comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uctoriȩ almaparens idea deum almaꝓprie ẽtellus. ab eo qđ nosalat abusiue tam̃ hoc etiã aliis numinib
aprthecon dit᷑ terrã autẽ constat eẽ matrẽ deũ unde etsimulacrũ eius cũ claui pingit᷑ nã terra aperitr
uernobremali elaudit᷑ tempore : dindima mons frigiȩ turrigerȩq urbes ciuitates turritȩ undeet
cum corona turrita mater pingit᷑ deumi ad frenaleones hoc fingit᷑ quod om̃is feritas maternȩ subiacet
reietcultoribitus tantũ effatus breuiter ut supra ait propt̃ lucẽ iũmaturã id est plenẽ nã non crepusa¬
lũ sediue mitun describitur r euolutã aꝑta sicut contra in uolutũ dicimus eẽ qđ clausũ ẽ ruebat autõ
oriebat utetruit oceano nox et ẽ in sensu istero proteronꝰ priusenĩ nox fugatur. sic dies orit᷑ socised¬

Expanded text:
victoriae. ALMA PARENS IDAEA DEVM alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc victoriae. ALMA PARENS IDAEA DEVM alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. Terram autem constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. DINDYMA mons Phrygiae. TVRRIGERAEQVE VRBES civitates turritae, unde et cum corona turrita mater pingitur deum. AD FRENA LEONES hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet ret, et cultoribus tuis. TANTVM EFFATVS breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux matura describitur. REVOLVTA aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. RVEBAT autem oriebatur, ut «et ruit Oceano nox». Et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. SOCIIS ED
Abbreviated transcription (Latin):
ipsihas sacrilego pendetis sanguine penas anuitȩ acsidiceret malueramus tibi potius seruire quã
in nrmpharũ numina cõmutari:teq ꝑȩquor querimus haec nobis uagandiẽ causa ut te inuenire
possimus: refecit aut reuacat. aut quia ante in ipsis forma fuerat nauiũ : dedit eẽ deas grȩca figu
me adicta irrita non puranis crastinalux ingentes a ceruos caedis uidebit nã male quidam
spectibis logunt et ad lucẽ refer̃ qđ ñ procedit nullus eñ siclo quitur oaenea sique dico
minime credis olux crastina ingentes cedis aceruos uidebis: haud ignara modi moderationis quippe
qua fuerat nauis inde aliae celerant c̃ inde aliȩ nrmphe nauiũ cursus celeriores efficiunt. sicut
fecerat cymodo ceninsciusrerũ quas audierat nã credere ex aperto nom poteratiomine augurio ꝓmissie

Expanded text:
«ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas». INVITAE ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam «ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas». INVITAE ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. TEQVE PER AEQVOR QVAERIMVS haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. REFECIT aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. DEDIT ESSE DEAS Graeca figurmea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. Quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. HAVD IGNARA MODI moderationis: quippe quae fuerat navis. INDE ALIAE CELERANT inde aliae nymphae navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. INSCIVS rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. OMINE augurio promissae
Abbreviated transcription (Latin):
rotantes ululatu futura p̃nuntiabant lucanus crinemq rotantes sanguinei populis ulular̃ tristia gal¬
li cibele autẽ bacchius ẽ nã crbelȩana pestus uthic mat̃ cultrix crbeleł acrbelo sacerdotediciuela
tissimũ est quod ait quidã ideo doctissima quia ilionei nauis fuitidorsoeminet peritia natandiosten¬
dit᷑ subremigat subnatat uigilias nede umgens a u. uerba sunt sacrorũ nã uirgines uestȩ certadie
ibanit ad regẽ sacrorũ et dicebant uigilas nerex uigila qđ uirgilius iure ditaeneae. quasi et regiqũ
ubiq et pontificẽ et sacrorũ inducitꝰ peritũ : deũ gens ꝓpt̃ dis genite et geniture deos: pinus hoc loco¬
secđm quartã dixit declinationẽ inbucolicis uxta secundã ut menalus argutũ quenemus pinosq lo¬
quentes semꝑ habet : nossumus loquitur ꝑdefinitiones ꝑfidus qui post fedus bella commouit hinc latin

Expanded text:
rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemqrotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemqli». ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus, ut «hic mater cultrix Cybele», vel a Cybelo sacerdote dicit vetissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. DORSO EMINET peritia natandi ostenditur. SVBREMIGAT subnatat. VIGILASNibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, desecundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutuquentes semper habet». NOS SVMVS loquitur per definitiones. PERFIDVS qui post foedus bella commovit: hinc Latinus
Abbreviated transcription (Latin):
mari: Caerula caerula fretañ cerula concha nã alit̃ uersus ñ statzis pid& horrida sactosa fp̃ns oͥminem
p̃ fert modo frontẽ primã partẽ hoininis hominis intellegere debemus nã hoedicit acapite usq adi¬
ma latera hominis monstrabatur effigies : t̃denis xex accipiamus naues fuisse. ñ utquidã uolunt
singulos duces tricenas habuisse nã enumeratorũ militũ ñ conuenit numerus p̃sertĩ cũ sequatur
subsidio troiae id est paruo auxilio nã apud maiores bella non ambitu sed uirtute constabant : foebe luna
sicut sol foebus itẽtitan ettitanis luna describit autẽ noctẽ mediã et dic̃finitũ diem secundũ romanum
ritũ necdunȩ fit sine causa cõmemoratio nã alit̃ nrmfȩ uideri non poterant :lauumq regit lamei etinquin¬
todedit gubernandi peritiã : medio inspatio internauigandũ erbebe alma mat̃deũ dicta erbele uel atio¬

Expanded text:
mari. CAERVLA ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. HISPIDA horrida, saetosa. FRONS HOMINEM mari. CAERVLA ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. HISPIDA horrida, saetosa. FRONS HOMINEM PRAEFERT modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. TER DENIS triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. PHOEBE luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’, et ‘Titanis’ luna. Describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum. Nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. CLAVVMQVE REGIT iam ei et in quinto dedit gubernandi peritiam. MEDIO IN SPATIO inter navigandu
Abbreviated transcription (Latin):
gensilli triplex populi sabgente quat᷑ ni quia mantua tresbabuit populi trib: quae in quaternas curias diui¬
omaui populorũ principatũ mantua possidebat uindeẽ ipsa caput populii tus code s anguine uires robur
totũ alucumonib: habuit anse armat odiosui in arma compellit ꝓatrebenaco uhag mincius idia
pinu benacus lacus c̃ uenetiae dequo fluuius nasciturmincius iureergo duxuenetus fluuiũ prouinciae
uae depheit innauiquem benacifiliũ qui ex ipso habet originẽ dicit : grauis fortis ut ferit en se gra¬
ue trmbreus osrrin centenaq arbore ñ ait remissed arborib ad ex prim̃dã nauis magnitudinẽ quȩ
plures babuit remorũ ordines undeait lucanus. et sũmis longeferit aequora remis: Marmore

Expanded text:
GENS ILLI TRIPLEX POPVLI SVB GENTE QVATERNI quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias diviGENS ILLI TRIPLEX POPVLI SVB GENTE QVATERNI quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias diviomnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’. TVSCO DE SANGVINE VIRES robur totum a lucumonibus habuit. IN SE ARMAT odio sui in arma compellit. PATRE BENACO VELATVS HARVNDINE GLAVCA MINCIVS I. D. I. A. PINV Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. Iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. GRAVIS fortis, ut «ferit ense gravem Thymbraeus Osirim». CENTENAQVE ARBORE non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus «et summis longe ferit aequora remis». MARMORE
Abbreviated transcription (Latin):
tem senectaẽ quicanentẽ senectã mollib transegit in plumis: sidera uoce sequentẽ cũ cantu cuelãpe¬
tentem ł qđ e reuera relatus in srdera sicut uidemus in sphera: ł qualis comitatus ꝑ naues aequalẽ
habens distributas cat̃uas ioenus isteẽ ocnus que minbucolicis bianorẽ dicit. ut nãq sepulcdrã
incipit apparere bianoris hic m antuã dicitur condidisse quã amatris nomine appellauti
nafuit filius tiberis et mantus trresiae thebaniuatis filiae quae post patris interitũ adita¬
liã uenit smantus genitiuus grecus ẽ nãsilatine declinaueris mantonis facit sicut in plar¬
to legimus ionis diu̾es auis maiorib: p̃potens s S ed ñ genus omnib: unũ quia origo mantua norã¬
itatus cis uenit qui in mantua regnabant et auenetis nũinuenetia positã quae et galliacis al pinadicitur

Expanded text:
TEM SENECTAM qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. SIDERA VOCE SEQVENTEM cum cantu caelum peTEM SENECTAM qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. SIDERA VOCE SEQVENTEM cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. AEQVALIS COMITATVS CLASSE CATERVAS per naves aequaliter habens distributas catervas. OCNVS iste est Ocnus, quem in Bucolicis Bianorem dicit, ut «namque sepulchrum incipit apparere Bianoris». Hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. MANTVS genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus «Ionis». DIVES AVIS maioribus praepotens. SED NON GENVS OMNIBVS VNVM quia origo MantuanTuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia Cisalpina dicitur.
Abbreviated transcription (Latin):
hucdicit in populos ut inbucolicis in alnos fuit etiã Irguscrenus nomine amator phoetontis qui
nas in galea ad formȩ pat̃nȩ in signe monstrandũ crim̃ amor urm̃ foetontẽ amatũ acreno aut pie aut
turpit accipiamus neces se ẽ si turpit᷑ talis ẽ sensus crim̃ uestrũ ẽ oergne et phoeton qđ sica mastis. hocuo
eamauit secundũ as prũ crim̃ erit causauta libi. et crimine ab uno discȩ om̃s ut sit sensus ofoctoneiades
sorores et ocrene causa urm id ẽ uestre mutationis amor ẽ: umbrãq sororũ ambitio sedictũ ꝓint̃
arbores desororib factaset ẽ unũ dehis. quaehabet uirgił in imitabilia et sua ꝓpria taleẽ sinua¬
qr alt̃ nauo lumina crurũ itẽ cũ primũ sulcos aequant sata musa carminecithas cantilena icanen¬

Expanded text:
hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. Fuit etiam Ligus, Cycnus nomine, amator Phaethontis. Qui hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. Fuit etiam Ligus, Cycnus nomine, amator Phaethontis. Qui i pinnas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. CRIMEN AMOR VESTRVM Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. Si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobe amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi «et crimine ab uno disce omnes», ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est. VMBRAMQVE SORORVM ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’. Et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est «sinuatque alterna volumina crurum», item «cum primum sulcos aequant sata». MVSA carmine, cithara, cantilena. CANEN
Abbreviated transcription (Latin):
tes ratione contingere intẽpestas ergograuis cas accipimus pestilentes: secundũ pliniũ in natur¬
lihistoria et catone inoriginib ut in tẽpestas intellegas sine tẽperie id ẽ tranquillitate nã uta¬
it cato ideo grauiscȩ dictes. qđ grauẽ aerẽ sustinent: cupabo ocupabo et declinatur cupabo sicut
paforege aegrpti quo deẽt ñ desolȩ sedde adulterio procreatus duce matre uenit ad solem et popos¬
cit ut siuerẽ tius essec filius petenda prestaret qđ cũ soliuras set ꝑstrgẽ paludem se eẽ factu rũ petit
ille ut eius currus agitaret solpostius urandũ negare ñ potuit acceptis itaq currib focton cũorbi¬
tã solis exisset et cepis set mundus ardert. aioue fulminatus ineridanũ cecidit quiet padus uocatur
huias interitũ flentes sorores fletusa etlãpetus a deorũ miseratione in arbores commutatȩ sut

Expanded text:
test ratione contingere. Intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturtest ratione contingere. Intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. CVPAVO o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut papho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. Quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. Huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
et coniunctos al feae ab origine pisae al feus fluuius ẽ int̃pisas et elidem ciuitates arcadiae ubiẽ templũ
iouis olimpici ex quib: locis uener̃ quipisas initalia condider̃ dictas aciuitate pristina unde ad dit
urbs et rusca solo cũ p̃missis set al feȩ ab origine pise: fidens equo eques optimus uersi coloribiari¬
mis depictis ꝑ quod bellicosus ostenditur: tercentũ adiciunt accedunt et consentiunt eius co luuati
unde ast mens omnibus una sequende id ẽ coniuratis quicere temodo ac sidiceret qui sunt doma car
nequiqua exurbe secutos. quasi et turno et aeneae prestet auxiliũ nã et illi lausũ fugientẽ secuti sur
bceno cõmunio dio in mezentiũ arma cõmouer̃ : minionis fluuius ẽ minio: phrrgi ueteres hoc
castellũ nobilis simã fuit eo tempore quo tuscipiraticã exercuer̃ nã illic metropolis fuit ĩn t̃pes¬
te quegrauis cȩ grauiscanũ oppidũ aliin tẽpestũ dicunt uentis et tẽpestatib carens qđ nulla po¬

Expanded text:
et coniunctos. ALPHEAE AB ORIGINE PISAE Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’. EQVO FIDENS eques optimus. VERSICOLORIBVS ARMIS depictis: per quod bellicosos ostenditur. TERCENTVM ADICIVNT accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. QVI CAERETE DOMO ac si diceret ‘qui sunt domo Carnequiquam ex urbe secutos», quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam et illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio in Mezentium arma commoverunt. MINIONIS fluvius est Minio. PYRGI VETERES hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit. INTEMPESTAEQVE GRAVISCAE Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla po
Abbreviated transcription (Latin):
bauit infilio petit autẽ ñ deeius pietate dubitans. sed timens irã suorũ: haud inscius litotes figura¬
est non enĩ dic̃ ñ ignarus. sed expectans omnib uotis ut munera nec sꝑno id ẽ libent᷑ accipio in
animã diffundit cuius sedem pleriq sanguinem dolunt esse et sic ẽ dictũ ut una eademq uia
sanguis animusq sequuntur

Expanded text:
robavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. Ad v. 907 Havd inscius litotes figurarobavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. Ad v. 907 Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno" , id est libenter accipio. in animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur
Abbreviated transcription (Latin):
quacernimus unde et pueri quos inludis uidemus ea parte quacernunt stantes cernui uocantura
utetiẽ uarro inludis theatralib docet :clamore incendunt cȩlũ implent et abusiue dix̃ troesq̃i gau¬
dio latiniq: dolore hausit cȩlũ m .q.r. hoc est aerẽ lucretius in hoc cȩlo quidicitͥ aer et hocdieit
ne fas moruiro forti nefas ñ ẽ nec ego sic ut uncerẽ uemi hoc ẽ cũ uoluntate ꝓcum bor hore pepe¬
get mibiose udera bausus hoc ẽ non cumboc pacto ate lausus recessit utuitã requirã foedera autẽ
pepigit ꝑtrans lationẽ dix̃ idẽ nonsic pugnauit lausus ut ullũ uitȩ relinqueret desideriũ ueni abene
ꝓhibe utdũ teneras defendo a frigore mrrtos et bene petit abenea qđ scit eũ ultro concedere ut ꝓ¬

Expanded text:
cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. CLAMORE INCENDVNT CAELVM implent. Et abusive dixit. TROESQVE gaudio. LATINIQVE dolore. HAVSIT CAELVM M. R. hoc est aerem: Lucretius «in hoc caelo, qui dicitur aer». Et hoc dicNEFAS mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. NEC TEgit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. Ad v. 903 Venia benefhibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos" . et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut p
Abbreviated transcription (Latin):
exprimitur sepius infesta hasta in uulnus paratã id est ꝓtenta qua ꝑdere posses de est mes naro
hocdicꝰ nisi ex tincto filio nulla seratione potuisse superari  diuũ parcimus ulli quia aeneas in uo¬
idueni umbo scutũ nã a parte totũ intellegimus : laeuos aequitauit in orbes secundũ artẽ mli¬
te nã eques scans facillime superatur apedite in leuã autẽ partẽ ideo cir cũibat utaeneaede¬
terã partẽ circũ ueniret quȩ utiq nuda erat: pugna iniqu& pedes contra equitem omulta mo¬
uens utrũ in ipsũ aninequum telator queret. quo uulnerato metentius careret esfugi interẽ
tempora id est in frontem bellatoris equi ꝑquẽ bellũ gerit᷑ alit hominẽ dicimus bellatorẽ
quibellũ gͥerit nplicat in pedit cernuus cernuus equusdicit᷑ quicadit in faciem quasi in eã partẽ

Expanded text:
exprimitur, ut saepius. INFESTA HASTA in vulnus parata, id est protenta. QVA PERDERE POSSES deest ‘me’: nam exprimitur, ut saepius. INFESTA HASTA in vulnus parata, id est protenta. QVA PERDERE POSSES deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. NEC DIVVM PARCIMVS VLLI quia Aeneas invoadvenio. VMBO scutum: nam a parte totum intellegimus. LAEVOS EQVITAVIT IN ORBES secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. In laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. PVGNA INIQVA pedes contra equitem. MVLTA MOVENS utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. INTER TEMPORA id est in frontem. BELLATORIS EQVI per quem bellum geritur. Aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. INPLICAT inpedit. CERNVVS cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem
Abbreviated transcription (Latin):
unde ecterentius seruisclat plerumq sententias prudentissimas quidem sed quese ꝑnaturã
offer cunctis ut nequid nimis : spolia ila cruenta lausi cruore ꝑfusꝗ undeintulat et caput aene aei
p đ ecus polia tentaearma aeneae intellegimus naulauso nibil detraxerat dixitenĩ ae nedocur¬
bꝰ Eetitiss h iua saut aperit sinullauiã uis aut si nullã ostendit fertitudo rationẽ nes foro
nssime es edõ qđ dignaberis habere dominos teucros scilicet ignauos nã hoc intellegimusexeo
diatur agnoscimus ut hoc loco troianos uituperatos ex equi laude cognoscimuss atẽ alibs ẽr¬
traut nunc ille paris: scilicet adult̃ nã illo loco ex ꝑsona paridis uituperat᷑ ae neassexceptuster¬
ro equo sep̃bente susceptus. qđ fieri plerumq conspicimuss iaculis bonerauit auiditas seuienta

Expanded text:
unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut «ne quid nimis». SPOLIA ILLA CRVENTA arma Aeneae, Lausi cruore perfusa - inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus - nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’. AVT APERIT SI NVLLA VIAM VIS aut si nullam ostendit fortitudo rationem. NEQVE ENIM FORTISSIME CREDO quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo dicatur agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. Item alibi e contra «et nunc ille Paris», scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. EXCEPTVS TERGO equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. IACVLIS ONERAVIT A. aviditas saevientis
Abbreviated transcription (Latin):
aut in uidio se uul nera ait ꝓuulnus. sicutterentius non ꝑpeti meretricũ contumelias cũ dechaide loque
bilen demigo qui nunc causa tuȩ mortissũ qui feci ut etexulis et sa crilegi filius eẽ dicereris pulsis
obinuidiã ex cusat ne merito expulsus esse uideat᷑ : omnis ꝑ mortes ꝑomnia mortis generat
osi pdiuer sa suꝑelicianis alto uulnere tardet alti uulneris uiolentia alloquit᷑ merentẽ tristẽ
Sace eniam inalia secđm homerũ cũ sunt tristia indicant dominorũ mortẽ futurã rhebedu
siqua diumor talibus ulla ẽ: hocloco notant uirgiliũ cretici qđ hominisiri lego dedit ꝓraudes¬
tom sententiã quã rem rationaturalis excusat᷑ ea enĩ quȩ ꝑnaturã mouent animos. inquanuis
ꝑsonacadunt illa uero tantũ sunt prudentiũ quȩ nonnisi consilio etratione dep̃benduntur

Expanded text:
aut invidiose ait ‘vulnera’ pro ‘vulnus’, sicut Terentius «non perpeti meretricum contumelias», cum de Thaide loqueraut invidiose ait ‘vulnera’ pro ‘vulnus’, sicut Terentius «non perpeti meretricum contumelias», cum de Thaide loquerbile. IDEM EGO qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. PVLSVS OB INVIDIAM excusat, ne merito expulsus esse videatur. OMNES PER MORTES per omnia mortis genera, id est per diversa supplicia. VIS ALTO VVLNERE TARDET alti vulneris violentia. ADLOQVITVR MAERENTEM tristem. Haec enim animalia secundum Homerum, cum sunt tristia, indicant dominorum mortem futuram. RHAEBE DIV RES SI QVA DIV MORTALIBVS VLLA EST hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. Ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur:
Abbreviated transcription (Latin):
moueri colla fouet sustinens se arboris trunco fusus propexã in pectore barbã barbã in pectus
fusam habens arca ismos autẽ ẽ quod ait inpectore ꝓ inpectus. sicut alibi mediis effusus inundis
prascutũ ut su praipositũ clipeo refer̃ pallanta frequentes :ad calũtendit p: increpans deos
quasi sacrilegus et sciendũ uno eodemq tẽpore non eũ potuisse et in hȩrere corpori et manꝰ
ad caclũ leuãre. licet poeta ista coniuxerit corpore in haeret aut in haeret lausosuo corporei
aut certe rstero logia ẽ ut sit haeret in corpore melius tam̃ ẽ antiptosis procorpori ut heret pe¬
de pespropedi peruulnera seruor autreuera ꝑuulnera quia ꝑtotũ eiuis corpus inueco drunsle loque

Expanded text:
moveri. COLLA FOVET sustinens se arboris trunco. FVSVS PROPEXAM IN PECTORE BARBAM barbam in pectus moveri. COLLA FOVET sustinens se arboris trunco. FVSVS PROPEXAM IN PECTORE BARBAM barbam in pectus fusam habens. Archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi «mediis effusus in undis» pra scutum, ut supra «inpositum clipeo referunt Pallanta frequentes». AD CAELVM TENDIT PALMAS increpans deos, quasi sacrilegus. Et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. CORPORE INHAERET aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut «haeret pede pes» pro ‘pedi’. PER VVLNERA SERVOR aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat:
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ et statuȩ non nullȩ antiquorũ docent et ꝑsonȩ quas intragoediis uidemus similes in utroq sexu
quantũ adornatũ ꝑtinet capitis: intereadũ haec geruntur et omnino sic ẽ apud poetas interea sicut apud
salustiũ eodem tẽpore: uulnera siccabat Irmfisnoue et fisice locutus ẽ nãcũ aqua omnia infundantur
ait siccariuulnus fluxusenĩ sanguinis aquarũ frigore continet᷑ : leuabat inlinatione recreabatip
cus modo iuxta significat. ut serta ꝓcuł tantũ capiti delapsa ucebant : grauia arma quiescunt be¬
ne grauia ut et galeã arma sed leuia de intellegamus et talis ẽ figura sicut illa salustii. leonẽ atq
alias feras ergo et leofera quiescunt autẽ qua sun t̃raposita quoniã galea que pendebat poterat et

Expanded text:
esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. INTEREA dum haec geruntur. Et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’. VVLNERA SICCABAT LYMPHIS nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, ait siccari vulnus; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. LEVABAT inclinatione recreabat. PROCVL modo ‘iuxta’ significat, ut «serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant». GRAVIA ARMA QVIESCVNT bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. Et talis est figura, sicut illa Sallustii «leonem atque alias feras», ergo et leo fera est. ‘Quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et
Abbreviated transcription (Latin):
quia et contra fortiorẽ et ꝓpatrissalute dimicare conatus ẽ: ideo emĩ pluralit̃ laudib dix̃ : pius ȩneas
tis futurȩ : quibi lȩtatus habetu a moris enĩ fuerat uicũ his reb homines sepelirent᷑ quas dilexerant
uiui: siqua ẽ eacura remitto aut more illo dix̃ quo solet sepultura ad ipsa cadauera non ꝑtinere licet
umbris sicut inseptimo legimus ꝓsit ut siqua est ea gloria signant itẽ depallante. uano maesticomi¬
tatur honore. aut siqua ẽ eacura mezentio id est patrisacrilego qui superos inferosq contemnit
aeneȩ magnidextra cadis sic alibi nom̃ haud leue patrũ manibi hoc refere stelo cecidisse camillȩ
⁊comptos demore capillos antiquoscilicet quo uiri sicut mulieres componebant capillos qđ uerum

Expanded text:
quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim pluraliter ‘laudibus’ dixit. PIVS AENEAS quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim pluraliter ‘laudibus’ dixit. PIVS AENEAS is futurae. Ad v. 827 Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. Ad v. 828 Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant" , item de Pallante "vano maesti comitamur honore" : aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque cAENEAE MAGNI DEXTRA CADIS sic alibi «nomen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae». COMPTOS DE MORE CAPILLOS antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum
Abbreviated transcription (Latin):
ueat et bene trans lationẽ facit auicina comparatione : fallitte in cautũ pieta stua: qđ credis id circo
mepium tibi ueniã posse concedere . quia et ipse pietatis intuitu dimicas ꝓpatris salute tua autẽ
pietas prudent̃ ẽ additũ quasi non a parente descendens : fila legunt : ꝓpriũ fuerat rũ punt tamen
legunt. aut colligunt ẽ aut trans eunt. ut litoraq epirilegimuss exigit en sẽꝑ mediũ etcetera poe
tica descriptio ẽ nã reuera fieri non potuit. ut gladius mediũ transiret ꝑ corpus iuuenis et in corpo
reiuuenis absconderet᷑ nã exigit ẽ agens trans corpus parmã idẽ leuia arma. non clipeũ mina cis
autẽ non lausi ñ enĩ ipseminatus fuerat ergo ordo est mucrominacis. aeneae scilicet:uitã ꝑ auras .c.
m. ad manes idẽ anima et abusiue dictũ est nã ad inferos simulacprũ ꝑgit non anima plaudibus istis

Expanded text:
veat. Et bene translationem fecit a vicina conparatione. FALLIT TE INCAVTVM PIETAS TVA quod credis idcirco veat. Et bene translationem fecit a vicina conparatione. FALLIT TE INCAVTVM PIETAS TVA quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘Tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. FILA LEGVNT proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut «litoraque Epiri legimustica descriptio est: nam re vera fieri nore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’. PARMAM id est levia arma, non clipeum. ‘Minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. Ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. VITA PER AVRAS CONCESSIT MAESTA AD MANES id est anima. Et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. PRO LAVDIBVS ISTIS
Abbreviated transcription (Latin):
carminib dicit neceni sibi arrogaret sed tanto operi idẽ pietati et uirtututuae nãbieeisensas
igo quidem factatua olause et mortẽ expietate uenientẽ ñ silebo si tamen eredet uetustas sxsce¬
lerato homine piũ filiã fuisse procreatũ anque ligitus pibulligatus q. estẽ temesi señ istero¬
lorus nimicũ hastle cuiusdã quasipicture pompa des cribitariraqrassrrendis suestinuie
lot an sabu asuron aeneae dextite assurgentis ad plagi ferentis morando sustinuit
ꝓp̃cipitant᷑ : dũ pluit hic distinguendũ nã si iunxeris dũ pluit interris erit arcaismos debuit enĩ dicere
interras tam̃ sciendũ est emistichiũ hoc lucretu eẽ qđ ita ut inuenit uirgilius transtulit: exercere
diemꝰ yppallage ꝓipsi ꝑdiem exerceri: nubẽ belli dutinet: bellantũ impetũ sustinet donec defer¬

Expanded text:
carminibus dicit - nec enim sibi adrogaret - sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: carminibus dicit - nec enim sibi adrogaret - sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. INQVE LIGATVS pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. INIMICVM HASTILE cuiusdam quasi picturae pompa describitur. IAMQVE ADSVRGENTIS DEXTRAE iamque subiit mucronem Aeneae dextra adsurgentis et plagam ferentis. MORANDO SVSTINVIT praecipitantur. DVM PLVIT hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’. Tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius transtulit. EXERCERE DIEM hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’. NVBEM BELLI DVM DETINET bellantum impetum sustinet, donec defer
Abbreviated transcription (Latin):
iteso coisorũ spolia deuouebat antorẽ erit nominatiuus hicantores quorodo diores isiuanto
pierit nominatiuus. metriratio ñ procedit omniaenĩ greca nominaor terminata inobliquis
fasib cononpiunt᷑ ut haector hectoris nestor nestoris castor castoris : alieno uulnere telo qđ ueeneã
fuerat destinatũ . elũq aspicit utalto que sut celolucẽ ite ausit celũ m̃tẽ qrscepit nataralit ensica
morientes cupiunt saciars extremolucis aspectus dulces moriens reminiscarerergos art frsiea
sie namorsurorũ etiã hoclegitur patriae aspeccũ desidera arre peritare sdemeatero uenorousemi
se commemorat atrimeq porauo lutȩ ñ uiri fortis sed filuẽ considerata ꝑson& optima fact& ali
seguin robtime hic in hocbello nã aduerbiũ ẽ siquafides tanto ẽ operi. ł.x. tanto operi nonde suis

Expanded text:
et ei occisorum spolia devovebat. ANTOREM erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata ‘o’ in obliquis casibus corripiunt, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’. ALIENO VVLNERE telo quod in Aenean fuerat destinatum. CAELVMQVE ASPICIT ut «alto quaesivit caelo lucem» item «hausit caelum mentemque recepit»: naturaliter enim morientes cupiunt saciari extremo lucis aspectu. DVLCES MORIENS REMINISCITVR ARGOS inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros. LINEA TERGA lino enim se commemorat. LACRIMAEQVE PER ORA VOLVTAE non viri fortis, sed filii est considerata persona. OPTIMA FACTA alii legunt ‘optime’. HIC in hoc bello: nam adverbium est. SI QVA FIDEM TANTO EST OPERI L. V. ‘tanto operi’ non de suis
Abbreviated transcription (Latin):
derauoces auiũ et fulminae nã siuident᷑ tantũ accipias cuius possunt uideri nec tam̃ intellegiltẽ
uoces auiũ ñuident᷑ sed cognoscunt᷑ auditae nec parendobtemperant ꝓcedit nã quomodo ndera
ł fibrȩ ł iues ł fulgora possunt obtẽperare : rapit raptĩduct densos acie in acie constrictos

Expanded text:
dera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipiadera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipiavoces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. Nec ‘parent’ obtemperant procedit. Nam cumodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? RAPIT raptim ducit. DENSOS ACIE in acie constrictos
Abbreviated transcription (Latin):
tos nã ex ꝑtess̃ ignarialue insula adiacens thusciẽ i nexhaustis . cig.m. quanta ex hausta fuerit
tanto generosior ergo ex iustis ñ ẽ una parsorationis nãq plinius secundus dicit cũ in aliis regi¬
sũde is dẽ locis effodiuntur uarro etaliud dicit nasciquidẽ illie ferrũ sedinstricturã nom posse co¬
ginisi tran suectũ inpopuloniã uicinã tusciae ciuitatẽ: int̃ pres hominũ diuũq int̃pres medium¬
÷ nãet deorũ int̃ pretator ethominũ quibus diuinas indicat m̃tes int̃p̃suocatur et notandũ qđ
ait nigidius fugulus hasartes ita int̃ sese ẽẽ coniunctas. ut alterũ sine altero eẽ nom possit un¬
dehis quos ꝑfectos uult ꝓbare uirgilius. omniũ diuinandi artiũ prȩstit scientiã. ut hoc loco itẽ supra
ris extremitates parent autẽ ẽ peritissime agnoscunt᷑ quod ad omnia referendũ ẽ. fibras. si¬

Expanded text:
tos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ILVA insula adiacens Tusciae. IN EXHAVSTIS CHALYBVM GENEROSA METtos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ILVA insula adiacens Tusciae. IN EXHAVSTIS CHALYBVM GENEROSA METtanto generosior. Ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regisum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem. INTest: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra ris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, si
Abbreviated transcription (Latin):
mina quȩ genitiuũ singularẽ indis mittunt in eotantũ etindatiuo crescunt. in accusatiuo etablati¬
uopari sunt nominatiuo ut tigris tigridis tigridi tigrin tigris atigri isis isidis isidi. isi isis isi sialit̃
inueneriius ab usiue dictũ ẽ ut mlucano. ocior ecȩli flãmis et tigride feta motnia cluse ꝓclusenam
dusiũ dicit᷑ et est dictum persinere sin sicut neccura peculi propeculii clusium autem ẽ oppidũ
uxtamassicũ : cosẽs ciuitas tusciȩ quenumero dicitur singulari secundũ sallustiũ unde apparet eẽ
usurpationẽ orrtiq coriti propries arcuũ thecae dicuntur tamen etiã sagittarũ quas et faretras
ciuitas tusciae matrẽ autẽ eorũ quiuenerant dix̃ alibi in signẽ quẽ mat̃ aritia misit : exꝑtosperi¬

Expanded text:
mina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablatimina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi yigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano «ocior et caeli flammis et tigride feta». MOENIA CLVSI pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut «nec cura peculi» pro ‘peculii’. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum. COSAS civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. CORYTIQVE coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras PVLONIA est civitas Tusciae. Matrem autem eorum qui venerant, dixit alibi «insignem quem mater Aricia misit». EXPERTOS peri
Abbreviated transcription (Latin):
in uii turni p̃sidia ꝑterrã uenisse memorauerit sane sciendũ amare uirgiliũ italis ducib dare no¬
mina uel fluuiorũ uel montiũ utergo supra almonẽ etauentinũ cõmemorauit sic nunc massicũ dic̃
nũmassicus mons ẽ unde etuinũ massicũ dicit᷑ pleriq tam̃ massicum nolunt ꝓpriũ eẽ nom̃ sed appel¬
latiuũ dicentes osiniũ eẽ massicũ regẽ nã paulo post dicturus ẽ quarex clusims ad uectus osiniusoris.
enunc dic̃ quimema clasi multialiũ massicũ alium osiniũ eẽ uolunt : tigriaerata cuius rostrũ erat
insimilitudinẽ tigridis nãq solent nauesuocabula accipere apictura tutelarũ hinc ẽ. hunc uehit
inmanis triton ltẽietaurato fulgebat a polline puppis tigriautẽ secundũ regulã dix̃ nã grȩca no¬

Expanded text:
in septimo Turni praesidia per terram venisse commemorat. Sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare noin septimo Turni praesidia per terram venisse commemorat. Sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. Vt ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. Plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est «qua rex Clusinis advectus Osinius oris», et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’. Multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘Tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudinem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. Hinc est «hunc vehit inmanis Triton», item «et aurato fulgebat Apolline puppis». ‘Tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca no
Abbreviated transcription (Latin):
partib fuisse depictos sinenotatur acriticis uirgilius hocloco quẽ ad modũ dĩx̃ siccito pe¬
tus se naues aeneae fiers quod excusat pictura quãsolã mutatã debemus accipere : gratissime ꝓpt̃ illinc faci
nauigigeuentus belliuarios licet haberet fortissimũ militẽ cogitabattam̃ incertabellorũ noctis it̃
aut ꝑquȩ n ox decurrit aut quae intuentes nautȩ iter ꝑagunt noc tib ã modo uitiamq hoscursu iam
p̃terit illosipanditenunc eliconadee parnasus mons thessaliȩ iuxta boetiã quiinduo fundit᷑ iuga cithe¬
ronẽ liberieteliconẽ apollinis et musarũ gnassicus aerata princeps .s. at: licet sit catalogus in quo enu¬
merant᷑ hi qui uener̃ detuscia inuenittam̃ aliquã uarietatẽ quod hos nauib uenis se cõmemorat cum

Expanded text:
partibus fuisse depictos. Sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit popartibus fuisse depictos. Sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. GRATISSIMA propter illinc facta navigia. EVENTVS BELLI VARIOS licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. NOCTIS ITER aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. IAM modo, ut «iamque hos cursu, iam praeterit illos». PANDITE NVNC HELICONA DEAE Parnasus mons Thessaliae iuxta Boeotiam, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. MASSICVS AERATA PRINCEPS SECAT AEQVORA TIGRI licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum
Abbreviated transcription (Latin):
illibello profugos egere suꝑbo. humanisq̃ sit fiducia rebus latent̃ hocdicit nolite putare
fixã eẽ etstabilem felicitate magna ẽ enĩ rerũ uarietas. inuicem accipietis auxilia ad monet
inmiscetq p̃ces partim rogat partim ad monet hoc salatiũ eẽ uite humanȩ tutissimũ sił ni
mutuadentus auxilia ued in prosperis positietiã subiecta considerent et ẽ superioris ues¬
sus expressio nã edocet quaepeteret et quod eũ sollicitabat ad monet uero uelcausa merenta
ł quia instabilis ẽ it uagi fortun&tar chon hoc nomen ubiq grȩce ponit excepto uno in loco
uł aud procul hinc tarcho ettrereni tuta tenebant qđ metricausa fecit: libera fatis exempa
fitili necessitate quã pugnare non poterant. propt̃ illud. ex t̃nos optate duces: primatt¬
net moreuiri fortis in principis ealibi princeps ante omnes densũ palinurus a acros

Expanded text:
iolento. Ad v. 152 Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare iolento. Ad v. 152 Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. Ad v. 153 Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni" : quod mefatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud «externos optate duces». PRIMA TENET more viri fortis in principiis est: alibi «princeps ante omnes densum Palinurus agebat a
Abbreviated transcription (Latin):
mdus crabentia :et capis hinc nomen .cd .ii. iste quidem dicit a capr dictã cãpaniam. sedliuius uult
alocis cãpestribidictã in quib: sita ẽ sed constat eã atuscis conditã uiso falcons augurio quitus ca
ligui capis dicit᷑ unde ẽ cã pana nominata tuscosautẽ omnẽ pene italiã subiugas se manifestũe
certami nablui contulerant nocte intueniente ꝑ eger̃ et ẽ explanatiorerũ quaseneas gessit pos¬
qua inprofectus ab euandro ad petenda auxilia dũ int̃suos et tur nũ bella gerebant᷑ rẽ enĩante
omis st breuit eequitur: quid petat᷑ scilicet auxiliũ: quidueipse ferat uicissitudinẽ aaxilii
at supraucuipt diq fidem mezentius armaq sc inicit latent̃ timorẽ. neforte possit collec
tis auxilus inregnare mearta quibus fuerat ante depulsus: uiolentaq pt. suꝑba ut quos

Expanded text:
Tagus trahentia. ET CAPYS HINC NOMEN CAMPANAE DVCITVR VRBI iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. Sed Livius vult Tagus trahentia. ET CAPYS HINC NOMEN CAMPANAE DVCITVR VRBI iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. Sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. Sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. CONTVLERANT nocte interveniente peregerunt. Et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exequitur. QVID PETAT scilicet auxilium. QVIDVE IPSE FERAT vicissitudinem auxilii, ut supra «accipe daque fidem». MEZENTIVS ARMA tis auxiliis in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. VIOLENTAQVE PECTORA TVRNI s
Abbreviated transcription (Latin):
quia illi debebatur imperiũ: caput detectus sinegalea quasi non pugnaturus nã audierat ceterapr¬
copuerbello erat autem inter duces qua sidux honestũ pulchrũ terentius ita medi beneament ho
nestus estiqualis gẽma micat scilicet ascamus fulget qualiter gẽma: autcollo aut capitis figurate¬
nã colli ł capitis erat cõmune: orria therebinto orrcos ciuitas ẽ epiri iuxta quã nascit᷑ therebm¬
tus igrũ lignũ habens folia inbuxispeciem rectulit autẽ comparationẽ ad candidũ uultũ quierit
ermib cinctus: magnamimȩ gentes scilicet istmare modo nom̃ ẽ ꝓpriũ nã ist marius facit appel¬
latiuũ amonte istmaro thraciȩ :uulnera dirigere aut uulnus ꝓsagitta posuit ut insequit᷑ infesto uulne¬
re prrrhus aut acerrime expressit in euitabiles sagittas dicens eũ uulnera nontela dirigere: meo

Expanded text:
quia illi debebatur imperium. CAPVT DETECTVS sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat «cetera parquia illi debebatur imperium. CAPVT DETECTVS sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat «cetera parce puer bello». Erat autnestus est" . Ad v. 134 Micat scilicet Ascanam ‘colli vel capitis’ erat commune. ORICIA TEREBINTHO Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. Retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat crinibus cinctus. MAGNANIMAE ‘gentes’ scilicet. ISMARE modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. VVLNERA DIRIGERE aut vulnus pro sagitta posuit, ut «insequitur infesto vulnere Pyrrhus»: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. MAEO
Abbreviated transcription (Latin):
qub ccuti possumas que enĩ on terminant᷑. ad nostransire ũ possunt : senior cũcastore tam¬
bris possumus it ab solute thybrin sene accipere possumus et castorẽ silegamus et senior cũ casto¬
peispcam phibolia c̃ ꝓrimaacies hoc ẽ magniuiri et ẽ definitio eorũ quiin prima aciefuerunt
undelaudis magis ẽ quoddixit. prima acies ordinis enĩ ẽẽ non potes quia res in maro agitur
geriamd s pedonis aut in t̃ se germani filiis arpedonis. aut sarpe donis fratressalta nobilie
Termesius ide frexirrnessos enĩ ciuitasẽ frigie unde fuit brescis: menestheo ñ mnestheo. de quopiu¬
lopost dicturus ẽ legendũ est neuersus ñ stec sed menestheo ita tamen ut meminerimus ultima sylla¬
biesse sineris in propt᷑ rectã scansionẽ : hi iaculis rituli scilicet: saxis troianiueneris iustissimacuri

Expanded text:
quibus et uti possumus. Quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. SENIOR CVM CASTORE THYquibus et uti possumus. Quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. SENIOR CVM CASTORE THYBRIS possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore’: nam amphibolia est. PRIMA ACIES hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. GERMANI SARPEDONIS aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres. ALTA nobili. LYRNESIVS id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. MENESTHEO non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. HI IACVLIS Rutuli scilicet. SAXIS Troiani. VENERIS IVSTISSIMA CVRA