comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iđbis .vi. ł bis .viii. uł bis .xii. Tandẽ ad cuiusdã expositionẽ de p̃fatis
tropis. ł modis ueniamus. ut eidẽ expositioni dõ uuante aliqiđ lucis
in fundam᷑. Omis inqͥt pͥmꝰ tonꝰ quẽ doriũ dicimꝰ. aut t̃ .ui. habebit indupla
ꝓportione. idẽ diapason. ut ẽ rorate cȩli desuꝑ. aut qͣt̃ .u. qđ ÷ xx. id est¬
duo de .Uiii. ⁊ .iii.de xii. Inses qͣltera ꝓportione faciens diapente. ut ẽ.
& nubes sluant iustũ aꝑiat᷑. aut at̃ .uii. qđ ÷ XXI. id ÷ .iii. de uiiii.
ad .iiIi. de .xii. qͥ inses qui t̃tio faciunt diatessaron. ut ÷ Tra germina
phoni is subditã ħ mͦ pandimꝰ. Int̃ .ui. ⁊ xii. qui faciunt .xUiii. senarius
÷ differentia: ꝗ melodia pͥmȩ incisionis ascendendo totã ꝑ currit alichanos
hypaton uidelic& in para neten die Zeugmeñ p̃misso ad grauẽ partẽ.

Expanded text:
bis sex, vel bis VIII. vel bis XII. Tandem in cujusdam expositionem, de praefatis tropis vel modis veniamus, ut eidem expositioni, Deo juvante, aliquid lucis infundamus. Omnis, inquit, primus tonus, quem Dorium dicimus, aut ter sex habebit in dupla proportione, id est, diapasonII. de VIII. et III. de XII. In sesquialtera proportione faciens diapente; ut est, Et nubes pluant justum: aperiatur: aut ter VII. quod est XXI. id est, III. de VIIII. ad IIII. de XII. qui in sesquitertio faciunt diatessaron: ut est: terra, etphoniis subditam, hoc modo pandimus. Inter VI. et XII. qui faciunt XVIII. senarius est differentia, quia melodia primae incisionis ascendendo totam percurrit, a lichanos hypaton videlicet in paraneten diezeugmenon, praemisso ad gravem partem
Abbreviated transcription (Latin):
riũ binario excedit. ut sesquit̾tia ꝓportio. ẽẽ possit. Nouenarius uͦ
senarũ t̃ nario pͥterit. qͥ medietas ÷ eiꝰdẽ senarii: ⁊ obid quarta pars
duodenarii: Eres gͦ de UIIIi. & qualessunt : ad .iii.i. de xii. dũ illius
parst̃tia sit huiꝰ quarta. ⁊ sicfiat int̾ eos diat᷑ c̃sonantia. quȩ a noue¬
nario in duo denariũ condudat t̃tiã antiphonȩ incisiunculã. Seqͥt᷑
illȩ antiphonȩ gradales eodẽ mͦ curr̃. Gaudete in dnõ. & indina dnẽ¬

Expanded text:
tia proportio esse possit. Novenarius vero senarium ternario praeterit, qui medietas est ejusdem senarii, et ob id quarta pars duodenarii. Tres ergo de VIIII. aequales sunt ad IIII. de XII, dum illius pars tertia sit hujus quarta, et sic fiat inter eos diatessaron consonantia, quae a novenario in duodenarium concludat, tertiae antiphonae incisiunculam sequetur. Illae antiphonae gradales eodem modo curr
Abbreviated transcription (Latin):
Usica quid est : ic benemodulandi
Ic alelos suaui sonũ moderari. Sed hoc
dũ nec ipse qͥ ubi oport& arte ut i nõ nouit. quãuis quilib&
deuoto tantũ corde dño dulce canit. AItaputo ⁊C Recde
putas. nõ nisi bono usu dulciamela bene fieri. nec rursus sa¬
cris melis bene uti si sine disciplina in iocundius ꝓferant᷑.
Quocurta cũ ed esiasticis canticis ħ disciplina ł maxime neces

Expanded text:
usica quid est? Magister. Bene modulandi Melos suavi sono moderari. Sed haecdum nec ipse, qui, ubi oportet, arte uti non novit: quamvis quilibet devoto tantum corde Domino dulce canit. D. Ita puto. M. Recte putas, non nisi bono usu dulcia mela bene fieri: nec rursum sacris melis bene uti, si sine disciplina injucundius proferantur. Quocirca cum ecclesiasticis canticis haec disciplina vel maxime neces
Abbreviated transcription (Latin):
dũ uno spacio acutius factũ in deu¬
teri penta cordũ mutatur: ad eute¬
ro intritũ transit. atrito inte trardũ
ate trardo rursus redit in ꝓtũ. ita
quic quid uno ł duobꝰ seu tribtonis.
ex integro altius grauiusue trans posueris simul inmodũ alium¬
trans mutabitur : Exempligrã Mitata neuma regularis ad

Expanded text:
dum uno spatio acutius factum in deudum uno spatio acutius factum in deuteri pentachordum mutatur, a deutero in tritum transit, a trito in tetrardum, a tetrardo rursus redit in protum: ita quidquid uno vel duobus seu tribus tonis ex integro altius graviusque transposueris, simul in mtransmutabitur. Exempli gratia, usitata neuma regularis ad
Abbreviated transcription (Latin):
se nõ sit. Et de hac quoq discrepantia. satis dictũ. Sciendum
tamen qđ prima cõcordatio hat ẽ. quȩ fit p̃fato modo ad meli
ductũ Altera cõcordatio nãq paulo minor dũ uel elationis
difficultatẽ mitigare uolentes. uel sũ missiorẽ grauitatẽ erigere.
Aut in sur sũ aut in iusũ quintana trans positione subiungim
Est & tertia cõcordatio. quȩ fit octaua sonoꝵ regione. id est
dũ in nouã uocẽ ł acutiorem melos mutamus. atq his collatio¬
nibꝰ. cantionũ quȩdã unanimitas seruari potest aliter aut̃
nõ potest nisi forte ex integro melũ qđ lib& inmodũ alium
transponendo mutetur. Simelũ qđ lib& in eadẽ sonoꝵ serie
unius aut duoꝵ seu triũ tonoꝵ spacio acutius aut grauiuꝰ
trans posueris simul & iam tropimodus in aliam speciem
migrat. Ada exemplũ huius migrationis. N Quomͦ¬
site tra corda ł pentacorda qͥna in ordine cerinero hoc modo.
uem ad modũ inquã ita ca¬
Dnendo ꝓti modi pentacor¬

Expanded text:
se non sit. Et de hac quoque discrepantia satis dictum. Sciendum tamen, quod prima concordatio haec est, quae fit praefato modo ad meli ductum. Altera est concordatio paulo minor, dum vel elationis difficultatem mitigare volentes, vel submissiorem gravitatem erigere, aut in sursum aut in jusum quintana transpositione subjungimus. Est et tertia concordatio, quae fit octava regione sonorum, id est, dum in novam vocem vel acutiorem melos mutamus. Atque his collationibus cantionum quaedam unanimitas servari potest, aliter autem non potest, nisi forte ex integro melum quodlibet in modum alium transponendo mutetur. Si melum quodlibet in eadem sonorum serie unius aut duorum seu trium sonorum spatio acutius aut gravius transposueris, simul etiam tropi modus in aliam speciem migrat. D. Da exemplum hujus migrationis. M. Quosi tetrachorda vel pentachorda quina in ordine cecinero hoc modo: Quemadmodum, inquam, ita canendo proti modi pentachor
Abbreviated transcription (Latin):
quantitates alit̃ in arithinetica. alit̃ in musica. alit̃ ingeo metria
alit̃ in astronomia cõsiderantur. Ha̧ enĩ quat tuor disciplinȩ nõ
nuas mentes ducunt ita ut sint in eacusabiles qͥ ꝑh cognoscentes
dm & sempiter nã eius diuinitatẽ . nõ sic ut dm̃ glorificauer̃ &
grãs eger D. arithmnetica quid ẽ M. disciplina quantitatis
numerabilis scđm se. D. quid est musica M. disciplina rati¬
onabilis cõsentanearũ uocũ atq discrepantium iuxtanume¬
ros qui ad aliquid sunt his qui inueniuntur in sonis D. Iuid ẽ

Expanded text:
quantitates aliter in Arithmetica, aliter in Geometrica, quantitates aliter in Arithmetica, aliter in Geometrica, aliter in Astronomia considerantur. Hae enim quatuor disciplinae non nuas mentes ducunt, ita ut sint inexcusabiles, qui per haec cognoscentes Deum, et sempiternam ejus Divinitatem, non sicut Deum glorificaverunt, et gratias egerunt. D. Arithmetica quid est? M. Disciplina quantitatis numerabilis secundum se. D. Quid est Musica? M. Disciplina rationalis consentanearum vocum atque discrepantium juxta numeros, qui ad aliquid sunt his, qui inveniuntur in sonis. D. Quid e
Abbreviated transcription (Latin):
iii. ad u. binarius qͥ est differentia : neutrũ metitur. Idem fit
& in multiplici suꝑ partiente ut sunt .ii. ad v. quiẽ duplex
sesqualter ut s̃ duo ad uii. qͥ ẽ triplex sesqͣlt̃ ut s̃ .iii. ad
x. qui ẽ triplex ses qͥ tercius. Idem sit & in multiplici suꝑ¬
partiente ut s̃ .iii. aduiii. qͥ est duplex suꝑbi partiens ut s̃
iii.ad xxi. qui ẽ triplex suꝑ bipartiens. ut s̃ .iiii. ad xi. qui ẽ
duplex suꝑ tripartiens. Vides igitur ut huius modi ꝓpor¬
nones nec simpla quantitate nec sus differentiis metiuntur
.II. Quae sine matheria id est amixtione corporali solo intellectu trac¬
tantur: In quantitatibus uͦ multitudines magnitudines. paucitates
paruitates formȩ. aeqͣlitates habitudines & ct̃a quȩ ut boetu uer¬
bis loquar ipsa quidem natura incorporea s̃ & im mutabilis substan
tiae ratione uigentia. participatione uͦ corporis ꝑmutant᷑ & tac¬
tu uariabił rei: in uertibilẽ in cõstantiã transeunt. Porro haȩ

Expanded text:
III. ad V. binarius, qui differentia est, neutrum metitur. Idem fit et in multiplici superparticulari, ut sunt II. ad V. qui est duplus sesquialter: ut sunt II. ad VII. qui est triplex sesquialter: ut sunt III. ad X. qui est triplex sesquitertius. Idem fit et in multiplici superpartiente: ut sunt III. ad VIII. qui est duplus superbipartiens: ut sunt III. ad XI. qui est triplus superbipartiens: ut sunt IIII. ad XI. qui est duplus supertripartiens. Vides igitur, ut hujusmodi proportiones nec simpla quantitate, nec suis differentiis metiuntur. Quae sine materia, id est, admixtione corporali, solo intellectu tractantur. In quantitatibus vero multitudines, magnitudines, paucitates, parvitates, formae, aequalitates, habitudines, et caetera, quae, ut Boetii verbis loquar, itiae ratione uigentia, participatione uero corporis permutantur et tactu uariabilis rei in uertibilem inconstantiam t
Abbreviated transcription (Latin):
Nõ inuenio qͦmͦ dicã illa ł ista parte p̃cedere . Ml. Nõcerte inue¬
nitur. Nõ enĩ in huius modi genere ł quantitate minoris maior
pars metitur ut inmultiplicibꝰ. aut una quȩ lib& parte quȩ
sit utroꝵq differentia. ut in suꝑ particularib̾. Cũ enĩ inses¬
qͣl tera ꝓportione ut sunt .iiii. ad ui. binarius qͥ eoꝵꝵ ẽ differen

Expanded text:
Non invenio, quomodo dicam, tota vel tota parte praecedere. M. Non certe inveNon invenio, quomodo dicam, tota vel tota parte praecedere. M. Non certe invenitur. Non enim in hujusmodi genere vel quantitate minoris major pars metitur, ut in multiplicibus: aut una qualibet parte, quae sit utrorumque differentia, ut in superparticularibus. Cum enim in sesquialtera proportione, ut sunt IIII. ad VI. binarius, qui eorum dif
Abbreviated transcription (Latin):
ad vi. Nonne binarius muicre bis metitur maiorẽ t̃ qđ secupla¬
re est ltẽ .ui. ad uiiii. binarius minorẽ t̃ metitur. maiorẽ qͣt̃
qđ epitritũ est. Itẽ uiii. ad .x. binarius minorẽ quat̃ metitur
maiorẽ qͥnqͥes qđ ses qͥ quartũ ẽ. Sic itaq in infinitũ quota parte
maior p̃cedit numerus : tota parte utriq: ad inuicẽ metientur.
ueluti .uiii. octaua sui parte p̃itur anouenario iđ unitate . & ea¬
dem unitas qͣ ab inuicẽ differ̃ utrosq metitur. Iãq intelligis ut
hae in aqualitates cõmuni qualib& dimensione tã augmentati¬
onẽ capiant quam solutionem. D. Intelligo quidem quare istȩ
cõmensurales ł cõnumerał dicantur. Sed insinua qualit̃ cȩteris
in ȩqͣlitatibꝰ eadem cõmensuratio ł cõnumeratio desit. M. Et h
uti postulas cõtemplemur. Pone tres ad .u. quȩ ẽ suꝑbi parti¬
ens cõparatio ac uide quota parte t̃narii qͥnarius p̃cedat . D.

Expanded text:
ad VI? nonne binarius minorem bis metitur, majorem ter, quod sescuplare est? Item VI. ad VIII. binarius minorem ter metitur, majorem quater, quod epitritum est. Item VIII. ad X. binarius minorem quater metitur, majorem quinquies, quod sesquiquartum est. Sic itaque in infinitum, quota parte major praecedit numerus, tota parte utrique ad invicem metiuntur: veluti VIII. octava sui parte praeitur a novenario, id est, unitate, et eadem unitas, qua ad invicem differunt, utrosque metitur. Jamque intelligis, ut hae inaequalitates, communi qualibet dimensione tam augmentationem capiant, quam solutionem. D. Intelligo quidem, quare istae commensurales vel connumerales dicantur. Sed insinua, qualiter caeteris inaequalitatibus eadem connumeratio vel commensuratio desit. M. Et hoc, ut postulas, contemplemur. Pone III. ad V. quae est superbipartiens comparatio, ac vide, quota parte ternarii quinarius praecedat. D.
Abbreviated transcription (Latin):
ses qͥqͥntũ. Septuplũ ad sescuplũ sesqͥsextũ & sic in infinitum
Suꝑ particulares cũ multiplicib cõmitantur . ut nõ in merito
ex utrisq simul musica ꝓcreari uideat᷑. D. appar& ꝓcul dubio
& cõmimeratio & cognatio huius modi numeroꝵ. M. Iuia gͦ pa¬
tuit qualit̃ multiplices in ordine digesti. ad se ipsos suꝑ particu¬
lares sunt : ita &iam tibi pateat qualit̃ ex suꝑ particul aribus
ses qͣlteris acses qͥ tercus multiplices dupli ł quad rupli cõponant᷑¬

Expanded text:
ntum: septuplum ad sescuplum sesquisextum: et sic in infinitum. Superparticulares cum multiplicibus comitantur, ut non immerito ex utrisque simul musica procreari dicatur. D. Apparet proculdubio et connumeratio et cognatio hujusmodi numerorum. M. Quia ergo patuit, qualiter multiplices in ordine digesti ad seipsos superparticulares sint: ita etiam tibi pateat, qualiter superparticularibus ex sesquialteris et sesquitertiis multiplices dupli vel quadrupli componant
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscitur diapas duplȩ habitudini deputanda. Diapentȩ
sescuple. diatessaron epitritȩ. diapentȩ acdupason triplȩ disdiapas̃
quad uple  M. es prima huius e. ꝓbatio qđ quẽ ad modũ semꝑ unũ
duplũ ses qualtero & ses qͥt̃cio cõplet᷑. ut modo dictũ est itauiũ dia pas
qđ uiii uoculas cõtin&. duȩ minores simphoniae iđ diapentȩ atq
diates saron complent. Siue enĩ agrauiore siue ab acutiore parte
ł quar tã uoculã meriaris. aquarta metiaris quintã ł quinta
meti at᷑ tũ quarta. ita cõpletur semꝑ duabꝰ simphoniis una¬
Od nõ fier& si essent ł aliȩ quȩ conplerent ł aliae q̃ conplerentur

Expanded text:
cognoscitur, diapason duplae habitudini deputanda, diapente cognoscitur, diapason duplae habitudini deputanda, diapente sescupiae, diatessaron epitritae, diapente ac diapason triplae, disdiapason quadruplae? M. Est prima hujus rei probatio, quod quemadmodum semper unum duplum sesquialtero et sesquitrito completur, ut modo dictum est, ita unum diapason, quod octo voculas continet, duae minores symphoniae, id est, diapente atque diatessaron complent. Sive enim a graviore, sive ab acutiore parte, vel quartam voculam metiaris, a quarta metiaris quintam, vel quinta metiatur cum quarta, ita completur semper duabus symphoniis unad non fieret, si essent vel aliae quae complerent, vel aliae quae complerentur
Abbreviated transcription (Latin):
uenientibus sibi numeris cõcordiam sumere. D. Id manifesta pan¬
ditur ratione M. attende uͦ quia cõuenientes s̃. ñ uni qui lib&
ad se ipsos : sed sicut uerbi gr̃a. xxiiii. numerus cõstat ad .xii. du¬
plus ad uiii. triplus ad ui. quad ruplus ad xui. sesqualter
ad .xuiii. epitritus ad xluiii. subduplus ad xxxii. subepitrit᷑
ad xxx ui. sub sescuplaris: ita qͥlib& ptongus ad aliũ quidẽ diapas̃
sonat. ad aliũ diapas & diapente. ad aliũ disdiapas. ad aliũ diapen¬
te ad aliũ diatessaron. ad aliũ sub diapason. ad aliũ subdiatessar̃
ad aliũ subdiapente. Iđ nonfier& nisi ad rationẽ multiplicis &
suꝑ particularis habitudinis sua essent cõmensuralitate cognata
um satis monstratũ sit qđ cõmensuralitatis Ietionia¬
ratio musicas uoces ad inuicem associ&. unde tam̃ sciriual&
cui ꝓportioni quȩq simphonia deputanda sit : Ex quo enĩ

Expanded text:
 sonos ex convenientibus sibi numeris concordiam sumere. D. Id manifesta pan sonos ex convenientibus sibi numeris concordiam sumere. D. Id manifesta panditur ratione. M. Attende vero, quia convenientes sunt non uniquilibet ad seipsos, sed sicut verbi gratia XXIIII. numerus constat ad XII. duplus, ad VIII. triplus, ad VI. quadruplus; ad XVI. sesquialter, ad XVIII. epitritus, ad XLVIII. subduplus, ad XXXII. subepitritus, ad XXXVI. subsescuplaris: ita quilibet phthongus ad alium quidem diapason sonat, ad alium diapason et diapente, ad alium disdiapason, ad alium diapente, ad alium diatessaron, ad alium subdiapason, ad alium subdiatessaron, ad alium subdiapente; quod non fieret, nisi ad rationem multiplicis et superparticularis habitudinis sua essent commensuralitate cognati,r symphonia. D. Cum satis monstratum sit, quod commensuralitatis ratio musicas voces adinvicem associet, unde tamen sciri valet, cui proportioni quaeque symphonia deputanda sit? Ex quo enim
Abbreviated transcription (Latin):
Vt enĩ asenario incipiamus ad ui. numerũ accrescat sesqualt̃. & fit .uiiii.
ad uiiii. accrescat sesqͥtercius. & sit .xii. Duo denarius itaq: ad senariũ
duplus ses qͣltero ac sesqͥ tercio cõplet᷑. Itẽ xii. numero accrescat ses¬
qͣlter & sit xuiii. xuiii. numero accrescat ses qͥtercius &efit xxiiii.
at xxiii. numerus adduodenarium duplus. ses qͣlt̃ & ses qͥ tercio con¬
pletur. Et alternatĩ ui. numero accedat ses qͥ tercius qui est .uii.
ses qͥ tercio accedat sesqͣlt̃ qui ẽ xii. Duodecĩ itaq ad senarium
duplus ses qͥ tercio & ses qͣltero cõpletur. Similit̃ xii. numero ac¬
Itaq: xxiiii. ad xii. duplus. sesqͥ tercio & sesqͣltero cõpletur. Et sic de in¬
ceps semꝑ unũ duplũ sesqualtero & ses qͥ tercio in cremento ꝑficitur:
Porro sesqualt̃ &sesqͥ tercius ita cõmuni e pogdoo mensura conectun¬
t. ut si ses qualtero epogdoumꝰ auferas. ses qͥ tercius fiat. Ses qͥ tercio

Expanded text:
t enim a senario incipiamus: ad VI. numerum adcrescat sesquialter, et fit VIIII. Ad novem accrescat sesquitertius, et fit XII. Duodenarius itaque ad senarium duplus, sesquialtero et sesquitertio completur. Item XII. numero adcrescat sesquialter, et fit XVIII. XVIII. numero adcrescat sesquitertius, et fit XXIIII. At XXIIII. ad duodenarium duplus, sesquialtero et sesquitertio completur. Et alternatim VI. numero accedat sesquitertius, qui est VIII. Sesquitertio accedat sesquialter, qui est XII. Duo actaque ad XII. duplus, sesquitertio et sesquialtero completur. Et sic deinceps semper unum duplum sesquialtero et sesquitertio incremento perficitur. Porro sesquialter ac sesquitertius ita communi epogdoi mensura connectuntur, ut sesquialtero epogdoum auferas, sesquitertius fiat, sesquitertio
Abbreviated transcription (Latin):
texetur siue sint principales quoꝵ ẽ unitas differentia. qͥ radi¬
ces s̃ multi plicium ac suꝑ particulariũ numeroꝵ. siue sint ma¬
iores ab hac cõplicatione diriuati. Rrincipales s̃ ÷ .ii.iii.iiii.
Iuat̃narius enĩ numerus om̃s simphonias ꝑfecte absoluit.
duo enĩ ad unũ. duplũ qđ diapas. Tria ad unũ triplũ qđ est
diapas̃ ac diapent̃. Iuat tuor adunũ quadruplũ qđ est disdia¬
pason. Tria adduo : sesqualterũ qđ ẽ diapente. Iuattuor
ad tria. ses qͥ tercium qđ ẽ diatessaron. Diriuał sunt .ui.xii.
xuiii. xxiiii. & de inceps. Nã xii. ad ui. duplũ est .ui. ad

Expanded text:
texatur: sive sint principales, quorum est unitas differentia; qui raditexatur: sive sint principales, quorum est unitas differentia; qui radices sunt multiplicium ac superparticularium numerorum: sive sint majores ab hac complicatione derivati. Principales sunt I. II. III. IIII. Quaternarius enim numerus omnes symphonias pe quod est diapason: tria ad unum triplum, quod est diapason ac diapente: quatuor ad unum quadruplum, quod est disdiapason: tria ad duo sesquialterum, quod est diapente: quatuor ad tria sesquitertium, quod est diatessaron. Derivales sunt VI. XII. XVIII. XXIIII. et deinceps. Nam XII. ad VI. d
Abbreviated transcription (Latin):
Conponitur ꝗꝗ diatessaron simphonia isdem modis. quibꝰ
diapentȩ. Prima enĩ eius compositio est. siuox organalis ita
ꝑdia pason geminetur ut sit media principalis uelutiquar¬
ta int̃ primã & octauã ad infra scriptũ modum
nec partibꝰ quib disfer̃ augmentantur nec in eas resoluuntur atq: idcirco
in cõmensurati & in cõnumerati uire nominent᷑. Porro aut̃ sicut ocu¬
lis torta ac recta discernimus & q̃lib& uisui subiacentia itacũ prȩ¬
fatis natura nr̃a partibꝰ conpacta cõst& : uoces cõmensuralib int̃ ual¬
lis cõuenientes auditũ oblectant. Cȩterȩ s̃ dissonȩ Sed uis ne
ampliora de hac cõmensura litate cognoscere: D. luũ ẽ de hoc iu¬
dicare. M. Diximus qualit̃ multiplices sua ipsoꝵ quantitas.
suꝑ particulares qualit̃ sua metiatur differentia : nunc ipsimul¬
tiplices cũ suꝑ particularibꝰ quã habeant cognationẽ uideamus
Pone ratũ multiplicis ordinẽ ac simul suꝑ particularis ordo

Expanded text:
Componitur quoque Diatessaron symphonia eisdem modis, quibus et Diapente. Prima enim ejus compositio est, si vox organalis ita per Diapason geminetur, ut sit media principalis, veluti quarta, inter primam et octavam, ad infra scriptum modumnec partibus, quibus differunt, augmentantur, nec in eas resolvuntur: atque idcirco incommensurati et inconnumerati jure nominantur. Porro autem sicut oculis torta ac recta discernimus, et quaelibet visui subjacentia, ut cum praefatis natura nostra partibus compacta constet, voces commensurabilibus intervallis convenientes auditum oblectant; caeterae sunt dissonae. Sed visne ampliora de hac commensuralitate cognoscere? D. Tuum est, de hoc judicare. M. Diximus, qualiter multiplices sua ipsorum quantitas, superparticulares qualiter sua metiatur differentia; nunc ipsi multiplices cum superparticularibus quam habeant cognationem, videamus. Pone ratum multiplicis ordinem, ac simul superparticularis ordo
Abbreviated transcription (Latin):
Notest &iam uel altera uł utraq uoce ꝑdisdiapason tripli¬
equitur diatessaron simphonia. Ea est ubi quartanis
locis inunum pangitur. Sed sciendũ quia nõ ita sim¬
pliciter ut incȩteris quae maiores sunt. sed & alia quas¬
dã naturali lege organũ ex inde deriuatum estt̃ in¬
unde & post dicetur. uerum tamen modesta moro¬
sitate edita. qđ suum est maxime ꝓpriũ & cõcordi
diligentia ꝓcurata. honestissima erit cantionis suauitas

Expanded text:
Potest etiam vel altera vel utraque voce per Disdiapason triplie Diatessaron symphonia. Sequitur Diatessaron symphonia. Ea est, ubi quaternislocis in unum pangitur. Sed sciendum, quia non ita simpliciter, ut in caeteris, quae majores sunt; sed et alia quadam naturali lege organum exinde derivatur, unde et post dicetur. Verumtamen modesta morositate edita, quod suum est maxime proprium, et concordi diligentia procurata, honestissima erit cantionis suavitas
Abbreviated transcription (Latin):
duoderimã. haec similit̃ & media uoce dempta cõcordiã hab&.
Ntẽ quinta ẽ diapente cõpositio. si ambabus uocib̾ ꝑdia pason gẽ¬
minatis quat̃ nauocũ diuersitate canatur ut uidelic& ad
quintã & duo decimã organũ prima & octaua respondeant.
Canantur omnia ad infra scriptũ modum

Expanded text:
duodecimam. Haec similiter et media voce dempta concordiam habet. Item quinta est Diapente compositio, si ambabus vocibus per Diapason geminatis quaterna vocum diversitate canatur, ut videlicet ad quintam et duodecimam organum prima et octava respondeant. Canantur omnia ad infrascriptum modum
Abbreviated transcription (Latin):
Habent aũt hoc modo. afinali sono ȩqualis potestas ẽ minori
tono in superiora atq inferiora id est inutroq latere ꝑtingen¬
di usq ad sonos quintos. nõ qđ semꝑid eueniat sed qđ haec
spacii eius sit potestas. Iã uero si ad superiorem partẽ quintũ sonũ
sistemate transierit. maioritono deputari sol&. Maior autem
sistematis duplũ hab& spacium in superiorib idẽ uel usq in nonũ¬

Expanded text:
habent autem hoc modo. A finali sono aequalis potestas est minori habent autem hoc modo. A finali sono aequalis potestas est minori tono in superiora atque inferiora, id est, in utroque latere pertingendi usque ad sonos quintos. Non quod semper id eveniat, sed quod haec spatii ejus sit potestas. Jam vero si ad superiorem partem quintum sonum systemate transierit, majori tono deputari solet. Major autem systematis duplum habet spatium in superioribus, id est usque in nonu
Abbreviated transcription (Latin):
ets  qͥ ordine disponanturita. A unde possumus di¬
noscere qͥ sunt finał. qui superiores uł illius aut illius ordinis
X Om̃e musicũ ad aliquid cõstat eẽ. Nã nec sonus musicus ẽẽ
potest sine ad iectione alterius soni ad quẽ naturali spacio mu¬
sicum sonat. Sicut gͦ ad aliquid ꝑse nõ intelligitur. ita cũ aliq̃t
soni absolute numerant᷑. nec superiores iure possunt. nec finał
dici. seu alius cuiusq ordinis. Sed cũ necesse sit ut qͥc quid
rite canitur altius grauiusue in uno ipsoꝵ quat tuor finiat᷑
In quolib& eoꝵ finiendũ est. ipse cũ cȩteris sui tetracordi soni¬
tibus finalis optin& nomen. Et hinc alia tetracorda sumunt
ordinem. ab eodem &iam sono. ut sit maior tonus aut minor
mensuram accipit. Cũ enim inferiorem quemq: tonũ. quin¬
id superior dr̃ aut inferior qđ altius aut inferuis alter canat᷑
ab altero. sed scđm id qđ sese utriq toni ad sonũ finalẽ habe

Expanded text:
qui in ordine disponantur ita: D. Unde possum diqui in ordine disponantur ita: D. Unde possum dinoscere, qui sint finales, qui superiores, vel illius aut illius ordinis? M. Omne musicum ad aliquid esse constat: nam nec sonus musicus esse potest sine adjunctione alterius soni, ad quem naturali spatio musicum sonat. Sicut ergo ad aliquid per se non intelligitur, ita cum aliquot soni absolute numerantur, nec superiores jure possunt, nec finales dici, seu alterius cujusque ordinis. Sed cum necesse sit, ut, quidquid rite canitur, altius graviusque in uno ipsorum quatuor finiatur, in quolibet eorum finiendum est, ipse cum caeteris sui tetrachordi sonitibus finalis obtinet nomen. Et hinc alia tetrachorda sumunt ordinem. Ab eodem etiam sono, ut sit major tonus aut minor, mensuram accipit. Cum enim inferiorem quemque tonum d superior dicitur aut inferior, quod altius aut inferius alter canatur ab altero; sed secundum id, quo sese utrique toni ad sonum finalem habent;
Abbreviated transcription (Latin):
ma dici potest. A Qiud inter se maiores tan minores ue
toni differunt eodem bum det quidẽ sono finit. eodem
gubernati: C quȩ suꝑ rhis dicenda sunt cõmodius
cõferemus siprius ꝓprias sonoꝵ notulas describamus. Decẽ & octo
naq sonis notas ponimus id est tetracordis quat tuor & dimidio te
tracordo. Primũ qđ est humilius graue tetracordũ nuncupan¬
tes: Scđm finale. Terciũ superius. Iuartũ exccellens. Sane il¬
las uoculas quas finales uocamus eis notuł designamꝰ quas supͣ
descripsimus ita. ER E Graues aut̃ eis dẽ fere sed retro
spectantibꝰ figuris .ita. Pꝰ U T Superiores giratis in iusum
finalibus ita Ncꝰ ⁊ã Excellentes giratis in iusum grauibꝰ ita¬
EG TB Tritus sonus excipitur. qui ingrauibꝰ hab& ta inelinũ
⁊ in superioribꝰ N inuersum & inlinũ. In excellentibꝰ iota
trans fixum. ł Residuas binas uoces iacentibꝰ notis ex pͥmims

Expanded text:
ma dici potest. D. Quid inter se majores minoresve ma dici potest. D. Quid inter se majores minoresve toni differunt, eodem quidem sono finiti, eodem gubernati? M. Quae super his dicenda sunt, commodius dicemus, si prius proprias sonorum notulas describamus. Decem et octo namque sonis notas ponimus, id est, tetrachordis quatuor, et dimidio tetrachordo. Primum quidem, quod est humilius, grave tetrachordum nuncupamus, secundum finale, tertium superius, quartum excellens. Sane illas voculas, quas finales vocamus, eis notulis designamus, quas supra descripsimus, ita ; graves autem eisdem fere, sed retro spectantibus figuris, ita ; Superiores gyratis in jusum finalibus, ita ; Excellentes gyratis in jusum gravibus, ita . Tritus sonus excipitur, qui in gravibus habet N inclinum N; in superioribus N versum et inclinum ; in excellentibus iota transfixum X. Residuas binas voces jacentibus notis exprimimus
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ suos quiq sonus nõ solũ quintis hab& regionib̾. sed & quar¬
tis locis alios sibi quȩrit conpares qui terciae symphoniae locus
est. Itaq in particulis quȩ membra sunt cantionis. poene semper
cola uł cõmata. has in leuando aut inponendo sonoꝵ socialita¬
tes petunt & in eas ꝑ arsis quȩr̃ at tingere ł thesis. Exemploꝵ
satis legitima mela afferunt. quȩ ne longius quaeramus. aspice
quã in manibꝰ tenemus neumam regularem uł particulam
Ac uide quomodo in quartos sonos utriusq cõmatis positio uergat
& particula a quo sono iniciũ leuat. in eundẽ infine deponatur
Cola aut̃ dicimꝰ maiores particulas. duo seu tria ł plura cõmata
cõtinentes quȩ & oportunas quasdã sui distinctiones prebent
Porro cõmata sibi inleuationibꝰ ac positionibꝰ coherentia. colon
ꝑagunt. Tamen est interdũ ubi indifferenter colon siue cõ¬

Expanded text:
autem suos quisque sonus non solum quintis habet regionibus, sed et quarautem suos quisque sonus non solum quintis habet regionibus, sed et quartis locis alios sibi quaerit compares, qui tertiae symphoniae locus est. Itaque in particulis, quae membra sunt cantionis, pene semper cola vel commata has in levando aut in deponendo sonorum socialitates petunt, et in eas vel arsis quaerit attingere, vel thesis. Exemplorum satis legitima mela adferunt, quae ne longius quaeramus, aspice quam in manibus tenemus neumam regularem, vel particulam, Ac vide, quomodo in quartos sonos utriusque commatis positio vergat, et particula a quo sono initium levat, in eumdem in fine deponat. Cola autem dicimus majores particulas, duo seu tria vel plura commata continentes, quae etiam opportunas quasdam sui distinctiones praebent. Porro commata, sibi in levationibus ac positionibus cohaerentia, colon peragunt; tamen est interdum, ubi indifferenter colon sive com
Abbreviated transcription (Latin):
gulis intetracordo sonitibus moderentur & obhoc uni
deputantur modo Iui eodem reguntur sono. scilic&
archo ł ꝓto. autentus ꝓtus & plagis. E deutero. deuterus
autentus & plagis. Itrito aut̃. autentus tritus & plagis. F Te trar¬
do. tetrardus autentus & plagis. Sane autentũ dicimus aucto¬
ralem. plagin subiugalem seu lateralẽ. Sic igitur singuli & suae
ꝓprietatis qualitate sunt dinoscibiles & suis qͥq: tetra cordis &
penta cordis p̃sident & ut dictũ est tonos modosue discernunt
AErgone solius sonifinalis uirtus quẽ lib& modũ efficit. ut ob id
tropꝰ uł modus illius aut illius soni dicendus sit qđ in eofinis meli
cõstiterit ͦ rC Precipue quidẽ iuidetur uis cuius lib& tropi
obid in quolib& finali sono cõsistere. qđ in eo tropus finiendo
cõstiterit. Additur hoc tamen qđ sonus idẽ finalis. & sociales
sui firquentiores in cõmatũ uł colarũ fine uersant᷑. Sociales

Expanded text:
gulis in tetrachordo sonitibus moderentur, et ob hoc uni gulis in tetrachordo sonitibus moderentur, et ob hoc uni deputentur modo, qui eodem reguntur sono, scilicet archoo vel proto, autentus protus et plagis: deutero deuterus autentus et plagis: / trito autentus tritus et plagis: tetrardo tetrardus autentus et plagis. Sane autentum dicimus auctoralem, plagin subjugalem seu lateralem. Sic igitur singuli et suae proprietatis qualitate sunt dinoscibiles, et suis quique tetrachordis et pentachordis praesident, et, ut dictum est, tonos modosve discernunt. D. Ergone solius soni finalis virtus quemlibet modum efficit, ut ob id tropus vel modus illius aut illius soni dicendus sit, quod in eo finis meli constiterit? M. Praecipue quidem videtur vis cujuslibet tropi ob id in quolibet finali sono consistere, quod in eo tropus finiendo constiterit; additur hoc tamen, quod sonus idem finalis et sociales sui frequentiores in commatum vel colorum fine versantur. Sociales
Abbreviated transcription (Latin):
deponatur A Et hoc huius modi est. NC Nluc adhibe
tritos modos & trito sono terminari inuenies. Altacer¬
te. N da nunc altius spaciis tribus id est asono
tetrardo penta cordũ quartũ. Ald hoc modo fit.re
uide nunc tetrardos modos. an eos senties in sono tetrardo
cõsistere  Sentio uerissime. Da nunc penta cordum
quintũ & rursus nouo tetracordo. idem sonoꝵ ordo mo¬
doꝵ q: uertitur. A Et hoc certe mirandũ rC Virtus
ergo sonoꝵ quattuor : queq: mela modificat. Iua ꝓpter
nota nunc tibi inquattuor illis ptongis iuim uarietatis mi¬
rabilem. & suam cuiusq faciem qua singuli ab inuicẽ diuer¬
sitate. differant. & scđm se modoꝵ faciant differentias. A
Hlaec quidem ut cũq: uiderẽ me uideor. Miror aut̃ cum
octo cõputari soleant. tu his sonis nõ magis ꝗ modos quattuor
ꝓcreari dicceris  Octo cõstat modos nos solere cõpu¬
tare. ita tamen ut bini modi id est maior cũ minore asin¬

Expanded text:
deponatur. D. Et hoc hujusmodi est. / M. Huc adhibe deponatur. D. Et hoc hujusmodi est. / M. Huc adhibe tritos modos, et trito sono / terminari invenies. D. Ita certe. M. Da nunc altius spatiis tribus, id est / a sono tetrardo pentachordum quartum. D. Id hoc modo fit: M. Vide nunc tetrardos modos, an eos sentias / in tetrardo sono consistere. D. Sentio verissime. M. Da nunc pentachordum quintum, et rursus novo tetrachordo idem sonorum ordo modorumque revertitur. D. Et hoc certe mirandum. M. Virtus ergo sonorum quaeque mela modificat. Quapropter nota nunc tibi in quatuor illis phthongis vim varietatis mirabilem et suam cuique faciem, qua singuli ad invicem diversitate differant, et secundum se modorum faciant differentias. D. Haec quidem utcumque videre me videor. Miror autem, cum octo computari soleant, tu his sonis non magis quam quatuor procreari dixeris. M. Octo constat modos nos solere computare, ita tamen, ut bini modi, id est, major cum minore a sin
Abbreviated transcription (Latin):
modi speciem mox uertetur. Et si maior sit tropi mutatio
maior quoq: tropuserit in quẽ cumq fuerit trans mutatum
Tropi aũt ł modi sunt quos abusiue tonos dicunt. quoꝵ singu¬
loꝵ differentias nunerũq iã puto didiceris. A at qͥ didici
xe dic mela quȩ lib& ad primũ modũ. ad scđm quoq &
reliquos. A. Ecce modus primus. Ecce scđs. En tercuis
suce ꝓprietatis specie sentiuntur sed quaece causa ueniat miror
xc. ut hoc aliquantulũ patere icipiat. da tetracordũ uł certe
penta cor dũ primũ. A En cecini. re. huc adibe ꝓti queos
uoluoris modos: & uidebis om̃a quȩ ad ꝓtũ modũ canuntur
sono x ꝓto finiri. A Sic equidem iuideo. Re Danune ali¬
ud penta cordũ qđ sit uno spacio altius incipiens as ono deute¬
ro E& ineo cõsistens. A Et hoc ita canitur: R. Cane &
mela modi deuteri & cõfercũ sono & deutero si in ipso forte
bino altius spacio qđ scilic& asono trito incipiat. & in ipsum

Expanded text:
modi speciem mox vertetur. Et si major sit tropi mutatio, major quoque tropus erit, in quemcumque fuerit transmutatus. Tropi autem vel modi sunt, quos abusive tonos dicunt. Quorum singulorum differentiam numerumque puto jam didiceris. D. Atqui didici. M. Dic mela quaelibet ad primum modum, ad secundum quoque et reliquos. D. Ecce modus primus. Ecce secundus. En tertius. suae proprietatis specie sentiuntur. Sed qua ex causa eveniat, miror. M. Ut hoc aliquantulum patere incipiat, da tetrachordum, vel certe pentachordum primum. D. Ecce cecini. M. Huc adhibe proti, quos volueris, / modos, et videbis omnia, quae ad protum modum canuntur, sono proto finiri. D. Sic equidem video. M. Da nunc aliud pentachordum, quod sit uno spatio altius, incipiens a sono deutero, et in eo consistens. D. Et hoc ita canitur: M. Cane et mela modi deuteri, et confer cum sono deutero, si in ipso forte hordum, bino altius spatio, quod scilicet a sono trito / incipiat, et in idipsum
Abbreviated transcription (Latin):
iue enim alia post aliam ꝑ octaua loca sumatur. siue in unũ binis
aequisonis uocibꝰ canatur : sit hac ratione cantio dia pason simplicis.
At uͦ tres inunũ trinis descriptis canamus uocibus & fit hoc modo
cantio dia pason duplicis. Si ꝗꝗ dempta uoce media ꝑ quindecima
loca canatur nichil ominus disdia pason erit. Canamus om̃a ad supͣ
Sequitur simphonia diapente. Ea aut̃ est ubi ꝑ quintanas regiones
ł alia post aliam sumitur ł in unũ ambȩ ducuntur ad infrascriptũ¬
um.
Toc ergomodo est sinpliciter diapente pangere. Prima uͦ
compositio fit dia pentȩ : si uox organalis ita ꝑdiapason gemi¬
netur. ut sit media principalis ueluti quinta int̃ primã & octauã¬
Prineipalem enĩ uocem absolutã canionẽ dico. Organilẽ ĩ. quae

Expanded text:
ive enim alia post aliam per octava loca sumatur, sive in unum binis aequisonis vocibus canatur, fit hac ratione cantio Diapason simplicis. At vero tres in unum trinis descriptis canamus vocibus, et fit hoc modo cantio Diapason duplicis. Si quoque dempta voce media per quindecima loca canatur, nihilominus Disdiapason erit. Canamus omnia ad suprSequitur symphonia Diapente. Ea autem est, ubi per quintanas regiones vel alia post aliam sumitur, vel in unum ambae ducuntur ad infrascriptm. Hoc ergo modo est simpliciter Diapente pangere. Prima vero compositio fit Diapente, si vox organalis ita per Diapason geminetur, ut sit media Principalis, veluti quinta inter primam et octavapalem enim vocem absolutam cantionem dico, org
Abbreviated transcription (Latin):
ptare horũ quȩq expedit & inusum uertere . Re Rectepitas
Obhac sumamus qđuis melũ canere. nunc correptius nune ꝓductius
ita ut morulȩ quae sunt ꝓductȩ correptis suis nunc item fiant
ꝓ correptis ad eas quȩ fuerint ꝓductioresse Canamus modo
Prima sit mora correptior Subiungatur ꝓdicta : Iunc correpta iterũ
ego sum uia ueritas & uita alleluia alleluia.

Expanded text:
ntare horum quaeque expedit, et in usum vertere. M. Recte putas: ntare horum quaeque expedit, et in usum vertere. M. Recte putas: ob hoc sumamus melum quod vis canere, nunc correptius, nunc productius; ita ut morulae, quae nunc sunt productae correptis suis, nunc item fiant pro correptis ad eas, quae fuerint productiores se. Canamus modo: prima fit mora correptior, subjungatur producta, tunc correpta iterum. Ego sum via veritas et vita Alleluia Alleluia.
Abbreviated transcription (Latin):
ribus moruł utendum sit. qͣtinus uti quae syllabȩ bre¬
ues quȩq sint longe attenditur. ita qui soni ꝓducti qͥq: cor¬
repti eẽ debeant attendatur. ut ea quȩ diu ad ea quȩ nõ diu
legitime cõcurrant. & ueluti. metricis pedibus cantilena
plaudatur: Age canamus exercitii usu. Plaudã pedes
ego in p̃cinendo. tusequendo imitabere
Ego sum uia ueritas & uita alleluia alle lua
olȩ intribus membris ultimȩ longȩ. relique breues suis
Sic itaq numerose ẽ canere longis breuibusq sonis
ratas morulas metiri. nec ꝑloca ꝓtrahere ł cõtrahere
magis ꝗo port&. Sed in fra scandendiucẽ continere. ut possit me¬
lũ finiri mora qua coepit. uelsi aliquotiens causa uariationis mu¬
tare morã uelis id est corea miciũ aut finẽ ꝓtensiorem uł incitatio¬
rom cursũ facere. duplo id feceris id est ut ꝓductã morã induplo
correptiore seu correptã uimutes duplo longiore. A Puto tẽ¬

Expanded text:
ribus morulis utendum sit. Quatenus uti quae syllabae breribus morulis utendum sit. Quatenus uti quae syllabae breves, quae sunt longae, attenditur; ita qui soni producti quique correpti esse debeant, ut ea, quae diu, ad ea, quae non diu, legitime concurrant; et veluti metricis pedibus cantilena plaudatur. Age canamus exercitii usu; plaudam pedes ego in praecinendo, tu sequendo imitabere. Ego sum via veritas et vita Alleluia Alleluia. Solae in tribus membris ultimae longae, reliquae breves sunt. Sic itaque numerose est canere, longis brevibusque sonis ratas morulas metiri, nec per loca protrahere vel contrahere magis quam oportet, sed infra scandendi legem vocem continere, ut possit melum ea finiri mora, qua cepit. Verum si aliquotiens causa variationis mutare moram velle, id est, circa initium aut finem protensiorem vel incitatiorem cursum facere, duplo id feceris, id est, ut productam moram in duplo correptiore seu correptam immutes, duplo longiore. D. Puto, te
Abbreviated transcription (Latin):
sonũ. A Sistema quid est:  Incolis uel comatibus diaste¬
mata dicimus. Sistemata. in particuł perfectioribꝰ seu toto
perhuiodo. Nã dia stema ẽ spaciũ ꝗt lib& sonoꝵ quo particula
cõplectitur id est quo acuta & grauior uox includitur. Siste¬
ma. totius spacium meli. Itẽ sistemata sunt species tetracordo¬
rũ penta cordoꝵ. octo cordoꝵ quȩ modis singulis suasdant spe¬
cies. A Quare unũ tetra cordũ subfinali bus sonis cõstituitur
supra finales duo: x Quia siue altiore siue sũ missiore uoce
canatur. quod lib& simplex aclegitimũ melos : nõ nisi usq: ad
quintũ afinali suo deponitur. nec nisi in nonũ usq ascendit.
Et actenus dediscrepantiarũ generibꝰ deuitandis superius dic¬
ta terminata sint. Nunc deinde quae ꝓexor natione me lodiae
donante dõ dicendasunt. ꝓsequemur. Ac in primis uidendũ
ut numero se qđ lib& melũ ꝓmatur. A Quid est numero¬
secanere: x ut attendatur ubi ꝓductioribus ubi breuio¬

Expanded text:
sonum. D. Systema quid est? M. In colis vel commatibus diastemata dicimus, systemata in particulis perfectioribus, seu tota periodo. Nam diastema est spatium quodlibet sonorum, quo particula complectitur, id est quo acuta et gravior vox includitur: systema totius spatium meli. Item systemata sunt species tetrachordorum, pentachordorum, octochordorum, quae modis singulis suas dant species. D. Quare unum tetrachordum sub finalibus sonis constituitur, super finales duo? M. Quia sive altiore sive submissiore voce canatur quodlibet simplex ac legitimum melos, nonnisi ad quintum sonum a finali suo deponitur, nec nisi in nonum usque ascendit. Et hactenus de discrepantiarum generibus devitandis superius dicta terminata sunt: nunc deinde quae pro exornatione melodiae donante Deo dicenda sunt, prosequemur. Ac inprimis videndum, ut numerose quodlibet melum promatur. D. Quid est numerose canere? M. Ut attendatur, ubi productioribus, ubi brevio
Abbreviated transcription (Latin):
Aquȩq: ẽ diapentȩ. quȩq ẽ diatesseron: N
diãpentẽ ꝑquinq locafit. Diatesseronꝑ quarta. sicut inpenta¬
cordis & tetra cordis extrema sibi cõueniunt. Aunde dicit᷑
dia pason: .x. Dia pason g̃ȩ. latine int̃ pretatur ex om̃ibꝰ.
eo qđ octo solas cordas antiqua crthara continebat. A quare
diapente ł dia tesseron uocatur . .rc. Dia pente dr̃ ex quinq
eo qđ quinas uoces cõtin&. Diatesseron int̃ p̃tatur exquattuor
qr quaternas cõplectitur uoces. A quomodo canitur diapason
Nuibi ita uł in iusũ uł insusum uox auoce transmutatur
ut altior grauiorq: nõtã cõsonȩ quã ȩquisonȩ sont. hoc assensu
cõcordantes dia pason cõcinunt. tam quã si ab .h. deponat᷑
in .a. uel ab .h. leuet᷑ in .p. ad subiectã descriptionem

Expanded text:
D. Quae est Diapente, quaeque Diatessaron? M. D. Quae est Diapente, quaeque Diatessaron? M. Diapente per quinta loca fit, Diatessaron per quarta, sicut in pentachordis et tetrachordis extrema sibi conveniunt. D. Unde dicitur Diapason? M. Diapason Graece, Latine interpretatur ex omnibus, eo quod octo solas chordas antiqua cithara continebat. D. Quare Diapente vel Diatessaron vocatur? M. Diapente dicitur ex quinque, eo quod quinas voces continet. Diatessaron interpretatur ex quatuor, quia quaternas complectitur voces. D. Quomodo canitur diapason? M. Ubi talis vel in jusum vel in sursum vox a voce transmutatur, ut altior graviorque non tam consonae quam aequisonae sint, hoc adsensu concordantes, Diapason concinunt. Tanquam si ab H deponatur in A, vel ab H levetur in P, ad subjectam descriptionem
Abbreviated transcription (Latin):
aut illi melo cõueniat. Nãq: hoc quidem melũ cȩleriuis cantari
conuenit. illud uero morosius ꝓnunciatũ sit suauius. Iđ mox
dinosci ual& ex ipsa factura mȩli utrũ sit leuibus grauibusq
neumis cõposita. Ergo morã quȩ cuiq melo cõueniat aptã ex hi¬
bebis. dũ taxat scđm temporis ac loci & causȩ cuius lib&
extrinsecus occurrentis rationẽ. Ipsam &iam altitudinem
ad congruentiam morȩ cũ aꝑtis & suauibꝰ neumis. Atq: huius¬
modi obseruationibus honestã bene moratã musicã mode¬
rabis. Preterea cõgrua simphoniarũ cõmixtio maxximam
suauitatẽ cantilenis adici&. Finit ꝑars prima.
cum cõmixtio. Quarũ tres sunt simplices dia¬
pason. dia pente. diatesseron. Tres compositȩ
dis dia pason. diapason & di apente. diapason &
diatesseron. A Iute ẽ diapason simphonia:
quȩ sex sonis int̾ positis ꝑoctaua loca canitur.

Expanded text:
aut illi melo conveniat. Nam hoc quidem melum celerius cantari aut illi melo conveniat. Nam hoc quidem melum celerius cantari convenit, illud vero morosius pronuntiatum fit suavius. Quod mox dinosci valet ex ipsa factura meli, utrum sit levibus gravibusve neumis composita. Ergo moram, quae cuique melo conveniat, aptam exhibebis duntaxat secundum temporis ac loci et causae cujuslibet extrinsecus occurrentis rationem: ipsam etiam altitudinem ad congruentiam morae cum apertis et suavibus neumis. Atque hujusmodi observationibus honestam beneque moratam musicam moderabis. Praeterea congrua symphoniarum commistio maximam suavitatem cantilenis adjiciet. Finit pars prima. cum commixtio; quarum tres sunt simplices, Diapason, et Diapente, ac Diatessaron. Tres sunt compositae Disdiapason, Diapason et Diapente, Diapason ac Diatessaron. D. Quae est Diapason symphonia? M. Quae sex sonis interpositis per octavo loca canitur.
Abbreviated transcription (Latin):
ego sum uia ueritas & uita alle lua allelua.
Haec igitur numerositatis ratio. doctã semꝑ cantionẽ der&
& hac maxima dignitate sua ornatur siue tractim seu
cursim canatur siue ab uno seu apluribus. Fit quoq ut dũ nu¬
merose canendo alius alio nec plus nec minus ꝓtrahit aut con¬
trahit quasi ex uno ore uox multitudinis audiatur. Itẽ in al¬
ternando seu respondendo ꝑeandẽ numerositatẽ. nõ minus
more cõcordia seruanda est quã sonoꝵ. A Iuomodo ꝑmo
ras oport& cantiones cõcordent : I Cõcor dabilis cantionum
copulatio qualiter ꝑ ꝓpriã quoꝵq: sonoꝵ sedem eueniat.
supͣ monstratũ est. Morarũ uero cõcordia fit. si id qđ sub¬
iungendũ est. aut ȩquali mora respondeat. siue ꝓ conpetenti
causa duplo mora longiore. aut duplo breuiore. ACõstat
si qua ad huc bonȩ modulationi necessaria sunt. N Obser¬
uandam  dico distinctionum rationem. idẽ ut scias qͥd coere¬
re cõueniat quid dis iungi. uidendũ &iam quȩ mora illi

Expanded text:
Ego sum via veritas et vita Alleluia Alleluia. Haec igitur numerositatis ratio doctam semper cantionem decet, et hac maxima sui dignitate ornatur, sive tractim sive cursim canatur, sive ab uno seu a pluribus. Fit quoque, ut dum numerose canendo alius alio nec plus nec minus protrahit aut contrahit, quasi ex uno ore vox multitudinis audiatur. Item in alternando seu respondendo per eamdem numerositatem non minus morae concordia servanda est, quam sonorum. D. Quomodo per moras oportet, ut cantiones concordent? M. Concordabilis cantionum copulatio, qualiter per propriam quorumque sonorum sedem eveniat, supra monstratum est; morarum vero concordia fit, si id, quod subjungendum est, aut aequali mora respondeat, seu pro competenti causa duplo longiore mora, aut duplo breviore. D. Constasi qua adhuc bonae modulationi necessaria sunt. M. Observandam quoque dico distinctionum rationem, id est, ut scias, quid cohaerere conveniat, quid disjungi. Videndum etiam, quae mora illi
Abbreviated transcription (Latin):
cit̃ cõsonat dia tesseron. Canamus ad sequentẽ descrip¬
tionẽ quartũ & scđm adiungentes & primũ & similit̃
cũ diapason eadem cõsonantia cõcordat. Psequitur
id ipsum exptholomei sententia p̃fatus doctor mag¬
nificus in. Vͣ musicȩ rationis uolumine hoc modo
a cutos quidẽ sonos in ulteriore parte ponens hoc modo

Expanded text:
citer consonat diatessaron. Canamus ad sequentem descripciter consonat diatessaron. Canamus ad sequentem descriptionem, quartum et secundum, adjungentes et primum, et similiter cum diapason eadem consonantia concordat. Prosequitur id ipsum ex Ptolomaei sententia praefatus Doctor magnificus in quinto musicae rationis volumine hoc modo, acutos quidem sonos in citeriore parte ponens,
Abbreviated transcription (Latin):
Quadriꝑtita huiꝰ descriptionis series eodẽ digesta ordine
quo suꝑior in primo qͦq: atercio uersu organũ respon¬
d& ad mediu: In scđo & quarto : Tercius quiẽ in medio
sese cũ simplici organo diapason misc& cõsonantiae. uł
certe geminũ ꝓtendit organũ cũ cantu duplici. Vibi
&iã aspicis ab inferiore parte terciũ uersum quinta
regione cõferri ad icđm & rursus terciũ quarto pri¬
mũq scđo quartana cõsonare distantia. hisq rationibꝰ
haȩ duae simphoniaȩ uaries miscent dulcesq: cantilenas
sertionẽ qua eũ boetius cõtra pitagoricossensiser
me norat quidicunt diapason acdia tesseron nõ
esse cõsenantiam. Certe utramuis harũ descripta¬
onũ duplo & cantu & organo cecineris ita duple
uoci dupla uox sociatur: tã quã si simplea adda
simplici. Nec nõ sicanentes inunũ scđm & quartũ prio¬
ris descriptionis uersũ iungamus & quintũ quarto dũ¬
taxat loco ad grauẽ partẽ. & sic rite addiapas. simpli¬

Expanded text:
Quadripartita hujus descriptionis series eodem digesta ordine, quo superior, in primo quoque ac tertio versu organum respondet ad medium in secundo et quarto: tertius, qui est in medio, sese cum simplici organo diapason miscet consonantiae, vel certe geminum portendit organum cum cantu duplici. Ubi etiam aspicis ab inferiore parte tertium versum quinta regione conferri ad secundum, ac rursus tertium quarto, primumque secundo quartana consonare distantia. Hisque rationibus hae duae symphoniae varias miscent dulcesque cantilenassertionem, qua eum Boetius contra Pithagoricos sensisse memorat, qui dicunt diapason ac diatessaron non esse consonantias. Certe utramvis harum descriptionem duplo et cantu et organo cecineris, ita duplae voci dupla vox sociatur, tanquam si simplex addatur simplici. Nec non si canentes in unum, secundum et quartum prioris descriptionis versum jungamus et quintum, quarto duntaxat loco ad gravem partem, et sic rite ad diapason simpli