comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
temunit ab alia dupl& ꝓpeponitur eqͥtatas illud tam
obseruandũ ÷ q̃d nihilmelius inuenat᷑ ut siue dextro
cornu solo pugnare uolueris ibi fortissimos ponas.
siue desinis tro ibi strenuis si nos clocessiue in me¬
dio facere cuneos uolueris ꝑ quos acies hostiũ rũpas.
incuneo exercitatissimos ordines bellatores uictoria
enim ꝑ paueos fieri consueuit Tantũ ÷ ut electi aduce sa¬
pientissimo. in his locis inqͥb racio &otilitas postulat
ordinerit᷑ Viã AΡSCΕ DeVdi ħus tib: dadã ut deleat¬
x̃i ffacilius pacientes Pleriq reimilitaris ignariple¬
niorẽ uictoriã credunt si aduersarios aut locx angustus
aut armatoꝵ multitudine circũdederint ut ad itũ ñ inueniant
abscedendi: sede lausis & disperacione cresest audacia acũ
speini chil est sum& arma fortitudolibent̃ cupit tcãmo¬
tari quisi ne dubio scit se eẽmoriturũ : Ideoq: scipionis

Expanded text:
te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen observandum est, quo nihil melius invenitur, ut, sive de dextro cornu solo pugnare volueris, ibi fortissimos ponas, sive de sinistro, ibi strenuissimos colloces, sive in medio cuneos facere volueris per quos acies hostium rumpas, in cuneo exercitatissimos ordines bellatores. Victoria enim per paucos fieri consuevit. Tantum est ut electi a duce sapientissimo in his locis in quibus ratio et utilitas postulat ordinentur. XXI VIAM ABSCEDENDI HOSTIBVS DANDAM VT DELEANTVR FACILIVS FVGIENTES Plerique rei militaris ignari pleniorem victoriam credunt si adversarios aut locorum angustiis aut armatorum multitudine circumdederint ut aditum non inveniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum spei nihil est sumit arma formido. Libenter cupit commori qui sine dubio scit se esse moriturum. Ideoque Scipionis
Abbreviated transcription (Latin):
Neliqũ aut partẽ gercñ tu longissi meab iduersarioꝵ acieremo ue
& indirestũ portige quas iueru quacũ sinistrit̃ partẽillius
& a laterib & iĩgo coeperis cederesi ne dubio ues tes in fu¬
gauaduersarius aũt nec ded&xtraparte sua nec deme¬
dia aciȩpotest suis laborantibus subueni re quia a¬
cies tua etenditur & tota seporrigit ad similitudi¬
nẽ litter  longissimeq recedit ab hostib: quod
qeNERE INI TINERID SEPET̃OFLIGITUR: EEp¬
tima depuignatio ÷ qeloc beneficio asiauat dimi¬
ris aduersariũ sustinere hoc ÷ si montẽ aut masbaat
flumẽ aut lacũ aut ciuitatẽ aut paludes. aut abruta in una
paste habeas & qua hos ts ñ posiit accedert reliquũ x erci¬
tũ tuũ directa acte ordines. sed in illa quae municionẽ
ñ hab& om̃s eqͥtes & ferentarios ponas : Tunc securus ꝓtuo
arbitrio cũ host confligis quando ab una pastele cinitura

Expanded text:
sariorum acie remove sariorum acie remove et in directum porrige quasi verum; nam cum sinistram partem illius et a lateribus et a tergo coeperis caedere, sine dubio vertis in fugam. Adversarius autem nec de dextra parte sua nec de media acie potest suis laborantibus subvenire, quia acies tua extenditur et tota se porrigit ad similitudinem I litterae longissimeque recedit ab hostibus. Quo genere in itineribus saepe confligitur. Septima depugnatio est quae loci beneficio adiuvat dimiris adversarium sustinere. Hoc est, si montem aut mare aut flumen aut lacum aut civitatem aut paludes aut abrupta in una parte habeas, ex qua hostis non possit accedere, reliquum exercitum tuum directa acie ordines, sed in illa ala quae munitionem non habet omnes equites et ferentarios ponas. Tunc securus pro tuo arbitrio cum hoste confligis, quia ab una parte loci natura
Abbreviated transcription (Latin):
quia medł aciẽ sua quisic dimicat nuda re c̃pellit̃ & induas par¬
tes gercitũ separare : & si primoi p&uuistus ñ fuerit in imicꝰ: hab&oc¬
casione quainuadat & diuis acornua & media aciedestitutam:
Quinta depugnacio ÷ quartȩsimilis sed hoc unuͥc̃plius bab& qđ
leuẽ armatur ut & sagittarios ante prima aciẽ ponitiatillis resistẽ¬
tib: ñ pos sit in rũpi : Nã sic dedetr dcornusuo illius sinistrũ & desi¬
nistro cornusuo illius d&̧trũ ad gredit᷑ : Quodsi fuga repotuerit statĩ
cuncit siminꝰ media acies ipsius ñ labor betqͥa aleui armatur uesagittarus¬
qdefẽd&: gȩtadepugnatio optima : ꝓpesimilis seccndiȩc qui autũ t᷑ q denumerd
suoꝵ & deuis tute dsperant & sibeneor dinauer̃ int qͥuã ciscũ pauciorib
sepuistoꝵ ã c̃secũ t÷ nã cũinstructa acies ad hostes acced&alatre malã tua

Expanded text:
quia mediam aciem suam qui sic dimicat nudare compellitur et in duas parquia mediam aciem suam qui sic dimicat nudare compellitur et in duas partes exercitum separare; et si primo impetu victus non fuerit inimicus, habet occasionem qua invadat et divisa cornua et mediam aciem destitutam. Quinta depugnatio est quartae similis, sed hoc unum amplius habet, quod levem armaturam et sagittarios ante primam aciem ponit, ut illis resistentibus non possit inrumpi. Nam sic de dextro cornu suo illius sinistrum et de sinistro cornu suo illius dextrum adgreditur. Quod si fugare potuerit, statim vincit; sin minus, media acies ipsius non laborat, quia a levi armatura sagittariisque defenditur. Sexta depugnatio optima est, prope similis secundae, qua utuntur qui de numero suorum et de virtute desperant; et si bene ordinaverint, quamvis cum paucioribus semper victoriam consequuntur. Nam cum instructa acies ad hostes accedit, dextram alam tuam
Abbreviated transcription (Latin):
secundȩ sed in hoc d&erior quodasinistrocornutuocũ illius inci¬
cornu qđ aꝑtius ut sit & planabo: Siqu ando alã sinistra longe ha¬
bueris meliorẽ Cun eõfortissimos eqtespeditesq: iunge&inc̃¬
gres sa ipsã primã ipplica idila hostiũ da̧ti uo& quantũ potes ad¬
uersariid&̧ trt partẽ peller& circũ irefestina : Tuã aũta
liã gercnꝰ partẽ in quad&eriores bellatores haberete nosti A
si nistraillius longis sime separanełgͥa diis inuadat᷑ ladeã tela ꝑue¬
elidat : Hoc auit̃ modo uno cascitilit̃ puignabi t̃s ad uersari¬
us inferioꝵe d&̧ crũ cornuhabuerit & tulongeforciorẽ sinistru :
Quarta depugnatiotalis ÷ iũ ordina ueris aciẽ antequad ris¬
gentos ł quingentos passus quiã ad hostẽ ꝑueni sñspera te eosubito
ibasalastuas incitan e te c̃uenitiat &utroq: cornuin ꝓuisos hostes uertas
suꝑ& ꝙercitat os fortis simosq ꝓduxerit tam̃ periculosũ ÷

Expanded text:
secundae, sed in hoc deterior, quod a sinistro cornu tuo cum illius incisecundae, sed in hoc deterior, quod a sinistro cornu tuo cum illius incicornu. Quod apertius explanabo. Si quando alam sinistram longe habueris meliorem, tunc ei fortissimos equites peditesque cam primam applica ad alam hostium dextram, et quantum potes adversarii dextram partem pellere et circumire festina; tuam autem aliam exercitus partem, in qua deteriores bellatores habere te nosti, a sinistra illius longissime separa, ne vel gladiis invadatur vel ad eam tela perveelidatur. Hoc autem modo uno casu utiliter pugnabitur, si adversarius infirmiorem dextrum cornum habuerit et tu longe fortiorem sinistrum. Quarta depugnatio talis est. Cum ordinaveris aciem, ante quadringentos vel quingentos passus quam ad hostem pervenias non sperante eo subito ambas alas tuas incitare te convenit, ut ex utroque cornu inprovisos hostes vertas ito superet si exercitatos fortissimosque produxerit, tamen periculosum est,
Abbreviated transcription (Latin):
longius separab ełmis sibilia ad ea ł sagit teꝑueniant : D&xtra aũ talã
tu ã sinistraȩ alȩ illiusiunges &ibi primũ incho apliuitaut cũ eqͥtibus
optimis & ꝓbatissimis peditib sinistrdõ partẽ illius ad quã te runxeris
ad grediaris atq circũ eas & d& rudendo atq suꝑcurrẽ do ad hostiũt̃ga
ꝑuenias : Quodsi semel aduersarios gindepellere coeperisaccedẽ tib:
tus indubitat ãcuctorã c̃sequeri f& pars ꝙercitꝰ tuiquã ab hoste sub¬
moueris secura durabit: Ad similitudinẽ aat̃ aut lit tȩrȩllib ellȩ fabri¬
lis acies in bocdimi candigenere cõponuntur : Quod si tibi prior adueria¬
nius hoc feceritullos quos paciẽ suꝑ numerarios diximꝰ debereponi
Tã eqͥtes quã pedites ad sinistrutuũ colliges cornu& sic aduersariore¬
sistis magnis uirib: near tepellaris: tertia depugnatio ÷ simils

Expanded text:
longius separabis, ne vel missibilia ad eam vel sagittae perveniant; dextram autem alam longius separabis, ne vel missibilia ad eam vel sagittae perveniant; dextram autem alam tuam sinistrae alae illius iunges, et ibi primum inchoa proelium, ita ut cum equitibus optimis et probatissimis peditibus sinistram partem illius, ad quam te iunxeris, adgrediaris atque circumeas et detrudendo atque supercurrendo ad hostium terga pervenias. Quod si semel adversarios exinde pellere coeperis, accedentibus tuis indubitatam victoriam consequeris et pars exercitus tui quam ab hoste submoveris secura durabit. Ad similitudinem autem A litterae vel libellae fabrilis acies in hoc dimicandi genere componuntur. Quod si tibi prior adversarius fecerit, illos quos post aciem supernumerarios diximus debere poni, tam equites quam pedites, ad sinistrum tuum colliges cornum, et sic adversario resistes magnis viribus, ne arte pellaris. Tertia depugnatio est similis
Abbreviated transcription (Latin):
numenoet uinib: est uale at obtiners
epugnacione septẽ s genera uł modicũin festagut raq pastes gnac̃¬
fligunt : Vnadepdgnatio est frontelonga qu adro gereitusi cut
armorũ noptimũ iadicant qu inꝓlixo spacio coriten di taciesoñ equa¬
lis se ꝑ capus occurrit & cũin eios paste inmedio si nꝰ aut uruatura
fitincoloco acies frequenter inrũpit, Pr&erea sim uudine ad¬
uersarius anteceditꝰ a laterib aut dx̧trã autsinistrã alĩ circũuenit
in quo periculũ magnã ÷ nisi suꝑnumerarios habeas qͥ pcarrãt
hostẽq sustineant hoc genere solus deb&c̃fligere qͥ&plures
& forte habuer it bellatores : exutroq coruhostẽ circũ ceniat&
quasi insinũ sciũ concludat ꝙercitus. Secundadepuigna cio
publica quaplurimis meliorin quasi paucos strenuos locoidio¬
neo ordinaueris. Etiã simultitu dinehostiũ &iustute turberis
cõgressũueniunt᷑ Tunctus inistrã alia alatuãd&tra aduersarii

Expanded text:
ALEAT OBTINERE Depugnationum septem sunt genera vel modi cum infesta ex utraque parte signa confligunt.Una depugnatio est fronte longa quadro exercitu, sicutarmorum non optimum iudicant, quia in prolixo spatio cum tenditur acies non aequalis semper campus occurrit et hiatus aliquid in medio vel sinus aut curvatura fit et in eo loco acies frequenter inrumpitur. Praeterea, si multitudine adversarius antecedit, a lateribus aut dextram aut sinistram alam circumvenit, in quo periculum magnum est nisi supernumerarios habeas qui procurrant hostemque sustineant. Hoc genere solus debet confligere qui et plures et fortes habuerit bellatores, ut ex utroque cornu hostem circumveniat et quasi in sinum sui concludat exercitus. Secunda depugnatio est obliqua, plurimis melior; in qua si paucos strenuos loco idoneo ordinaveris, etiam si multitudine hostium et virtute turberis, congressum veniunt, tunc tu sinistram alam tuam a dextra adversarii
Abbreviated transcription (Latin):
nuis direet ante frontẽ opponit᷑ hostib: utt̃bata aciesrepasde
micus. contraquẽ alt̃ populosior uel fostior inmite t globus hoe¬
seruandũ quoq: ues ub tẽpore quo cãmitit᷑ pugna uelis ordines
cõmutare aut delocissuis aliqs numeros ad aliatrans ferre
statĩenim nascit᷑ tumultus atq cõfusio & qͥos inparatos cont᷑¬
batosq inuenerit facilius hostes incũbrt. Qđ GΕΝΕ Πb¬

Expanded text:
nuis directa ante frontem opponitur hostibus ut turbata acies reparetnuis directa ante frontem opponitur hostibus ut turbata acies reparetmicos, contra quem alter populosior vel fortior immittitur globus. Observandum quoque ne sub tempore quo iam committitur pugna velis ordines commutare aut de locis suis aliquos numeros ad alia transferre. Statim enim nascitur tumultus atque confusio, et in imparatos conturbatosque facilius hostis incumbit. XX QVOT
Abbreviated transcription (Latin):
Cauendũ ł maxi meneab a lacornuq: sinistro qđ sepius euenit aut
cerdextroqđ lic & raro coningit circũueniã t᷑ tuti amultitudine
hostiũ auacanib: autglobis qđ dicur drungos qđi accideritunũ remedi¬
ũ ÷ utalã cornuq repletis a rotundis quatenꝰ cõuersitui socioꝵt̃ga
defendant : Sed& in angulo irsius & remitatis fostissimos cõlo¬
hotiu artis re sistit modis : Cunus dr̃ mulundo peditiaqi uncta
cũacie primo angustior deindelatior ꝓceda & aduersa¬
toꝵ ordinesrũ piiqm̃ a plurib: in unũ locũ telamitunt᷑
quar ẽmilites nominauT. caput porcinũ : Cõtra qđ or¬
dinatio ponitiquã forficẽ uocant :Naglee tissimis militib in unũ
confestis ordo cõponitut. &illũ cane c̃ecipi̾atq: & atraq parte con¬
dudit: Quo facto aciẽ ñ potestrũpere : Iũ serra dictõ que abstre¬

Expanded text:
Cavendum vel maxime ne ab ala cornuque sinistro, quod saepius evenit, aut Cavendum vel maxime ne ab ala cornuque sinistro, quod saepius evenit, aut certe dextro, quod licet raro contingit, circumveniantur tui a multitudine hostium aut a vagantibus globis, quos dicunt drungos. Quod si acciderit, unum remedium est ut alam cornumque replices et rotundes, quatenus conversi tui sociorum terga defendant; sed in angulo ipsius extremitatis fortissimi collohostium certis resistitur modis. Cuneus dicitur multitudo peditum quae iuncta cum acie primo angustior deinde latior procedit et adversariorum ordines rumpit, quia a pluribus in unum locum tela mittuntur; quam rem milites nominant caput porcinum. Contra quod ordinatio ponitur quam forficem vocant; nam ex lectissimis militibus in V litteram ordo componitur et illum cuneum excipit atque ex utraque parte concludit, quo facto aciem non potest rumpere. Item serra dicitur quae ab stre
Abbreviated transcription (Latin):
uit que burritũ uocant Prius ñdeb& attolli quã acies utraq se
magisterreał sicũ teloꝵ ictudamoris horror accesserit
sẽpaut studere debes ut prior instruȩsaciẽ q g arbitriotuo
potes facer÷ uđ tibiuti le iudicas cũ nullus ob sistit: deinde
& tuis auges confidentiã & aduersariis fuduciã minuis qr
fitiores ident᷑ qͥ ꝓuo care ñ dubitant : In iniciaũt incipi¬
unt formidare qͥui ent contraseacies it dinart huuc ad dit᷑
Iã initinerib: iã fatigatis In flaminẽ trangressionũ diuisis
in pa lidib: occupatis. In iugis montiũ laborantibaincãpis gpar¬
sis atq securis In mãsione dormientib: oportunũ pliũ sẽꝑ nfert᷑:
cũ alis negoci accupat᷑ hostes prius int̃minant᷑ quã parare se
possint : ꝗđs̃ cautis̃ aduersarii & insidiarũ nulla sit copia Tuncad¬
uersũ psentes scientes uideres e quaco dicione pugnat᷑: Tim̃ arsbell
ñminus in hoc aꝑto c̃flictuquã in ocultis fraudib adiuuat erudit os

Expanded text:
autem quem barritum vocant prius non debet attolli quam acies utraque semagis terreantur si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem studere debes ut prior instruas aciem, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi utile iudicas cum nullus obsistit; deinde et tuis auges confidentiam et adversariis fiduciam minuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimici autem incipiunt formidare qui vident contra se acies ordinari. Hinc additur in itineribus iam fatigatis, in fluminum transgressione divisis, in paludibus occupatis, in iugis montium laborantibus, in campis sparsis atque securis, in mansione dormientibus, oportunum proelium semper infertur, cum aliis negotiis occupati hostes prius interimantur quam praeparare se possint; quod si cauti sint adversarii et insidiarum nulla sit copia, tunc adversus praesentes scientes videntes aequa condicione pugnatur. Tamen ars belli non minus in hoc aperto conflictu quam in occultis fraudibus adiuvat eruditos.
Abbreviated transcription (Latin):
mittit: Quaes iuxta astõ mechanicã tẽperet & ab exer¬
citatis hominib quimen surices antecolliger est dirigat᷑
pene it quodcũꝙ ꝑ cus ierit: Onageraũ dirigtlapides
sed proner uorum criesatudino & magnetu dines axorĩ põde

Expanded text:
mittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exermittit; quae si iuxta artem mechanicam temperetur et ab exercitatis hominibus qui mensuram eius ante collegerint dirigatur, penetrat quaecumque percusserit. Onager autem dirigit lapides, sed pro nervorum crassitudine et magnitudine saxorum ponde
Abbreviated transcription (Latin):
be quã iuxtatur res ponit̃ funess qui potẽ de superiori paste
troclaean laxantut diccondat ad murũ statimq: deurro
excunt bllatoser& pereã trc̃ euntes noeni a urb̵ in uadunt:
Et ostra dicit᷑ pons quem su perias ex posuimꝰ quida urrs i iriua¬
rumsepente protru dit̃ Tollen no nne dicit̃ quoties unatridis
int̃roe p̃alta defigt᷑: Cuiin sumo bestice alia tron suersa
tribis longior quidẽ sedine diȩsete ipsius õgͥnaectit᷑ eo libste
mento ut siunã capũ depresseris aliuderigat᷑ in uno ergo
capite crrtib siu& abulatis contexit᷑ machina inqua pauci
conlocamtꝰ armati : Tunc ꝑfunes ad trosto depressoq aliccapi¬
tecleuatim ponuntur inmurũ: DeBA LISTISONAERVS
scor pionos arcoballisţ fustibales sagatarũ fundibl
bista sunib & nor uistendit̃ quȩ quanto prolixabrachnola
habuerit hoc est quantomaior fuerit. tantospiccla lõgius

Expanded text:
be quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte be quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte trocleis laxant ut descendat ad murum, statimque de turri exeunt bellatores et per eum transeuntes moenia urbis invadunt. Exostra dicitur pons quem superius exposuimus, quia de turri in murum repente protruditur. Tolleno dicitur quotiens una trabes in terram praealta defigitur, cui in summo vertice alia transversa trabes mento, ut si unum caput depresseris, aliud erigatur. In uno ergo capite, cratibus sive tabulatis contexitur machina, in qua pauci collocantur armati, tunc per funes uno attracto, depressoque alio capite, elevati imponuntur in murum. DE BALISTIS ET scorpiones arcuballistae fustibali sagittarii fundae. Ballista funibus nervinis tenditur, quae quanto prolixiora brachiola habuerit, hoc est quanto maior fuerit, tanto spicula longius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ noctẽ sub fundatomuricuni colũfodit& illũ locum
adquem die postero turris fuerat ꝓmouenda nullo
hostiũ sentiente egestaterra cauauit intrinrecus
&cũ rotissuis moles fuirr& & in pulsa atq: ad locũ qui subt̃
cauatꝰ fuerat ꝑ uenis se tanto ponderissolocedente sub¬
sedit nec iungimuris aut moueri ueerius potuit̃i taciui¬
tas liberrta ẽ & machina derelict DESCALS SACBU¬
CAEXOS TRA& TOLLENOUE. XXI¬
dmotisturrib: sundito feslapidib: sagittarii iaculis
ma nub alistarii uel arcubalistarii sagittis. i aculato¬
res plũbatis acmis sibilib: emuris submouent homi¬
nes: Hoc factoscalis ad positi soccupant ciuitatẽ : Sed qui
scalis niturt᷑ frequent̃ periculũ sustinent exemplo
caueni aniquo primũ scalarũ oppagnatio ꝑ hib&ur
inuenta: quitanta ui occisꝰ ẽ athebanis ut extinet us fulmi¬
nedicer& : Rideo sambuca exostit & tollen nonne absi
dentes murũ hostiũ peneturnt᷑ sanbu cadicit᷑ ad similta¬

Expanded text:
 noctem sub fundamento muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris fuerat promovenda, nullo hostium set cum rotis suis moles fuisset impulsa atque ad locum qui subter cavatus fuerat pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris aut moveri ulterius potuit. Ita et civitas liberata est et machina derelicta. XXI DE SCALIS SAMBVCA EXOSTRA ET TOLLENONE Admotis turribus funditores lapidibus, sagittarii iaculis, manuballistarii vel arcuballistarii sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e muris submovent homines. Hoc facto scalis appositis occupant civitatem. Sed qui scalis nituntur frequenter periculum sustinent, exemplo Capanei, a quo primum scalarum oppugnatio perhibetur inventa; qui tanta vi occisus est a Thebanis ut extinctus fulmine dicereturdentes murum hostium penetrant. Sambuca dicitur ad similitu
Abbreviated transcription (Latin):
balistas sagit tariosq constitu at ut a quã defendat abhos¬
tib Pt̃ ea in omnib publicis edificus mubtisq priua¬
tis cisterne dil.gentisi me subtruendȩ ut receta¬
cula aquis pluuiab q̃ d& octis effluunt pyestent:
Simaritima sitciuitas & sal de fuerit . liquor exmari
sũptꝰ ꝑ alueosaliaq patula uͦsa diffundat᷑ qui acalore
solis du nt᷑ incalem: Quo dsi ostis abũ da ꝓ hibeat nã hoc
sepeaccidit Arena quas exercita touento maresuꝑ fu¬
derat aliquando colligant & dul aqua ꝑ fudant qua
sole siccata nihilhomi nus metat᷑ insalẽ Quid facie᷑̃

Expanded text:
ballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hosballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis effluunt praestent. EFVERINT Si maritima sit civitas et sales defuerint, liquor ex mari sumptus per alveos aliaque patula vasa diffunditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab unda prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua eluunt, quae sole siccata nihilo minus mutatur in sales. XII QVID FACIE
Abbreviated transcription (Latin):
ratisq: machinis aduersariorũ imp&ũ reppuler
Maluer̃ enĩ pudicissimȩ feminȩ deformato ad tẽpꝰ capi¬
te libere uiuere cũ maritis. quã hostib: integro decose
seruiie: Cornua qq̃ ł õruda coria ꝓficit colligi ad ca¬
ta frirctastegendas aliq: machinam̃ tasiue munimi¬
na: QUIdΡACIE Dũ MeΛQ inopia patia tur
OBSESSI Magna urbutilitas ẽ cũ ꝑen᷑ ȩfontes
muras includit : Quodsinatura ñ prȩstat. Cuius lib&
altitu dinis effo diendis̃ patera quarũq: austus funib
extrabendi sed int̃dũ si alciores̃ locaq: montib: s̃ saxisq
munita inquib: suꝑposita castella extra murũ inferi¬
ores repperiunt fontiũ uenas ac de ꝓpugnaculis ł tur¬
rib: destinatis ꝓtegunt telis itauta qͣtorib: lib pres¬
t& accessus : Quodi oltra ictum teli inclibotamen
ciuitatis subiecta sit uena : Castelũ paruulum qđ
burgumuo cãt inc̃iuitatẽ & fonte cõuenit fabricariibi q:

Expanded text:
ratisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. ratisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. Maluerunt enim pudicissimae feminae deformato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro decore servire. Cornua quoque vel cruda coria proficit colligi ad cataractas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. X QVID FACIENDVM NE AQVAE INOPIAM PATIANTVR OBSESSI Magna urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique
Abbreviated transcription (Latin):
fabricantur ł intercisis exuali dissimis arborib: chi¬
lin dris quastalcas uocant ut sint uolubiles leuigant᷑
q̃ ꝑ pronũ labentia subito imp& ubellatons sternun
uersȩ magnitudinis clauos feruos eẽ opoft& in promtu:
Iamoppugnantiũ machinis ꝑ alias machinas consueuit
obsisti Precipue cumsubitis operib: ad denda sit maris
ł ꝓpugnaculis altitudo ne aduersariorũ mobiles turres
eruorũ q̃ q̃ copiã sumostudio expedit colligi quia
onagril balistȩ c&eneq tosmenta nisi funib: ner¬
ui. is imentanibil ꝓs̃. Equorũ tam̃ sitȩdec audisa iubis
albalistas utiles adserunt᷑ : In dubitant᷑ uero & cri¬
nes feminarũ in eiusmoditor m̃tis nonminose habese
uis tutẽ romanȩ neces sitatis experim̃to cognoscit᷑
Nã in obsidione capito corruptis iugi aclongafatiga¬
tione tormentis cũ neruorũ copia de fecis s&i matro¬
nae abscisocrines uiris suis obtulere pugnantib repa¬

Expanded text:
fabricantur, vel intercisi ex validissimis arboribus cyfabricantur, vel intercisi ex validissimis arboribus cylindri, quas taleas vocant, ut sint volubiles levigantur, quae per pronum labentia subito impetu bellatores uNam oppugnantium machinis, per alias machinas consuevit obsisti; precipue cum subitis operibus addenda sit muris vel propugnaculis altitudo, ne adversariorum mobiles turres rum quoque copiam summo studio expedit colligi, quia onagri vel ballistae ceteraque tormenta nisi funibus nervinis intenta nil prosunt. Equorum tamen setae de caudis ac iubis ad ballistas utiles asseruntur. Indubitatum vero est crines feminarum in eiusmodi tormentis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Capitolii corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matronae abscisos crines viris suis optulere pugnantibus, repa
Abbreviated transcription (Latin):
congerẽdȩs copiȩ nibilq qđ o sui ꝓficiat hostib reliq uẽ du
Namut hostorũ custe inuirdiriariis domorũ uelartis
exerceat᷑ utilitatiracuo luptatis itrtio ꝑsuad& : Parũ aut
proficit plurimũ collegisse nisi ab exordiodim̃ siones alubri
Peridoneos erogatiotem per&ur Num quã periclitatis
fame qui frugalitatẽ intercopiã seruase coeperunt:
Imbellis qq̃ a& as ac sexus ppt̃ necessitatẽ uictos postis
fre quent̃ exclusaẽ ne penuria o pprimes& armatos
a quibus moenia seruabant᷑ QuAESpetΙes prepa¬
RA DȨSINTPRΟDEFEΝSΙΟΝECVRORVO¬
Si tumensulphur picẽliquidãoleũ qđ incendiaẽtũ
uocant adexuren dashostiũ machinas conuenit p̃ pasbe¬
re: Adarma facien da ferrũ utriusq tempes toturȩ
prosoliditate grauioras & aptiomittentib: diligentis¬
sime colli gentissimẽ colligunt᷑. Ex quib murire plẽt᷑
& tirres minima adfundas fustibalos ł manib: taci¬

Expanded text:
congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. Nam ut hortorum cura in virdiariis domorum vel areis exerceatur utilitatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequenter exclusa est, ne penuria opprimeret armatos a quibus moenia servabantur. VIII QVAE SPECIES PRAEPARANDAE SINT PRO DEFENSIONE MVRORVBitumen sulphur picem liquidam oleum quod incendiarium vocant ad exurendas hostium machinas convenit praeparari. Ad arma facienda ferrum utriusque temperaturae pro soliditate graviora sunt et aptiora mittentibus, diligentissime colliguntur, ex quibus muri replentur et turres, minima ad fundas sive fustibalos vel manibus iaci
Abbreviated transcription (Latin):
TURosseSSi: Nulta defensionũ oppugnationũ q
sut genera quȩ locis conp&entib: inseremus: Nunc sciendũ ẽ
obis dendiduas eẽs pecies u nã cũ aduersarius opostunis
locis p̃sidu sordinatis ł aqua prohib& inclusos ł de¬
ditionẽ sperata fame quando m̃s ꝓhibuerit cõmeat᷑:
Hoc enim consilio ipseocios Actutꝰ fatigatinimicũ:
Ad quo scas posressoses quã uasleuis sus pitio pulsati
onis alimoniã uictus intramuros debent studiosissi¬
me collo caseut ipsis exuber& substantia aduersarios
in opia cogat abscedere : Non solũ aut̃ postinũ sed& om¬
ne animaliumgenus qđ inclusũ seruari potest
Deputario post& ad laridĩut adminiculo carnis frum̃¬
ta sufficiant : Auer aut̃ cohostales & sine in pensainciuta¬
bus nutriunt᷑ & propt̃ egrotantes s̃ netersariȩ ꝑ abula
q s̃ precipue congesenda & quȩ ad poftari ne quiue¬
rint exurenda : Vini ac&ic&erarũq frugũ uel pomoꝵ

Expanded text:
NTVR OBSESSI Multa defensionum oppugnationumque NTVR OBSESSI Multa defensionum oppugnationumque sunt genera, quae locis competentibus inseremus. Nunc sciendum est obsidendi duas species esse, unam cum adversarius oportunis locis praesidiis ordinatis vel aqua prohibet inclusos vel deditionem sperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus; hoc enim consilio ipse otiosus ac tutus fatigat inimicum. Ad quos casus possessores quamvis levi suspicione pulsati omnem alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia, adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne animalium genus quod inclusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum
Abbreviated transcription (Latin):
subiectum res tinguat incendium : DeFoSSISFΑ¬
ciẽdis: Fos se aũt ante urbes latissimȩ facien .X
sidentibus & cuma quis coeperint nedundari ab
aduersario cuniculum continuariminime patiant᷑
Nam duplici modo opꝰ subtersb neum ꝑ agre arum
altitu dine & in andatione ꝓhib& NESART¬
MVRΟ: Formidat᷑ ne multitu do sagittariorũ
deꝓpugna culis exterritii defensorib: ad positisq: sca¬
lis occup & marũ Aduersũ quod cata fractas uł scuta
inciuitatib: deb labere quãplurimi : De indeꝓ
pugna cula duplicia saga liciaq: tendunt᷑ quȩ imperũ
excipiunt sagittarũ: Neq: enĩ facile trans eunt
spiculaqłcedit ac fluctuatinuentũ qꝗ̃ remediũ ÷
ut delignocra tes facerent quas m& allas uocaueruãs
lapidib que conplerent E a aste interbina propugna¬
cula constituas ut si pͥerscalas ascendiis& hostis & pastẽ
aliqua ipsius contigiss & suꝑ capũ dsuũ ueger saxa
Quisuscno dis prouidẽdusit NEfamepatia¬

Expanded text:
subiectum restinguat incendium. V DE FOSSIS FAsubiectum restinguat incendium. V DE FOSSIS FACIENDIS Fossae autem ante urbes latissimae altissimaesidentibus et cum aquis ceperint redundare, ab adversario cuniculum continuari minime patiantur. Nam duplici modo opus subterraneum peragi, earum altitudine et inundatione prohibetautem, ne multitudo sagittariorum, de propugnaculis exterritis defensoribus appositisque scalis occupet murum. Adversum quod catafractas vel scuta in civitatibus debent habere quam plurimi. Deinde per propugnacula duplicia saga ciliciaque tenduntur impetumque excipiunt sagittarum; neque enim facile transeunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque remedium est ut de ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas ut si per scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius contigisset supra caput suum vergeret saxa. QVIBVS MODIS PROVIDENDVM SIT NE FAMEM PATIA
Abbreviated transcription (Latin):
urͦ aut̃ ut nũ quã possit elidihacratione ꝑfi¬
Acit᷑. Interuallũ uicinũ inter positũ duo in¬
trins ecꝰ pari& es fabricatur. De in deterr quȩ de
fossis fuerit egesta inter illos mitteur uectibus¬
quedens at᷑ itaut amoro primus paries pasteferios
similitudinẽ graoduum quas:  libo molliusq: ad
propugnacula possit ascendiqui a nec murꝰ¬
ullis potestari&ib: rumpiquẽ terra confir¬
mat & quouis casu distructis lapidib: eaq
interpari e es densata fuerit Ad muriuicẽ
in gruentib: molis obsistit DeCATAFRAC¬
ΠͦS ET PORTIS NENOCEAN TUR
subiectis. gnibus exurontur. propt̃ qđ scoriis
ac feno tegendȩ sedamplius ꝓdest qđ
inuenit anti quitas. ut ante portam addatur
propugna culã in cuius in gros suponit᷑ ea ta fralta
quac anu lis ferfeis ac finib: pend& : ut silostes in¬
tracuerint dimissae ademextinguant᷑ inclusi:
tatam̃ supra postã murꝰ ÷ ordinandus ut accif at
foramina ꝑ quae de superiore paste effusa a qua

Expanded text:
us autem ut nunquam possit elidi, hac ratione perficitur: intervallo vicino interposito, duo intrinsecus parietes fabricantur; deinde terra que de fossis fuerit egesta, inter illos mittitur, vectibusque densatur; ita ut a muro, primus paries pro parte insimilitudinem graduum, quasi clivo molli, usque ad propugnacula possit ascendi: quia nec murus potest arietibus rumpi, quem terra confirmat: et quovis casu destructis lapidibus, ea que inter parietes densata fuerit, ad muri vicem, ingruentibus moles obsistit. DE PORS ET PORTIS NE NOCEANTVR subiectis ignibus exurantur. Propter quod sunt coriis ac ferro tegendae; sed amplius prodest, quod invenit antiquitas, ut ante portam addatur propugnaculum in cuius ingressu ponitur cataracta, quae anulis ferreis ac funibus pendet, ut si hostes intraverint demissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat foramina per quae de superiore parte effusa aqua
Abbreviated transcription (Latin):
condantur: CIVITAEXRTE ΛVT ΝXRΑ
AUT OPERE DEBEREMUNIRI
Irbes atq castella aut haturrꝰ uniuntur aut ma¬
nu aut utroq: qđ firmius dcit᷑ naturoo aut locarũ
aedito ł ab rupto autcircum fusomari siue paludib
ł fluminib: manu fossis ac murcisinullonaturali
bene fitio tutis si moeligentis consiliã inplanoquertt᷑
fundatis industria ui demus antiquissimas ciuita¬
tes ita in campis patentibus constitut as. ut deficiente
auxilio locorũ. Atetamen& opes ered derent᷑
inuiltae: NONDIRECTOSSEDAN SULO¬
SOS MUROs FACIENDOS
mbrtum muri directum u& eres ducere noluerunt
Aneadictus arieiũ este dispositũ sed sino osis
afriretib: ialtis fundamentis clausere urbes
cebro req: turreos in ipsis angulis red dider̃
Pro pterea quia siquis ad murũ taliordinatione

Expanded text:
condantur. I CIVITATES AVT NATVRA AVT OPERE DEBERE MVNIRI Vrbes atque castella aut natura muniuntur aut manu aut utroque, quod firmius ducitur: natura aut locorum edito vel abrupto aut circumfuso mari sive paludibus vel fluminibus, manu fossis ac muro. In illo naturali beneficio tutissimo eligentis consilium, in plano quaeritur fundantis industria. Videmus antiquissimas civitates ita in campis patentibus constitutas ut deficiente auxilio locorum arte tamen et opere redderentur invictae. II NON DIRECTOS SED ANGVLOSOS MVROS FACIENDOS Ambitum muri directum veteres ducere noluerunt, ne ad ictus arietum esset expositus, sed sinuosis anfractibus iactis fundamentis clausere urbes, crebrioresque turres in ipsis angulis reddiderunt propterea quia si quis ad murum tali ordinatione
Abbreviated transcription (Latin):
obliquus ambnt̃ turriũ murorũq iaculat᷑ intertẽ tuncigno¬
sientib: aduersariis umbrire illius spatiũ ñ suror t᷑ Itẽq
decẽpeda figit᷑ & umbrripsius similit̃ mensurat᷑
Quocollestonumei dnemo dubitat exumbra decẽpedis
in ueniri altitudine cuitatis. cũsciat᷑ tanta altitudo quantũ
umbi ie mittat inlanigũ: Quac ado ppugnandas ł defenden¬
tate digessi : Illuditerũq cõmonens ut solestis sime
caueat᷑ nequando aut potusi noprȩ mergat aut ibi quib:
malis nullas uccurrit᷑ : Ideoq: intramuros tanto plune
condẽ das̃ quantoscit᷑ clausuraẽ tempus in obsientiũ potes¬
tate consistere PCEPTA BELLI NAUA LAS XXXI¬
Praecepto maiestatistuȩ in perator inuicte teriestris
p̃li ractionib: absolutis naualis belli residua ut opi¬
nor suꝑ ÷ postio decuius astib: ideo pauciont dicẽdas̃
quiaiamdudũ paccato maricumbarbaris nationibus

Expanded text:
obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignoobliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignorantibus adversariis umbrae illius spatium mensuratur, itemque decempeda figitur et umbra ipsius similiter mensuratur, quo collecto nemo dubitat ex umbra decempedae inveniri altitudinem civitatis, cum sciatur quanta altitudo quantum umbrae mittat in longum. Quae ad oppugnandas vel defendentate digessi, illud iterum iterumque commonens, ut sollertissime caveatur ne quando aut potus inopia emergat aut cibi, quibus malis nulla arte succurritur; ideoque intra muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus in obsidentum potestate consistere. XXXI PRAECEPTA BELLI NAVALIS Praecepto maiestatis tuae, imperator invicte, terrestris proelii rationibus absolutis navalis belli residua, ut opinor, est portio; de cuius artibus ideo pauciora dicenda sunt quia iam dudum pacato mari cum barbaris nationibus
Abbreviated transcription (Latin):
sis tere quodo pꝰluriculã uocant : Sepe cumobsidio descri¬
Dedexalto destinatamis sibilia siue plumbatȩ uel lan¬
Oceie uerruta ł spicula in subiectos uehem̃tus ca¬
dunt sagittȩ qq̃ arcub: missȩ & saxamanib: fũ dis siue fusti¬
balis dirata quanto de excelsiore locoexeuntitanto lõgius
pen& prnt: Ballista uerd & onagri si peritis diligentis si¬
me tẽpesent᷑ Vniuersa p̃cedunt A quib: nec uist alla
noc munimapos ẽ defenderebellatores Nã more fulminis
quicquid ꝑ cusserint. aut dissoluere aut inrũ pere cõ¬
suer̃ quead modũ MSURA COLLISAT AD SCALSueT
nachinas faciendas xxx
dcapiendos muros scalȩ ł machinȩ plurimum
Qualent siea magnitu dine conpacte fuerint ut al¬
titu dinẽ exuperent ciuitatis iñ surt aut̃ colligit᷑ duplici
insagitta. Quaecũ admuri fastigia dirocta ꝑuenerit exi
su nelini murorũ al titudo deprehendit᷑ : aut ceste cũgol

Expanded text:
sistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio descrisistere, quod opus loriculam vocant. Saepe, cum obsidio descriCIVITAS DEFENDATVR Sed ex alto destinata missibilia sive plumbatae vel lanceae, verruta vel spicula in subiectos vehementius cadunt. Sagittae quoque arcubus missae et saxa manibus fundis sive fustibalis directa, quanto de excelsiore loco exeunt, tanto longius penetrant. Ballistae vero et onagri, si a peritis diligentissime temperentur, universa praecedunt, a quibus nec virtus ulla nec munimina possunt defendere bellatores. Nam more fulminis quicquid percusserint aut dissolvere aut inrumpere coXXX QVEMADMODVM MENSVRA COLLIGATVR AD SCALAS VEL MACHINAS FACIENDAS Ad capiendos muros scalae vel machinae plurimum valent si ea magnitudine compactae fuerint ut altitudinem exsuperent civitatis. Mensura autem colligitur duplici capite nectitur in sagitta, quae cum ad muri fastigia directa pervenerit, ex mensura lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol
Abbreviated transcription (Latin):
porte disꝓgunt᷑. Quo dinciuitate cum coeperit fieri
obsidentes astusca p̃lio subtrahunt ut aduersariorũ
negle gentiȩlicentiã tribuant. Quaeipid in punitate
cũ ciruerit repente amotis machnis ł ad positis scalis
occupant ciuitatẽ. &ideo in muris saxac&e rirqitorm̃ta
ponunt᷑ in promto. Vt cognitis insidiis ad currenterad
mani habeat qđ supͣ caput᷑ ostiũ euolunt atq iaculentur
QUIDFACIANTOBSIDENTES NEXBOppiDA¬
NIS PATIAN TURINSIDIAS. XXUIII
um negentia interuenerit. parib: insidus subiciunt
obsidentes Nã siue cibosiue s omno fuerint occupati.
si ueotio aut aliqua necessi tate disꝑsitunc oppidani
iciq: aggeres ignib: concremant omniaq: in perniciens uã
fabricata opero subuestunt᷑ pp̃t quo dobsidentes ultra
ictũ teli forrã faciunt eãq non soleuallo & sudib sed & iam
turriculis instruunt : Vt eiũ pentib: exciuitate possint ob¬

Expanded text:
pora disperguntur. Quod in civitate cum coeperit fieri, pora disperguntur. Quod in civitate cum coeperit fieri, obsidentes astu se a proelio subtrahunt et adversariorum neglegentiae licentiam tribuunt. Quae ipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis vel appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa ceteraque tormenta ponuntur in promptu ut cognitis insidiis accurrentes ad manum habeant quod supra caput hostium evolvant atque iaculentur. XXVIII QVID FACIANT OBSIDENTES NE AB OPPIDANIS PATIANTVR INSIDIAS Cum neglegentia intervenerit, paribus insidiis subiacent obsidentes. Nam sive cibo sive somno fuerint occupati sive otio aut aliqua necessitate dispersi, tunc oppidani sosque aggeres ignibus concremant omniaque in perniciem suam fabricata opera subvertunt. Propter quod obsidentes ultra ictum teli fossam faciunt eamque non solum vallo et sudibus sed etiam turriculis instruunt ut erumpentibus ex civitate possint ob
Abbreviated transcription (Latin):
ł frigore ctiuis desendit᷑ nole Illu d quoqusus in uenit
ut acerrimos ac sagacissimos canes inturrib nu¬
triant. Qui aduentũ hostiũ odore p̃sentiant latiie¬
tuq testentur: Ance rorquoq ñ mnoee solesti amnosturnas
suꝑuentus clamorib: indicant: Nã in gremsi capitali¬
nã arcẽgalli romanũ nom̃ eruer ent nsi clama reanceris
excitatus mallius resttnsr& iura diligentiasi ue fostuna
QVANDO OpPIDANIS ID FERANTVRINDIVIAE¬
xxini. Non colũ inobsi dionib: sedinuniuorso genorebellorũ
suprtio iã dicit hostiũ cdnsu &udinẽ ex plortrre diligent̃
acnosse Opostunitas enĩ uisi diarũ alet̃ non potest in¬
ue nirinisiscias quib oris aduersarius a laboris intẽ tione
discedat quib reddat᷑ in cautioꝵ: Interdũ medio die int̃dũ
aduesperum se penoste aliquando eo tempo re quo sumit
cib: Vtriusq pastis milites ad requiẽ aut ad curan dacor¬

Expanded text:
vel frigore, aestivis defendantur a sole. Illud quoque usus invenit, vel frigore, aestivis defendantur a sole. Illud quoque usus invenit, ut acerrimos ac sagacissimos canes in turribus nutriant qui adventum hostium odore praesentiant latratuque testentur. Anseres quoque non minore sollertia nocturnos superventus clamoribus indicant. Nam ingressi Capitolinam arcem Galli Romanum nomen eruerant nisi clamore anserum excitatus Mallius restitisset. Mira diligentia sive fortuna QVANDO OPPIDANIS INFERANTVR INSIDIAE Non solum in obsidionibus sed in universo genere bellorum supra omnia ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidiarum aliter non potest inveniri nisi scias quibus horis adversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior, interdum medio die, interdum ad vesperum, saepe nocte, aliquando eo tempore quo sumitur cibus, cum utriusque partis milites ad requiem aut ad curanda cor
Abbreviated transcription (Latin):
N nume rebilib: declaret᷑ exemplis sepecesos ad int᷑ ni
tionẽ hostes quiꝑuas rant ciuitatẽ. Quodnne dubio
euenit si oppidanimuros acturresr& inuerint ł altio¬
ra occupauerint loca : Tunc enĩ defenest ris acteti r am̃s¬
aeias acsexus in rũpentes obrui saxir abisq generib:
uno oppidanis auxiliũ est siueꝑ diemsiue ꝑ nostẽ hostis intit¬
ueritut muros turrorq teneant ac loca superiosr conitẽ¬
dant Hostoq peruicos& platea sundiq obruant dimicate:¬
QMesit aðhi penda cxutela nehos tes
ioquent̃ dolũ ex cogitant obsidenter acsi mulata dispe¬
urtione longius ab eunt sed abi post iȩ ũ murorũ iuglus
dero lictis requie uerit in cauta se curtas tenebiorũ ac
nostis occasione captatacumscalis clancalo ueniunt
murosq conscendunt : Pp̃t qđ maiorẽ ad libenda cus¬
to dia cũ hostis abscesierit & in ipsis muris ac turrib
teguriola conlocan da in quibui glesibernis m̃sil abimbre

Expanded text:
Innumerabilibus declarInnumerabilibus declartionem hostes qui pervaserant civitatem. Quod sine dubio evenit, si oppidani muros ac turres retinuerint, vel altiora occupaverint loca; tunc enim deaetas ac sexus inrumpentes obruit saxis aliisque generibus unum oppidanis auxilium est, sive per diem sive per noctem hostis intraverit, ut muros turresque teneant ac loca superiora conscendant hostesque per vicos et plateas undique obruant dimicanteSIT ADHIBENDA CAVTELA NE HOSTES Frequenter dolum excogitant obsidentes ac simulata desperatione longius abeunt; sed ubi post metum murorum vigiliis derelictis requieverit incauta securitas, tenebrarum ac noctis occasione captata cum scalis clanculo veniunt murosque conscendunt. Propter quod maior est adhibenda custodia cum hostis abscesserit et in ipsis muris ac turribus tuguriola collocanda in quibus vigiles hibernis mensibus ab imbri
Abbreviated transcription (Latin):
liud genus pugnationũ ẽ subĩ ranei ⁊aT VR
atqiset i &um qđ cuniculũ uocant. Aleporib: quica¬
uernas subterris fodiunt ibiq condũt᷑: a
multitudine adspeciẽm& allorũ inquib: aum angẽtiq:
uenasbersorũ nimat᷑ in distria magno labore t̃radefo¬
dit᷑ cauatoq specuinexitiũ ciuitatis inferniquertt᷑ uia:
Quae fraus dupbiciboperatur iniidus auteñ pen&rant
urbẽ & noc tu non sẽtientib oppidanis egrediunt᷑ ꝑcuniculũ
ereuttisq postissuorũ agmen inducunt hostesq in ipsis
domib: pimunt igno sentes: Aut cestecũ ad murorũ fũdam̃¬
ta ꝑuenerint subfo diunt eorũ maximã pastẽ ad positis
sic norib: lignisruinãq miri tumultu arioo pereius pen¬
dunt: sarmenta in suꝑiungunt aliaq fomenta flãmarũ
T unc p̃paratis bellatorib: suꝑignis inmittñ cõmͣbustuq:
colũnislineis at qr tabulatis Muro subnio cornuente
in ruptionia ditꝰrerenit᷑ : QUIDPAC EREDEB EANT
oppida nisĩ hostes inRumperit Niuira tẽxxv

Expanded text:
liud genus pugnationum est subterraneum atque secretum, quod cuniculum vocant, a leporibus qui cavernas sub terris fodiunt, ibique conduntur. Amultitudine ad speciem metallorum, in quibus auri argentique venas Bessorum rimatur industria, magno labore terra defoditur cavatoque specu in exitium civitatis inferna quaeritur via. Quae fraus duplicibus operatur insidiis. Aut enim penetrant urbem et noctu non sentientibus oppidanis egrediuntur per cuniculum reseratisque portis suorum agmen inducunt hostesque in ipsis domibus perimunt ignorantes, aut certe cum ad murorum fundamenta pervenerint suffodiunt eorum maximam partem appositis siccioribus lignis ruinamque muri tumultuario opere suspendunt, sarmenta insuper iungunt aliaque fomenta flammarum; tunc praeparatis bellatoribus operi ignis immittitur combustisque columnis ligneis atque tabulatis muro subito corruente inruptioni aditus reseratur. XXV QVID FACERE DEBEANT OPPIDANI SI HOSTES INRVPERINT CIVITATEM
Abbreviated transcription (Latin):
tute p̃ sumunt ad motis liburnis in icctis ꝓgrab in ad uerrariorũ
trot eunt nauesibiq gladuis manu admanũ ut dicit̃ cõminus dimi¬
cant: Imaiorib &iã liburnis ꝓpugnacula turresq consinaiunt
Vttã quã demuro itadexcelsiorib: tabulatis facilius uulnerent
ł ꝑonant in inacos: Oleo incendiariostuppasul plire e bit¬
tumine obuolutȩ & ardentes sagit perba listas lii uosticarũ
nauiũ alueos infigunt̃ unctas quecerte pic& &ina tabulis
tot stom̃ti signiũ repente suecedunt. Alii ferro i timant & raxo

Expanded text:
tute presumunt, admotis liburnis, iniectis pontibus, in adversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis, propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro, ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario, stuppa, sulphure et bitumine obvolute ardentes sagitte, per balistas in hosticarum navium alveos infiguntur, unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium repente succendunt. Alii ferro interimuntur et saxo
Abbreviated transcription (Latin):
&iã latina ꝓtulimus : Iautuenti principolib declatis
Ex quouentꝰ orit᷑ a foliocer id ÷ subsolansꝰ : huic adgetre
iuntrlaunausloc albus notus. Msi nistraclibonotus id÷
choriu Qccidentalẽ uero cardinẽten& Zephyrus id ÷ subues¬
nalõ uero cardinẽ sostte ÷ a parcis siuoseptẽtrio Cuiad¬
her & adextrat᷑hrascias siue circius Asinis trrboreas
id ÷ aquilo : hisaepe singuli int̃dã duo Magnis cũ tẽ¬
pestatib &ties parit̃ flare cõsuer : horũ impecũ mania
quae suasponte tranquilla s̃ & qui& aundis exestuã
tibs aeuiunt: Horũ flatu natura tẽporu łlocorũ exꝓcellis
serenitas reddit᷑ & rur sum in ꝓcellas serena mutant᷑:
Namsecundo in spira mine obtatosclassis inuenit por łiaduer¬
sosta re ł regredi aut discrim̃ sustinere compellit᷑ & ideo dif¬
ficile nau firogiũ ꝑtulit quiuento rũ rartionẽ diligent᷑ in spex̧̃¬

Expanded text:
etiam latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis, ex quo ventus oritur apeliotes, id est subsolanus: huic a dextro us, hoc est Albus Notus, a sinistra Libonotus, id est Corus. Occidentalem vero cardinem tenet Zephyrus, id est Subvesnalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius, a sinistra Boreas, id est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt tibus seviunt. Horum flatu pro causa temporum vel locorum, a procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur: nam secundo spiramine optatos classis invenit portus; adverso, stare vel regredi, aut discrimen sustinere compellitur. Et ideo difficile naufragium pertulit, qui ventorum rationem diligenter inspex
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ fluminũ nuncexundat intias ancreflut in abomidne
suã. Haccreci ꝓcantis meat ã biguitascur umn cuna ecubadu
u̾at retardet aduers a quedimicit Quȩ magua r̃ẽ autione uutã¬
tis q statucestis horiui ftauariant Ideo p̃lũ naua lggesturus cõ¬
sa&su dinõ pelagi ł loci ante congrantũ debai gnocescer Delo¬

Expanded text:
tium fluminum, nunc exundat in terras, nunc refluit in altitudinem suam. Hec reciprocantis meatus ambiguitas, cursum navium secundum uvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitantisque statu, certis horis ista variantur, ideo proelium navale gesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congressum debet agnoscere