comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& intẽ poris ordinedeliquisti. Vtita narront᷑ utges taereser aut ut portuissẽ geriuidebunt᷑
Hoc ÷ qđiit sap̃ indefinitione parrationis. Narratio rerũ gestarũ aut ut gestarũ ex positio
id ÷ uera& uerisimilis hicerit c̃siderandũ nequid ꝑturbate nequid c̃torcedicat᷑ Vit inp̃ces¬
tis brtuis narrationis primo ostendit quid faciendũ e& deinde quid non faciendũ Ite &o
ostendit primoquid faciendũ ẽ tũ quid ñ faciendũ Consi denandũ inquit erit niequid y¬
ad p̃sens egotiũ ꝑtinentib ñnarranda atq aliena narremꝰ. hoc p̃ceptũ &ia debreui Niarrati¬
nabultimo rep&& uerũ hoc p̃ceptũ &iã hic deinitio narrationis ẽ Nead extrȩmũ ꝓdeat᷑ ita
ut supra debreui narratione & si ñ longius quã qđ situopus est narrando ꝓced&᷑ uerũ hoc p̃cep¬
itaut principii uitiũ ẽ siabultimorep&at᷑ finis aut̃ si ad extremũ ꝓdeat᷑. Deinde c̃cludit Illa in¬

Expanded text:
et in temporis ordine deliquisti. VT ITA NARRENTVR, VT GESTAE RES ERVNT AVT POTVISSE GERI VIDEBVNTVR. Hoc est quod ait supra in definitione narrationis: 'narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio', id est uera et ueri similis HIC ERIT CONSIDERANDVM, NE QVID PERTVRBATE, NE QVID CONTORTE DICATVR. Vt in praeceptis breuis narratinis primo ostendit quid faciendum esset, deinde quid non faciendum, ita et hic ostendit primo quid faciendum esset, nunc quid non faciendum. 'Considerandum', inquit, erit 'ne quid pad praesens negotium pertinentibus non narranda atque aliena narremus. Hoc praeceptum etiam de breui narratinitio narrationis est. NE AD EXTREMVM PRODEATVR. Ita ut supra de breui narratione: 'et si non longius, quam quod scitu opus est, narrando procedetur'. Verum hoc praecepita ut principii uitium est si ab ultimo repetatur, finis autem si ad extremum prodeatur. Deinde concludit: illa, in
Abbreviated transcription (Latin):
Hic erit considerandũ nequid ꝑ¬
turbate nequid contorte du
nequã in aliã rẽ transeatua Ne
abultimorep&at᷑ ne adex tre¬
mũ ꝓdeat᷑. Nequid quod adrẽ
p̃ceptĩ debreuitate s hoc quoq
ingnre s̃ conseruanda Nam
sẽpe resparũ ẽ. intellecta
longitudine magis quã obscu¬
ritate nirrationis. ac uert
quoq dilucidis utendũ est
quõ de gnr̃e dicendũ: inp̃¬
ceptis elocutionis

Expanded text:
hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quid con- torte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur, ne quid, quod ad rem praecepta de brevitate sunt, hoc quoque in ge- nere sunt conservanda. nam saepe res parum est in- tellecta longitudine magis quam obscuritate narra- tionis. ac verbis quoque dilucidis utendum est; quo de genere dicendum est in praeceptis elocutionis
Abbreviated transcription (Latin):
undũ nptereas qđ p̃tereundũ p̃tereas obẽ tunc cũ ipsius reigeste expositio magnã excpit ef¬
sensione Obtinquit arratio sicũaperis atꝗ insinuias reigeste qualitatẽ riecesse habe& tibiau¬
autora readde reifensi Q dđ cĩc aingit ñcontexit in quit narrart debebis nec cauisaomnẽ idicar
sedsingulas ciusȩ partes ꝓponere: &hisstatim argum̃ tti supponere utres dubia fidẽ pagen ris
dixinꝰ iredu noportunoloco poninarrationẽ Verũ hocgenꝰ p̃ceptidiffertimdtepus quo de
disosit ione dicturus est nquẽ adimodũ ciusa postul& ncrrtitur cũ aut id qđ aduers ario

Expanded text:
uod praetereundum praetereas. OBEST TVNC, CVM IPSIVS REI GESTAE EXPOSITIO MAGNAM EXCIPIT OFFENSIONEM. Obest, inquit, narratio, si, cum aperis atque insinuas rei gestae qualitatem, necesse habet tibi auditorem reddere infensum. Quod cum contingit, non contexte, inquit, narrare debebis nec causam omnem indicare, sed singulas causae partes proponere et his statim argumenta supponere ut res dubia fidem pro agentidiximus interdum non opportun loco poni narrationem. Verum hoc genus praecepti differt in id tempus quo de dispositione dicturus est. NON QVEMADMODVM CAVSA POSTVLAT NARRATVR CVM AVT ID QVOD ADVERSARIO
Abbreviated transcription (Latin):
ł contra eorũ auctoritaitẽ : Hȩcderiegotiali subiungit᷑ iuridicialis : Qua eipsa cũ genius
sit induo diuidit᷑ In absolutã & assũ ptiuã : Absolutȩ supponit exemplũ qđ tropȩũ ȩneũ ẽtra
morẽ postuictoriã grai degraisstatuerĩn  : Facit intentionẽ & depulsionẽ Supponitq
postea rationẽ sed absolutȩ c̃stitutionis ut riascat᷑ iudicatio iustefecimꝰ quia ȩt̃nũ uirtu¬
tis nr̃ȩ moni m̃tũ relinquere uoluimꝰ : Sinaut̃ dicat᷑ ideo ȩneũ qui meruistis erit

Expanded text:
 contra eorum auctoritatem. Haec de negotiali. Subiungitur iuridicialis, quae ipsa cum genus sit in duo diuiditur, in absolutam et adsumptivam. Absolutae supponit exemplum, quod trophaeum aeneum contra morem post uictoriam Grai de Grais statuerint. Facit intentionem et depulsionem, supponitque postea rationem, sed absolutae constitutionis, ut nascatur iudicatio: 'iuste fecimus, quia aeternum uirtutis nostrae monumentum relinquere uoluimus'. Sin autem dicatur 'ideo aeneum, quia meruistis', erit
Abbreviated transcription (Latin):
dã similitudinẽ Partesaut̃ accipiamꝰ signũ credibile iudicatũ cõparabile &eaque sub
hiss Atq in ueniri quidẽ om̃is exhis locis crgum̃ tatio poterit. Poss̃ quidẽ omãiã arglim ta
ex his locis quosp̃cipimꝰ inueniri : sed haec ipsa argum̃ ta debemꝰ inquit cortificiosa dictione
distinguere : quia & suaue & necessariũ ÷ Itaq nuncpauca dedialectica adrh&orictt
trans laturus : Habebitq locũ desyllogismis ad quos capiendos & tenendos lectorẽ uehem̃ t̃
hortcut̃ur utipseait Qđ ñ reisolũ magna÷ uti litas sed p̃cipiendi qq̃ suma difficultas Di¬
ximꝰ itaq argum̃tũ ꝓbabile in .iii. diuidi signũ credibile iudicitũ cõparaibile Credibi¬
lecẽ diximꝰ mattributis ꝑsonȩ Signũ eẽ diximꝰ induob: Negotio ac tributis inctinentib: ciũ p¬
sonegotio &ingestione negotii : Cõparabile eẽ diximꝰ in adiunctis negotio udicatũ uero in his

Expanded text:
artes autem accipiamus signum, credibile, iudicatum, comparabile et ea quae sub his sunt. ATQVE INVENIRI QVIDEM OMNIS EX HIS LOCIS ARGVMENTATIO POTERIT. Possunt quidem omnia iam argumenta ex his locis quos praecipimus inueniri, sed haec ipsa argumenta debemus, inquit, artificiosa dictione distinguere, quia et suaue et necessarium est. Itaque nunc pauca de dialectica ad rhetoricam translaturus est, habebitque locum de syllogismis, ad quos capiendos et tenendos lectorem uehementer hortatur, ut ipse ait: QVOD NON REI SOLVM MAGNA EST VTILITAS, SED PRAECIPIENDI QVOQVE SVMMA DIFFICVLTAS. Diximus itaque argumentum probabile in quattuor diuidi, signum, credibile, iudicatum, comparabile. Credibile esse diximus in attributis personae; signum esse diximus in duobus negotio attributis, in continentibus cum ipso negotio et in gestione negotii; comparabile esse diximus in adiunctis negotio, iudicat
Abbreviated transcription (Latin):
taris Inductio: oratio q̃ reb ñ dubiis captat assensiones eius quicũ institutat̃ Generilit̃ hic
induetionẽ definut. Qua de finition eostendit ubiq nosinductione uti posse &mphlosophica
dinortacoria & inquacũq tentione uerborũ & ãin ftbudis Nã ubiq netesse : psauderi.¬

Expanded text:
toris. INDVCTIO EST ORATIO QVAE REBVS NON DVBIIS CAPTAT ADSENSIONES EIVS QVICVM INSTITVTA EST. Generaliter hic toris. INDVCTIO EST ORATIO QVAE REBVS NON DVBIIS CAPTAT ADSENSIONES EIVS QVICVM INSTITVTA EST. Generaliter hic inductionem definiuit, qua definitione ostendit ubique nos inductione uti posse, et in philosophica et in oratoria et in quacumque contentione uerborum, etiam in fabulis. Nam ubique necesse est per
Abbreviated transcription (Latin):
igit᷑ argum̃ tatio aut ꝑ inductionẽ tractanda ÷ : aut praitiocinationẽ . De materia & argu¬
m̃toia dictũ ÷ nuncc̃tiũ illuo÷ utde argum̃ iticione dicamꝰ quae ꝑtin& ad elocutionẽ & quã
cicero exdialectica sũptã in r&horica posuit laxiorẽ. Argum̃tacio÷ itaq artificiũ ñ inueni¬
endiseddicendi haec duob: modis fit. Aut ꝑ inductionẽ auc pretiocinationẽ : Itu&aris toteles
in argum̃ tatione duo eẽ dix̃ ΕΠΑΓΟΠΕΝ ΚΑΙCΥΛΛΟΓΙCΜΟΝ at ariscoteles breuit᷑
acstrictim omne exemplũ inductionẽ eẽ dix̃ qđ animꝰ auditoris ab eo qđ ñ dubiũ : ad credendũ
id qđ dubiũ ẽ indicat᷑. Duo itaqsgenera argum̃ tandi inductio & ratiocinatio. Verũ inu¬
ductione philo sophutunt᷑ Et hiç ad exemplu inductio philo sophicainducit᷑ ad hoc ut intel¬
legamꝰ quid sit inductio ł quẽtidmodũ fiat Posituit̃ pcipi& qualis inductio possit et̃ ora¬

Expanded text:
argumento iam dictum est; nunc tertium illud est, ut de argumentatione dicamus, quae pertinet ad elocutionem et quam Cicero ex dialectica sumptam in rhetoricam posuit laxiorem. Argumentatio est itaque artificium non inuenendi, sed dicendi; haec duobus modis fit, aut per inductionem aut per ratiocinationem. Ita et Aristoteles in argumentatione duo esse dixit, ἐπαγογὴν και συλλογισμόν . Atque Aristototeles breuiter ac strictim omne exemplum inductionem esse dixit, quod animus auditoris ab eo quod non dubium est ad credendum id quod dubium est inducatur. Duo itaque sunt genera argumentandi, inductio et ratiocinatio. Verum inductione philosophi utuntur; et hic nunc ad exemplum inductio philosophica inducitur ad hoc, ut intellegamus quid sit inductio uel quemadmodum fiat. Post autem praecipiet, qualis inductio possit esse ora
Abbreviated transcription (Latin):
icicerone eadem ponitur que sapuentia. a ubiuero idẽ in libris derep̃ ab eodem cicerone illaui edr̃¬

Expanded text:
a Cicerone eadem ponitur quae sapientia; alibi uero, id est in libris de re publica, ab eodem Cicerone illa uira Cicerone eadem ponitur quae sapientia; alibi uero, id est in libris de re publica, ab eodem Cicerone illa uir
Abbreviated transcription (Latin):
facile cognitum est. Sedantinuam adid unde ccetit cicero ueniamus. dicendum prami
uideciar quid sitarsi dcinde quidinter sit inter astem & uirtutm ł Ars est qua e signirican¬
tiam sui plenam nan hale. sed intellegitur ad aliquid pertinere Nonenim uelut codice
astis ars poeticae giamm̃atice eloquentiȩ. Uistus ẽ a numi habitus annaturae modũ rationi
c̃sentantus & ideo innaturȩ modũ duob enim c̃stamus anima & corpore Anima rimostalis e
sumnt aitlis ẽt adiuinis descendit. siadiuinis descendit perfectti es Sed acies quanuis pex¬
fectue animoe quodam corporis crasso tegmine in retitur & circum funditur & ita fit ut quandã
obliuionẽ suicapiat Cũuero siudio acdisciplisia ueluti detegi coeperit atq nudari. tunc innature
sua e modũ animihabitus reuertitur atq reuocatur. hancuis tutẽ platodicit nuncas tefieri.
munc cũ i nuubi nasci nunc exercitatione confici nunca dõdari: haecuirtus uahetoricis

Expanded text:
facile cognitu est. Sed antequam ad id unde coepit Cicero ueniamus, dicendum primum uidetur quid sit ars, deinde quid intersit inter artem et uirtutem. Ars est quae significantiam sui plenam non habet, sed intellegitur ad aliquid pertinere. Non enim, ut codicers, poeticae, grammaticae, eloquentiae. Virtus est “animi habitus in naturae modum rationi consentaneus”, et ideo “in naturae modum”: duobus enim constamus, anima et corpore. Anima inmortalis est; si inmortalis est, a diuinis descendit; si a diuinis descendit, perfecta est. Sed acies quamuis perfectae animae quodam corporis crasso tegmine inretitur et circumfunditur, et ita fit ut quandam obliuionem sui capiat; cum uero studio ac disciplina ueluti detegi coeperit atque nudari, tunc in naturae suae modum animi habitus reuertitur atque reuocatur. Hanc uirtutem Plato dicit nunc arte fieri, nunc cum hominibus nasci, nunc exercitatione confici, nunc a deo dari. Haec uirtus in rhetoricis
Abbreviated transcription (Latin):
dantur quaeside est profectotria illa multũ int̃dũ Nocere nũ quã prod ẽẽ possunt Picendũ

Expanded text:
dantur; quae si deest, profecto tria illa multum interdum nocere, numquam prodesse possunt. Dicendudantur; quae si deest, profecto tria illa multum interdum nocere, numquam prodesse possunt. Dicendu
Abbreviated transcription (Latin):
rũ bonarũ &malarũ pomne cẽpusscientia. Iustitia ÷ animi habitus ita in
meritis tribuat dignitatẽ : foseitudo: considerata periculorũ susceptio & laborũ ꝑpessio : Tempe¬
rantia ẽ animi circa resinutiles atq: in honestas uictrix acpudica dominatio Harũ partium
partes in consequentib: cognoscemus. Nuncadid qđ ostendere ꝓposuimus reuertam᷑. Salic& ut
quid int̃ artẽ & uirtutẽ intersit uideamus. Harũ iiͦIi pastiũ quas diximus in ee uistuti. pulla
amnino in artẽ cadit: Arsenĩ tantũ p̃cepta tradit ñ aliquid scđm ipsa p̃cepta faciendũ Ideo
arssapientiȩ tradinon pot ÷ ꝑse aut̃ tota constat ac ꝓman&. quȩ ꝑ fecta ẽ. sihaec quattuor te¬
neat. prudentiã iusticiã fortitudinẽ tẽperantiã : dat aut̃ ars eloquentiȩ & rectedat᷑ et enĩ si
constat quattuor reb: natura usũ exercitatione arte necessario &astis prȩcepta in eloquentiã

Expanded text:
rum bonarum et malarum per omne tempus scientia, iustitia est animi habitus ita informatus ut omnibus meritis tribuat dignitatem, fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio, temperantia est animi circa res inutiles atque inhonestas uictrix ac pudica dominatio. Harum partium partes in consequentibus cognoscemus; nunc ad id quod ostendere proposuimus reuertaur, scilicet ut quid inter artem et uirtutem intersit uideamus. Harum quattuor partium quas diximus inesse uirtuti nulla omnino in artem cadit; ars enim tantum praecepta tradit, non aliquid secundum ipsa praecepta faciendum. Ideo ars sapientiae tradi non potest; per se autem tota constat ac permanet, quae perfecta est si haec quattuor teneat, prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam. Datur autem ars eloquentiae, et recte datur. Etenim si constat quattuor rebus - natura, usu, exercitatione, arte - necessario et artis praecepta in eloquentiam
Abbreviated transcription (Latin):
Hic quoq duo illa seruat q̃ supͣdiximus. Quuinquit sapientiȩ miscuerit eloquentiã is & suis &pu¬
blicis rationib: utilissimꝰ atq amicissim ciuis fore uidet᷑ . Vtiłẽ circapriuata amicũ circapublica
ccipiamus sacsiuolumꝰ huius reiquȩ uocat᷑ eloquentia pPriorẽ quandã constituit cuieloquentia
nomen in posuit &ostendit unidonascat᷑ eloquentia siue ex aste inquit siue exstũdio siue exercita¬
tione siue anatura. hui inquit eloquentiȩ cuius incerta ÷ origo si uo lumus considerare principiũ
inuenimꝰ in quit id ex honestissimis causis niatũ atq optimis rationib: ꝓfectũ. Causa ÷ animumpulsus
ad aliquidageridũ Ratio ÷ gerendorũ ordo excausa uenientiũ . Vtquid quolo cofacias acdicas intel

Expanded text:
Hic quoque duo illa seruat quae supra diximus: qui, inquit, sapientiae miscuerit eloquentiam, is 'et suis et publicis rationibus utilissimus atque amicissimus ciuis fore uidetur'; 'utilem' circa privata, 'amicum' circa publica accipiamus. AC SI VOLVMVS HVIVS REI QVAE VOCATVR ELOQVENTIA. Primo rem quandam constituit cui eloquentiae nomen imposuit, et ostendit unde nascatur eloquentia. SIVE EX ARTE, inquit, SIVE EX STVDIO SIVE EXERCITATIONE SIVE AB NATVRA, huius, inquit, eloquentiae, cuius incerta est origo, SI VOLVMVS CONSIDERARE PRINCIPIVM, INVENIMVS, inquit, ID EX HONESTISSIMIS CAVSIS NATVM ATQVE OPTIMIS RATIONIBVS PROFECTVM. Causa est animi impulsus ad aliquid agendum, ratio est gerendorum ordo ex causa uenientium, ut quid quo loco facias ac dicas intel
Abbreviated transcription (Latin):
&uanum o& corpora qualitates: Ergonatura accidens res ẽ q̃ aptiort̃ hominẽ edunũ qui deq
facit: Ieaq noratornatura ẽ sederitoriusiđe quiorator cẽpos Verũ has qualitatesbo
diligentia cõparat ftcitq fectais & habit̾ nominat aut in has casu quoda acrepenti nomotu
aliudẽ quã uoluntas applicate in aliquas qualitatos: Ergo cicficimꝰ qualita tibimodis hs

Expanded text:
animo et corpori qualitates. Ergo natura accidens res est, quae aptiorem hominem ad unumquidque facit. Itaque non orator natura est, sed oratorius, id est qui orator esse possit. Verum has qualitates uel diligentia conparat facitque perfectas, et habitus nominatur; aut in has casu quodam ac repentino motu aliud est quam uoluntas adplicata in aliquas qualitates. Ergo adficimur qualitatibus
Abbreviated transcription (Latin):
tendereuult ȩquitatẽ : Vnde ipsius utilitatis & hones tatis p̃ceptadandas : quȩ & deliberatiuȩ causȩs

Expanded text:
tendere uult utilitatem. Vnde ipsius utilitatis et honestatis praecepta danda sunt, quae et deliberativae caus
Abbreviated transcription (Latin):
Piotuit aũtdicerȩ maline anboniplus. Sed cicero naturam tenuit elouuentiȩ quȩcũ primũ agere

Expanded text:
potuit autem dicere “maline an boni plus”, sed Cicero naturam tenuit eloquentiae, quae cum primum agerepotuit autem dicere “maline an boni plus”, sed Cicero naturam tenuit eloquentiae, quae cum primum agere
Abbreviated transcription (Latin):
&ia ũid&ur quaedis tantia sit in t̃rechorem sophistã & oratorẽ : rhetorem quid oc& litteras atq
artes tradicor eloquentiȩ. Sophista : apud quẽ dicendi exercitiũ discit̃. Orator est qui in causis pri¬
uatis acpublicis plena & ꝑfecta utit̃ eloquentia : ut & sciamus alium ẽẽ rh&orem aliũ oratorem.
Hos libros artiũ r&horicorũ uocauit ubidoc& artẽ dicendi. Illos alios tresdeoratore nominauit.
iubuilla quae orator habere debeat ostondit s Nuncergo considerans quid & quantũ sitillud de quo
dicturus : id ÷ eloquentia recte seindũ ct diu cogitasse ñ utrũ bona anmalasit eloquentia sedutrũ
plus boni aut plus mali habea d se pe & multũ hoc mecũ cogitauii horũ siunũ sit nostendit: satis dutinã
ciunxit Sepe & multũ hocmecũ cogitaui. et quia in publicũ ꝓferrires ñ deluit risi certa &i deli
la elo quentia : sedutrũ plusboni anplusmali habeat eloquentia. Non tam̃ uacat ratio ordinis

Expanded text:
iam uidetur quae distantia sit inter rhetorem, sophistam et oratorem. Rhetor est qui docet litteras atque artes tradit eloquentiae; sophista est apud quem dicendi exercitium discitur; orator est qui in causis privatis ac publicis plena et perfecta utitur eloquentia. Et ut sciamus alium esse rhetorem, alium oratorem, hos libros artium rhetoricarum uocauit, ubi docet artem dicendi, illos alios tres De oratore nominauit, ubi illa, quae habere debeat orator, ostendit. Nunc ergo considerans quid et quantum sit illud de quo dicturus est, id est eloquentia, recte se inducit diu cogitasse non utrum bona an mala sit eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat. SAEPEconiunxit: “saepe et multum hoc mecum cogitaui”. Et quia in publicum proferri res non debuit nisi certa et deli eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat eloquentia. Non tamen uacat ratio ordinis;
Abbreviated transcription (Latin):
fleca auscĩ deliberationis indux̃ PAc sũmũ eloquentia escudiũ Postquã docuit quid eẽt eloquentia
pdefinitionẽ securus postea occupatis iamauditorũ sensib: eloquentiã Nominauit. Sed recte at
acsumũ eloquentiȩ studiũ : Nonenĩ pot : declarari quid possit eloquentia nisi inaliquo fuerit acple¬
derep̃ loquit᷑ & recte . Non en ĩ in priuatis reb: eloquentia periclitanda ẽ sed in publicis. itaipse in

Expanded text:
flecti, causam deliberationis induxit. AC SVMMVM ELOQVENTIAE STVDIVM. Postquam docuit quid esset eloquentia flecti, causam deliberationis induxit. AC SVMMVM ELOQVENTIAE STVDIVM. Postquam docuit quid esset eloquentia per definitionem, securus postea, occupatis iam auditorum sensibus, eloquentiam nominauit. Sed recte ait “ac summum eloquentiae stdium”; non enim potest declarari quid possit eloquentia, nisi in aliquo fuerit ac ple de re publica loquitur, et recte: non enim in priuatis rebus ao eloquentia periclitanda est, sed in publicis. Ita ipse in
Abbreviated transcription (Latin):
coepit ꝓfuit hominib: Nã cõpulit eos & c̃gregauit. Postaut̃ deprauata ingeniomalorũ multũ nocu¬
it reip̃. Beneigit᷑ ordinẽ tenuit utdicer& bonine anmaliplus : hominib at tulerit & ciuitatib
Rp̃ duob constat publico & priuato Ideo hominib &ciuitatib: hoc & inuerrinis anĩ aduertere
debemus qualit̃ ubiq cicero aut homines defendat aut ciuitates :copiadicendii qm̃ nom̃ eloquentiȩ
d sibiobtine acubndicat utcũ ad aures uenerit ñ nisi optima accipiat᷑ ideo miluit definire eloquentia
Nequis ergo audita doquentia quȩ quasi oncipso dobtinuit ut mixtauudeat ee sapientiȩ nequis irs¬
quaddiberandu n creder& utrũ plusboni anplus mali habeat eloquentia sedipsã ꝑsesatis aestima¬
&e bona ꝓpterea maluit definire eloquentiã dicendo copiã dicendi quae quia potest adutrũ que

Expanded text:
coepit, profuit hominibus - nam “compulit eos et congregauit” -, post autem deprauata ingenio malorum multum nocuit rei publicae. Bene igitur ordinem tenuit, ut diceret “bonine an mali plus”. HOMINIBVS ATTVLERIT ET CIVITATIBVS. Res publica duobus constat, publico et priuato, ideo 'hominibus et ciuitatibus'. Hoc et in Verrinis animaduertere debemus, ut ubique Cicero aut homines defendat aut ciuitates. COPIA DICENDI. Quoniam nomen eloquentiae id sibi optinet ac uindicat, ut, cum ad aures uenerit, non nisi optima accipiatur, ideo maluit definire eloquentiam. Ne quis ergo audita eloquentia, quae quasi sono ipso id optinuit, ut mixta uideatur esse sapientiae, ne quis, inquam, deliberandum non crederet utrum plus boni an plus mal habeat eloquentia, sed ipsam per se satis aestimaret bonam, propterea maluit definire eloquentiam dicendo “copiam dicendi”, quae quia potest ad utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓbauitgenera eẽ causarũ Scđ a uero argum̃ tatiotalis fuit Qđ sigeneris partescẽ ñ poss

Expanded text:
osse; et probauit genera esse causarum. Secunda uero argumentatio talis fuit: quod si generis partes esse non possosse; et probauit genera esse causarum. Secunda uero argumentatio talis fuit: quod si generis partes esse non poss
Abbreviated transcription (Latin):
p examumoli homio equus auis. Stinde ex aui coruus cornix̧ aqcula ltaq hec omãg& sior¬
nissui & nom c definitionẽ reciperedebebt̃ Generis uero nom̃ qđ ẽ animal Ergo& nonis
&iquus &auis etinife coruus &e cornix & aquilet animalia dicunt De iudegenserasde
finitioquat e id ÷ animalis : A numal ẽ corpꝰ aximatũ Itaq & homo & equus &auis & coruas
&cornix &cquila corpꝰ animatũ ẽ. Verũ definitio a genere transit inspecies : Specierũ
uero defiaitio ingenus transire ñ potest Neñ cũ hominẽ definio homoẽ corpꝰ animatum
bipes lacũ diobipes ad generis definitionẽ ñ ꝑtin& Est &ũ animal & qua drupes ltas
Nuncacce ptasimilitudine ad argum̃ ititionẽ ciceronis redeamꝰ & primo quaestioẽ quae
incontentione uersat᷑ attendamꝰ : Illa aut̃ ut supͣ diximꝰ quȩstio ẽ qđ deliberaitio & demonis¬
ercitioñ reete sub qualitates pͥositȩ supraidiã duab: argum̃tationib dicit Quarũ prima

Expanded text:
 ex animali homo, equus, auis; deinde ex aui coruus, cornix, aquila. Itaque haec omnia generis sui et nomen et definitionem recipere debebunt. Generis uero nomen quod est? Animal. Ergo et homo equus auis coruus cornix aquila animalia dicuntur. Demal est corpus animatum. Itaque et homo et equus et auis et coruus et cornix et aquila corpus animatum est. Verum definitio a genere transit in species, specierum uero definitio in genus transire non potest. Non enim cum hominem definio 'homo est corpus animatum bipes', iam cum dico 'bipes' ad generis definitionem non pertinet: est enim animal et quadrupes. Itaque nunc accepta similitudine ad argumentationem Ciceronis redeamus, et primo quaestionem, quae in contentione uersetur, adtendamus. Illa autem, ut supra diximus, quaestio est, quod deliberatio et demonstratio non recte sub qualitate sint positae. Supra id iam duabus argumentationibus uicit, quarum prima
Abbreviated transcription (Latin):
Deinde si constitutio &
nis eius que lib& intentio¬
nis depulsio est. que in¬
tentionis depulsio nop
est. ea nec constitutio
nec pars constitutionis

Expanded text:
Deinde si constitutio et eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio est nec pars constitutionis
Abbreviated transcription (Latin):
ans & suum quaeq: finem habeant quo referri debeant. Nunceidocendũ est utrũ constitu¬
tiones causarũ partes sint & sic argum̃tat᷑ ꝓposito themate Quid primũ inuenias genꝰ an
constitutionẽ. Vtiq primũ necesse est agnoscas utrũ deliberatiua andemonstratiua
controuersia sit. Tunc deinde quaes it c̃stitutio Ergopars causae ẽ constitutio om̃is. Non
enĩ causa ad constitutionẽ sed constitutio ad causã accomodat᷑¬

Expanded text:
ant et suum quaeque finem habeant quo referri debeant. Nunc ei docendum est utrum constituant et suum quaeque finem habeant quo referri debeant. Nunc ei docendum est utrum constitutiones causarum partes sint, et sic argumentatur proposito themate: 'quid primum inuenis? genus an constitutionem?' Vtique primum necesse est agnoscas utrum deliberativa an controuersia sit, tunc deinde quae sit constitutio. Ergo pars causae est conenim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodat
Abbreviated transcription (Latin):
trasyllogis mũ est sed ex ea syllogis mus. Deinde quo ꝑhanc extremã condusionẽ sensim descen¬
dicadaliũ syllogis mũ ubi hoc tractat deliberationẽ & demonstrationẽ cũ partes generis
ẽẽ ñ poss mul tominꝰ partiũ partes eẽ i possunt . Sed primũ quã deeodẽ syllogis motractemus¬
ea quae ineo obscuras explicemus Pars aut̃ ccuisaẽ constitutionis. Disputastiquidẽ supra
ocicero deliberationẽ & demonstrationẽ quia generi sint partes generis ẽẽ ñ posse ñ tam̃ osten¬
distiutrũ constitutio pars generissit anipsũ genꝰ : Incertũ est erũ utrũ deliberatio subquali¬
tatesit anqualitas subdeliberatione Doce as itaq oport& utrũ pars añ genꝰsit constitutio
Laecergo incidens quaestio ẽ utrũ constitutio pars angensit lã supraostendit deliberatioñõ
& demons trationem genera eẽ causarũ qđ & interse distent & abiudiciali plurimũ disside¬

Expanded text:
tra syllogismum est, sed ex ea syllogismus; deinde quod per hanc extremam conclusionem sensim descendit ad alium syllogismum, ubi hoc tractat, deliberationem et demonstrationem, cum partes generis esse non possint, multo magis partium partes eea, quae in eo obscura sunt, explicemus. PARS AVTEM CAVSAE EST CONSTITVTIO OMNIS. Disputasti quidem supra, o Cicero, deliberationem et demonstrationem, quia genera sint, partes generis esse non posse. Non tamen ostendisti utrum constitutio pars generis sit an ipsum genus; incertum est enim utrum deliberatio sub qualitate sit an qualitas sub deliberatione. Doceas itaque oportet utrum pars an genus sit constitutio; haec ergo incidens quaestio est, utrum constitutio pars an genus sit. Iam supra ostendit deliberationem et demonstrationem genera esse causarum, quod et inter se distent et ab iudiciali plurimum disside
Abbreviated transcription (Latin):
tahic inthemate causa& constitutio coniunctas. Sed ut prior causa sit causa efficit᷑ . Vt con¬
stitutio enĩ nascat᷑ causap̃cedit: Qđ ipseait Nonenĩ causa ad constitutionẽ sed constitutio ad

Expanded text:
Ita hic in themate causa et constitutio coniuncta sunt, sed ut prior causa sit, causa efficitur; ut conIta hic in themate causa et constitutio coniuncta sunt, sed ut prior causa sit, causa efficitur; ut constitutio enim nascatur, causa praecedit. Quod ipse ait: 'non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in singulis causȩ generib: constitutiones uariant᷑ Causa aut̃ omniũ constitutionũ ca¬
pax ẽ : Verũ cũ causa & constitutio uincta sibi eẽ uideant᷑ causa tam̃ unũ alteri prius fit:
Om̃e enĩ qđ loquim᷑ siue qđ mente c̃cipimus : aut simplex ẽ aut c̃iunctũ. Simplex ẽ qđ ad
aliud ñ adtendit ut tabula saxũ & rełq huius modi Coniunctũ uero ut deduob: unũ prius
habeat quattuor modis fit. Aut tempore aut loco aut ordine ut causa. A&as cum in hominesit
tempore in ordinẽ secernit᷑ sidicas uuentas utiq consideratione temporis iuuentas ante
senec cutẽ est. De inde loco uincc domꝰ secernunt᷑ . Cũ enĩ dicis atriũ ideo primũ intellegis :
onsideras interiorẽ locũ eẽ ubi tricliniũ est. Ordine uerosic Si
cit᷑ : Vt puta pat̃ & filius iuncta sibis: Neq enĩ ante pat̃ quã filius nascat᷑ ant ante filius
quã ille sit pater Sed quia filio ad nascendũ pat̃ causa est : id circo excausa paterfilio p̃fest᷑

Expanded text:
 constitutionum capax est; uerum cum causa et constitutio iuncta sibi esse uideantur, causa tamen unum alteri prius fit. Omne enim quod loquimur siue quod mente concipimus aut simplex est aut coniunctum: simplex est quod ad aliud non adtendit, ut tabula, saxum et reliqua huius modi, coniunctum uero, ut de duobus unum prius habeat, quattuor modis fit: aut tempore aut loco aut ordine aut causa. Aetas cum in homine sit, tempore in ordinem secernitur: si dicas 'iuuentas', utique consideratione temporis iuuentas ante senectutem est. Deinde loco iuncta domus secemuntur: cum enim dicis 'atrium', ideo primum intellegis quia consideras interiorem locum esse, ubi triclinium est. Ordine uero sic: scitur, ut puta, pater et filius iuncta sibi sunt; neque enim ante pater quam filius nascatur, aut ante aus quam ille sit pater. Sed quia filio ad nascendum pater causa est, idcirco ex causa pater filio praefertur.
Abbreviated transcription (Latin):
ae psone quidẽ quãm ꝓnomine posuimꝰ q̃eent at tributa iãdictũ ẽ. Nuncante quã dicamꝰ quȩ
uegotio attributa sint quidsit ipsũ Negotiũ uideamꝰ Negotiũ ẽ factũ. De quo questio est̃
Verũ hoc factũ Nuncinfacto ẽ nuncindicto Nuncincogitatũ Om̃e hocitaq factũ dequo questio:
Negotiũ appellat Acftictorũ quidẽ genera trias Est factũ illud dequo quȩs tio ẽ est factũ¬
Ante in post Est &t̃riũ genus facti qđex traxegotiũ ẽ Ex quo adiad factũ de quo quȩstio est trahit᷑
argum̃tũ ut cluentu factũ :÷ iudiciale deueneno qđ occiderit oppicimcũ Deinde ex trahoc Ne¬
gotiũ facitieius aliai ad argum̃tũ qđ pponit̃ trahunt᷑ qđ multo ante ueneno necarit. Hoc t̃tiũ
factũ in attributis ꝑsonȩ accepimus facta casus & orationes. Tricitaq genera factorũs
factũ dequo quȩstio÷ ftctũ quo id factũ unde questio ÷ ꝓbat᷑ factũ extranegotiũ sed ad nego

Expanded text:
Ac personae quidem, quam in pronomine posuimus, quae essent adtributa iam dictum est; nunc antequam dicamus quae negotio adtributa sint, quid sit ipsum negotium uideamus. Negotium est factum de quoquaestio est; uerum hoc factum nunc in facto est, nunc in dicto, nunc in cogitatu. Omne hoc itaque factum de quo quaestio est negotium appellatur. Ac factorum quidem genera tria sunt. Est factum 'ante, in, post'. Est tertium genus facti quod extra negotium est, ex quo ad id factum de quo quaestio est trahitur argumentum, ut Cluentii factum est iudiciale de ueneno, quod occiderit Oppianicum; deinde extra hoc negotium facta eius alia ad argumentum quod proponitur trahuntur, quod multos ante ueneno necarit. Hoc tertium factum in adtributis personae accipimus, 'facta, casus et orationes'. Tria itaque genera factorum sunt; factum de quo quaestio est, factum quo id factum unde quaest
Abbreviated transcription (Latin):
butta subiecit Vnũ qđ in ipsonegotio ÷ qua e continentia cũ i psonegotio appellauit id ÷ quib: illud
factũ dequo quȩstio ÷ ꝓbatͥ & quȩ abipso negotio uident᷑ nullo modo posse separari. Scđm attribũ

Expanded text:
quae 'continentia cum ipso negotio' appellauit, id est quibus illud factum de quo questio est probatur et quae ab ipso negotio uidentur nullo modo posse separari. Secundum adtributum
Abbreviated transcription (Latin):
robabile ÷ qđ ueri similitudine fidẽ facitꝰ. Vt puta quici inimicus fuit occidit : Verũ deꝓlabi¬
li posidicemus Uuncauĩ detrgum̃to pecessario disputabimꝰ Necessariũ ÷ inquit qđ alit̃
dictũ Necfieri Necꝓbaripot: Netessariũ argum̃tũ ad fidẽ cogit ac trahit ꝓhabile auĩt in¬
repit att ꝑsucid& Necessariũ porrotale : argum̃tũ si ea ꝓfertis quorũ talissit Nicitura ut
si fieri neces sesit sidicas Sinuđ ÷ mori&ur Si peperit cũ uiro c̃cubuit Haec necesse
bemus argum̃tu necessariũ pene ñ ee solũq ẽe int̃ homines ꝓbabile Nẽ penob reecessariũ

Expanded text:
Probabile est quod ueri similitudine fidem facit, ut puta 'quia inimicus fuit, occidit'. Verum de probabiProbabile est quod ueri similitudine fidem facit, ut puta 'quia inimicus fuit, occidit'. Verum de probabili post dicemus, nunc autem de argumento necessario disputabimus. NECESSARIVM EST, lnquit, QVOD ALITER AC DICITVR NEC FIERI NEC PROBARI POTEST: necessarium argumentum ad fidem cogt. Necessarium porro tale est argumentum, si ea proferas quorum talis sit natura ut sic fiert necesse sit, si dicas 'si natus est, morietur; si peperit, cum uiro concubuit'. Haec necesse bemus, argumentum necessarium paene non esse solumque esse int
Abbreviated transcription (Latin):
ude seibl aliua quẽ resc̃. Tunc aut̃ exta fticere possumꝰ argum̃tũ sieius qualita t̃ inspia¬
am̃ ltaq onũ uerba łtiomin a habent ressuas habent & qualitites Quae oualitates ã nsserce¬
nunt fuiunt argumtũ cũ x̃ conueniunt ñ sticunt argum̃tũ Vt puta ponam occidit eccia
resc̃ntiuius geique sit̃ qualitas cttendamꝰ id ÷ quȩdã asperitas quȩdã in manitas Dtinde no¬
qm̃ utra que sibihate qualita sconuenit factũ : argum̃tũ łtaduae simuiles qualitates cũfuerint
copula tȩ feciuint aliã qualicatẽ id ÷ occidit quiainimicus fuit Quae qualitas ÷ ut arguntũ
ꝓbabile eẽ uidecit᷑ ita sidica musacidit quia gladio ꝑcussit argum ta est Quiautr iuisq
argum̃tũ sidicas ꝑcussit uirga & occidit. Sẽꝑitaq ñres sed qualitates nxxũ debemꝰ attondere
atq conferre uttirgum̃t asticiamꝰ. Argum̃ torũ porrogenera duo ꝓbabilȩ & iecessarium

Expanded text:
nihil aliud quam res est. Tunc autem ex ea facere possumus argumentum si eius qualitatem inspiciamus. Itaque omnia uerba uel nomina habent res suas, habent et qualitates; quae qualitates cum sibi conueniunt faciunt argumentum, cum non conueniunt, non faciunt argius rei quae sit qualitas adtendamus, id est, quaedam asperitas, quaedam immanitas. Deinde potaque quoniam utraque sibi haec qualitas conuenit, factum est argumentum. Ita duae similes qualitates cum sibi fuerint copulatae faciunt aliam qualitatem, id est 'occidit, quia inimicus fuit'; quae qualitas est, ut argumentum probabile esse uideatur. Ita si dicas 'occidit, quia gladio percussit', argumentum est, quia utriusque argumentum, si dicas ‘percussit uirga et occidit'. Semper itaque non res, sed qualitates rerum debemus adtendere atque conferre, ut argumenta faciamus. Argumentorum porro genera duo, probabile et necessarium.
Abbreviated transcription (Latin):
Necessirie demonstrant᷑.
Eaquȩ alit̾. ac dicunt᷑.
necfieri nec ꝓbariposs
hoc modo sĩ peperit. cũ ui¬
roconcubuit: hoc genus
argum̃tandi. quod inne¬
cessaria demonstratio¬
ne uersatur. maxime
traactat᷑ indicendo. aut
ꝑcõplexionẽ. aut ꝑenu¬
merationẽ. dut ꝑsim¬
plicẽ conclusionẽ. Cõple¬

Expanded text:
sarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicun- tur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: si peperit, cum viro concubuit. hoc genus argumentandi, quod in necessaria demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumera- tionem aut per simplicem conclusionem. conple
Abbreviated transcription (Latin):
Nuncitiq dicturus : deargum̃to Necnos c̃fundat qđ ꝓ argum̃to argum̃tationẽ ponit
Antiquigenꝰ ponebant argum̃tationẽ sub argum̃ tatione uero argumꝰtũ & irgum̃itationẽ
taq h oc uerbo cõmunit utebant᷑ ut ꝓ argum̃ torecte argum̃ tatio dicer& Verũ ante quã q̃¬
camꝰ quȩ genera sint argum̃torũ dicamꝰ prius quid c̃siderare & c̃ ferredebeamꝰ ut argum̃ tͦ
Deinde natura eius eue¬
nire uulgo soleat. an in¬
solent ⁊raro. Postea ho¬
mines id sua auctorita¬
c̃seq: de inde postremo
ad tendendũ ẽ nũq̃ res
ex his reb q̃positȩ st̃ in par
tib honestatis aututi¬
litatis c̃seqͣnt᷑ de qͥb in¬

Expanded text:
Nunc itaque dicturus est de argumento. Nec nos confundat quod pro argumento argumentationem ponit. Antiqui genus ponebant argumentationem, sub argumentatione uero argumentum et argumentationem. Itaque hoc uerbo communiter utebantur, ut pro argumento recte argumentatio diceretur. Verum antequam dicamus quae genera sint argumentorum, dicamus prius quid considerare et conferre debeadeinde natura eius, evenire vulgo soleat an insolenter et raro; postea homines id sua auctoritaconsequi. deinde postremo adtendendum est, num quae res ex iis rebus, quae positae sunt in par- tibus honestatis aut utilitatis, consequantur; de q
Abbreviated transcription (Latin):
aderedictione Ex hortatiosiuedehortatio ad materiã ñ ꝑtinent oratoris Cũ enĩ exhor¬
tornihil ꝓsuadeo seduoltẽ aliquid ut magis uelit instigo Etcũ dehortor nolentẽ aliquid
non tunc primũ ꝑsuadeo ut nolit. sed ut magis nolitinstigo. Ergo necessario ex hortationem
& c̃solationẽ tullius amateria rh&orice artisseparauit. Itẽ illiquires pauciores rh&oricȩ
materiae tribuunt de monstrationẽ collunt. Dicunt en ĩ indemonstratione nihil ꝑsuadere

Expanded text:
adere dictione, exhortatio siue dehortatio ad materiam non pertinent oratoris. Cum enim exhortor, nihil persuadeo, sed uolentem aliquid ut magis uelit instigo; et cum dehortor, nolentem aliquid non tunc primum persuadeo ut nolit, sed ut magis nolit instigo. Ergo necessario exhortationem et consolationem Tullius a materia rhetoricae artis separauit. Item illi, qui res pauciores rhetoricae materiae tribuunt, demonstrationem tollunt. Dicunt enim in demonstratione nihil persuadere
Abbreviated transcription (Latin):
tiocinatio : Impillsio ẽ ꝑquã cuius cciusa factũ sit̃ Sequit᷑ ꝑtria tẽpora factorũ eniume¬
ratio quid ante rẽfactũ quid inre quid postrẽ sit: Igit᷑ negotiũ qđ lib& defititib: in

Expanded text:
tiocinatio est, quamobrem factum sit. Sequitur per tria tempora factorum enumeratio: quid ante rem factum, quid in re, quid post rem sit. Sic igitur negotium quodlibet; de statibus in
Abbreviated transcription (Latin):
formationẽ ꝑsenae nr̃e pr&eriudiciałe qua estionẽ fuerint abiecta deluemꝰ De inde sialiquid
trib ex locis beniuolentiã iudicis cõparamꝰ. Si eos aut in odiũ aut inc̃tẽptionẽ aut in inuidiã dẽ¬
deduxerimꝰ in odiũ sic sicorũ turpiał crudelia facta ꝓferamꝰ in inuidiã sic sieoriũ petent
gratiã pȩcuniã ꝓferaimꝰ Et qm̃ haecint̃dũ ñ modo ⁊ crimini sed &iã decoris recte ad didit hoꝵ
ominiũ usũ arrogantẽ . Multȩ enires ꝑ semalaes multae cũ sint mediȩ exeuentubone:
łmalie funt Deinde in c̃temptionẽ sicaduersarios adducimꝰ sicos contepnendos cẽ dicamꝰ
uat ueglegentes sint aut igno ł Ebuidicũ ꝑsona uero diosr s ons poncnelen t iligaro

Expanded text:
formationem personae nostrae praeter iudicialem quaestionem fuerint obiecta, diluemus. Deinde si aliquid formationem personae nostrae praeter iudicialem quaestionem fuerint obiecta, diluemus. Deinde si aliquid tribus ex locis beniuolentiam iudicis comparamus, si eos aut in odium aut in contemptionem aut in inuidiam deduxerimus. In odium sic, si eorum turpia uel crudelia facta proferamus; in inuidiam sic, si eorum potentiam, gratiam, pecuniam proferamus. Et quoniam haec interdum non modo non crimini, sed etiam decori sunt, recte addidit horum omnium usum adrogantem; multae enim res per se malae sunt, multae, cum sint mediae, ex euentu bonae uel malae fiunt. Deinde in contemptionem sic aduersarios adducimus, si eos contemnendos esse dicamus quod aut neglegentes sint aut ignaui. Ab iudicum persona uero duobus ex locis beniuo
Abbreviated transcription (Latin):
nuationeuero occulte & quili dã circuitionib: hoc qq̃ cõpendiũ tenere debemꝰ qđ in omnib caui¬
segenerib: principio nob utendũ ẽ in ad mirabili uero nuncin in sinuatione Nunc principo
Principio tunc siauditores non om̃ino er̃ alienati in situatione tunc siuehem̃t̃eralienati
BENIUOLENTIA IPI EXLOCIS COMEARATVR
Beniuolos inquit iudices a quattuor locis facere debemꝰ ł possumꝰ A nr̃ã psona ab aduersa¬
parars Side nr̃is inquit̃ factis & officiis sine arrogantia dicemꝰ Plena enĩ gloria in his duob: :÷
infactis &officus Officiũ ẽ qđ ex legib & exnatura pecesse ẽ nosimplere Paciũ ueno e qou
supraquã debemꝰ prescamꝰ Ergo side nris factis & officiis sedsine arrogantia dicemꝰ. Deindesi
cromina in quit in lata & aliquas minꝰ honestas suspicationes iniectas deluemꝰ Id siea quae ad de¬

Expanded text:
nuatione uero occulte et quibusdam circuitionibus. Hoc quoque compendium tenere debemus, quod in omnibus causnuatione uero occulte et quibusdam circuitionibus. Hoc quoque compendium tenere debemus, quod in omnibus causae generibus principio nobis utendum est, in admirabili uero nunc insinuatione, nunc principio: principio tunc, si auditores non omnino erunt alienati, insinuatione tunc, si uehementer erunt alienati. BENIVOLENTIA QVATTVOR EX LOCIS COMPARATVR. Beniuolos, inquit, iudices quattuor locis facere debemus uel possumus, a nostra persona, ab aduersaparare: SI DE NOSTRIS, inquit, FACTIS ET OFFICIIS SINE ADROGANTIA DICEMVS. Plena enim gloria in his duobus est, in factis et officiis. Officium est quod ex legibus uel ex natura necesse est nos implere, factum uero est quod supra quam debemus praestamus. Ergo si de nostris factis et officiis, sed sine adrogantia dicemus. Deinde, SI CRIMINA, inquit, INLATA ET ALIQVAS MINVS HONESTAS SVSPICIONES INIECTAS DILVEMVS, id est si ea quae ad de
Abbreviated transcription (Latin):
ipliata ẽ Qdob s curũ ẽ trib modissẽ pobscurũ ẽ. Sicut is quieri arrat ñ intellegit auit iscui
panrat᷑ tardior ÷ autsires ipsa ꝑplexasit Verũ hieduo posuit. Suꝑp fluũ eni fuera t᷑ cũde oratore
inco fecee loquat᷑ Aliquid decius in prudentia dicer& Hicitiq uidices dociles facere debrio
rge ostendit primũ quid eẽt ecordiũ Animorũ inquit cõmotio. Demdeostendit quid inde
fiuai aut ai tentus aut docilis aut beniuolus ut beniuolus. Ocinde ubifrt id ingenerib
quinq cauisarũ dostendit quȩ eent genera nuncꝑ quid faciendũ id pprincipiũ & insi¬
quationẽ ltaq breuit quid in haclectione c̃tineat᷑ ex plicabini ł̃ xordiũ inquit induo diu¬
dĩ iuprincipiũ & insinuationẽ horũ duorũ hanc differentiã tencam. Qđ imprincipio
apte &ut ipseait ꝓtinus udices nobis aut actentos iutdo ciles autbeniuolos cõparams. In insi¬

Expanded text:
PLICATA EST. Quod obscurum est tribus modis semper obscurum est: si aut is qui enarrat non intellegit, aut is cui narratur tardior est, aut si res ipsa perplexa est. Verum hic duo posuit; superfluum enim fuerat, cum de oratore hic perfecto loquatur, aliquid de eius imprudentia dicere. Hic itaque iudices dociles facere debemus. Ergo ostendit primum quid esset exordium, animorum, inquit, commotio; deinde ostendit quid inde fiat, aut attentus aut docilis aut beniuolus; deinde ubi fiat, id est in generibus quinque causarum. Et ostendit quae essent genera. Nunc per quid faciendum, id est, per principium et insinuationem; itaque breuiter quid in hac lectione contineatur, explicabimus. EXORDIVM, inquit, IN DVO DIVIDITVR, IN PRINCIPIVM ET INSINVATIONEM. Horum duorum hanc differentiam teneamus, quod in principio aperte et, ut ipse ait, protinus iudices nobis aut attentos aut dociles aut beniuolos comparamus, in insi
Abbreviated transcription (Latin):
nmenaus gmispis auaqus magnu e quantitut cognoscimiꝰ Necperte rĩ ho sorler q dsmile
tinmpus esmsur de finitaraet partti utriusq quantitite cognoscimꝰ simileaut̃ ñ mneo
quantũ sitsedineo qualest attendimꝰ Ita ñ ex m̃ sura fit simile sedexuultus suꝑna quada
facie declarcit᷑
SIMILIL

Expanded text:
mile: etenim par ex mensura definita et ex comparata utriusque quantitate cognoscimus, simile autem non in eo quantum sit, sed in eo quale sit, attendimus. Ita non ex mensura fit simile, sed ex uultu et superna quadam facie declaratur. Simil
Abbreviated transcription (Latin):
minus. ⁊ quod simile erit
innegatio quo de agitur.
ẽtrariũ. ⁊ quoddis patũ.
igen ⁊ pars. ⁊euentus. ma¬
& exnumero. ⁊ exfigurane¬
gotii sicut exstatura corpo¬
ris c̃siderat᷑.¬

Expanded text:
erit ei negotio, quo de agitur, ntrarium et quod disparatum, et genus et pars et eventus. maet ex numero et ex figura negotii, sicut ex statura corporis, considerat
Abbreviated transcription (Latin):
multũ aut̃ ꝓfici& illud demonstrare : Adiungit᷑ aliud p̃ceptũ cẽ considerandũ qũẽ ad modũ sin¬
bipossit abeo quis cripsit si si sensis& quẽ admodũ dĩc aduersarius : E x scripto &sententu etro uer¬
sia c̃sistit: Legales c̃trouersie .u. s̃. quȩ extra c̃stitutiones tractat᷑ suos habent ł xhistullius pri¬
mũ trt etiuitꝰ abiguitatẽ : Scriptũ &uioluntas Nc̃ explicat᷑ : Scriptũ uit om̃e accipere debemꝰ quic¬
quid uit in legibꝰ iut instrum̃tis aut edictis aut i n om̃ib scriptis intellegit̃ Poede finiuitia cũdt̃
utit᷑ uerb quȩ scriptas alẽ scriptoris sententiã int̃p̃tat᷑ & idid qđ scriptue animos seribentis adiungit
dẽ cam̃ qui sententia duiplicimodo asserit sententiã scriptoris. Aut enĩ seꝑdic scriptitius unũ eun

Expanded text:
ERMVLTVM AVTEM PROFICIET ILLVD DEMONSTRARI. Adiungit aliud praeceptum esse considerandum, quemadmodum scrERMVLTVM AVTEM PROFICIET ILLVD DEMONSTRARI. Adiungit aliud praeceptum esse considerandum, quemadmodum scribi oportuisset ab eo qui scripsit, si sic sensisset quemadmodum dicit aduersarius. EX SCRIPTO ET SENTENTIA CONTROVERSIA CONSISTIT. Legales controuersiae quinque sunt, quae extra constitutiones tractatus suos habent; ex his Tullius primam tractauit ambiguitatem, scriptum et uoluntas nunc explicatur. Scriptis autem omne accipere debemus quidquid aut in legibus aut in testamentis aut in edictis aut in omnibus scriptis intellegitur. Hoc definiuit ita: cum alter utitur uerbis quae scripta sunt, alter scriptoris sententiam interpretatur et ad id quod scriptum est adiungit. Idem tamen qui sententia uti
Abbreviated transcription (Latin):
lego utiquȩ ramꝰ neforte qđ aduer sariuintellegant alialege cautũ sit : Beinde utidican
quẽ admodũ scribioportuiss& sud senitir& qđ aduers arudicunt ille quis criptit : Hicius
pͥcepti & mnargum̃ tidethemate sup̃ posito supsit exemplũ utdoce at scriptorẽ. sihe redi
esulere uella ut euus i dir& quȩilli ̃modũ eratdare ñ ad scriber& quȩ uell& Hocenin ad scripto
quȩ lieresuell& io sidira asc quia ad scripsit utriq eorũ cuutũ uoluit quia hoa ñ adscripto c̃ suliussa
tĩpore scriptũ sit qđ scriptũ ẽ quia ex hoc intellegit᷑ uoluntas scriptoris. De indeq quasi delibera¬
tuo modo eractandũ quidutilius quid honestiussit : ł sseauit̃locos cõmunes utriq pasti siquidꝑã
olificationẽ dicipossit Qđ illius reineq administratio quã eduersarius dic Nidil eñ ꝓhiba fictã
erouersia inalici aliqua scriptura Alic in re lege cuutũ eẽdoceamꝰ Id÷ quo modo tumꝰoellignis :¬

Expanded text:
lege, uti quaeramus ne forte, quod aduersarii intellegant, alia lege cautum sit, deinde uti dicamus quemadmodum scribi oportuisset, si id sentiret, quod aduersarii dicunt, ille qui scripsit. Huius praecepti et argumenti de themate supra posito sumpsit exemplum, ut doceat: scriptor, si heredi consulere uellet, ut ea uasa daret quae illi commodum erat dare, non adscriberet 'quae uellet'. Hoc enim non adscripto, quae heres uellet, ipsa daret; nunc quia adscripsit, utrique eorum cautum uoluit, quia hoc non adscripto consuluissettempore scriptum sit quod scriptum est, quia ex hoc intellegitur uoluntas scriptoris; deinde quasi deliberativae modo tractandum quid utilius, quid honestius sit; esse autem locos communes utrique parti, si quid per amplificationem dici possit. QVOD ILLIVS REI NEQVE ADMINISTRATIO, quam aduersarius dicit. NIHIL ENIM PROHIBET FICTAM TROVERSIA, non in alia aliqua scriptura. ALIA IN RE CAVTVM ESSE DOCEAMVS. Id est, quomodo tu intellegis. P
Abbreviated transcription (Latin):
tanti in cendiabelli f iriissimassoci&atessc̃is simas amiatias interbociũ & amicũ hecinterẽ. Socuses
amore coniungit᷑ ł iquiasocius aliquid nobistũ gerit ideo dit firmussis soci& ates quia amcus pionobamporte
coniungit᷑ id c̃odit scisimas amicitias. Irgo interdũ amicus : &socius non: simihil mecũgerat ł trur¬
suscũsit socius amicus non est si aliquid mecũinuitus gerat. Propterea cicero ubiq duohȩc iungit Soceos

Expanded text:
tanti incendia belli". FIRMISSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Inter socium et amicum hoc interest: socius est tanti incendia belli". FIRMISSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Inter socium et amicum hoc interest: socius est amore coniungitur. Et quia socius aliquid nobiscum gerit, ideo ait 'firmissimas societates'; quia amicus pio nobis amore coniungitur, ideo ait 'sanctissimas amicitias'. Ergo interdum amicus est et socius non est si nihil mecum gerat, et rursus, cum sit socius, amicus non est si aliquid mecum inuitus gerat. Propterea Cicero ubique duo haec iungit, "socios