comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
accepit ab homero et ab aliis poetis et orato¬
io tolsi lo bello stilo ch mha facto honore. Sed
ꝯtra. Stilus uirgilii est tragicus. Iste comicus
ros in lictera Ita stilus bantis in oulgari
Ideo bñ dicit Lo bello stilo gi nlluo pulcriõ
in gñe suo Et dicit cħ mha facto honore.i.
dabit mihi ꝑ petua fcima. Et sic nota qr

Expanded text:
accepit ab Homero, et ab aliis poetis et oratoio tolsi lo bello stile che m'ha fatto onore. Sed contra stylus Virgilii est tragicus, iste comicus, ros in litera, ita stylus Dantis in vulgari. Ideo bene dicit, lo bello stile, quia nullus pulcrior in genere suo, et dicit: che m'ha fatto onore, idest dabit mihi perpetuam famam; et
Abbreviated transcription (Latin):
nõ emꝑie la bramosa uogla .i. insatiabilẽ
appetitu. Est nanq appetitus auari tanꝗͣ
appetitus caninus q est morbus ut phisia
dicunt Cu quis multu appetit et cõmedit
tione istius lupe dicens Molti sonli auali

Expanded text:
ie la bramosa voglia, idest insatiabilem appetitum. Est namque appetitus avari tamquam appetitus caninus, qui est morbus, ut dicunt physici, cum quis multum appetit et comedit, tionem istius lupae, dicens: molti son gli
Abbreviated transcription (Latin):
Et quella fonte o eloquentie ch spande dipar¬
lar si largo fiume .i abund intissima copiam
eloquii sicut s dicit. A acrobrius in libro de sũt¬
nilib uirgiliꝰ oĩa gn̾a dicendi in suo poema¬
te ꝑfecte collogit Et dicit rasꝑusi luito .i.
ego hantes rospondi sili in sũpra septa firima
con uergognosa fronte Uerecũdat᷑ e hõ de
suo eriore cora suo maioti. Et adute ꝙ lon¬
bardi et mlti ytalici supplent in lr̃a unũ.a.

Expanded text:
e quella fonte, scilicet eloquentiae, che spande di parlar sì largo fiume, idest abundantissimam copiam eloquii; sicut enim probat Macrobius in libro de Saturnalibus, Virgilius omnia genera dicendi in suo poemate perfecte collegit. Et dicit, risposi lui, idest ego Dantes respondi sibi in suprascripta forma, con vergognosa fronte, verecundatur enim homo de fallo suo coram suo maiori. Et adverte quod Lombardi et multi italici debent
Abbreviated transcription (Latin):
uł pecunia sicut Antechristus faciet Ma
sapientia amore et uirtute Et bñ ꝯuenit
christo ꝗ est uã sapientia patris. amor et unit
Et tangit. locu sue originis dicens Et suana¬
tion sara tra feltro et feltro Expone. Natio
apparitio chustigr large dicimus unũqdq
u ꝙ fuaet dcũs ueltrus dicens Diquella
humile italia fia salute Et hoc bñ uidetur¬
Qd̾ ãt loquatur de illa parte italis statim
declarat id qd̾ seꝗtur Qiua dicit Per tumori
la uirgine camilla Cõstat eͥ apud ip̃m ugiliꝰ
ꝙ̃ camilla Eurialus. Nisus et Turnus ꝓta¬

Expanded text:
niam, sicut Antichristus faciet, ma sapienza, amore, e virtute; et hoc bene convenit Christo, qui est vera sapientia patris, amor, et virtus. Et tangit locum suae originis dicens: e sua nazion sarà tra Feltro e Feltro. Expone natio, idest apparitio Christi, quia large dicimus unumquodqquod faciet dictus veltrus, dicens: di quella umile Italia fia salute. Et hoc bene videturem loquatur de illa parte Italiae, statim declarat id quod sequitur, quia dicit, per cui morìo la Vergine Camilla. Constat enim apud Virgilium quod Camilla, Euryalus, Nisus et Turnus
Abbreviated transcription (Latin):
delli dii falsi et bugiardi. Quasi dicat Cuuis
iugusti tp̃ie colebant᷑ plures dei fallacesUt
Iuppit suo Mars. Uenus et alii fere ifmiti
libio de ciuitate dei. fuit eͥ Augustas circiosis¬
simus ampliator et ꝯsuator religionis doꝵ
ne dica demonioꝵ Ut p ap̃ cũde duetonuu.
ditens Poeta fui Nam Uirgilius anthonomasier
uocatur porta Cu enii Porta dicimꝰ et nõ facim
exp̃ssam mentione de quo de uirgilio ipibl
tinos intelligẽ apud Gretos uõ de homero
Et tangit pͥñcipale m̃a de qua scͥpsit .s. Gesta
cano dicit gͦ Et tantai ÷ poetice sepsi nam¬

Expanded text:
degli Dei falsi e bugiardi, quasi dicat: cuius Augusti tempore colebantur plures Dei fallaces, ut Iupiter, Iuno, Mars, Venus, et alii fere infiniti, libro de civitate Dei. Fuit enim Augustus curiosissimus ampliator et conservator religionis Deorum, ne dicam daemoniorum, ut patet apud eumdem Suetonium.dicens, poeta fui, nam Virgilius anthonomastice vocatus est poeta: cum enim poetam dicimus, nec facimus expressam mentionem de quo, intelligitur apud Latinos de Virgilio, apud Graecos vero de Homero. Et tangit principalem materiam de qua scripsit, scilicet gesta cano. Dic
Abbreviated transcription (Latin):
.s. Lupa per cuiio miuolsi. qr maxĩe lupa
ropellebat ẽu ad ualle. Aitami da lei. quia
plus timoris incutiebat sibi ut ia patuit
supra Et captat ad huc lñiuolentia dicẽs
famoso saggio.i. de quo fama p̃dicat ꝙ
tũ sis sagacissimus inter poetas. Nazde rei
ueritate u̾giliꝰ circũspectissimꝰ fuit et de¬
post uirgiltꝰ om̃s antiꝗ poete latini negiecti
chella mi fatremar leuene epolsi .÷ quia
ip̃a lupa replet me totu timore cueꝰ signu
io om̃ia m̃bra tremũt. et tanto magis ꝗ̃to
eta ponit rnsione uirgilii ad sua petitiõs

Expanded text:
scilicet lupam, per cui io mi volsi, quia maxime lupa repellebat ipsum ad vallem: aiutami da lei, quia plus timoris incutiebat sibi, ut iam patuit supra. Et captat adhuc benevolentiam dicens, famoso e saggio, idest de quo fama praedicat quod tu sis sagacissimus inter poetas; nam de rei veritate Virgilius fuit circumspectissimus, et post Virgilium omnes antiqui poetae latini fuerunt ch'ella mi fa tremar le vene e i polsi, idest quia ipsa lupa replet me totum timore, cuius signum ideo omnia membra tremunt, et tanto magis, quanto tor ponit responsionem Virgilii ad suam petitionem,
Abbreviated transcription (Latin):
In prosa tñ non p̃ualet: Econtra ãt Tullius
fons romañ eloquentie q̃uis ĩ ꝑsa ñ hãt paiẽ
ĩ metͦ młtis inferior repitut unde iuue¬
nalis eius carmina elegant irridet. Ita
hic nr̃ Dantes q̃uis in lr̃a nõ suꝑau̾it alios¬

Expanded text:
in prosa tamen non praevalet: e contra autem Tullius, fons Romanae eloquentiae, quamvis in prosa non habeat parem, in metro multis inferior reperitur; unde Iuvenalis eius carmina eleganter irridet. Ita hic noster Dantes, quamvis in litera non superaverit alios
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ monte sẽ uoi campar desto loco saluaggio.
i. Si uis euadere de ista silua uitiosi et ualle
spat eoꝵ correctione. Et subdit u̾gilius
ratõe suidicti dicens ch questa hestia ꝑ la
qual tu gridi s. lupa. Ilan lascia altrii
s. hoĩes passar per la sua oia .i. ꝑ uiam
uirtutis que est ppria hõi. Et non solu
nõ ꝑmictit eu trasire s et tanto lo ĩꝑe

Expanded text:
per montem, se vuoi campar d'esto luogo selvaggio, idest, si vis evadere de ista silva viciosa, et valle sperat eorum correctionem. 94-96 Et subdit Virgilius rationem sui dicti dicens: che questa bestia per la qual tu gride, scilicet lupa, non lassa altrui, scilicet homines, passar per la sua via, idest per viam virtutis, quae est propria homini; et non solum non permittit eum transire, sed etiam tanto lo
Abbreviated transcription (Latin):
Turna ut stat dicẽt. Uiso sõcincte de
et duob aliis frĩb maxĩs amicis e nee.
Dicere nc̃ de Turno restat et Camilla ma¬
ximis inimicis eide Et pͥmo de Camilla
eneidos Methabus rex de gente uulscoꝵ
pulsus de Priurio antiqua ciuitate sua ob
in uidia et suꝑbia potentia sua detulit sec̃
unica filia infantula int ip̃a prelia aꝵ¬
uocauit a nomĩe matris que castnilla
fuãt uocata: Et nõ fide no intrar aut in¬
habitar aliqͥ ciuitate recepit se mantibus

Expanded text:
Turni, ut statim dicetur. Viso succincte de Turni, ut statim dicetur. Viso succincte de et duobus aliis fratribus, maximis amicis Eneae, dicere restat nunc de Turno et Camilla maximis inimicis eiusdem, et primo de Camilla. Virgilius in XI Eneidos, Metabus rex de gente Vulscorum, pulsus de Priverno, antiqua civitate sua, ob invidiam et superbam potentiam eius, detulit secum unicam filiam infantulam inter ipsa praelia ar a nomine matris, quae vocata fuerat Casmilla; et non fidens intrare aut inhabitare aliquam civitatem, recepit se montibus
Abbreviated transcription (Latin):
nus sbridens ⁊ espondit Si hẽs aligo aĩose un¬
tatis incipe mecu prigna Certe tu poteris
corruit utraq pte capitis ab utͦ humero
dependente. Trouani stati quesi sunt ĩ fugã
Et si statiz Turnus aduisatus fuiss ad apie¬
cesis troyani ad ꝑsuasione Sergesti et Me¬
exclamantes expbrabãt eis Q uo miẜi flgitis
quos alios muros hetis unus hõ clauses ĩtra
nu. Turnus paulatis recedens saltauit ĩ
fluuiu et sospes remeauit ad suos cũ ma¬
gna gla belli sicut poeta Oratius cades fit
ꝑ multa secula tp̃re quo porsena fiex tusto
obsedit urbe post hec sicut u̾giliꝰ in . xͦ ener¬
stribit. Eneas tumltis et magris auxiliis
ceue sus est Et ꝯtinuo luru dux aciem
contra eu Et post strages mltoꝵ Tandes
Pallas silius Regio E uandri Iuuenis mũosus
increpans suos fugientes obtruncauit mltos
ex hostibii ꝓbitate sua. Tunc Turnꝰ suoꝵ fu¬
ꝯtinuo rapuit illi ꝓstrato baltheu quo erat
cinctus qui postea fuit cã mortis qpuis

Expanded text:
nus subridens respondit: si habes aliquid animosae virtutis, incipe pugnam mecum: certe tu poteris terram, utraque parte capitis ab utroque humero dependente. Troiani continuo versi sunt in fugam; et si statim Turnus fuisset advisatus ad aperieere ad persuasionem Seresti et Meexclamans exprobrabat eis: quo fugitis, miseri, quos alios muros habetis? Unus homo clausus inter num? Turnus paulatim cedens saltavit in fluvium, et sospes remeavit ad suos cum magna gloria belli, sicut postea Horatius Cocles fecit per multa saecula tempore quo Porsenna rex Tuscorum obsedit urbem. Post haec, sicut scribit Virgilius in X, Eneas, cum multis et magnis auxiliis reversus est, et continuo Turnus duxit aciem contra eum, et post strages multorum tandem Pallas filius regis Evandri, iuvenis animosus, increpans suos fugientes, obtruncavit multos ex hostibus probitate sua. Tunc Turnus, suorum fu et continuo rapuit illi prostrato baltheum, quo erat cinctus, qui postea fuit causa mortis ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
Unde ip̃e de enea dicit Rex erat eneas nobis qͣ
iustior alt̾ nec pietate fuit n bello maioi et
armis. Et dicit figlolde anchise .i. Encasqui
suit filius anchise ꝯsangutnei regis pͥami de
apiũtia et patria descriit sicut ia deseͥphat
se unde dicit cho uenne ditroya que est
puĩcia et tangit patria cu dicit poi chel supẽ¬
bo ylion fu ꝯbusto .i. Ciuitas ylion que erat ĩ
troya fuit cremata sicut clate dicetur purꝗ¬

Expanded text:
e dicit de Enea: Rex erat Eneas nobis, quo iustior alter Nec pietate fuit, nec bello maior et armis. Et dicit, figliuol d'Anchise, idest Eneas, qui fuit filius Anchisis, consanguinei regis Priami de incia et patria, sicut iam descripserat se; unde dicit, che venne di Troia, quae est provincia. Et tangit patriam cum dicit, poichè 'l superbo Ilion fu combusto, idest civitas Ilion, quae erat in Troia, fuit cremata, sicut clare dicetur Pur
Abbreviated transcription (Latin):
unq̃ memori uos eimet euo ⁊ c̃. Ntio actis
Rutali detaleit cu plantu uolscentir ceru
duce mortuũ ad castra Et in castris et ma¬
gniis erat plantus de morte octisos aNiso
e urialo. Ortodie luru armatus dux ar¬

Expanded text:
uam memori vos eximet aevo. His actis Rutuli detulerunt cum planctu Volscentem ducem eorum mortuum ad castra, et in castris etiam magnus planctus erat de morte occisorum a Niso et Euryalo. Orto die Turnus armatus dux
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib dẽlicta. auctor ponit rnsione uirgilii¬
ispusemi. hicil ad quesitu dicers Ille u̾gie
matet q̃ uocata ẽ Maia fuoron lonbardi .i. de
lonbardia q̃ uocatur flos italis a lullio et
uorata ẽ oli Gallia cisalpina. Et nota ꝙ lon¬
bardi pͥmo uocati sunt longobardi Nunc u̾õ
detracta sillaba p sincopa uocati st lonba da.
Quareat uotati suetint lonbadi et un ue¬
Et ambo diui mãtuani per patria Et sumitirr
argum̃tus a loco Mantua siꝗdes nodilis iuiras
est lonbaidie ratione antiꝗtatis sectilitatio ⁊
maginfutrtie. De nobilitate ãt et otigine uiã¬

Expanded text:
mi. Hic autor ponit responsionem Virgilii ad quaesitum, dicens: ille Virgilius quae vocata est Maia, furon Lombardi, idest de Lombardia, quae vocatur flos Italiae a Tullio, et olim vocata est Gallia Cisalpina. Et nota quod Lombardi prius vocati sunt Longobardi, nunc vero detracta sillaba per sincopam vocati sunt Lombardi. Quare autem vocati sunt Longobardi, et unde vee amendui Mantuani per patria; et sumitur argumentum a loco. Mantua siquidem nobilis civitas est Lombardiae ratione antiquitatis, fertilitatis et magnificentiae: de nobilitate a
Abbreviated transcription (Latin):
bant ꝙ u̾gilius endet auctor cu uerecũda
fronte affirmans ego su ille qui laudatus
ĩclinato capite erubuit : S sicut dixidan¬
tes est ꝗ loꝗtur nõ uirgiliꝰ Ideo exposito illa
delli altri. facit et esꝰ implorat auxiliu
dicens O delli altri poeti honore et lume .i.
o decus et gła alior poetaꝵ supple latinoꝵ
uaglami il lungho studio .i. longa inꝗsitiostu¬
diosa el grande amore .i. magna delctatio et
intensa affectio cħ mha facto cercare el tuo
debent esse ĩ tuo uolumĩe .s. Buccolita Geõ

Expanded text:
bant quod Virgilius respondet autori cum verecunda fronte, affirmans: ego sum ille, qui laudatus erubuit inclinato capite. Sed, sicut dixi, Dantes est qui loquitur, non Virgilius; ideo illa expositio degli altri dicens: o degli altri poeti onore e lume, idest o decus et gloria aliorum poetarum, supple, latinorum, vagliami il lungo studio, idest longa inquisitio studiosa, e 'l grande amore, idest magna dilectio et intensa affectio, che m'ha fatto cercar lo tuo debent esse in tuo volum
Abbreviated transcription (Latin):
sua uista chio perde la sperança dellalteçça.
Quasi dicat/ desperaui posse ascende̾ ꝑ alti¬
tudine montis .i. uirtutis. Et hic nõta ꝙ
auctor ꝓprie fingit ꝙ ãuaritia daret sibi
plus timoris. Timebat e si dimictebat et
entia qr si pauꝑ petit rubor̃ ꝯfunditur
si nõ petit egestate ꝯsumitir et ut petat
ꝑ ꝯpatione pulcra et ꝓpria mercatõis
qui spe lucrandi tu uadit ꝑ t̾ca et ꝑ mãt
mcurerit latrones pirratas uł sropulos
aut aliu casu fortutu ꝗ in om̃iln cori¬
ratõib sius deplorat infortuniu suum
et dol spendisse tot labores et sumptus
mictit: Ita ãsimili auctor dolens exp̃e
disse tot curas et uigilias ꝑdita spe ꝑue¬
mendi ad fine suu urgentib illis feris
pace .i. auaritia q̃ facit aĩu ĩpausabile¬
et ĩ quietu mi fece tale quale e quel cħi

Expanded text:
sua vista, ch'io perdei la speranza dell'altezza; sua vista, ch'io perdei la speranza dell'altezza; quasi dicat, quod desperavi posse ascendere per altitudinem montis, idest virtutis. Et hic nota quod autor proprie fingit quod avaritia daret sibi plus timoris; timebat enim, si dimittebat et entiam, quia si pauper petit, rubore confunditur, si non petit, egestate consumitur. E qual. per comparationem pulcram et propriam mercatoris, qui spe lucrandi cum vadit per terram et mare, incurrit latrones, piratas, vel scopulos, aut alium casum fortuitum, qui in omnibus cogitationibus suis deplorat infortunium suum, et dolet expendisse tot labores et sumptus midisse tot curas et vigilias, perdita spe perveniendi ad finem suum, urgentibus illis feris, pace, idest avaritia, quae facit animum impausabilem, inquietum, mi fece tal, qual è quei che
Abbreviated transcription (Latin):
.G. Lupa .i. auaritia qua ultimo ponit
qr cu adueniente senectute cetera ui¬
tia senestant sola auaritia iuuenesat. Et
merito figurat auaritia ꝑ lupa q̃ ẽ aĩal
uorax et rapax et cuiꝰ uentris ingluuies
est insatiabilis. Dicit gͦ Et ona lũpa supple
apparuit mihi cħ sembiaua carca .÷. quȩ
raꝵ ut plene patebit infra .c. uiiͦ. ditue¬
te brame ꝑ hoc notat in explebile cupi¬
ditate / nlłu sͥ uitiu est uniu̾salius nec
capatius. Et dicit nella sua macreçça
ꝯ qͣto ditior tanto pauꝑior ẽ auarus
uixͣ illud Iuuenalis. Crẽscit amõ nũmi
ꝗ̃tu pecunia crescit. Et dicit Et molte
genti fe gia uiuer grame Im̃o inumer¬
abiles et infinitas ut ꝑ se patet. Nõ opotet
hic querer̃ exempla qr cotidie uid̾mus ꝙ
ꝑ auaritia misere et tristit᷑ uiuũt et
miẜius et infelicius moriũt᷑ Et supple
nõ solu fecit s ẽt facit ut stati dicet᷑.
se tanto di grauezça cõ la paura chusci de

Expanded text:
 lupam, idest avaritiam, quam ultimo ponit, quia cum, adveniente senectute, cetera vitia senescant, sola avaritia iuvenescit. Et merito figurat avaritiam per lupam, quae est animal vorax et rapax, et cuius ventris ingluvies est insatiabilis. Dicit ergo: ed una lupa, supple, apparuit mihi, che sembiava carca, idest arum, ut plene patebit infra capitulo VII, di tutte brame: per hoc notat inexplebilem cupiditatem; nullum enim vicium est universalius neque capacius. Et dicit nella sua magrezza, quia quanto ditior tanto pauperior est avarus, iuxta illud Iuvenalis: Crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crescit. Et dicit: e molte genti fe già viver grame, immo innumerabiles, infinitas, ut per se patet. Non oportet hic ire per exempla, quia quotidie videmus quot per avaritiam misere et tristiter vivunt, et miserius et infelicius moriuntur. Et supple, non solum fecit, sed etiam facit et faciet, se tanto di gravezza con la paura ch'uscia di
Abbreviated transcription (Latin):
tunc uidetur bonũ inciꝑe aliqđ opus
qr ꝯtinuo d crescer̃ et de bono ĩ melius
ꝓspetari. Ideo benedicit El sol mõtuua
deus bonitate diuinitate et bñignitate
sua Mosse da pͥma quelle cose belle .i. ce¬

Expanded text:
liquod opus, quia continuo debet crescere, et de bono in melius prosperari. Ideo bene dicit: e il sol montava in Deus bonitate et benignitate sua, mosse da prima quelle cose belle, scilice
Abbreviated transcription (Latin):
est penitus fłm et ꝙ auctor ꝓcerto ecrauit
S ego nllo mõ adduci possu ut osentia ꝙ hãtes
ꝗ tatũ dilex̃ uitgiliu ⁊ tam plene intelle x̃
et tantope secutus est eu ignouit illud qđ
et pueri scuũt. Ideo hic suctilit est inspicẽdũ¬

Expanded text:
est penitus falsum, et quod autor pro certo erravit; sed ego nullo modo adduci possum ut consentiam quod Dantes, qui tantum dilexit Virgilium, et tam plene intellexit, et tanto tempore secutus est eum, ignoraverit illud quod etiam pueri sciunt. Ideo est inspic
Abbreviated transcription (Latin):
urat et merito. Nam̃ leo solum̃o rugitũ
suo cetera aĩalia t̾ret et obstupe facit uñ
aristotiles libio rethoritoꝵ dicit de Achil¬
le fremit ut leo. Et lucainus ĩ pͥmo apat
Cesare leoni. Ordina sic lr̃a et ꝯtinũa

Expanded text:
rbiam, et merito; nam leo solummodo rugitu suo caetera animalia terret et obstupefacit; unde Aristoteles libro Rhetoricorum dicit de Achille, fremit ut leo; et Lucanus in primo comparat Caesarem leoni. Ordina sic literam et continua
Abbreviated transcription (Latin):
timor ẽ ꝯtrarius sp̃ei qi .s. est de malo fu¬
turo Ideo bñdicit Manõ si cħ paura nõ mi
dessẽ La uista ch mi apparue du leone. na
et alta petit. Et dicit Cum tabiosa fame qi
dicat tacite nõ solu minores s ẽt maiores
timẽt altam suꝑbia leonis .÷ potentis. E
nota ꝙ auctor bñ fingit se ẽt tiẽ suꝑbiã

Expanded text:
timor est contrarius spei, quia scilicet est de malo futuro. Ideo bene dicit: ma non sì che paura non mi desse la vista che m'apparve d'un leone, nam  elato, et alta petit. Et dicit con rabbiosa fame, quntes, quasi dicat tacite: non solum minores, sed etiam maiores timent altam superbiam leonis, idest potentis. Et nota quod autor bene fingit se etiam timere superbiam,
Abbreviated transcription (Latin):
me tale che .i. quia dicta bestia uenen¬
domi ĩ contro a poto a poto me ripingea la
doue el soltace .s. ad ualle ubi sol nõ lug
sic̃ in monte. Et hic ultimo nota lector
ꝙ młte fere molestabant auctore nt̃u s
prĩcipalius iste tres fere predictẽ et pͥnci¬
palissime auaritia: Ꝙ auctor noster
erat nobilis cu uxore et filiis suis sine
nbe amente eius Et hic erat᷑ Uirgiliꝰ
poeta. Ad qđ est diligentissime p̃notan¬
du ꝙ Uirgilius figuralr est tatio nalis
in hoĩe que nouit scĩas et liberales artes
quȩ ab humano intellectu sciri postꝰ ꝑ acꝗ¬

Expanded text:
nendomi incontro a poco a poco mi ripingeva là dove il sol tace, scilicet ad vallem, ubi sol non lucet, sicut in monte. Et hic ultimo nota, lector, quod multae ferae molestabant autorem nostrum; sed principalius istae tres praedictae, et principalissime avaritia, quia autor noster erat nobilis cum uxore et filiis, sine lucrnubem a mente eius, et hic erat Virgilius poeta. Ad quod est diligentissime praenotandum quod Virgilius figuraliter est ratio naturalis in homine, qui novit scientias et artes liberales, quae ab intellectu humano sciri pos
Abbreviated transcription (Latin):
illecebras et cupiditatu dulceo insidiag
reliquasq om̃s exuit passiones. Nic ãt
meditatus eam studuit ꝑsuad menti¬
bus hõĩu ut morte sine meute
rent ut ĩ ꝓcessu opetis clarissime ondetux

Expanded text:
illecebras et cupiditatum dulces insidias, reliquasque omnes exuit passiones. Hic autemeditatus eam studuit persuadere mentibus omnium ut mortem sine morte rent, ut in process
Abbreviated transcription (Latin):
ue la gaieita pelle di quella fie a. Quasi
dicat dabant mihi cã bñ sꝑandi detractions
pellis illius fece .i. morfificandi et extin¬
guendi luxutia que stat ĩ pelle ut iam
oñsu est et bñdicit Gaiecta. Nam mulis¬
arit Et ꝑ hoc ẽt ĩnuit ꝙ auctor de łuxu

Expanded text:
are la gaietta pelle di quella fiera; quasi dicat: dabant mihi causam bene sperandi detractionem pellis illius ferae, idest mortificandi et extinguendi luxuriam, quae stat in pelle, ut iam ostensum est. Et bene dicit gaietta; nam mulieariter: et hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
pardus nõ uult ab hoĩe uideri cu se pasat Ita
et mulior luxuriosa de quot̃ꝗ pastu loquatis
uñ pascens pardu porrigit sibi cibu facis ro¬
trouetsa. Sexto Pndus quis familiariter
domesticetur sepe fallit et pdit imo sipe uiat
leonez fraude Ita mulier uiꝵ fortissimu for¬
ma et fraude uincit. Potest et ꝑ lonçiam
intelligi pantheram. Na panthera suo ilitu
odori feto attrahit adse alia aĩalia su uult
pasti et illa q̃ eligit sibi uorat ita ẽt femi¬
na sicut magnes ferru attrahit hoies et
quos sibi eligit ꝯsumit. Credo tñ ꝙ auctor
potius hic intelligat de pardo q̃ de aliis tum
qi ꝓpuctates pardi magis uident᷑ auenite
luxinit ut patet exi dñs tu qi istud uoca¬
bulus florentinu leongia uidetur magis ĩpor¬
tare pardu ꝗͣ alia fera: Uñdu semel porta¬
retur ꝗdm pardus ꝑ florentia pueri urrẽ¬
tes clamabant uide leongiam ut mihi suaui¬

Expanded text:
pardus non vult ab homine videri cum se pascit: ita pardus non vult ab homine videri cum se pascit: ita et mulier luxuriosa, de quocumque pastu loquaris; unde pascens pardum porrigit sibi taciam facie retroversa. Sexto, pardus quamvis familiariter domesticetur, saepe fallit et prodit, imo saepe vincit leonem fraude: ita et mulier virum fortissimum forma et fraude vincit. Potes etiam per lontiam intelligere pantheram; nam panthera suo halitu odorifero attrahit ad se alia animalia cum vult pasci, et illa, quae eligit, sibi vorat; ita et foemina, sicut et magnes ferrum, attrahit homines, et quos sibi eligit, consumit. Credo tamen quod autor potius intelligat hic de pardo, quam de aliis, tum quia proprietates pardi magis videntur convenire luxuriae, ut patet ex dictis, tum quia istud vocabulum florentinum lonza videtur magis importare pardum, quam aliam feram. Unde, dum semel portaretur quidam pardus per Florentiam, pueri concurrentes clamabant: vide lonciam, ut mihi na
Abbreviated transcription (Latin):
cognitioẽ est suctiłr p̃notaindu ꝙ tria st aĩalia
p̃cipue hñtia pellem uatiis maculis destineta
co ꝙ ꝑ lonçia auctor põt intellige̾ linte per
qua luxuria figurat uñ Uiegiliꝰ in simili de¬
sebens habitus ueneris dicit Succinta pharet
et maculoso tegmine lincis ꝓ qđ dat intelligi
oculis utetent᷑ illud altibiadis cotpuis suꝑficie
pulcru turpissimũ uidẽt᷑. fuit ãt Alabiades ac¬
theniesis ilitus dux et pħus. pulcerimus
tos l ꝗdam ꝑ errore dicant ꝙ fuĩt femina
fõmosissima meretrix s de hos nõ amplius ad
hometus descͥbit Paride indutu pelle pardi
qr luxuriosus erat. Teitio qr pardus est mł
quare senes toiani fugubant aspectu eius.
ip̃a tñ helena uisis rugis in facis sua ridebat
arte aandi. Et ꝑ hoc et afirmat᷑ qd̾ ia dictũ
est s ꝙ luxuria sit et stat ĩ pelle. Quãto
qi pardus cu capit aliqua fera sugit totum
sanguinez eiꝰ Ita recte mulier libidmosa Quito

Expanded text:
cognitionem est subtiliter praenotandum, quod tria sunt animalia praecipue habentia pellem variis maculis distinctam,quod per lontiam autor potest intelligere lyncem, per quam figurat luxuriam; unde Virgilius in simili describens habitum Veneris dicit: Subcinctam pharetra, et maculoso tegmine lyncis. Per quod dat intelligi oculis uterentur, illud Alcibiadis corpus superficie pulcrum, turpissimum videretur. Fuit autem Alcibiades Atheniensis inclitus dux et philosophus, pulcerrimust quidam per errorem dicant quod fuerit faemina formosissima meretrix. Sed de hoc non amplius ad Homerus describit Paridem indutum pelle pardi, quia luxuriosus erat. Tertio, quia pardus est mulquare senes Troiani fugiebant conspectum eius: ipsa tamen Helena, visis rugis in facie sua, ridebat arte amandi. Et per hoc etiam confirmatur quod iam dictum est, scilquia pardus cum cepit aliquam feram, sugit totum sanguinem eius: ita recte mulier libidinosa. Quinto,
Abbreviated transcription (Latin):
astris. Simiłx in libꝰ buccolicoꝵ deplorat ĩdi¬
gna cesaris morte qr nitit᷑ ꝯplace᷑ Augusto
Modo ad ꝓpositu ugiliꝰ potius nult denoĩare
origine sua a cesare pͥuato ꝗ̃ ab aliis ꝯsuli¬
bus᷑. Sic gͦ bñ saluat᷑ istud dictu Nacꝗ sub iu¬
lio. Aliqui tñ alr exponiũt et sic Nacqui ss

Expanded text:
astris. Similiter in libro Bucolicorum deplorat indignam Caesaris mortem, quia nititur complacere Augusto. Modo ad propositum, Virgilius potius vult denominare originem suam a Caesare privato, quam ab aliis consulibus; sic ergo bene salvatur istud dictum, nacqui sub Iulio. Aliqui tamen aliter exponunt, et sic: nacqui su
Abbreviated transcription (Latin):
pone sic lr̃a che .÷. que passus uitioꝵ non
lascio giamai qi oportet om̃e: hõĩe ueniere
ĩmundu pectare comunit nõ tn beata uigo
uł christũs Et tẽ li persona uiua stat ꝓ suppo¬
sito et deb peni a parte ante uerbi: Et hot
fecit animus meus Cusi come quei .s. nau¬
fragus chuscito fuor del pellago alla riua cõ
lena affannata .i. magno et ꝑiculoso labore
si uolge allacqua periglosa.i. ad ꝑiculosos fluc¬
tus maris et guata .i. respicit ĩp̃a aquas .i.¬
ip̃m ꝑicłm maniteste mortis in quo fuit. Et
sic nõta quõ aꝑatio est ꝓpriissima ad ꝓpositum.
Sicut eͥ ille ꝗ amagno euasit naufragio maĩs.
uitiori ꝑuenãt ad quietu por̃tu uirtutis
respiciebat ad manifestu ꝑiełm mortis aĩe
in quo fuerat tam diu cu magno timore et

Expanded text:
 non lasciò giammai, quia oportet omnem hominem venientem in mundum peccare communiter, quia non beata Virgo vel Christus: et tunc li persona viva stat pro supposito, et debet poni a parte ante verbi. Et hoc fecit animus meus così come quei, scilicet naufragus, che uscito fuor del pelago alla riva, cum lena affannata, idest magno et periculoso labore, si volge all'acqua perigliosa, idest ad periculosos fluctus maris, e guata, idest respicit ipsum periculum manifestae mortis in quo fuit. Et sic nota quomodo comparatio est propriissima ad propositum. Sicut enim ille qui evasit a magno naufragio maris, viciorum pervenerat ad quietum portum virtutis, respiciebat ad manifestum periculum mortis animae, in quo fuerat tam diu cum magno timore et
Abbreviated transcription (Latin):
ascendere Cur sepe reuocet unos ꝑstos
uñ augustinus Et hoiẽs iam pene inglõs
factos facies ꝑiculosa deient. Et hic nõ
suctile ꝙ auctor nĩ merito fingit tm̃ tres
dortilitate. Auaritia in Senectute ende
loannes om̃e qͥ est ĩmundo eco tonn¬

Expanded text:
ntem, cum saepe revocet viros perfectos. Unde Augustinus: et homines iam paene angelos factos facies periculosa deiecit. Et hic nota subtiliter, quod autor noster fingit tantum tres virilitate, avaritia in senectute. Unde Ioannes: omne quod est in mundo, et
Abbreviated transcription (Latin):
tñ puniat om̃ia uitia capitalia p̃t̾ inuũdia
S quar̃ nõ Inuidia dicetur purgatotii capło
.xiiiͦ. Quarto qr auctor satis sua explicat
intentione de luxuria infernitͦ .xuiͦ. uñ
dicit Prendar la longa alla pelle dipincta.
ut declaradit᷑ ibi. his notatis ordina sic lr̃a
Et ecco qiͣ al comĩciar dellerta .i. ĩ pͥncipio astẽ¬
sionis una leonça legiera et p̃sta molto qr
nłł uitiu uelocius luxuria: Na subito in
transitu iacit uenenu et tulit uñ mulier
uelut basiliscus solo uisu subbito int̾ficit
hoĩez Ideo amor a poetis merito fingit alatꝰ
Et dicit cħ dipel maculato eta couerta.i.
fere dicẽs. Et nõ mise partia dinãti al uolto
Et uerũ dicit qr de rei ueritate auctõ mltu
impediua tanto el mio camino chio fui pei
ritonar piu uolte uolto  qr .o. gui ad ual¬

Expanded text:
n puniat omnia vicia capitalia, praeter invidiam: sed quare non invidiam, dicetur in Purgatorio, capitulo XIII. Quarto, quia autor satis explicat suam intentionem de luxuria Inferni capitulo XVI, ubi dicit: prender la lonza alla pelle dipinta, ut declarabitur ibi. His notatis, ordina litteram sic: ed ecco quasi al cominciar dell'erta, idest in principio ascensionis, una lonza leggera e presta molto, quia nullum vicium velocius luxuria, nam subito in transitu iacit venenum oculis; unde mulier velut basiliscus solo visu subito interficit hominem: ideo Amor a poetis merito fingitur alatus. Et dicit: che di pel maculato era coperta, idferae, dicens: e non mi si partia dinanzi al volto; et verum dicit, quia de rei veritate autor multum impediva tanto il mio camino, ch'io fui per ritornar più volte volto, quia scil
Abbreviated transcription (Latin):
astendendi ad montez cui dicit Si chelpie sitmo
semp̃ era el pubasso Nlam simple loquendo qñ
hõ astendit mente pes inferior est ille suꝑ qͦ
firmat᷑ et fundatur totu corpus salientis ideo
dicit ꝓ pes inferior semp firmiot erat. Se
moralite loquendo prs infruor erat amor
mior et fortior adhuc mneo q̃ pes suꝑior .i.
torii capitlo .xuiii. loquendo de amore dicit
Et lanima nõ ua con altro pede. Unde pes tuuis

Expanded text:
cum dicit: sicchè 'l piè fermo sempre era il più basso; nam simpliciter loquendo, quando homo ascendit montem pes inferior est ille super quo funditur et firmatur totum corpus salientis; ideo dicit quod pes inferior semper erat firmior. Sed moraliter loquendo, pes inferior erat amor, erat firmior et fortior adhuc in eo quam pes superior, idest torii capitulo XVIII, loquens de amore dicit: e l'anima non va con altro piede. Unde: pes tuus,
Abbreviated transcription (Latin):
rãtionabilia et bruta et ẽt uegetabilia ad¬
ĩ quo homo nãlr disponitur ad Luxutiam ego
ꝓcuraba et conabar repͥmẽ et ꝯculcar isto
uitiu tam potens. q̃to fortius in futurum
Quasi dicat Nũc est tempus amenũ nc̃
est etas robusta. S ueniet yemps ueniet
senectus bñ domabo et castigabo carnem
Sic quĩctus Curtius de Alexandro magna¬

Expanded text:
rationalia et bruta et vegetabiliin quo homo naturaliter disponitur ad luxuriam, ego procurabam et conabar reprimere et conculcare istud vicium tam potens, quanto fortius in futurum? Quasi dicat: nunc est tempus amoenum, nunc est aetas robusta, sed veniet hyems, veniet senectus, bene domabo et castigabo carnem: sicut dicit Quintus Curtius de Alexandro Magn
Abbreviated transcription (Latin):
Solem iustitie .s. deu cuiꝰ gratie radiis mõs
uirtus luce̾ põt in hoĩe nisi deo illuminante
ut statiz dicetitr secũdo capitulo sequenti Ido
bñ dicit cħ mena dricto altrui ꝑ omni calle
Idẽ ꝑ om̃e tramite uirtutu et uia uidẽdi
recte Ora in seculo et Religione: In oꝑatione
et ꝯtemplatione: In pace et bello. In infirmi¬
tate et sanitate. In opulentia et pauꝑtate.
Ergo in quoc̃q statu. gradu et fortuna hõ
spectionis .o. quietatione sui timoris dicẽs.
quieta. ch nel lago del cor mera durata.i.
quȩ durauãt mihi ĩ ꝓfundo cordis. La nocte
Appellat nocte totu tempus quo stetera ĩ uitiis
Mno passai con tanta pieta :.i. cutanta pas¬
sione. Et merito remissus ẽ tnñor qr ꝯtin¬

Expanded text:
 Deum, cuius gratiae radiis mons, st lucere in homine, nisi Deo illuminante, ut statim dicetur secundo capitulo sequenti. Ideo bene dicit: che mena dritto altrui per ogni calle, idest per omnem tramitem virtutum et viam vivendi recte, quia in saeculo et religione, in operatione et contemplatione, in pace et bello, in infirmitate et sanitate, in opulentia et paupertate; ergo in quocumque statu, gradu, et fortuna homo spectionis, scilicet quietationem sui timoris, dicens:quietata, che nel lago del cuor m'era durata, idest quae duraverat mihi in profundo cordis, la notte, appellat noctem totum tempus, quo steterat in viciis, ch'io passai con tanta pieta, idest cum tanta passione. Et merito remissus est timor, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃m comedia. Dico q auctor potius p uoluit
uocare librũ comedia a stilo infimo ⁊ uulga¬
ri ꝗ de reiueutate est humilis respecta licte¬
ralis qͣuis in gñe suo sit sblimis et excellens.
demae intitulo tangitur causa efficiens cum
dicitur Dantis aldighaetii et materia rum dicit᷑
in qua de inferno agilur siue cã matrrialis
et subiectum primi libri:¬

Expanded text:
ipsum Comoediam? Dico quod autor potius voluit vocare librum Comoediam a stylo infimo et vulgari, quia de rei veritate est humilis respectu litteralis, quamvis in genere suo sit sublimis et excellens. Deinde tangitur in titulo causa efficiens, cum dicitur Dantis Aldigherii; et materia, cum dicitur, in qua agitur de Inferno, sive causa materialis et subiectum libri
Abbreviated transcription (Latin):
pus qñ debite organicutu erat ĩ utero
mulieis Et t̃c ooliuiscẽtur oĩu q̃ stiebat
cu pͥus ess om̃ia sciens Et sic obluuo põt
dia soninus. Alio mõ ẜm aristotile ꝗ in¬
tanq̃ tabula rasa inqua nihil est dpictu
Lanima simplicecta cħ sannulla et sic
ignorantia p̃ot dici somnus. Tercio secũ¬
du augustinũ et alios theo logos Anima
creatur in instanti a deo qñ incorpus ꝯce¬

Expanded text:
pus, quando erat debite organatum in utero mulieris, et tunc oblivisceretur omnium, quae sciebat, cum prius esset omnia sciens; et sic oblivio potest dici somnus. Alio modo secundum Aristotelem, qAnL'anima semplicetta che sa nulla; et sic ignorantia potest dici somnus. Tertio, secundum Augustinum et alios theologos anima creatur in instanti a Deo quando
Abbreviated transcription (Latin):
Ma por chio tui alpie du colle giuncto .i. ad
radices unius magni montis. La doue t̾mina¬
ua quella ualle: Et lm̃dicit Sicut ⁊ uallis tmi¬
natur admonte Ita uitiu ad uirtute sine iliqͦ
medio: Uirtus eni et uitiu st opposita ĩ meduta
S dicit. Cħ mauta di paura el cor apuncto situt
cespexerat sensibilia tẽporalia: Nunt ãt cep
etiger̃ caput .i. ꝯtemplatione ad alta uratua¬
lia et etna uñdicit Et iuddi le sue spalle.

Expanded text:
Ma poi ch'io fui appiè d'un colle giunto, idest ad radices unius magni montis, là dove terminava quella valle. Et bene dicit; sicut enim vallis terminatur ad montem, ita vicium ad virtutem sine aliquo medio; virtus enim et vicium sunt opposita immediata. Et dicit: Ca sensibilia temporalia; nunc primo coepit erigere caput, idest contemplationem, ad alta virtualia et aeterna. Unde dicit: e vidi
Abbreviated transcription (Latin):
ria et uilia sacta tunalui plebeioꝵ et humi¬
liu ꝑsonaꝵ et talia destͥbentes comedi uo
cantur suis comiai sicut Plautus Terentius¬
et Ouidius. Modo est hic attente notandũ
ꝙ sicut ĩ isto libro ẽ om̃is pars pħre ut iã dictũ
est ita est omis pars poere. un siꝗs uelit suc¬
tilit̾ ĩuestigar hic est lragedia Satira et Co¬
media. Tragedia quide que descbit gesta põ
tificu pͥncipu regu baronin et alioꝵ ma¬
gnatu nobiliu sicut in toto libropi. Satna .i.
tepiensoria repiendit e mitabli et audacter
oia gn̾a uitori nec parcit dignitati potestati ul
nobilitati alicui. Ideo ꝯuenientius possi ititula
pit a tristib et t̾mĩnatur ad leta et ita liber

Expanded text:
t vilia facta ruralium, plebeiorum, et humilium personarum; et talia describentes vocantur comoedi, sive comici, sicut Plautus, Terentius, Ovidius. Modo est hic attente notandum quod, sicut in isto libro est omnis pars philosophiae, ut dictum est, ita est omnis pars poetriae. Unde si quis velit subtiliter investigare, hic est tragoedia, satyra, et comoedia. Tragoedia tificum, Principum, Regum, Baronum, et aliorum magnatum et nobilium, sicut patet in toto libro. Satyra, idest reprehensoria; reprehendit enim mirabiliter et audacter omnia genera viciorum, nec parcit dignitati, potestati, vel nobilitati alicuius. Ideo convenientius posset intitulpit a tristibus et terminatur ad laeta. Et ita liber
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ somnũ intelligit ibi quietem nõ enu ẽ
hẽmus in mũdo isto de tenebra q̃tu de luce
git se ad se et anrus tptalib est magis sem
est tñ ista intentio auctoris hic ꝙ aut clat̃
describit in quo incepit istud opus : uidt᷑
gͦ posse dici ꝙ sit tempus triginta annori
ꝙ ẽ tempuis triginta triu annoꝵ qr chri¬

Expanded text:
 somnum intelligit ibi quietem: non enim eshabemus in mundo isto de tenebra, quantum de lugit se ad se, et est magis semoen non est intentio autoris hic, quia vitae, in quo incoepit istud opus. Videtur ergo posse dici quod sit tempus triginta annorumquod tempus triginta trium annorum, quia Chri
Abbreviated transcription (Latin):
uintrai .s. in ip̃am silua tam aspera. Et
ecce quar ego nescio quia tanto era pieno
di somno .i. adeo era plenus somno igno¬
rantie. Et dicit ad quel poncto .i. tp̃re
adolostentie. che .i. ini quo puncto La
ueratt uia abbandonai.÷ qñ deserui uiã
irtutu quȩ ẽ uera ⁊ ad uera prim ducit
uñ nota hic ꝙ hõ a pͥncipio sus uite ambulat
cu somno ignorantie et pcni innatiuitate
usq ad tempus adoloscentie. S nõ meretur
nec demeretur qr nõ du hẽt usu liberi
arbitrii s adueniente tp̃re adoloscentie
ne diuertat ad sinistra potius ꝗͣ ad dex¬
tram. facilius e declinat ad sinistra ꝗa
sopita relinꝗt uia racta uirtutu et
uagatur ꝑ abruptam uitioꝵ. Ideo bũdicit

Expanded text:
ilicet in ipsam sylvam tam asperam. Et ecce quare ego nescio; quia tanto era pien di sonno, idest adeo eram plenus somno ignorantiae; et dicit a quel punto, idest tempore adolescentiae, che, idest in quo puncto la verace via abbaucit. Unde nota hic quod homo a principio vitae ambulat cum somno ignorantiae et peccati innati usque ad tempus adolescentiae, sed non meretur, nec demeretur, quia nondum habet usum liberi arbitrii; sed adveniente tempore adolescentiae ne divertat ad sinistram potius quam ad dexteram; facilius enim declinat ad sinistram, qusopita, relinquit viam rectam virtutum, et vagatur per abrupta viciorum. Ideo bene dicit
Abbreviated transcription (Latin):
montis figurat. Et tangit claritate istius
montis cudicit uestite gia de raggi del piane.
.i. Iam ia illuminata radiis solis. Et nota
methapho tã ꝓpͥa. Sicut eͥ ille ꝗ uadit pual¬
les ĩfima diu uadit anteqͥ illucestat sibi: S
cu incipit appropinquari ad monte ꝯtinuo in¬

Expanded text:
montis. Et tangit claritatem istius montis cum dicit: vestite già de' raggi del pianeta, idest, iam illuminata radiis solis. Et nota metaphoram propriam; sicut enim ille qui vadit per vallem infimam, diu vadit antequam illucescat sibi, sed cu
Abbreviated transcription (Latin):
dia. Tragedia est stilus altus et suꝑhus. trat¬
tat eͥ de memorãdis et hortendis gestis qua¬
lia sunt mutatões regnon eusiones uibiu
oflictus belloꝵ intertus regu strages et te¬
des uiroꝵ et alie maime clades: et talia
destͥbentes uocatisunt tragedi siue Tragici sit
home ius uirgili eurapides Status simo¬
nides Emmus et alii plures. Satira ẽ stiluss
medius et temꝑitus tactat eͥ de uictutib
et uitiis et describentis talia satiri siue satrriti¬

Expanded text:
dia. Tragoedia est stylus altus et superbus; tractat enim de memorabilibus et horrendis gestis, qualia sunt mutationes regnorum, eversiones urbium, conflictus bellorum, interitus regum, strages et caedes virorum, et aliae maximae clades; et talia describentes vocati sunt tragaedi, sive tragici, sicut Homerus, Virgilius, Euripides, Statius, Simonides, Ennius, et alii plures. Satyra est stylus medius et temperatus, tractat enim de virtutibus et viciis; et talia describentes vocantur Satyri, sive Satyr
Abbreviated transcription (Latin):
penitentie lotus. Et scribit cã que mouit
ip̃m ad descͥptiõe istius silus dicens. Mla
diro dellaltre cose chio uo storte .÷. quas ui¬
di ibi in illa silua .s. de uitiis et uitioru
supliciis per tractar del benchio untrouai
Quasi dicat qͣuis dixim ꝙ ista silua sit ta
amara dica tam de his que uidi in ea causa
int spmas. Tu uõ dic et meluis ꝙ bonu qd
hnc teꝑitur est mulciplx Na ꝑ ista ĩspetio¬
ne et ꝯsideratione: uitioꝵ et suplicioꝵ eo¬
runde apparet punitio maloꝵ em̃datio mlto¬
tus et ꝑsectio bonoꝵ. Pena ẽt inse oomat
etratione iustitie que ẽ bona ut Bectius

Expanded text:
enitentiae locus. Et subdit causam, quae moverit ipsum ad descriptionem istius sylvae, dicens: Ma dirò d'altre cose ch'ivi ho scorte, idest quas vidi ibi in illa sylva, scilicet de viciis et viciorum suppliciis; per trattar del ben ch'i' vi trovai; quasi dicat: quamvis dixerim quod ista sylva sit tam amara, tamen dicam de his quae vidi in ea, causa inter spinas. Tu vero dic et melius quod bonum, quod hic reperitur, est multiplex; nam per istam inspectionem et considerationem viciorum et suppliciorum eorumdem apparet punitio malorum, emendatio multorum, et perfectio bonorum. Poena etiam in se bona est, ratione iustitiae quae bona es
Abbreviated transcription (Latin):
nouatur timor. Ordina sit licteram.
Ah quanto e cosa dura ad dire .i. describe
quale era questa silua siluaggia et aspra
et forte ch rinoua la paura nel pensiero.
hoc notant᷑ dicit ꝙ memoria uitoꝵ ẽ ama
ꝯ̃ꝑatione ad morte dicens Et ista silua e¬
e tanto amara cħ poco e piu morte. S ꝯ̃
uia uitori est mois aĩs et mors aĩs s̃ ama¬
rior ꝗ̃ mors corꝑis Ergo debuiss porius
dixisse ch assaĩe menmorte. Dicendũ ã¬

Expanded text:
novatur timor in eo. Ordina sic literam: Ahi quanto è cosa dura a dire, idest describere, qual era questa selva selvaggia e aspra e forte, che rinnova la paura nel pensiero. Hoc notanter dicit, quia memoria viciorum est amarparationem ad mortem, dicens: et ista sylva è tanto amia viciorum est mors animae, et mors animae est amarior quam mors corporis: ergo debuisset potius dixisse ch'assai è men morte. Dicendum
Abbreviated transcription (Latin):
Causa ẽ ad ĩuenctionis artis poetice. hic
aũt poeta ꝑfectissimus ꝯuenientissime
rep̃sentationib usus ẽ ut pater põt distũ¬
tenti totu poema eius ubiq mirabiliter
figuratu. Utilitas informationis qm̃ s
lunt aut ddelectare poete. Aũt simulet
locunda et idonea dicere uite. Om̃e tulit
puntu qui miscuit utile dulci. hic aute
poeta p̾stantissimus de lectabilitate et frut¬
tuosi tate tom attificiałi ꝯtexut Ut altas
sine altera ieius uolumine repite nõ

Expanded text:
ic autem poeta perfectissimus convenientissime repraesentationibus usus est, ut patere potest discurrenti totum poema eius ubique mirabiliter figuratum. Utilitas informationis, quonialunt, aut delectare poetae, Aut simul et iocunda et idonea dicere vitae: Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci. Hic autem poeta praestantissimus delectabilitatem et fructuositatem tam artificialiter contexuit, ut alteram sin
Abbreviated transcription (Latin):
trie ꝙͣ nr̃i poete: nẽ ꝯsequẽt᷑ ẽ ad libri
lr̃a descendendu. Ad cuiꝰ latiorẽ in¬
telligentia quedam eiudentialia extͥnsotꝰ
p̃libentur Et pͥmo queritur quis lib aucto
Secundo que matetia Tettio que intẽtõ
Quarto que utilitas. Quĩcto cui parti phue
supponatur Sexto quis libri titulus. Ad
pͥmu dico ꝙ auctor fuit Pantes aldigheriꝰ
poeta florentinus ⁊ mltis uotabulis designa¬
tuo. pͥmo a uotabulo ꝓprie de nominationis
Uocatus est eͥ Dantes. et merito Est eͥ nom̃
ꝯ sequens rei. Dictus ẽ e̾ Dantes qi dans se
ad multa. Dedit nãq se uniusalt ad omĩa
tus oꝑam dedit Et p̃cipue poetice delectabi¬
lissime sciãꝵ. uł dictus est Dantes qiͣ dango
theos .÷ dei et diuinoꝵ notitia. Namcum
nustor iste inuitidioti etate uacass pħye ñali
etate ia exul dedit se sacre ttrologie Parisius
ubi adeo alte emicuit ꝙ ab aliquib uerabatũ
porta ab aliis pħus ab aliis thrologus: nllus

Expanded text:
ri poetae, nunc consequenter est ad libri literam descendendum. Ad cuius clariorem intelligentiam quaedam evidentialia extrinsecus praelibentur. Et primo quaeratur quis libri autor: secundo, quae materia: tertio, quae intentio: quarto, quae utilitas: quinto, cui parti philosophiae supponatur: sexto, quis libri titulus. Ad primum dico, quod autor fuit Dantes Aldigherius, poeta florentinus, et multis vocabulis designatur. Primo, a vocabulo propriae nominationis, vocatus est enim Dantes, et merito; est enim nomen consequens rei. Dictus est enim Dantes quasi dans se ad multa, dedit namque se universaliter ad omnia, s scientiis operam dedit, et praecipue poeticae delectabilissimae scientiarum. Vel dictus est Dantes quasi dans theos, idest, Dei et divinorum noticiam. Nam cum autor iste in viridiori aetate vacasset phietate iam exul dedit se sacrae theologiae Parisius, ubi adeo alte emicuit quod ab aliquibus vocabatur poeta, ab aliis philosophus, ab aliis theologus. Nullus
Abbreviated transcription (Latin):
simi phy ꝑlato Aristoteles et Solon legu
lator. Ideo bene Claudianus ploientinus
poeta. Gaudet eͥ uirtus testes sibi iũgere
musas. Carmen amat quisꝗs cãmĩe digna
gerit. Dicã gͦ ꝯludens de nolnlissimo poeta

Expanded text:
i, Plato, Aristotiles, et Solon legum lator. Ideo bene Claudianus florentinus poeta: Gaudet enim virtus testes sibi iungere Musas: Carmen amat quisquis carmine digna gerit. Dicam ergo, concludens de nobilissimo poeta,
Abbreviated transcription (Latin):
paute ꝗdem q̃ epistito in hõĩe apͥmanasi¬
uitute est assimilatio rei adrem es cepsen
xime delectatur in assimilatione ⁊ repsen¬
tatione. Cansa uõ secunda ẽ deletatio
Et ꝯdudit ibi pħs Igitur delectatio aĩe

Expanded text:
uidem, quae existit in homine a prima nativitate, est assimilatio rei ad rem, et repraesentxime delectatur in assimilatione et repraesentatione. Causa vero secunda est delectatio, e
Abbreviated transcription (Latin):
uitia im̃o ẽt sonus xboꝵ sepe uidet amaris¬
simus illis quos tangit: ꝙ hotribilit᷑ clamat
mat irate hay ẜua italia di dolore hostello
Et cui dicit. Oauaritia che portu piu farme
et ita de multis exclamationib et inccepato¬
nib gn̾alib ac ꝑticularib. Ergo bñꝗ fuãt
ĩ uita pastor põst morte parit pauone .i.
pulcerrimu librũ istu. Flgrentinus uo¬
cabulu ẽ ꝓpͥe natõis argum̃tu eͥ sumit᷑
a patria florentia ãt̃ uixo uotaibula allusi¬
one flotentissima uibiũ hunt flotẽ pgs¬
uit nũdo ꝗ attulit tanitu fiuectuꝵ l nõ na¬
uerit eu s expulerit a se cũ in ip̃o erat flo¬
re etatis fortuns et dignitutis. uñ quẽ a¬
modũ iste porta illustris .xiĩ. capło papadisi

Expanded text:
etiam sonus verborum saepe videtur amarissimus illis quos tangit. Quare horribiliter clamat mat irate: Ahi! serva Italia, di dolore ostello. Et cum dicit: O avarizia, che puoi tu più farme. Et ita de multis exclamationibus et increpationibus generalibus et particularibus. Ergo bene qui fuerat in vita pastor, post mortem peperit pavonem, idest pulcerrimum librum istum. Florentinus vocabulum est propriae nationis; argumentum enim sumitur a patria. Florentia autem, iuxta vocabuli allusionem, florentissima urbium, hunc florem peperit mundo, qui attulit tantum fructum, licet non noverit eum, sed expulerit a se cum erat in ipso flore aetatis, fortunae, et dignitatis. Unde quemadmodum iste poeta illustris XI
Abbreviated transcription (Latin):
uener̃t taimina ad uictupandiu et detistandũ
suaa turpia et in honira. Et subdit Quauis
noctise est ei cuui pposit est detestari malos et
maa ut ꝓbet et laudet bona facta et uittuosa
nullus ãt poraꝵ scunt excellentius laudãs et¬

Expanded text:
vituperandum et detestandum facta turpia et inhonesta. Et subdit: quamvis necesse est ei, cuius propositum est detestari malos et mala, ut probet, et laudet bona facta et virtuosa. Nullus autem poetarum scivit excellentius aut e
Abbreviated transcription (Latin):
lauro cadentib et unda luadi fontis uidebat¬
et ex ip̃o surgenie pauo uidebatut otrei.
Ex qua re tanta admiratõ nata ẽ ip̃i dñe ꝙ
somnus rupit. Nuiꝰ somnu int̾petratio
hec ẽẽ uidetur. Lautus significat ip̃a

Expanded text:
lauro cadentibus, et unda lucidi fontis, videbatlauro cadentibus, et unda lucidi fontis, videbatet ex ipso surgente videbatur oriri pavo. Ex qua re tanta admiratio nata est ipsi dominae, quod somnium rupit. Huius somnii interpretatio haec esse videtur. Laurus significa