comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ogitanti mihi sepenumero et memoria
uetera repetenti. perbeati fuisse Quinte
frater illi uideri solent qui in optima re.p.¬
quoquo mõ et honorib et rerum gestaꝵ
głia fiorerent eum uit e cursum tenere po¬
tuernt: ut uel in negocio sine periculo. uł
in ocio cum cdignitate ẽẽ possent. Ac fu¬
it tempus illud cum mili quoq initiu
requiescendi atq animum ad utriusq nr̃m p̃clara studia referendi¬
fore iustum et prope ab omnib concessum arbitrarer si infinitus
forensium rerum labor. et ambitionis occupatio decursu honoru.
et aetatis fiexu constitiss. Quam spem consilioꝵ et cogitatiou
meaꝵ cum ꝯraues cõmunium tempoꝵ: tum uarii nr̃i casus fe¬
fellerunt. Nam qui locus quietis et tranquillitatis plaenus fo¬
re uidebat᷑: in eo maximxe molestiaꝵ et turbulentissiae tempe¬
states extiterunt. Neq uero nobis cupientib atq exoptantib
fructus ocii clatus est. ad eas artes: quib a pueris dediti fuimus ce¬

Expanded text:
ogitanti mihi saepenumero, et memoria vetera repetenti, perbeati fuisse, Quincte frater, illi videri solent, qui in optima republica, cum et honoribus, et rerum gestarum gloria florerent, eum vitae cursum tenere potueiunt, ut vel in negotio sine periculo, vel in otio cum dignitate esse possent. Ac fuit tempus illud, cum mihi quoque initium requiescendi. atqfore iustum et prope ab omnibus concessum arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor et ambitionis occupatio decursu honorum, etiam aetatis flexu constitisset. Quam spem cogitationum et consiliorum meorum cum graves communium temporum tum varii nostri casus fefellerunt; nam qui locus quietis et tranquillitatis plenissimus fore videbatur, in eo maximae moles molestiarum et turbulentissimae tempestates exstiterunt; neque vero nobis cupientibus atque exoptantibus fructus oti datus est ad eas artis, quibus a pueris dediti fuimus, ce
Abbreviated transcription (Latin):
timus in uita: ut etiam si non peruenerimus in dicendo quo uolu
parua pars uitae perfectissimae desideretur. et uiam quam sequam̃
hẽmus: propterea ꝙ in his libris. nibil praeteritum est rhetonicae prȩ¬
ceptionis. Demonsiratum est enim quomodo res in omnibus ge¬
nermus causaitm. inuenire oporteat. Dictum est quo pacto eas
distribuere conueniat. traditum est. qua ratione ẽẽt pronuncian¬
dum. Preceptum est quauia meminisse poterimus. Demonst᷑¬
tum est quibus modis perfecta eloquutio comparetur. qua si seque¬
mur. acute et cito reperiemus. distincte. et ordinate disponemus. gͣ¬
uiter et uenuste pronunciabimus. firme et perpetue meminerimꝰ
ornate et suauiter eloquemur. Ergo amplius in arte rhetorica ni¬
bil est. hac omnia aclipiscemur. si rationes praeceptionis diligen¬
tia consequemur et exercitatione¬

Expanded text:
timus in vita, ut, etiamsi non pervenerimus in dicendo quo volumus, timus in vita, ut, etiamsi non pervenerimus in dicendo quo volumus, parva pars vitae perfectissimae desideretur; et viam quam sequamur, habemus, propterea quod in his libris nihil praeteritum est rhetoricae praeceptionis. Demonstratum est enim, quomodo res in omnibus generibus causarum invenire oporteat; dictum est, quo pacto eas disponere conveniat; traditum est, qua ratione esset pronuntiandum; praeceptum est, qua via meminisse possemus; demonstratum est, quibus modis perfecta elocutio conpararetur. Qua si sequimur, acute et cito reperiemus, distincte et ordinate disponemus, graviter et venuste pronuntiabimus, firme et perpetue meminerimus, ornate et suaviter eloquemur. Ergo amplius in arte rhetorica nihil est. Haec omnia adipiscemur, si rationes praeceptionis diligentia consequemur exercitation
Abbreviated transcription (Latin):
in amplisicanda et cõmiseranda re in huiusmõi narrationib
Statuit enim rem totam et proponit ante oculos.
Mnes rationes honestanche elocutionis studiose col
ens. et grauitatem. et dignitatem. et suanitatem in dicendo h¬
hẽre poteris. ut oratone plane loquaris. ne nucla atq in ornata
oratio. uulgari sermone efferatur. Nunc identidem nosmet
ip̃i nobis instemus. res enim cõmunis agitur: ut frequenter
et assidue consequamur artis rationem studio et exercitatiõe
si cum quibus libenter exerceantur non hñt: aut sibi diffidũt
aut nesciunt. quam uiam sequi debeant: qua a nobis absunti
omnes difficultates. Nam et simul libenter exercebimur proptꝰ
amiciciam: cuius initium cognatio facit. et caetera ratio philoso¬
phie confumabit. et de nobis non diffidimus: propterea ꝙ aliqͣn¬
tulum processimus. et alia sunt meliora. quae multo intentius pe¬

Expanded text:
in amplificanda et conmiseranda re huiusmodi enarrationibus. in amplificanda et conmiseranda re huiusmodi enarrationibus. Statuit enim rem totam et prope ponit ante oculos. Omnes rationes honestandae studiose colleris, et gravitatem et dignitatem et suavitatem habere in dicundo poteris, ut oratorie plane loquaris, ne nuda atque inornata inventio vulgari sermone efferatur. Nunc identidem nosmet ipsi nobis instemus - res enim communis agetur -, ut frequenter et adsidue consequamur artis rationem studio et exercitatione;si quicum libenter exerceantur non habent, aut si diffidunt sibi, aut nesciunt, quam viam sequi debeant; quae ab nobis absunt omnes difficultates. Nam et simul libenter exerceamur propter amicitiam, cuius initium cognatio facit, cetera philosophiae ratio confirmabit: et nobis non diffidimus, propterea quod et aliquantum processimus, et alia sunt meliora, quae multo intentius pe
Abbreviated transcription (Latin):
illum concione. Iste interea scelere et malis cogitationib redun¬
dans etemplo euolat iouis. stans oculis ardentibus. erecto capil¬
lo. contorta toga cum pluribus aliis ire celerius coepit. Illi praeco
audientiam faciebat. hic subsellium quoddam calce p̃mens. de¬
xtra pedem defringit. et hic idem alios iubet facere. Cum grac
hus inciperet deos p̾raecari cuisim isti impetum faciunt. etꝰ ex a¬
liis. atq aliis partibus conuolant. Atq eppło unus fuge inqt
more pertetrita. sugere coepit. At iste spum̾am ex ore reiici¬
ens et anhaelans scełꝰ ex imo pectore. contorquet brachium: et
dubitanti graccho quid ẽẽt neq tamen locum in quo consterit
relinquenti frontem ꝑcutit. Ille nullam uocem edens insitai
uirtute concidit tacitus. Iste uiri fortissimi miserando sangui¬
ne aspersus quasi facinus praeclatum fecisset circunspectans:
et hilariter gratulantibus sceleratam manum porrigens in tẽ¬

Expanded text:
i contionem. Iste interea scelere et malis cogitationibus reduni contionem. Iste interea scelere et malis cogitationibus redundans evolat e templo Iovis: sudans, oculis ardentibus, erecto capillo, contorta toga, cum pluribus aliis ire celerius coepit. Illei praeco faciebat audientiam; hic, subsellium quoddam excors calce premens, dextera pedem defringit et hoc alios iubet idem facere. Cum Graccus deos inciperet precari, cursim isti impetum faciunt et ex aliis ali partibus convolant atque e populo unus: «Fuge, timore perterrita, fugere coepit. At iste, spumans ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet brachium et dubitantei Gracco, quid esset, neque tamen locum, in quo constiterat, relinquenti, percutit tempus. Ille, nulla voce delabans insitam virtutem, concidit tacitus. Iste viri fortissimi miserando sanguine aspersus, quasi facinus praeclarissimum fecisset circum inspectans, et hilare sceleratam gratulantibus manum porrigens, in tem
Abbreviated transcription (Latin):
Reuitas est res ip̃is tantummo uerbis expedita hoc modo.
Lemnum prateriens cepit. inde tarsi praesidium reliquit. post ui¬
bem bith yniam sustulit. inde pulsus in hellespontum. potitur
abydo. Item nunc consul: quondam tribunus. is demum pri¬
mus erat ciuitatis. Tum proficiscitur in asiam. deinde hostis
et exul dictus est. post imperator et postremo populo factus ẽ
consul. Nabet paucis compraehensa breuitas. multarum rerũ
expeditionem. Quare adhibenda saepe est. cum aut res non ege¬
bit longae orationis: aut cum tempus non sinit commorari.
Emonstratio est. cum ita res uerbis exprimitur: ut geri nego¬
cium. et res ante oculos ẽẽ ideatur. Id fieri põt si quae an¬
te et post et in ip̃a re facta erunt comprahendemus. aut a rebus
consequentibus: aut curunstantib non recedemus hoc mõ. Qđ
simulatq gracchus prospexit ppłm fluctuantem uerentem ne ip̃e
auctoritate senatus cõmotus sententia desisteret: uibet aduocaĩ¬

Expanded text:
revitas est res ipsis tantummodo verbis necessariis expedita, hoc modo: «Lemnum praeteriens cepit, inde Thasi praesidium reliquit, post urbem Viminacium sustulit, inde pulsus in Hellespontum statim potitur Abydi.» Item: «Modo consul quondam, is deinde primus erat civitatis; tum proficiscitur in Asiam; deinde hostis ‹et exul› est dictus; post imperator, et postremo factus est consul.» Habet paucis conprehensa brevitas multarum rerum expeditionem. Quare adhibenda saepe est, cum aut res non egent longae orationis aut tempus non sinet commorari. Demonstratio est, cum ita verbis res exprimitur, ut geri negotium et res ante oculos esse videatur. Id fieri poterit, si, quae ante et post et in ipsa re facta erunt, conprehendemus aut a rebus consequentibus aut circum instantibus non recedimus, hoc modo: «Quod simul atque Graccus prospexit, fluctuare populum, verentem, ne ipse auctoritate ‹senatus› commotus sententia desisteret, iubet advocar
Abbreviated transcription (Latin):
in se ip̃m. ac sorores in regnum. in famam. gnis et familiae ut
in constitutionib adhunc mõm iudicationes repiunt᷑. In conie¬
cturali aũt̃ constitutione: quia ratio non est. factum enim non¬
conceditur: non põt ex deductione rationis iudicatio nasci. qͣr
necẽt est eancdem ẽẽ iudicationem et quaestionem. ut factum ẽ
ones an earum partes crunt. tot necẽe erit quaestiones. rationes
iudicationes. firmamenta reperiri.

Expanded text:
in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut m constitutionibus ad hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali autem constitutione, quia ratio non est—factum enim nonconceditur—, non potest ex deductione rationis nasci iudicatio. quare ne- cesse est eandem esse quaestionem et iudicationones aut earum partes erunt, totidem necesse erit quaestiones, rationes, iudicationes, firmamenta reperiri
Abbreviated transcription (Latin):
hoc mõ ut docendi causa in facili et puulgato exͦ consistamus
Orestes si accusetur matricidii: nisi hoc dicat. iure feci: illa enim
patrem meum occiderat: non hẽt defensionem. Qua sublata õniᷤ
controuersia quoq sublata sit. Ergo eius causae ratio est haec. ꝙ¬
illa Agamemnonem occiderit. Pudicatio est. quae ex infirm᷑¬
tione: et confirmatione rationis nascitur controuersia. Nam
sit ea nobis exposita ratio. quam paulo ante apposuimus. Illa
enim inquit patrem meum occiderat. At non inquit aduersa¬
rius. abste filio. matrem necari oportuit. potuit enim sine tuo o¬
scelere factum eius puniri. Ex hac enim deductione rationis il¬
la summa nascitur controuersia. quam iudicationem appellamꝰ
Ea est huiusmõi. Rectum ne fuerit ab oreste matrem occidi
cum illa patrem orestis occidisset. Firmam̃tum est sirmissima
argum̃tatio defensoris. et aptissima ad iudicationem: ut si ue¬

Expanded text:
hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur matricidii, nisi hoc dicat iure feci; illa enim patrem meum occiderat, non habet defensionem. qua ratione sublata omnis controversia quoque sublata sit. ergo eius causae ratio est, quod illa Agamemnonem occi- derit. iudicatio est, quae ex infirmatione et confirma- tione rationis nascitur controversia. nam sit ea nobis exposita ratio, quam paulo ante exposuimus: illa enim meum, inquit, patrem occiderat: at non, inquiet ad- versarius, abs te filio matrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius factum puniri. ex hac de- ductione rationis illa summa nascitur controversia, quam iudicationem appellamus. ea est huiusmodi: rec- tumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem occidisset. firmamentum est firmissima argu- mentatio defensoris et appositissima ad iudicationem: ut si ve
Abbreviated transcription (Latin):
de scripto et sententia. scđm ex contrariis legibus. tertium
ambiguum. quartum ratiocinatiuum. quintum diffinitiuũ
nominamus. Ratio aũt est cum omnis quaestio. non inscri¬
ptione: sed in aliqua argum̃tatione consistit. Ac tum cõ¬
siderato genere causae et cognita constitutione: cum simplex¬
ne. an coniuncta sit intellexeris: et scripti an rationis contͦ¬
uersia iuderis: deinceps erit uidendum. qua quaestio. quae
ratio: qua iudicatio. quod firmam̃tum causae sit. Quae omiai¬
a constitutione proficiscantur oportet. Qurestio est ea quae ex
confuctione causarum gignit̾ controuersia hoc mo. Non iure fe¬
cisti. uire feci. Causarum aũt haec est consuctio: in qua constitu¬
tio constat. Ex ea igitur nascitur controuersia. quam quaestionẽ
dicamus hoc mõ. Iure ne fecerit. Ratio est ea quae continet
causam: quae si sublata sit. nihil in cã controuersi ae relinquitur

Expanded text:
de scripto et sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium de scripto et sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium ambiguum, quartum ratio- cinativum, quintum definitivum nominamus. ratio est autem, cum omnis quaestio non in scriptione, sed in aliqua argumentatione consistit. Ac tum, considerato genere causae, cognita con- stitutione, cum simplexne an iuncta sit intellexeris et scripti an rationis habeat controversiam videris, dein- ceps erit videndum, quae quaestio, quae ratio, quae iudicatio, quod firmama constitutione proficiscantur oportet. quaestio est ea, quae ex conflictione causarum gignitur controversia, hoc modo: non iure fecisti; iure feci. causarum autem est conflictio, in qua constitutio constat. ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec: iurene fecerit? ratio est ea, quae continet cau- sam, quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur,
Abbreviated transcription (Latin):
Utrum carthago diruatur.: an carthaginensib reddatur: an co
colonia deducat᷑. Ex comparatione. in qua per contentionem
utrum potius: aut quid potissimum sit quaerit᷑ adhunc mõm
Utrum exercitus in macedoniam contra philippum mittatur
qui sociis sit auxilio: an teneat᷑ in italia. ut qͣmaximae contra
annibalem copiae sint.Deinde considerandum est an in
ratione: an in scripto sit controuersia. Nam scripti controue̾¬
sia est illa: quae ex scriptionis genere nascitur. Eius autem
genera. quae separata sunt a constitutionibus quinq sunt. nã
tum uerba ip̃a uidentur cum sententia scriptoris dissidere: tũ
int̾ se duae leges. aut plures discrepare: tum id quod scriptum ẽ
duas aut plures res significare. tum ex eo quod scriptum: aliud
quoq non scriptum ĩnueniri. tum uis uerbi quasi in definitiua
constitutione in quo posita sit quaeri. Quare primum genus

Expanded text:
utrum Carthago diruatur an Carthaginiensibus redda- tur an eo utrum Carthago diruatur an Carthaginiensibus redda- tur an eo colonia deducatur. ex conparatione, in qua per contentionem, utrum potius aut quid potissimum sit, quaeritur, ad hunc modum: utrum exercitus in Mace- doniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an teneatur in Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint. Deinde considerandum est, in ratione an in scripto sit controversia; nam scripti controversia est ea, quae ex scriptionis genere nascitur. eius autem genera, quae separata sunt a constitutionibus, quinque sunt. nam tum verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discre- pare, tum id, quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum est, aliud, quod non scriptum est, inveniri, tum vis verbi quasi in de- finitiva constitutione, in quo posita sit, quaeri. quare primum genus
Abbreviated transcription (Latin):
tores saepe multi: sed quia non animaduertitur artis scriptores
eam supiores. nec retulerint in numerum constitutionum. Post
aũt ab hoc inuentam. multi rep̃henderunt. Quos non tam ĩpru¬
dentia falli putamus res enim ꝑspicua est ꝗͣ inuidia. atque
obtrectatione quadam impediri. Et constitutiones qui¬
cdes quidem et earum partes exposiumus. Exempla aut̃ cuiꝰ¬
q generis. tunc cõmodius exposituri uidemur: cum in unum
quodq eorum argum̃torum copiam dabimus. nam argumen¬
tandi ratio dilucidior erit. cum et ad genus et ad exemplum ca¬
usae statim poterit accõmodari.
Onstitutione causae reꝑta: statim placet considerare utꝰ¬
utrum ex pluribus quaestionib iuncta: an ex aliqua compara¬
tione. Simplex est. quax absolutam in se continet unam quae¬
stionem. hoc m̃o. Corinthiis bellum indicemus. an non: Cõ¬
iuncta ex pluribus quaestionib in qua plura quaerunt᷑ hoc mͦ

Expanded text:
tores saepe multi, sed quia non animadverte- runt artis scriptores tores saepe multi, sed quia non animadverte- runt artis scriptores eam superiores nec rettulerunt in numerum constitutionum. post autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam inprudentia falli putamus res enim perspicua est quam invidia atque obtrectatione quadam inpediri. Et constitutiones quidem et earum partes exposui- mus, exempla autem cuiusque generis tum commodius exposituri videamur, cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus; nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit accommodari. Constitutione causae reperta statim placet conside- rare, ututrum sit ex pluribus quaestionibus iuncta an ex aliqua conparatione. simplex est, quae absolutam in se continet unam quaestionem, hoc modo: Corinthiis bellum indicamus an non? coniuncta ex pluribus quaestionibus, in qua plura quaeruntur, hoc pacto:
Abbreviated transcription (Latin):
tres. Impiudentiam casum. necessitatem. Deprecatio est cum et
peccasse. et consulto peccasse reus se confitetur: et tamen ut igno¬
scatur postulat. quod genus perraro põt accidere. Remotio cri¬
minis est cum id crimen quod infertur ab se et a sua culpa ui et
potestate in alium reus transferre conat᷑. ld dupliciter fieri potit
si aut causa. aut factum in alium transfertur. Causa transfertur
cum aliena cdlicitur ui et potestate factum. Factum aut cum alius
ditur. Quodut ficret. illuod quod arguitur dicitur eẽ cõmissum.
n quarta constitutione. quam translatiuam nominamus eius ẽ¬
constitutionis controuersia: cum aut quem: aut qui cum: aut qͥ¬
modo: aut apud quos: aut quo iure: aut quo tempore agere
oporteat quaeritur: aut omnino aliquid de cõmutatione: aut
infirmatione actionis agitur. Huius hermagoras constitutio
nis inuentor ẽẽ existimat᷑. non quo non usi sint ea ueteres ora¬

Expanded text:
tres, imprudentiam, casum, necessitatem. Deprecatio est cum et tres, imprudentiam, casum, necessitatem. Deprecatio est cum et peccasse et consulto peccasse reus confitetur, et tamen ut ignoscatur postulat, quod genus perraro pominis est, cum id crimen, quod infertur, ab se et ab sua culpa et potestate in alium reus removere conatur. id dupliciter fieri pot- erit, si aut causa aut factum in alium transferetur. causa transferetur, cum aliena dicitur vi et potestate fac- tum, factum autem, cum alius ditur, quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur esse commissum. In quarta constitutione, quam translativam nomi- namus, eius constitutionis est controversia, cum aut quem aut quicum aut quomodo aut apud quos aut quo iure aut quo tempore agere oporteat, quaeritur aut omnino aliquid de commutatione aut infirmatione actionis agitur. huius constitution- ventor esse existimatur, non quo non usi sint ea veteres ora
Abbreviated transcription (Latin):
quã ut ante diximus haec causaꝵ putanda sunt. non partes a¬
licuius constitutionis.xt ergo constitutio quam gnale
nominamus partes nobis duas uidetur hẽre. Liuidicialem et
negocialem. Iuridicialis est in qua xqui et recti natura. aut p̃¬
mũ. aut poende ratio quaeritur. Negocialis in qua quid uiri
ex ciuili more et aequitate sit consideratur. Cui diligentiaxe praeeẽ
apud nos uirisconsulti existimantur. Ac iuridicialis quidem ip̃i
in duas distribuitur partes absolutam. et assumptiuam. Absoluta
est. quae ip̃a in se continet iuris et iniuriae quaestionem. Assũpti¬
ua est: quae ip̃a ex se nihil dat firmi ad recusationem foris autem
aliquid defensionis assumit. Cus partes sunt quatuor. Concessiꝰ
remotio criminis. relatio criminis. comparatio. Concessio est cũ
reus non id quod factum est defendit. sed ut ignoscatur postuliͭ.
flac in duas partes diuiditur. purgationem et dep̃cationem.

Expanded text:
igitur, ut ante diximus, haec causarum putanda sunt, non partes aigitur, ut ante diximus, haec causarum putanda sunt, non partes alicuius constitutionis. Haec ergo constitutio, quam generalem nominamus, partes videtur nobis duas habere, iuridicialem et neg- otialem. iuridicialis est, in qua aequi et recti natura aut praemii aut poenae ratio quaeritur; negotialis, in qua, quid iuris ex civili more et aequitate sit, conside- ratur; cui diligentiae praeesse apud nos iure consulti existimantur. ac iuridicialis quidem ipsa et in duas tribuitur partes, absolutam et adsumptivam. absoluta est, quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quae- stionem; adsumptiva, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem aliquid defensionis ad- sumit. eius partes sunt quattuor, concessio, remotio criminis, relatio criminis, conparatio. concessio est, cum reus non id, quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur, postulat. haec in duas partes dividitur, purgationem et deprecatione
Abbreviated transcription (Latin):
tutionem pͥmam accusatoris cause confirmationem dixerit: suͭ
defensoris pͥmam dep̃cationem. Nam eum eadem omnia incom¬
moda sequentur. Deinde coniecturalis ea non põt simul ex eadẽ
parte: codem ingenere: et coniecturalis eẽ. et diffinitiua. Rursus¬
nec diffinitiua causa põt simul ex eadem parte eodem ingnͣe ⁊
diffinitiua eẽ. et translatiua. Et omnino nulla constitutio. nec ꝑs
constitutionis põt simul et suam here: et alterius in se uim conti¬
nere. Idleo. q una quaeq ex se et ex suanatura simpliciter consid̾¬
ratur. altera assumpta. numeius costitutionum duplicatur: non
uis constitutionis augetur. At deliberatua causa simul ex cat̾
parte codem in genere et coniecturalem et generalem et transta¬
tiiam et cdiffinitiuam solet hẽre constitutionem. et unam aliqͥn¬
do et plures nonnuꝗͣ. Ergo ip̃a neq constitutio est. nec pars
constitutionis. Idem in demonstratione solet usu uenire. Ig̾

Expanded text:
tutionem primam causae accusatoris confirmationem dixerit sive tutionem primam causae accusatoris confirmationem dixerit sive defensoris primam deprecationem; nam eum eadem omnia incommoda sequentur. Deinde coniecturalis causa non potest simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalis esse et definitiva. nec definitiva causa potest simul ex eadem parte eodem in genere et definitiva esse et translativa. et omnino nulla constitutio nec pars con- stitutionis potest simul et suam habere et alterius in se vim continere, ideo quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter consideratur, altera assumpta numerus constitutionum duplicatur, non vis constitu- tionis augetur. at deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalem et generalem et definitivam et translativam solet habere constitu- tionem et unam aliquam et plures nonnumquam. ergo ipsa neque constitutio est nec pars constitutionis. idem in demonstratione solet usu venire. genera
Abbreviated transcription (Latin):
causa ad constitutionem. sed constitutio ad causam accõmodatuͣ
Sed demonstratio et deliberatio generis causae ẽẽ partes non
possunt recte putari ꝙ ip̃a sunt genera. Multo igitur minus redde
partis eius. quod hic dicit. partes putabuntur. Dcinde si constitu¬
tio et ip̃a. et pars constitutionis eius. quaelib intentionis est de¬
pulsio: quae intentionis depulsio non est: ea neq constitutio. ne¬
q pars constitutionis est. At si quae intentionis depulsio non est
ea nec constitutio. nec pars constitutionis est. deliberatio. et demon¬
stratio neq constitutio. nec pars constitutionis est. Si igitur con¬
stitunio et ip̃a et pars eius quaelibet intentionis depulsio est: deli¬
beratio. et demonstratio neq constitutio. nec pars constitutioĩs
est. Flacet aut̃ ip̃i constitutionem intentionis ẽẽ depulsionem
stitutionis. Atq hoc eodem urgebitur incõmodo. siue consti¬

Expanded text:
causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. at demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari, quod ipsa sunt genera; multo igitur minus recte partis eius, quae hic dicitur, partes putabuntur. deinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est: at si, quae intentionis de- pulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est, deliberatio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est. si igitur constitutio et ipsa et pars eius intentionis depulsio est, deliberatio et de- monstratest. placet autem ipsi constitutionem intentionis esse depulsionem; stitutionis. atque hoc eodem urguebitur, sive con- sti
Abbreviated transcription (Latin):
alii pars põt. eidem genus ẽẽ et pars non põt. Deliberatio aut̃. et
demonstratio genera sunt causarum. nam aut causae nillum genꝰ
est: aut iudiciale solum aut iudiciale et deliberatiuum. et demõ¬
stratuum. Nullum aut̃ dicere causa genus ẽẽ: cum causas ẽẽ mł¬
tas dicat. et in eas praecepta det amentia est. Unum iudiciale aũt
solum ẽẽ qui põt: cum deliberatio et demonstratio. neq ip̃ae inter¬
se similes sint. et a iudiciali genere multum dissideant. et suum
quenq finem hẽat. quo referri debeat. Relinquitur ergo ut oĩa
tria genera sint causarum. Deliberatio igitur et demonstratio
non possunt recte partes alicuius generis causae putari. Male ig
cas generalis constitutionis partes esse dixit. Ꝙ si gnĩs causae par¬
tes non possunt recte putari: multominus recte partis causae par¬
tes putabunt᷑. Pars aut̃ est causae constitutio omnis. Non enim

Expanded text:
alii pars potest, eidem genus esse et pars non potest. deliberatio autem et alii pars potest, eidem genus esse et pars non potest. deliberatio autem et demon- stratio genera sunt causarum. nam aut nullum causae genus est aut iudiciale solum aut et iudiciale et demon- strativum et deliberativum. nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta det, amentia est; unum iudiciale autem solum esse qui potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri debeat? relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint cau- sarum. deliberatio et demonstratio non possunt recte partes alicuius generis causae putari. male igitur eas generalis constitutionis partes esse dixit. Quodsi generis causae partes non possunt recte pu- tari, multo minus recte partis causae partes putabun- tur. pars autem causae est constitutio omnis; non enim
Abbreviated transcription (Latin):
nomine illam rem de qua agitur. appellati oportere. atq ad uẽ¬
sari dicunt. Ueneris est controuersia: cum et quid factumi
sit conuenit. et quo id factum nomine appellari oporteat cõstat.
et tamen quantum. et cuiusmõi. et omnino quale sit quaerctũ
hoc mõ. Iustum an iniustum. utile. an inutile. et omnia in quibꝰ
quale sit. id quod factum est quaerit᷑. sine ulla nominis controuẽ¬
sia. H uic generi Hermagoras. partes quatuor supposuit. deli¬
beratiuam. demonstratiuam. uidicialem. negocialem. Quodaiꝰ
ut nos putamus non mediocre peccatum reprehendendum ui¬
detur. uerum breui: ne aut si tacin p̃terierimus. sine causa. non
secuti eum putemur: aut si diutius in hoc constiterimus. mora
atq impedim̃tum reliquis p̃ceptis intulisse uideamir. Si delibe
ratio et demonstratio genera sunt causarum: non possunt recte pã¬
tes alicuiue generis cause putiri. Eidem enim res alii genus esse

Expanded text:
nomine illam rem, de qua agitur, appellare opor- tere atque advernomine illam rem, de qua agitur, appellare opor- tere atque adversarii dicunt. Generis est controversia, cum et, quid factum sit, convenit et, quo id factum nomine appellari oporteat, constat et tamen, quantum et cuiusmodi et omnino quale sit, quaeritur, hoc modo: iustum an iniustum, utile an inutile, et omnia, in quibus, quale sit id, quod factum est, quaeritur sine ulla nominis controversia. huic generi Hermagoras partes quattuor subposuit, de- liberativam, demonstrativam, iuridicialem, negotialem. quod eius, ut nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum videtur, verum brevi, ne aut, si taciti praeterierimus, sine causa non secuti putemur aut, si diutius in hoc constiterimus, moram atque impedimen- tum reliquis praeceptis intulisse videamur. si delibe- ratio et demonstratio genera sunt causarum, non pos- sunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus esse,
Abbreviated transcription (Latin):
Ac facti quidem controu̾sia in omnia tempora põt distribu̾.
nam qđ factum sit põt quaeri hoc m̃õ. occiderit ne aiacem ul¬
ses. et quid fiat. hoc mõ. Bono ne aĩo sint erga ppłm ro. fregeͥ
liani. et quid futumm sit hoc mõ. Si carthaginem reliquerimꝰ
minis est controuersia. cum de fc̃o conuenit. et quaerit᷑ id qđ fc̃m
est quo nomine appelletur. Quo ingnẽ necẽe est ideo nominis
eẽ conttouersiam ꝙ de re ip̃a non conueniat. non ꝙ de facto
non constet: sedd ꝙ id. quod fc̃m sit. aliud alii uideatur ẽẽ: et ct¬
circo alius. alio nomine id appellet. Quare in huiusmoĩ gn̾b
diffinienda res erit uerbis. et breuiter describenda: Ut si quis
sactum ex priuato surripuerit: utrum fur: an sacrilegus sit iu¬
dicandus. Nam id cum quaeritur. neceẽ est diffinire utrunque
quid sit fur. quid sacrilegus. et sua descriptione ostendere: alio:

Expanded text:
Ac facti quidem controversia in omnia tempora potest tribui. Ac facti quidem controversia in omnia tempora potest tribui. nam quid factum sit, potest quaeri, hoc modo: occideritne Aiacem Ulixes; et quid fiat, hoc modo: bonone animo sint erga populum Romanum Fre- gellani; et quid futurum sit, hoc modo: si Carthaginem reliquerimus um. Nominis est controversia, cum de facto convenit et quaeritur, id quod factum est quo nomine appelletur. quo in genere necesse est ideo nominis esse controver- siam, quod de re ipsa non conveniat; non quod de facto non constet, sed quod id, quod factum sit, aliud alii videatur esse et idcirco alius alio nomine id appellet. quare in eiusmodi generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; nam id cum quaeritur, necesse erit definire utrumque, quid sit fur, quid sacrilegus, et sua descriptione ostendere alio
Abbreviated transcription (Latin):
tio est prima conflictio causarum ex depulsione progressa intẽ
tionis. hoc mõ: fẽcisti: non feci. aut iure feci. Cum facti cont᷑¬
uersia est: quoniam coniecturis causa firmat᷑ constitunio con¬
iecturalis appellatur. Cum aũt̃ nominis: quia uis nocabuli
diffinienda uerbis est. constituno diffinitiua nominat᷑. Cu
uero qualis sit res quantur: quia et de ui. et de genere negocii
controuersia est. constitutio gn̾alis dicitur. At cum causa ex
eo pendet: ꝙ non aut is aget̾e uidetur. quem oportet: aut non
cum eo qui cum oportet: aut non apud quos. quo tempore. qͣ
lege. quo erimine. qua poena oportet. translatiua dicitur con¬
stit᷑utio: quia actio translationis et cõmutanonis indigere uid̾¬
tur. Atqui harum aliquam in omne causae genus incidere
necẽe est. Nam in quam rem non inciderit: in ea nibil ẽẽ con¬
trouersia possit. Quare eam nec cãm quidem conuenit putai

Expanded text:
tio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis proftio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta, hoc modo: fecisti: non feci aut iure feci. cum facti con- troversia est, quoniam coniecturis causa firmatur, con- stitutio coniecturalis appellatur. cum autem nominis, quia vis vocabuli definienda verbis est, constitutio de- finitiva nominatur. cum vero, qualis res sit, quaeritur, quia et de vi et de genere negotii controversia est, con- stitutio generalis vocatur. at cum causa ex eo pendet, quia non aut is agere videtur, quem oportet, aut non cum eo, quicum oportet, aut non apud quos, quo tem- pore, qua lege, quo crimine, qua poena oportet, transla- tiva dicitur constitutio, quia actio translationis et com- mutationis indigere videtur. atque harum aliquam in omne causae genus incidere necesse est; nam in quam rem non inciderit, in ea nihil esse poterit controversiae. quare eam ne causam quidem convenit putari.
Abbreviated transcription (Latin):
ad inuentionem accõmodatio. Memoria est firma animi reꝵ
ac uerborum ad inuentio perceptio. P ronunciatio est ex re¬
rum et uerborum dignitate uocis et corpotis moderatio. ꝯoc¬
Nunc his breuiter constitutis. eas rationes quibus ostendere
possimus genus et finem et officium huius artis. in aliudtẽ
pus differemus. Nam et multoꝵ uerborum indigent. et nõ
tantoꝑe ad ad artis descriptionem. et p̃cepta tradenda ꝑtĩent
fum aut̃ qui artem rhetoricam scribit de duab reliquis reb¬
de mat̾ia artis. ac partibus scribere oportere existimamus.
Ac mibi quidem uidetur coniuncte agendum de mat̾ia ac parti¬
bus: Quait inuento quae princeps est omnium partium. poti¬
siinum in omni causaꝵ genere: qualis debeat ẽẽ consideretur.
Mnis res quae hab in se positam in dictione ac discep¬
ptatione aliquam controuetsiam: aut facti. aut noĩs
qui nascitur causa. constitutionem appellamus. Constitu¬

Expanded text:
ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio; pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis moderatio. Nunc his rebus breviter constitutis eas rationes, qui- bus ostendere possimus genus et finem et officium huius artis, aliud in tempus differemus; nam et mul- torum verborum indigent et non tanto opere ad artis descriptionem et praecepta tradenda pertinent. eum au- tem, qui artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis ac partibus, scribere oportere existimamus. ac mihi quidem videtur coniuncte agen- dum de materia ac partibus. quare inventio, quae prin- ceps est omnium partium, potissimum in omni causa- rum genere, qualis debeat esse, consideretur. Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam, aut facti aut no- minis qua causa nascitur, consti- tutionem appellamus. constitu
Abbreviated transcription (Latin):
tificio. et non quid ars: sed quid ip̃e posset exposuisse. Nuncuͦ
ea uis est in homine: ut ei multo rhetoricam citius quis ademeit
ꝗͣ phĩam concesserit. Neq eoq eius ars quam edidit mibi m̃¬
dosissime scripta uideatur. nam satis in ea uidetur ex antiquis¬
artibus ingeniose. et diligenter elestas res collocasse: et nonnibil i
ip̃e noui protulisse. Ueium oratori minimum est de arte loqui
quod bic fecit: multo maximum ex arte dicere: quod eum
minime potuisse omnes uidemus. Quare materia quidem
nobis thetoncȩ uidetur ea. quam anstoteli uisam eẽ diximus.
PArtes autem hȩ sunt. quas pheriq dixerunt. Inuentio.i
disposino. eloquutio. memoria. prouunciatio. Inuentio est
excogitatio reium uerarum: aut uerissimilium. quae cãm pro¬
babilem reddant. Dispositio est rerum inuentaꝵ in ordinẽ
distributio. E loquutio est idoneoꝵ uerborum et sententiaꝵ

Expanded text:
tificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero tificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur; nam satis in ea videtur ex antiquisartibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximus; partes autem eae, quas plerique dixerunt, inventio, dispositio, elo- cutio, memoria, pronuntiatio. inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam proba- bilem reddant; dispositio est rerum inventarum in or- dinem distributio; elocutio est idoneorum verborum et sententiarum
Abbreviated transcription (Latin):
diuidit. Causam ẽẽ dicit rem: quae kẽat in se controuersiami
in dicendo positam cum ꝑsonaꝵ certarum interposinone: qͣ
nos quoq: oratori dicimus ẽẽ attributam. Nam ei tres quas
ante diximus partes supponimus. iudicialem. deliberatiuam
demõstratiuam. Quaestionem eam appellat. qua kẽat in. sec
controuersiam in dicendo positam. sine certarum ꝑsonarum ĩ¬
terpositione adhunc mõm. Quid sit bonum in uita praeter
honestatem. ueri ne sint sensus. quae sit mundi forma. quae
sit solis magnitudo. Quas quaestiones procul ab oratoris officio
rebus summ ingenia phõnim plurimo cum labore consumptͥ
intelligimus: eas sicut aliquas paruas res oratori attribueͬ ma
magna amentia uidet᷑. Ꝙ si magnam in his kermagoras ha¬
buisset facultatem studio et disciplina comparatam: uideretũ
frxtus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris ar¬

Expanded text:
dividat, causam esse dicat rem, quae habeat in se controversiam dividat, causam esse dicat rem, quae habeat in se controversiam in dicendo positam cum personarum certarum interpositione; quam nos quoque oratori dicimus esse adtributam nam tres eas partes, quas ante diximus, subponimus, iudicialem, de- liberativam, demonstrativam. quaestionem autem eam appellat, quae habeat in se controversiam in dicendo positam sine certarum personarum interpositione, ad hunc modum: ecquid sit bonum praeter honestatem? verine sint sensus? quae sit mundi forma? quae sit solis magnitudo? quas quaestiones procul ab oratoris officio rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore consumpta intellegimus, eas sicut aliquas parvas res oratori adtribuere magna amentia videtur. quodsi magnam in his Hermagoras habuisset facultatem studio et disciplina comparatam, videretur fretus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris ar
Abbreviated transcription (Latin):
nominamus. Has aut̃ tes ali plures ali pauciores existimauert
Nam Gorgias leontinus antiquissimus fere rhetor. omnibus
de rebus oratorem optime posse dicere existimauit. hic infim¬
tam et ĩmensam huic artisicio materiam subiicere uidetur.A¬
nistoteles autem qui huic arti plurima adium̃ta. atq ornamẽ¬
ta subministrauit: tribus in generib rerum uersari rhetoris offi¬
cium putauit. demonstratiuo. deliberatiuo. iudiciali. Demõ¬
stratiuu est. qđ tribuit᷑ in alicuius certae psonae laudem aut
uitupationem. Deliberatiuum est. qđ positum in disceptatiõe
ludiciale est qđ positum in iudicio hẽt in se accusationem ⁊
defensionem: aut petitionem. et recusationem. Et quemad
mõm nr̃a quidem fert opinio oratoris ars et facultas in hac
quidem nec quid dicat aitendere: nec quid polliceatur intel¬
ligere uidetur: qui oratoris mat̾iam in cãm et quȩstionemi

Expanded text:
nominamus. has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt. nominamus. has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt. nam Gorgias Leontinus, anti- quissimus fere rhetor, omnibus de rebus oratorem op- time posse dicere existimavit; hic infinitam et inmensam huic artificio materiam subicere videtur. Aristoteles autem, qui huic arti plurima adiumenta atque orna- menta subministravit, tribus in generibus rerum ver- sari rhetoris officium putavit, demonstrativo, delibera- tivo, iudiciali. demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem aut vituperationem; deliberativum, quod positum in disceptatione Iudiciale est, quod positum in iudicio habet in se accusationem et defensionem aut petitimodum nostra quidem fert opinio, oratoris ars et facultas in hac quidem nec quid dicat attendere nec quid polli- ceatur intellegere videtur, qui oratoris materiam in cau- sam et in quaestionem
Abbreviated transcription (Latin):
am cloquentia non putant indigere: et ab iis qui eam pu
tant omnem rhetoris ui et artificio contineri magnoꝑe dissen¬
timus. Quare hanc oratoriam facultatem in eo genere ponemꝰ
ut eam cuulis scientiae partem ẽẽ dicamus. Officium. autẽ
hiiis facultatis uidetur ẽẽ dicere apposite ad persuasionem. o
in fine quid officio conueniat consideratur. Ut medici officiũ
dicimus ẽẽ curare ad sanandum apposite: finem sanare curatio¬
ne. Item oratoris quid officium. et quid finem eẽ dicamus
intelligimus: cum id quod facere debet officium ẽẽ dicimuᷤ
illud euius causa facere deb finem appellamus. Nateriã
artis eam dicimus in qua omnis ars et ea facultas quae cõfi¬
citur ex arte uersatur: ut si medicinae materiam dicamus mõbos
ac uulnera. q in his omnis medicina uersetur. ltem quib in reb
uersatur ars et facultas oratoria: eas res materiam rletorice artiᷤ

Expanded text:
am eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam pu- am eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam pu- tant omnem rhetoris vi et artificio contineri, magnopere dissentimus. quare hanc oratoriam facultatem in eo genere ponemus, ut eam civilis scientiae partem esse dicamus. Officium autem eius facultatis videtur esse dicere adposite ad persuasionem; fiin fine, quid effici conveniat, con- sideratur. ut medici officium dicimus esse curare ad sanandum apposite, finem sanare curatione, item, ora- toris quid officium et quid finem esse dicamus, intel- legimus, cum id, quod facere debet, officium esse di- cimus, illud, cuius causa facere debet, finem appel- lamus. Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, versatur. ut si medi- cinae materiam dicamus morbos ac vulnera, quod in his omnis medicina versetur, item, quibus in rebus ver- satur ars et facultas oratoria, eas res materiam artis rhetoricae
Abbreviated transcription (Latin):
uidentur homines cum multis rebus humiliores et infirmiores
sint hac re maxime beluis praestare: ꝙ loqui possint. Quare p̃¬
clarum quidlam mihi uidetur adeptus is. qui qua re homĩes
bestiis praestent: ea in re hominib ip̃is antecellat. hoc forte nõ
natura modo. neq exercitatione conficitur. uerumetiam artifici
quodam comparatur non alienum est uidere quae dicant ii ꝗ
quaedam eius rei p̃cepta nobis reliquerunt. Sed ante ꝗͣ de p̃ce¬
ptis oratoruis dicamus: uidetur dicendum de gne̾ ip̃ius artis
de officio. de sine. de materia. de partibus. N am his rebus co¬
gnitis facilius et expeditus animus uniuscuiusq ipãm ratio¬
nem ac uiam artis considerare poterit.
luilis quaedam ratio est. quae multis et magnis ex
rebus constat. fius quaclam magna et am̃pla pãs¬
est artificiosa cloquentia quam rhetoricam uocãt
Nam neq cum iis sentimus qui ciuilem scienti¬

Expanded text:
vi- dentur homines, cum multis rebus humiliores et in- firmiores vi- dentur homines, cum multis rebus humiliores et in- firmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam arti- ficio quodam comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus. nam his rebus cognitis facilius et expeditius animus unius cuiusque ipsam ra- tionem ac viam artis considerare poterit. Civilis quaedam ratio est, quae multis et magnis ex rebus constat. eius quaedam magna et ampla parsest artificiosa eloquentia, quam rhetoricam vocant. nam neque cum iis sentimus, qui civilem scienti
Abbreviated transcription (Latin):
et rei .p. consulendum. Quod nostium illum non fugit cato¬
nem. neq lelium. neq horum ut uere dicam discipulum afii¬
canum. neq ꝯracchos africani nepotes. Quibus inhominib
erat summa uirtus: et summa uirtute amplificata auctoritaᷤᷤ
et quae his omnib ornamento et rei . p. praesidio ẽẽt eloquẽ¬
tia. Quare meo quidem animo. nihilominus eloquentiae stu¬
dendum est. et si ea quidam: priuatim et publice perucͥse
abutuntur. Sed eo uxehementius ne mali magno cum detri¬
mento bonorum. et cõmuni omnium pernicie plurimum o¬
possint cum praesertim hoc sit unum. quod ad omnes res pu
blicas. et piuatas maxime ꝑtineat. hoc tuta. hoc honesta
hoc illustris: hoc eodem uita iocunda fiat. Nam hinc pliu̾
rerum praesto est sapientia. hinc ad ip̃os qui eam adepti sunt
laus. honor. dignitas confluit: hinc amicis quoq eorum certis
simum et tutissimum presidium comparatur. Ac mihi quid̃

Expanded text:
et rei publicae consulendum. quod no- strum illum non fugit Catoet rei publicae consulendum. quod no- strum illum non fugit Catonem neque Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas et, quae et his rebus ornamento et rei publicae prae- sidio esset, eloquentia. quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendabutuntur: sed eo quidem vehementius, ne mali magno cum detrimento bonorum, et communi omnium pernicie plurimum possint: cum praesertim hocidem sit, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat: hoc tuta, hoc honesta, hoc illustris, hoc eodem vita iucunda fiat. 5. Nam hinc ad rerum praesto est sapientia. hinc ad ipsos, qui eam adepti sunt, laus, honor, disimum et tu- tissimum praesidium comparatur. ac mihi quidem
Abbreviated transcription (Latin):
so studio sapientiae niluil sibi prater eloquentiam comparasset
fiebat ut et multitudinis et suo iudicio dignus qui rem. p. ge¬
reret uideretur. Hinc nimirum non inuiria cum ad guberna¬
cula rei.p. temerarii. atq audaces homines accesserant: ma¬
xima. ac miserrima naufragia fiebant. Quibus rebus tantũ
odii atq inuidiae suscepit eloquentia: ut homines ingenio¬
sissimi. quasi ex aliqua turbicda tempestate in portum: sic ex
seditiosa. ac iumultuosa uita se in studium aliquod traderẽt
quietum. Quare mihi uidentur postea caetera studia recta atq
honesta per ocium concelebrata ab optimis enituisse. hoc uero
a plarisq eotum desertum obsoleuisse eo tempore quo mul¬
to uahementius erat retinendum. et studiosius ad augendu.
Nam quo indignius rem honestissimam. et rectissimam uio¬
labat stultorum et improboꝵ temeritas et audacia summo o¬
cum iei .p. detrimento. eo studiosius et illis resistendum fuit

Expanded text:
so studio sapientiae nihil sibi praeter eloquen- tiam comparasset, so studio sapientiae nihil sibi praeter eloquen- tiam comparasset, fiebat, ut et multitudinis et suo iudi- cio dignus, qui rem publicam gereret, videretur. hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula rei publicae temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines in- geniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in por- tum, sic ex seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. quare mihi videntur postea cetera studia recta atque honesta per otium concele- brata ab optimis enituisse, hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat retinendum et studiosius adaugendum. nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et audacia summo cum rei publicae detrimento, eo studiosius et illis re- sistendum fuit