, euagmatos gladios uel tõtos cenences
hec eni assidũa meditaode fãciebant .. ut in cu¬
multu prelni sine mora ascenderet qui tã stu¬
diose exercebantur in pace .
iulare usq ad .lx. libras et iter facere¬
gradu militari freqncissime coctendi sũt
imores / Quibus maidius expedicõnib necitas
iimuet amonam pit̾ et arma portandi. Negħ
crdat᷑ cẽ difficile si usus accesserit nichil em̃ qnod
non assidua meditatio facilimũ reddat quã rem
antiquosmilites factitauisse uurgilio ip̃o teste cognos¬
citur/ qui ait. s ron secus ac patrii acer comanus¬
in armis inusto sub fasce mantu carpit et hostem
aut expectatum pditis in agime castris Qulo ar¬
morum genere usi sunt anciqm capͫ xx .¬

Expanded text:
tur in campo; supra hos iuniores primo inermes, dum tur in campo; supra hos iuniores primo inermes, dum consuetudo proficeret, deinde armati cogebantur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a dextris sed etiam a sinistris partibus et insilire et desilire condiscerent, evaginatos etiam gladios vel contos tenentes. Hoc idem assidua meditatione faciebant, scilicet ut in tumultu proelii sine mora ascenderent qui tam studiose exercebantur in pace. Xiulare usque ad sexaginta libras et iter facer militari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas minet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, qui ait in armis Iniusto sub fasce viam dum carpit et hostem Ante expectatum positis stat in agmine castris”. MORVM GENERE VSI SINT ANTIQVI L
Abbreviated transcription (Latin):
macto barbulos uocant est tuidẽda Iunid¬
ribus. Nram in illlua dudum due legtiones funt
que sena milia milliũ habuerũt. quẽquide̾ hiis
telis scientes utebantur et fortit mactis barbuli
ꝑ hos longo tẽpore strenussime eostat oma lon¬
ga bella confecta / usq eo ut dioclecianus et ma¬
uietutis hos mactio barbulos romanos acq her¬
culianos censuerũt appellandos eosq aimictis legio¬
nibus pretulisse docemitur./ quinos autẽ mactio bar¬
bulas insertos scutis portars cõsũerut / qͦs si oppor¬
cune milites iaccent ppe sagittariorim scutatum
uitari iudeantur officium/ oiam hostes / equosq
consauciant priusꝙͣ nõ mõ ad manũ. s ad ictũ
mifsibilium potuerit ꝑueniri¬
Qͥ ad ascendedos
on tãtũ aũt atironibus. s eciam a stipendo¬
sis militib salicio equorum districte est
semꝑ exacta quem usum usq ad hãc eta¬
tem licet iam cum dissimulacoẽ ꝑuenisse manife¬
tum est/ Eqmi lignei yeme sub tecto stace poneba̾¬

Expanded text:
mattiobarbulos vocant, est tradenda iunioribus. Nam in Illyrico dudum duae legiones fuerunt quae sena milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Diocletianus et Mavirtutis hos Mattiobarbulos Iovianos atque Herculianos censuerint appellandos eosque cunctis legionibus praetulisse doceantur. Quinos autem mattiobarbulos insertos scutis portare consuerunt, quos si oportune milites iactent prope sagittariorum scutati imitari videntur officium. Nam hostes equosque consauciant priusquam non modo ad manum sed ad ictum missibilium potuerit pervVM AD ASCENDENDOSon tantum autem a tironibus sed etiam ab stipendiosis militibus salitio equorum districte est semper exacta, quem usum usque ad hanc aetatem, licet iam cum dissimulatione, pervenisse manifestum est. Equi lignei hieme sub tecto, aestate poneban
Abbreviated transcription (Latin):
ordinem macie dirgende ita ut primo simplx¬
⁊ extensa sit acies ne quoᷤ sinus ne qulas habeat cur¬
uaturas ut equali legitimo spacio miles distet
a milite tunc precipiend lt subito duplicent
aciem ita ut in ip̃o impetu ad quem eñdere soleut
ordo ẜuetur Tercio precipiendĩ ut quadracã acie
repente confatuãt quo frõ in trigonũ que cuneu
uocãt acies ip̃a mutanda est que ocdinatio plimũ
prodeẽ consueuit in uello iubetur eciã ut instruat
orbem quo genere cum ius hostium int̾rumpit acie
resisa ab ex̾citatis milicibus cõfueuit ne om̃ĩs
multitudo fundatur in fugam sgraue discrimen
iumineat . hec Si iumores assidua smneditadõe ꝑcepe¬
euit facilius in ip̃a dimicacoe̾ ẜuabũt. Quãtui

Expanded text:
ordinem in aciem dirigendi, ita ut primo simplexordinem in aciem dirigendi, ita ut primo simplex extensa sit acies, ne quo sinus, ne quas habeat curvaturas, ut equali legitimoque spatio miles distet a milite; tunc precipiendum, ut subito displicent aciem, ita ut in ipso impetu ad quem respondere solent, ordo servetur. Tertio precipiendum, ut quadratam aciem repente constituant. Quo facto in trigonum, quem cuneum vocant, acies ipsa mutanda est; quae ordinatio plurimum prodesse consuevit in bello. Iubetur etiam ut instruant orbes, quo genere, cum vis hostium interruperit aciem, resisti ab exercitatis militibus consuevit, ne omnis multitudo fundatur in fugam et grave discrimen immineat. Haec si iuniores assidua meditatione perceperint facilius in ipsa dimicatione servabunt. XXVII
Abbreviated transcription (Latin):
ed facile est absentibus aduersauis castra ꝯnu¬
mee / uerum si hostis meubat cuẽ omes equi¬
tes et media pars prdicum ad propulsandũ
tum ordmentur in acie Teliqui ꝓqst ip̃os dcis
fossis muniũt castra / et ꝑ preconẽ indicatur que ten¬
coua prima. que secundã que tercia opus otne cõple¬
uerint / post acenturiomibus fossa inspicitur et menfat
et uindicatur in eos qui negligencia̾s fuerũt oꝑati ad
hunc g. usum insticuẽdus est tur ut cum nccitus ꝓtu¬
t̾ in acie ordines et incerualla custrdiant iichil
mag̃. pirdeẽ constat in pugna ꝙͣ ut assiduo
excicio milites in acie dispoitos ordines fuet̾
nec ubi contra ꝙͣ expedit aut conglobent agmen aut
larent Nam et constipati ꝑuunt spacia pugnadi
et sibi iuicem impedimento sunt etrariores acq in¬
terlucẽtes aditum prũpendi hostbus pr̃ant. ⁊ icc̃e
st autem statim metu uinuẽsa confuudi
acie ad dimicãcium t̾ga hostis accesãt. p̃ducendi

Expanded text:
ed facile est absentibus adversariis castra munire, verum si hostis incumbat tunc omnes equites et media pars peditum ad propulsandum impetum ordinantur in acie, reliqui post ipsos ductis fossis muniunt castra, et per praeconem indicatur quae centuria prima, quae secunda, quae tertia, opus omne compleverit. Post hoc a centurionibus fossa inspicitur ac mensuratur et vindicatur in eos qui neglegentius fuerint operati. Ad hunc ergo usum instituendus est tiro, ut cum necessitas postuT IN ACIE ORDINES ET INTERVALLA CVSTODIANT Nihil magis prodesse constat in pugna quam ut assiduo exercitio milites in acie dispositos ordines servent, necubi contra quam expedit aut conglobent agmen aut laxent. Nam ut constipati perdunt spatia pugnandi et sibi invicem impedimento sunt, ita rariores atque interlucentes aditum perrumpendi hostibus praestant; necesse est autem statim metu universa confundi si intercisa acie ad dimicantium terga hostis accesserit. Producendi
Abbreviated transcription (Latin):
reterea et uetus dõsuecudo ꝑmansit ⁊ diui
uugusti acq adriam cõstitucõibus precaue¬
tiir̃ ut terin mense. tam equites ꝙͣ pedite
Doucantur ambulatum hoc enm uerbo ħ ex̾atu
genus noĩant .x. milia passuuz instructi arma¬
tiq omĩbus telis pedites militari gudu ire ac
redire iubebantur in castra ita ut aliqua parte
itineris cursu a lacuore dõficerent Eqlutes
quoq diuisi ꝑ turmas armatu sĩmilt cantum
Itmeris ꝑagebant ita ut ad equestem meditacõem
interdimi sequantur incerdum cedant ⁊ recursu
quod̃ impetu in preliis separent non solum in ca¬
pis Gz eciam in dumosis et ardius locis et asc̃e¬
dere et descendere utraq acies cogebatur ut nilla
res uel cau proesus pugnantib possit accidere
ꝙͣ nõ aĩ bom milites assidua ex̾citaooe didiscis

Expanded text:
eterea et vetus consuetudo permansit et divi Augusti atque Adriani constitutionibus praecavetur ut ter in mense tam equites quam pedites educantur ambulatum; hoc enim verbo hoc exercitii genus nominant. Decem milia passuum armati instructique omnibus telis pedites militari gradu ire ac redire iubebantur in castra, ita ut aliquam itineris partem cursu alacriore conficerent. Equites quoque divisi per turmas armatique similiter tantum ineris peragebant, ita ut ad equestrem meditationem interdum sequantur, interdum cedant et recursu quodam impetus reparent. Non solum autem in campis sed etiam in clivosis et arduis locis et descendere et ascendere utraque acies cogebatur, ut nulla res vel casu prorsus pugnantibus posset accidere quam non ante boni milites assidua exercitatione didicis
Abbreviated transcription (Latin):
unuuersa. que in quocunq eciã belli genere nccͣia ẽẽ
creduntur. secum legio ubiq debet portare ut in qͦuis
loco fuerut castra armatam faciant auicatẽ ¶ Ful¬
explicit Incipunt capla libu tercii cap .i. Qui
modus esse debeat exercitus Ca ͫ .ii. Quẽadinodui
sanitas gubernetur ex̾citus Ca ͫiii. Quanta cura
prouidenda sint atq seruanda pabula uel frrmenta¬
Caplmi .iiii. ¶auẽadmod oporteat prourdẽre ne sedicõ¬
nem mlites faciant Ca ͫu. Signorũ militariũ ꝙͣta
sint genera Capͫ uiͫ Quanca sit ẜuarida cauthela

Expanded text:
universa quae in quocumque belli genere necessaria esse universa quae in quocumque belli genere necessaria esse creduntur secum legio debet ubique portare, ut in quovis loco fixerit castra armatam faciat civitatem. em. INCIPIVNT CAPITVLA LIBRI TERTII I Qui modus esse debeat exercitusII Quemadmodum sanitas gubernetur exercitusIII Quanta cura providenda sint atque servanda pabula vel frumentaIIII Quemadmodum oporteat providere ne seditionem milites faciantV Signorum militarium quanta sint generaVI Quanta sit servanda ca
Abbreviated transcription (Latin):
pentis bub portantur armati. ut si forte hostes
ad pugnand̃ uenerint uallũ sagittis et saris
passinc castia deffendi. Scaphas quoq de siniguli
trabibus excauatas cum longissimis funibus et in¬
e̾dum eciam ferreis cathenis secum legio portat
quat̃o contextis ibidem sicut dicunt monosilis suꝑ
cectis etiã tabulatis flũã sine poncibus que na¬
dari nequnt tam apedicibus ꝙͣ ab equitatu sine
llo transeantur. ht̃ feriros acpationas
lupos uõcant et falces seueas confixas longissi¬
mis cõtis ¶ Item ad fossarũ opera bidentes ligo¬
nes palas alueos rastra cophinos quibus portet᷑¬
terua. hc quoq dolabras secures. astias seiras¬
quibus mat̾ia ac pali dolancur acq serrant᷑. habet
preterea artifices cum om̃ibus fecim̃tis qui ad op¬
pugnandas hostium cautates cestudmes. mustulos
iluietes iueas ut appellant᷑ res eciã ambulatorias
faciant uerum ne singula enum̾ando plura dicant᷑

Expanded text:
pentis bubus portantur armati, ut si forte hostes pentis bubus portantur armati, ut si forte hostes ad oppugnandum venerint vallum sagittis et saxis possint castra defendi. Scafas quoque de singulis trabibus excavatas cum longissimis funibus et interdum etiam ferreis catenis secum legio portat, quatenus contextis hisdem, sicut is etiam tabulatis, flumina sine pontibus quae vadari nequeunt tam a peditibus quam ab equitatu sine periculo transeantur. Habet ferreos arpagones, quos lupos vocant, et falces ferreas confixas longissimis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas rastra alveos cophinos quibus terra portetur. Habet quoque dolabras secures ascias serrasquibus materies ac pali dedolantur atque serrantur. Habet praeterea artifices cum omnibus ferramentis, qui ad oppugnandas hostium civitates testudines musculos arietes vineas, ut appellant, turres etiam ambulatorias faciunt. Verum ne singula enumerando plura dicantur,
Abbreviated transcription (Latin):
ditacrẽ artes suas aut ẜuare aut auge̾
consueuit militem cuiuis manibus est ẜuanza
res publica. studiosius oportet scienciam dimicãdi
usumq belite iugibus ex̾ciciis custodire cui con¬
tinctit non tm̃ głiõsa uictoria. s eciã amplior p̾da
quem ad opes et ad dĩgnitates ordo smilicie et
miles sacram̃to letus ab ex̾cicio armorũ et nouel¬
lus et iam uetustus cessare nõ dẽbet cui pug¬
nanium est pro salute ꝓpria et libertate comui
preẜtim aum anciqua sic prudẽns quia sina om̃es
artes in medĩtacõne consistere Enumeratio fecrãdor¬
non cancum militũ niniero. s eciã gen̾e
ferramencorũ unice̾ consueuit. p̾mũ ouiz
instruit iaculis quibus mille lorce nlla pocest̾
scuta sufficere nam per singulas centurias sin¬
gulas carrobalistas habere consueuit quibus
multi ad traliend nuilla et siigula cõcuberma
onagri hoc est singuli ꝑ singulas cohortes ĩcar¬

Expanded text:
ditatione artes suas aut servare aut augere ditatione artes suas aut servare aut augere consuevit: militem, cuius est manibus servanda res publica, studiosius oportet scientiam dimicandi usumque rei bellicae iugibus exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed etiam amplior praeda, quem ad opes ac dignitates ordo militiae et i: miles sacramento lectus ab exercitio armorum vel novellus vel iam vetustus cessare non debet, cui pugnandum est pro salute propria et libertate communi, praesertim cum antiqua sit prudensque sententia omnes artes in meditatione consistere. XXV ENVMERATIO FERRAnon tantum miliferramentorum vincere consuevit.Primum omnium instruitur iaculis quae nullae loricae, nulla possunt scuta sufferre. Nam per singulas centurias singulas carroballistas habere consuevit, quibus muli ad trahendum et singula contubernia onagri, hoc est singuli per singulas cohortes, in car
Abbreviated transcription (Latin):
as equites/ et quedam uelud basilice ad pedites
in quibus cempestate uel uentis aere curbaco sub
textu armis erudiebantur ex̾citus ceceris autem
et hyberins diebus. Si mues tiñ pluieq cessa¬
rent exerceri cogebantur on campo ne int̾missa
consuecudo et amimos mĩlitũ debilitasset ⁊ corꝑa
siluam cedẽre portare ouera, transilire fossas
natare in mari sue flumib gradu pleno ambu¬
lare et currere etiam armatos cum sarcinis fre¬
qntissime cõuenit ut cocidĩam laboris usus ĩpace
difficilis non uideatur in bello. Sane g legio.
suie auxilia fuerint ex̾ceantur assidue. Niam
ꝙadmod̃ bene ex̾citatũs miles prelium cupit
ita formidat indoctus ¶ Dostremo sciendũ est in
pugna usum amplius prodẽe ꝙͣ uires. nam si
dõctrina cesset armorum nichil paganus distat
amilite
Exempla adhortacõnũ excicii nlicaris
¶ letha uenator auriga ppr̃ exigua m̾cedẽ
uel certe plebis fauorem cotidiaua me¬

Expanded text:
 equites et quaedam velut basilicae ad pedites,  equites et quaedam velut basilicae ad pedites, in quibus tempestate vel ventis aere turbato sub tecto armis erudiebatur exercitus. Ceteris autem etiam hibernis diebus, si nives tantum pluviaeque cessarent, exerceri cogebantur in campo, ne intermissa consuetudo et animos militum debilitaret et corpora. Silvam caedere, portare onera, transilire fossas, natare in mari sive fluminibus, gradu pleno ambulare vel currere etiam armatos cum sarcinis suis frequentissime convenit, ut cotidiani laboris usus in pace difficilis non videatur in bello. Sive ergo legio sive auxilia fuerint, exerceantur assidue; nam quemadmodum bene exercitatus miles proelium cupit, ita formidat indoctus. Postremo sciendum est in pugna usum amplius prodesse quam vires; nam si doctrina cesset armorum, nihil paganus distat a milite. XXIIII EXEMPLA ADHORTATIONVM EXERCITII MILITARIS hleta venator auriga propter exiguam mercedem vel certe plebis favorem cotidiana me
Abbreviated transcription (Latin):
in clipeum rursusq subsidere. Runc gesciendo p¬
uolare cum saltu nũc cedentes int̾ga resilire. ut¬
ars uirgendi et uirtus dextre possit adccescere.
Sarittarii uero uel fundicores scopas hoc est fuic¬
ticũm uel straminũ fustes pro signio ponelat᷑ ita
ut sercentis pedibus remouerentur a suio ut sa¬
gictis uel certe lapidibus ex fustibulo destmnantis
signũ sepus cangerent ppr̃ea sine trepidacoẽ in
acie faciebant. quod ludences in campo fecerãt seꝑ
assuescendum est eciã ut semel tãtum funda circae
caput rotetus cum ex ea emittit᷑ saxum. E ẽ iuai
sola om̃es milites meditabantur libralia saxa iac¬
care. Qui usus paracior creditur quia nõ desiderat
furidam missibilia quoq uel plũbatas iug ꝓpetuoq
ex̾cicio durgere cgebantur usq ad eo ut tempore
pemis de cegulis uel cuidul que si deessent certe
dẽ canis ulua uel culmo et portiais tegerentur ad¬

Expanded text:
in clipeum rursusque subsidere, nunc gestiendo pin clipeum rursusque subsidere, nunc gestiendo provolare cum saltu, nunc cedentes in terga resilire. ars dirigendi et dexterae virtus possit adcrescere. Sagittarii vero vel funditores scopas, hoc est fruticum vel straminum fasces, pro signo ponebant, ita ut sexcentis pedibus removerentur a signo, ut sagittis vel certe lapidibus ex fustibalo destinatis signum saepius tangerent. Propterea sine trepidatione in acie faciebant quod ludentes in campo fecerant semper. Adsuescendum est etiam ut semel tantum funda circa caput rotetur cum ex ea mittitur saxum. Sed et manu sola omnes milites meditabantur libralia saxa iactare, qui usus paratior creditur, quia non desiderat fundam. Missibilia quoque vel plumbatas iugi perpetuoque exercitio dirigere cogebantur, usque adeo ut tempore hiemis de tegulis vel scindulis, quae si deessent certe de cannis ulva vel culmo, et porticus tegerentur ad
Abbreviated transcription (Latin):
egionis ordinacõe diggesta ad ex̾ciciuĩ reuerti¬
mur unde sicut iam dcm̃ est excitus none
accepit uiiores quidem ⁊ noui milites ne¬
mane et post meridiem ad om̃e genus ex̾cebant᷑
armorũ ueteres et eruditi sine int̾missione semel
in die exercebant᷑ armis Neq em longicũdo eta¬
tis ut ar norũ inin̾uis artem bellieam tradit G¬
semper est tiro. Armaturaq cunctis diebus exhibẽt᷑
cicatem. nam et uelocitas usu ip̃o acquiritur coipis
et sciencia feriendi hostem. seq protegendi p̾p̾tum
si gladiis dimicetur. ꝙ nius illud uero mauis
est ut ẜuare ordines ditãt. et uexillum suũ in tã¬
cis ꝑmctõnibus suis in ip̃a collusione comictent᷑
Re int̾ dõctos aliquis ercor existat ꝙ multitudinis
sit canca consusio ad palum quoq et sudibus eo¬
ceri postmodũ est cum latera uẽs pedes aut caput
petere punctim. cesimq condistant. saltus quoq
et itus facere parit̾ assuestãt insurge̾ trepidanites

Expanded text:
egionis ordinatione digesta ad exercitium revertimur, unde, sicut iam dictum est, exercitus nomen accepit.Iuniores quidem et novi milites mane ac post meridiem ad omne genus exercebantur armorum, veteres autem et eruditi sine intermissione semel in die exercebantur armis; neque enim longitudo aetatis aut annorum numerus artem bellicam traditsemper est tiro. Armaturam quae festis diebus exhibetur ditatio. Nam et velocitas usu ipso acquiritur corporis et scientia feriendi hostem, seque protegendi. s comminus dimicetur; illud vero maius est, quod servare ordines discunt et vexillum suum in tantis permixtionibus in ipsa prolusione comitantur nec inter doctos aliquis error existit, cum multitudinis sit tanta confusio. Ad palum quoque vel sudibus exerceri percommodum est, cum latera vel pedes aut caput petere punctim caesimque condiscant.Saltus quoque et ictus facere pariter adsuescant, insurgere tripudiantes
Abbreviated transcription (Latin):
Quẽadm̃ castra debeant ordinari Ca .ix. Que et
quãta consideranda sut ut incelligatur utrũ suꝑ¬
uementibus et insidiis an in prblico debeat marte
confligi Ca.ͫ x. Cud oporteat feri si quis desuecũ
il pugna excitum habeat ueltirone Ca .xi. Que ip̃o
die procuranda sit cum publica cõmiccitur pugna¬
Caͫ .uii. inuestigand quid senciat nlrtes pugnati᷑¬
Ca . .xiii. Qaẽadinod̃ ydoneus locus eligatur ad
pugna Ca ͫ xiiiiͫ. Quẽadiuod acies debeat ordiã¬
ri ut in conflutu habeat ũuita. Ca.xu. Ratio po¬
disini quãtum spacium in acie uit̾ suigulos homĩes
in longum uel int̾ singalos homies ordiues de beat
Capiculum xuii. De subsidiis que post aciem col¬
locantur caͫ .xuiii. In que loco primus dur stare
debeat in quo scdũs. et in quo tercius caͫ xix.¬

Expanded text:
m castra debeant ordinariVIIII Quae et quanta consideranda sint ut intellegatur utrum superventibus et insidiis an publico debeat Marte confligiX Quid oporteat fieri si quis desuetum a pugna exercitum habeat vel tironemXI Quae ipso die procuranda sint quo publica committitur pugnaXII Investigandum quid sentiant milites pugnaturiXIII Quemadmodum idoneus locus eligatur ad pugnamXIIII Quemadmodum acies debeat ordinari ut in conflictu reddatur invictaXV Ratio podismi, quantum spatium in acie inter singulos homines in longumXVII De subsidiis quae post aciem collocanturXVIII In quo loco primus dux stare debeat, in quo secundus, in quo tertiusX
Abbreviated transcription (Latin):
turis pͥmo negligẽciꝰ agi postea dissimulari ad
postiemũ olim in obluuone ꝑducta cognostit᷑
Net aliquis ħ supiore etate acadisse muretur cũ
post p̾mum puicum bellum .xx. et quot excureit
annorum. pax ista romanos illos ubiq uictores
consulibus. tot ducibus tot ex̾citibus amissis cũc
demũ ad uictoriam ꝑuenerunt cum usum ex̾ciciũq
militare condiscere potuerũt sempꝰ eligendi ⁊ ex¬
cendi sunt iuniores ucilius enn constat suos ar

Expanded text:
taris primo neglegentius agi, postea dissimulari, ad taris primo neglegentius agi, postea dissimulari, ad postremum olim in oblivionem perducta cognoscitur. Nec aliquis hoc superiore aetate accidisse miretur, cum post primum Punicum bellum viginti et quod excurrit annorum pax ita Romanos illos ubique victores itaque consulibus, tot ducibus, tot exercitibus amissis, tunc demum ad victoriam pervenerunt cum usum exercitiumque militare condiscere potuerunt. Semper ergo legendi et exercendi sun
Abbreviated transcription (Latin):
tu imꝑacor ĩulte de diuersis auctoribus
qui rei militaris disciplinam lũs mãda¬
ueri̾tt. in hunc libellum enueleata congessĩ ut
in delectu atq ex̾citacõe curnũ si quis diligens
uelit existere ad ancique uireutis imnitaooem
facile corroborare possit ex̾citum siieq eñ dege¬
nerauit in homibus marcius calor nec defecte
sunt terre. que la cedomonies. que atthemeses
que marmorsos, que sãintes. que peliguos. que
ip̃os progennere romanos nõue epiri armis
plimũ aliqñ ualuerũt nõne macedõnes. ac thes¬
ali suꝑatis ꝑsis usq ad ĩdiam bellando pene¬
trarũt. dacos autem et messos et trades in cãtu
bellicosos fuisse semꝑ manifestum est ut ip̃m
martem fable apud ipõs nacum ee cõfirient
longum est si uiuersari prouiciaru uires e¬
miniare docendam cum oũis in Roman iperii
dicco dicõe consistant Sz longe securicas pacis
honnes ꝑcim ad deleccuedem ocis ꝑtim ad ciui¬
lia trarisduxit offĩcia Ica cura ebercicii mili¬

Expanded text:
mperator invicte, de universis auctoribus qui rei militaris disciplinam litteris mandaverunt in hunc libellum enucleata congessi, ut in dilectu atque exercitatione tironum si quis diligens velit existere ad antiquae virtutis imitationem facile corroborare possit exercitum. Neque enim degeneravit in hominibus Martius calor nec effetae sunt terrae quae Lacedaemonios, quae Athenienses, quae Marsos, quae Samnites, quae Paelignos, quae ipsos progenuere Romanos. Nonne Epiri armis plurimum aliquando valuerunt? Nonne Macedones ac Thessali superatis Persis usque ad Indiam bellando penetrarunt? Dacos autem et Moesos et Thracas in tantum bellicosos semper fuisse manifestum est ut ipsum Martem fabulae apud eos natum esse confirment. Longum est si universarum provinciarum vires enumerare contendam, cum omnes in Romani imperii dicione consistant. Sed longae securitas pacis homines partim ad delectationem otii, partim ad civilia transduxit officia. Ita cura exercitii mili
Abbreviated transcription (Latin):
uersum hec obsessos defendeꝰ consueuerunt
baliste onagri scorpiones arcubaliste fusti¬
bali. Sagictarii funde. ualista fimibus ueriꝰ
tenditur. que quanto prolixa brachiola habuit. hoc¬
est quanto maior fu̾it spicula longus mictit que si
iuxta artem mechanitã temꝑetur et ab ex̾atatis h¬
minibus qui mensurã eius ante collige̾nt dirigat᷑
penetrat quidrũq percusserit. Onagr̃ aũt dirigit
lapides. Es pir imiorũ crrssitudine ⁊ magnitudie
Axorum pondera iaculatur nam quãto amplior
fuerit canto maiora sara fuluũs more ꝯcorquet
hiis duobus generibus nulla cormẽtoꝵ spes uẽhe¬
mencior imniẽnitur Garpiones dicebant quas
mic manubalistas uocant ideo sic mĩcupata qd ꝑiuis
subtilibusq spiculis inferant mortem. fustibalos
arcubalistas ⁊ fiidas descabere suꝑflaõ puco
que pñs usus agnosc̾it. Saxis cam grauioribus
ꝑ ouagrun dest̾inatis non solum equĩ elidinitur

Expanded text:
ersum hec obsessos defendere consueverunt baliste, onagri, scorpiones, arcubaliste, fundibuli, sagittarii. Fundibalista funibus et nervis tenditur, qui quanto prolixest quanto maior fuerit, tanto spicula longius mittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exercitatis hominibus qui mensuram eius ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager autem dirigit lapides, sed pro nervorum crassitudine et magnitudine saxorum pondera iaculatur; nam quanto amplior fuerit, tanto maiora saxa fulminis more contorquet. His duobus generibus nulla tormentorum species vehementior invenitur. Scorpiones dicebant quas nunc manuballistas vocant, ideo sic nuncupati quod parvis subtilibusque spiculis inferant mortem. Fustibalos arcuballistas et fundas describere superfluum puto, quae praesens usus agnoscit. Saxis tamen gravioribus per onagrum destinatis non solum equi eliduntur
Abbreviated transcription (Latin):
copellitur in qua re armorum doctor actendic ut
magnis uiribus hastile concorqueat ut destinato
ictu uel in palum uel iuxͣ diigat missile et en
erãtio et lacertis robur adcrescit s⁊ iaculandi picia

Expanded text:
compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut compellitur. In qua re armorum doctor attendit ut magnis viribus hastile contorqueat, ut destinato ictu vel in palum vel iuxta dirigat missile. Eo enim exercitio et lacertis robur adcrescit et iaculand
Abbreviated transcription (Latin):
nales sũos belland arte precedant Ita autẽ seuẽ
apud sinaiores ex̾cicii doctrina ẜuaca est ut et doc¬
tores armorũ duplicibus remunerarẽtur annonis
et milites qui parum in illa pro lusione profec̾at̃
pro friii ͦ ordeum oogerencur accipe. Nec ance
eis in tritico redderetur annona ꝙͣ I suib pre¬
sencia presti legionis tribunoꝵ uel princpum
expinencis dãtis eftendissent se onnia que erant
in milicari arte complere nchil eni neqz firmius
habundant milices eruditi. Non enñ uestium intor
Ieatho. Si quid erratum est potest postmodum coru¬
gi preliorũ delicta emendacõem non recipuit̾ cum
pena statim sequat᷑ eecorem. Nam cõfestim penut
qmi ignaue imꝑiteq pugnauerũt aut in fugã u̾si
uictoribus ultra pares esse non audent Tuones
ld ad inceptum reuertor tiro qui cum claua
exercetier ad palum/ hastilia quoq grauio
nm illim palum canꝙͣ aduersum honnem iactare

Expanded text:
nales suos bellandi arte praecedant. Ita autem severe nales suos bellandi arte praecedant. Ita autem severe apud maiores exercitii disciplina servata est ut et doctores armorum duplis remunerarentur annonis et milites qui parum in illa prolusione profecerant pro frumento hordeum cogerentur accipere nec ante eis in tritico redderetur annona quam sub praesentia praefecti legionis tribunorum vel principiorum experimentis datis ostendissent se omnia quae erant in militari arte complere. Nihil enim neque firmius abundant milites eruditi. Non enim vestium nitor Cato, si quid erratum est, potest postmodum corrigi: proeliorum delicta emendationem non recipiunt, cum poena statim sequatur errorem; nam aut confestim pereunt qui ignave imperiteque pugnaverint aut in fugam versi victoribus ultra pares esse non audent. XIIII d ad inceptum revertor. Tiro qui cum clava exercetur ad palum hastilia quoque ponderersum illum palum tamquam adversus hominem iactare
Abbreviated transcription (Latin):
in quoius impetu uẽmiat non freqͣnt̾ incerficit
cum et arimis uitalia deffendantur et ossibus ac. cõtͣ
puncta duas uncias adacta. mortalis est nccẽ em
est ut uicalia penetret quicquid iniu̾g̾atur deinde du
cesa infeetur brachium dextrumq latus nudatur
piicta autem cecto corꝑe infertur et aduersarmm
sauciat anceꝙͣͣ uĩdeat ĩdeoq ad dimicandũ hoc p̾ci¬
pue genere asos constat ẽẽ scomanos. Dupli autez
ponderis illa cratis et claua ideo dabantar ut cu
uera et leuiora arma tur sumpsisset uelud grauio¬
re pondere li beratus securior alacriorq pugnauet
Armaturam docendos tirones capitulu .xiiiͦ.¬
reterea illo exerticui genere quod armaturã¬
uocant et a primis doctoribus traditur ibue¬
dus est cur qui usus uel exparte ẜuatur
Constat em eciã nuc̃ in omibus preliis armaturã
melius pugnare ꝙͣ ceterrs ex quo incelligi debet
ꝙͣtum exercitatus miles inex̾citato melior sit
cum armature / ut̾ cũ que eridici reliquos cõtuber¬

Expanded text:
 quovis impetu veniat, non frequenter interficit, cum et armis vitalia defendantur et ossibus; at contra puncta duas uncias adacta mortalis est; necesse est enim ut vitalia penetret quicquid immergitur. Deinde, dum caesa infertur, brachium dextrum latusque nudatur; puncta autem tecto corpore infertur et adversarium sauciat antequam videat. Ideoque ad dimicandum hoc praecipue genere usos constat esse Romanos.Dupli autem ponderis illa cratis et clava ideo dabantur ut cum vera et leviora tiro arma sumpsisset velut graviore pondere liberatus securior alacriorque pugnaret. XIII ARMATVRAM DOCENDOS TIRONES Praeterea illo exercitii genere quod armaturadoctoribus traditur imbuendus est tiro; qui usus vel ex parte servatur. Constat enim etiam nunc in omnibus proeliis armaturas melius pugnare quam ceteros. Ex quo intellegi debet quantum exercitatus miles inexercitato sit melior, cum armatura utcumque eruditi reliquos contuber