comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tatam debemus accipere. gratissima ꝑꝑ illie facta nauigia:
tabat tñ incerta bellorum. noctis iter: aut ꝑ quę sidera nox
dec urrit. aut quae in tuentes nautae iter ꝑagnue noctibus
lnm modo ut iamqͥ hoscursu iam praeterit illos Dandita
mintꝰ elicona deae: parmissus mons thessali& ixta boeticrmno
qui in duo fergg findit᷑ iuga cytheronem liberi & heliconẽ
apollinis & musarum: massicusaerata princops secat ae¬
quora tigri licet sit catalogus in quo eñumierane hi qui
uenerunt de thuscia: inuenit tñ aliquam narietatẽ ꝓhos
nauibus uenisse cõmemorat: cum in septimo tueni praesi¬
dia ꝑ terram uenisse memorauerit. Sane sçiendiuno
mar̾e uirgiliũ italis ducibus darre nomina uel flumiorum
uel montium. ut ergo supra almonem et auentinum
comnemorauit sie nuno masicum dicit. Hlam masicus
mons est. unde es uinum massicum dicit pleriq tñ ma¬

Expanded text:
tatam debemus accipere. GRATISSIMA propter illinc facta navigia. tatam debemus accipere. GRATISSIMA propter illinc facta navigia. itabat tamen incerta bellorum. NOCTIS ITER aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. IAM modo, ut «iamque hos cursu, iam praeterit illos». PANDITE NVNC HELICONA DEAE Parnasus mons Thessaliae iuxta Boeotiam, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. MASSICVS AERATA PRINCEPS SECAT AEQVORA TIGRI licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Ma
Abbreviated transcription (Latin):
rogat. partim admonet: hoc solatium oc̾ uite humanoe tu¬
tissinium. si uel mutua dent᷑ auxilia: uelsi int in prosperis
positi & subiecta considerent. & est suꝑioris uersus ex pressio
Nam edoes quae pterent. & quod eum sollicitabat. admonet
uõ uel causa uiozentii. uel quia instabilis est & uaga forta¬
na: tarcon: hoc nomen graece ubiq. posuit. excepto uo
loco. ut haud procul hine tarco. e tyrrbeni. quod motri cã
fecit. libera fatis. &x empta fatali necessitate qua pugnare nõ
poterant. ꝑꝑ illud extornos optate duces: prima tenot: more
uiri fortis in priricipiis ẽ. alibi princeps ante omnes densun
palinurus agebat agnien. Postro pheygios sub uncta leones:
uult pro iugo nautꝭ rostrum nauis fuise. Ieones aũt sengu:¬
los in singulis nauis partibus fuisse depittos. Saue notat᷑ a cre¬
ticis uirgilius hoc loco: que madinodum sic cito dixit potuise
naues aeneae fieri: quod excusat pictura: quam solam mu¬

Expanded text:
partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tupartim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno loco, ut «haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni»: quod metri causa fecit. LIBERA FATIS exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud «externos optate duces». PRIMA TENET more viri fortis in principiis est: alibi «princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen». ROSTRO PHRYGIOS SVBIVNCTA LEONES vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. Sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mu
Abbreviated transcription (Latin):
pactolusq irrigatauro: pactolus & hermus lydiae flumina simt
aurum sicut tagus trahentia: & capis hinc nomen campane
ducit᷑ urbi: iste quidem dicit a capi dictam campariam
sita ẽ. Sed constat eam a thuscis conditam uiso falconis au¬
gurio. qui thusca lingna capis dicit᷑: unde nominata ost
campania. Tuscos aũt omnem pono italiam subiugasse ma¬
nifestum ẽ: contulerant. nocte interuonierte peregerũt
Sest explanatio rerum: quas eneas gessit. postꝗͣ ẽ profectus
ab euandro ad petenda auxilia: dum inter suos & turnum
bella gerebant: rem enim ante omissam breuiter exequit:
quid petat . s. auxiliũ: quid ue ip̃e ferat. uicissitudinem au¬
xilii. ut supra. accipe daq. fidem: mezentius armaqi sibi con-
ciliet: inicit latenter timorem: ne forte possit collectis auxi-
nis quae sit fidutia rebus: latenter hoc dicit. nolite putare fixã
oe si stabilem felicitatem. magna enim est rerum uarietas: in¬

Expanded text:
PACTOLVSQVE INRIGAT AVRO Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, PACTOLVSQVE INRIGAT AVRO Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. ET CAPYS HINC NOMEN CAMPANAE DVCITVR VRBI iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sita est. Sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. CONTVLERANT nocte interveniente peregerunt. Et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exequitur. QVID PETAT scilicet auxilium. QVIDVE IPSE FERAT vicissitudinem auxilii, ut supra «accipe daque fidem». MEZEciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis nis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: in
Abbreviated transcription (Latin):
dicturus est. legendum est: ne uersus non stet. sed ni nestheo.
simꝑꝑ rectam scansionem hi iaculis xutulis saxis troiana
ueneris iustisima cura. quia illi debebat᷑ imꝑium. caput
detetus si ne galea. quasi non pugnaturus: nam audiuorat
cȩtera parte puerbello erat aut inter dutes quasi dux ho¬
nestum pulchrum. Terentius ita mebene dii ament hone¬
stus ẽ iicat seilicet ascanius fulget qualiter gonima: aut collo
aut capiti figurate nam colli uel capitis erat cõminie. oricia
lignum habeus soliditatem inbuxi spetiem. rettulit autem
eomparationõ ad caudidum uultum qui erat criuibus cen
proprium. Nam ismarius facit appellatiuũ a monto isina¬
rothraciȩ Uuluera dirigõ aut iulnus pro sagita posiue¬
ut in secundo insequitur infesto nulue psrehus aut doce¬
uitnuis et pressit ineuitoles sagitus dicens eum uuluera
non tela dirigere. Mobnia. lydia: quae anto maconia dicebatur

Expanded text:
dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’,dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’,in propter rectam scansionem. HI IACVLIS Rutuli scilicet. SAXIS Troiani. VENERIS IVSTISSIMA CVRA quia illi debebatur imperium. CAPVT DETECTVS sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat «cetera parce puer bello». Erat autem inter duces quasi dux. HONESTVM pulchrum: Terentius «ita me di bene ament, honestus est». MICAT scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. AVT COLLO AVT CAPITI figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. ORICIA lignum habens, folia in buxi speciem. Retulit autem comparationem ad proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. VVLNERA DIRIGERE aut vulnus pro sagitta posuit, ut «insequitur infesto vulnere Pyrrhus»: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. MAEONIA Lydia, quae ante Maeonia vocabatur.
Abbreviated transcription (Latin):
sed ob sessorum debenius accipere. nec spes ulla fugoe. fuga
muserrimũ & ultimum praesidiũ õ. tñ hoc etiam carobart
imbrasides i mbrasi filius icectaonius icectaonis filius es bñ
eꝵ uaxietate syllabarum Quaesiuit ornatum. Nam patͦ¬
nymica aut indes aut intius. exeunt. quibus & utipo¬
ssumus quae enimion. terminant᷑ ad nos transire non
possunt. ut muneicoo senior cum castore thybris. possumus
q solum thybrim accipere sonem. possinius e castoremesi lega¬
nus & senior cum castore. Nam amphibologia ẽ. prima acies
hoc est magni uiri es est diffiuitio eorum. qui in prima acie
fuerunt unde laudis magis est quod dixit. ordinis enumee
non potest. quia res in muro agit germani sarpedoris aut
inter se germani fili sarpedo nis aut sarpedo nis fratros ab alta
nobili lyruosius: idest phryx. lyrnesos enim ciuitas est pheỹgię
unde fuit briseis menestheo: non urnestheo de quo paulopost

Expanded text:
sed obsessorum debemus accipere. NEC SPES VLLA FVGAE fuga sed obsessorum debemus accipere. NEC SPES VLLA FVGAE fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. IMBRASIDES Imbrasi filius. HICETAONIVS Hicetaonis filius. Et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. Quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. SENIOR CVM CASTORE THYBRIS possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore’: nam amphibolia est. PRIMA ACIES hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. GERMANI SARPEDONIS aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres. ALTA nobili. LYRNESIVS id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. MENESTHEO non ‘Mnestheo’, de quo paulo post
Abbreviated transcription (Latin):
malo fato italorum castra obsident troiara: siue troiaui ma¬
lo errore s sinisteis mronitis ad italiam uenerunt: nemi:¬
nem obsoluo: unde ꝑꝑ amphibologiam sic distirgue italum
monitisq sinistris ꝑ ꝑ cassandrae mꝓusus furiis exorso rerũ
initia actus hodierni diei: laborem fortunamq periculum
folicitatem. fata uiam ĩuenierit: scit eĩs hoc ee fatale ut ae¬
neas imperet in italia : sygii perflumina fr̃is. hẏppallage ẽ. per
sygia fratris flunuina.: & oñ s̃ iureiurando dicta confirmat:s
onupgott portis ciroum omnibus enstrnt: instunit portis oñdus
srcum ÷ circimm circa fusi nam modo circum aduerbia loci
esti moillis entra uallos s fustes foseirum: qui ualli nocantur
nam nunitis ipsa uallum dicit᷑ neutraliter &s hoc dicitites¬
rani tenebant᷑ ineea uallos quos ip̃i posuerant. ne corum cr¬
sra facile irriumꝑent rutuli: Uallumͣ non modo osside ntiũ.

Expanded text:
malo fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani mamalo fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' MONITIS SINISTRIS propter «Cassandrae inpulsus furiis». EXORSA rerum initia, actus hodierni diei. LABOREM FORTVNAMQVE periculum et felicitatem. FATA VIAM INVENIENT scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. STYGII PER FLVMINA FRATRIS hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’. Et bene etiam iure iurando dicta confirmat. t. PORTIS CIRCVM OMNIBVS INSTANT instant portis omnibus circum, id est circum circa fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. VALLIS intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. Et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. Vallum enim modo non obsidentium,
Abbreviated transcription (Latin):
om̃iserat redit dicens: ergo qm̃ patem e̾e non sinitis. ea quae
cende ordiuem seruat. nam sie ut & in salustio es in phili¬
sicut es placuit q placitum ẽ. Terentius. ubi sunt cognite
pro troiauis agit: sed hac arte ut uideat totũ pro iunone
loqui Es reuera uerba pro iunone sunt: sed altius intuens
doprehendit troianoꝵ fauorem: Nam dicendo nulli faue¬
bo. & in costatu fore res. in quo siit hodie: signiticat se faue¬
re troianis quorum ducis aduentu statim uictoria conse¬
quetur. & uult nihil ualere ea: quae aut uenus conque¬
sta fuerat de abfentia aenece: aut iuno de turni paren¬
tibus dixerat in eius .s. com̃endationẽ secat: sequit᷑ : teng
habet: ut ie uiam secat ad naues. unde & sectas dicinuis
habitus animorum es instituta philosophiae circa discipli
nam: fuat: idest fuerit. futuri temporis est uerbum
defectiuum. seu fatis italum castra obsidioue tenent siue

Expanded text:
omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae cendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philisicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitaepro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves" : unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. Ad v. 108 Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. Ad v. 109 Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive
Abbreviated transcription (Latin):
rrat. sed inihi nec motus nemorum nec littoris ictusinoc
placet incertus qui prouocat nequora delphin. unde at cae¬
ca niurniura: quorum ratio non apparei ut caeei ꝙ in mui¬
bibus ignes tornficant aninos. ꝓ sic in georgicis. concinuo uen¬
tis siuegentidus aut freta poriti incipirnt agitata tanisses
aridus ciltis moutibus audiri fragor Trenefacto solotellus
loquente ioue stupor elementorum ostendit᷑. per naturae
mutationem: nam & quieꝗ in aeterno motu ẽ. quieuit &s
contra terra mota ost somper im̃bilis. unde oratius & briun tellus
Aocipito ergs aninus. totus hie locus de primo lucilii translatus
ost: ubi inducunt᷑ dii habere conciliũ: & agere primo de inte-¬
ritu lupi cuiusdam iudicis rei: postea sententias diceͬ. sed hoc
quia indignũ erat heroico carmine mutauit. & induxit
primo iouemi loquentem de interruptis foederibus: cuuis ora¬
tiouem interrupit uenus. post secuta iu nonis uerba sunt:¬
quibus redarguit ueuerem: unde nũc iupiter ad illud. quod

Expanded text:
ro. Sed mihi nec motus nemorum, nec litoris ictus, Nec placet incertus, qui provocat aequora, Delphin: Aut ca murmura’, quorum ratio non apparet, ut «caecique in nubibus ignes terrificant animos». Sic in Georgicis «continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor». TREMEFACTA SOLO TELLVS loquente Iove stupor elementorum ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius «et bruta tellus». ACCIPITE ERGO ANIMIS totus hic locus de primo Lucilii translatus est, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam, postea sententias dicere. Sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod
Abbreviated transcription (Latin):
set libere ꝑ sine piaculo templũ ioius adificare. Cumq om̃es
dii libenter migrassẽt: Terminus solus: hoc ẽ limitũ deus ab¬
scedere noluit. sed illic remansit. Tuc̃ de hoc ip̃o sacͥficatum
est. & deprehensum ꝙ torminus cum ioue remanẽs eter¬
numurbi imperiũ cum religions sacͥficaret. Unde ĩcapitolio
pͥma pars tecti patet. qua lapidẽ ip̃m spectat. Nã termino¬
nõ nisi sub diuo sacͥficabat᷑. hinc ergo nũc dixit capitoli im̃o¬
bilo saxũ accolet: quia terminus nõ est reuulsus de loco: p̃la
rutuli spoliis q potiti: nõ solũ suis armis eos exuerũt. sed
ẽ illa pr&eda: quȩ rutulis fuerat añ de tracta. serano numaq
decima antapodosis: quae fit quotiẽs cõmemorãtur ea: qua&
nõ sunt añ p̃dita: teꝑidaq recẽtem caede locũ: hypallage ẽ

Expanded text:
set libere et sine piaculo templum Iovis exaedificare. cumque omnes set libere et sine piaculo templum Iovis exaedificare. cumque omnes dii libenter migrassent, Terminus solus, hoc est limitum deus, discedere noluit, sed illic remansit. tunc de hoc ipso sacrificatum est et deprehensum, quod Terminus cum Iove remanens aeternum urbi imperium cum religione significaret; unde in Capitolio prona pars tecti patet, quae lapidem ipsum Terminnon nisi sub divo sacrificabatur. Hinc ergo nunc dixit «Capitoli immobile saxum accolet», quia Terminus non est revulsus de loco. PRAEDA RVTVLI SPOLIISQVE POTITI non solum suis armis eos exuerunt, sed etiam illa praeda quae Rutulis fuerat ante detracta. SERRANOQVE NVMAQVE decima antapodosis, quae fit quotiens commemorantur ea quae non sunt ante praedicta. TEPIDAQVE RECENTEM CAEDE LOCVM hy
Abbreviated transcription (Latin):
tit impetit. Petitiones .ti. proprie dicimus impetus gladioꝵ
Unde cicero. Quoͭ ego tuas potitiones ita cõiectasqiuitari nullo
m̃o possint: parua quidem declinatiõe concutiũt Sut auĩt.
fosus. Non secius: nõ segnius ꝗͣ ꝗͣ uulneratus: ĩ ore cõdidit
aduerso: Sarcasmos ẽi ut supra. pectore ĩ aduerso totũ cui cõm¬
inus enseni cõdidit: placidaq ibi demũ morte quieuit: aut
propͥum epithe ton est mortis. aut ex affectu pereũtis dictũ est.
qui cum amico moriebatur: Si quid mea carmina possunt:
Caꝑitoli ĩmobile saxũ accolet: in urbe roma templũ iouis non
fuit. quod quom iã deuotũ a prisco tarquinios uellet suꝑbus
tarquinius adificare: coepit auguriis captare: qui mons huic
templo e̾e̾t aptissimus. & cum ĩ oĩbus tarpeius e̾e̾t ĩ uentus
ĩ quo erãt multa diuersorũ gña numinũ sacella: actũ est.
exindo adalia tompla numina euocarẽtur sacrificiis: quo pos¬

Expanded text:
petit: petitiones enim proprie dicimus impetus gladiatorum, unde Cicero "quot ego tuas petitiones ita coniectas, ut vitari nullo modo possent, parva quadam declinatione et, ut aiunt, fossus’. NON SETIVS non segnius, quamquam vulneratus. IN ORE CONDIDIT ADVERSO archaismos est, ut supra «pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit». PLACIDAQVE IBI DEMVM M. Q. aut proprium est mortis epitheton: aut ex affectu pereuntis dictum est, qui cum amico moriebatur. Capitoli immobile saxum fuit. quod cum iam devotum a Prisco Tarquinio vellet Superbus Tarquinius aedificare, coepit auguriis captare qui mons huic templo esset aptissimus. et cum in omnibus Tarpeius esset inventus, in quo erant multa diversorum numinum sacella, actum est, ut exinde ad alia templa numina evocarentur sacrificiis, quo pos
Abbreviated transcription (Latin):
obitam prodinur itom eodem loco. caeli quibus añuis arce
ne futura ignorare uideat᷑. aecolis aũc aepis sic dixit: ut cu¬
mas enborcas. Nam de aetolia dionedes uenit. qui arpos in
apulia collocauit: mea uulnera restant. ut possim iterum
uuluerari: demoror: ex pecto sustinco. sic sine pace tua: siue
tua beniuolentia: ut orantes pacem ueniamq precantes.: te
exorat pacem diuũ. ergo pace beniuolentia: suffragio: dicenꝰ
aũt si ad italiam sine deorum uoluntate uenorunt: dent
poonas ostendit statum eeᷤ absolutũ: & insenatione utitur:¬
conscia ẽ: ut cui deinde cum diu rem idigiam ostende

Expanded text:
ob iram prodimur», item «caeli quibus adnuis arcem» ob iram prodimur», item «caeli quibus adnuis arcem» -, ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. MEA VVLNERA RESTANT ut possim iterum vulnerari. DEMOROR expecto, sustineo. SI SINE PACE TVA si sine tua benevolentia, ut «orantes pacem», «veniamque precantes», item "exorat pacem divum" : ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tuconc
Abbreviated transcription (Latin):
ipsis in ipsis aggetibus. aũt nunitionibus sed abusiue. ꝙ in miuris
ideo quia supra dixit ignaros dix deinde in muris martemq. ci
entes aogeribus agget proprie duit᷑ terra illa quae uallo facto
propius ponit: sed abusine & muros q nuuimenta omna egon¬
tem dicimus sicut modo aegeribus murorũ pro munimentis. mo¬
etorum: pro murorũ antiquae Nam ueteres pleraq corũ quae
nos pero dicinius perloe iphthongum diphehougon pronu¬
ntiabant hino est moerorũ pro murorũ & e contrario poenũ
pro punio quod uerbum a poena nenit: quod graecum est¬
poenos ubiq legecinus hoc aũt facit or tographia . quae uocale
quam nos i habenius illi diphehongõ poni inmidant implet
que ꝑ iouem ĩuidiam cõmouet ioui. aetolis fut surgit abat¬
pis. atꝗ non ẽ uenturus unde accipianius uenerem nom q̃¬
deam loqui sed quasi unam de troianis. ut in primo : Unius

Expanded text:
 quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris  quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes" . Ad v. 24 Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc estPoenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' que per Iovem invidiam commovet Iunoni. AETOLIS SVRGIT AB ARPIS atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non qdeam loqui, sed quasi unam de Troianis - ut in primo «unius
Abbreviated transcription (Latin):
sit ac sidiceret cum pene omnes dii in fauorem uinonis
con cosserint. Nanq. enim coniunctio ostonait ham fusseadie
o tatignem imploraxeimplorare c̃ auxiliũ cum miseratiõ¬
ntrde postare qua ratione bene dicimus: i mploro te ut mi-¬
sero feras auxoiliũ. contra. imploro te addiern festum non
procedit cernis ad augendum inuidiam ait cernis ac si dice¬
ret non est opus narratione: cum troianorum miserias ipse
conspicias insultent ruculi: ꝑꝑ illud intera ruculi portis cte.¬
cum omnibus intant insultorre aũt õ inimicis iridere
stnre uõ gloriari &lactum e̾e per medios suos s ĩsignis equis
iugrti lectis equitum comitatus: naut castra non eques irrupe
animumuires q̃ latruis addidit. Ruat irruat. clausa moenia
magna inuidia scimus enim ultriuũ ee praesidiũ in castra con¬
sugs: s hostilem ꝓimpetũ plerimq differge scut faictũ est inbello
moiano modo ergo dicit ademptam eẽ &̾s hanc aram iuser¬
irordile siquidem intra niuros hostis insultat. Quin. quing̃

Expanded text:
SIT ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. IM- PLORARE implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. CERNIS ad augendam inret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant" . insultare autem est inimicis irridere sse. Ad v. 21 Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus" : nam castra non eques irruperanimum viresque Latinis addidit». RVAT inruat. CLAVSA MOENIA magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. Ad v. 23 Quin
Abbreviated transcription (Latin):
uiloquium. econtea. inferiori potestati prolixam orationõ.
Unde ait de uenere. at non uenus aueca contra pauca
rofert idem. dido qĩ regina paucis locuta ẽ : ut tum breuiter
dido o pator s hominũ. & ticimius q caluus qui thematũ¬
materias omnis a uirgilio elicuerune q deformauerunt
at dicendi usum in exemplo controuersiarum has duas po¬
suerunt allocutiones ditentes uenerem ago̾ controuerstã
statu absolucuo: cum dicit innoui eu causa fuisti ꝑicutorũ his
quibus italiam fata concesserane. tunouẽ ar̃t uti statu rela:¬
tiuo. perquem ostondit troiauos non sua causa labornee. sed
atq hominum rex: & bene inprincipiis fauorom sidi arte
conciliat hominũ diuũq. aeterna potestas. buue locũ pr¬
bus quaerit. ged dicit imam rem secundum physitos ialterã
secimdum matho manitos. Nam dino potestas ẽ quia ipse est
acchor qui elementorum obainet principatiã hominunis¬

Expanded text:
viloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, viloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’. Item Dido quasi regina paucis locuta est, ut «tum breviter Dido». O PATER O HOMINVM et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed atque hominum rex’. Et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. HOMINVM DIVVMQVE AETERNA POTESTAS hunc locum Probus quadri; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. Nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum v
Abbreviated transcription (Latin):
misit adgentem equiculantm: & accepit iura fecialia: per q̃
bellum indicebat᷑ hoc modo: sicut Sͦ de asbanis rectulit liuius
Nam si quando homines uel auimalia ab aliqua gente rapta
eent populo romanocum fecialibus ÷ sacordocibus qui facien¬
dis toede ribus praesunt. proficiscebat᷑ g pator patr atus Q anto
fines stans clora uoce dicebat belli causam. et nolentibus nos
raptas restituere uel auctores inueriȩ tradere iaciebat ha¬
sam. quae res erat pugne tuietit̃ principiũ : S sie licebat
more selli rapere. elaripatio aũt dicta ẽt aut ã claca uoce:
qua utebant paterpatrneus: aut ã uaiigou hoc est sorte:
nam per bellicani sortem iuadebant agros hostiun: unde
s RAueguorgi dicunt eraere qui inte sortiumt bona de¬
tuncti. placitum nͥo misi filieg iupiter haee paucis habet ꝑso¬
narum considerationem ut superioribus personis det bre¬

Expanded text:
misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. Nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. Clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ, hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. PLACITVM mihi scilicet. IVPPITER HAEC PAVCIS habet personarum considerationem, ut superioribus personis det bre
Abbreviated transcription (Latin):
nones manifestius indicant ferrumꝙ. lacchere pro ferro lan
cessore. Ne accersite temꝑus nolite bellorũ tempora pracocoupo¬
re & beno satisfacit ueorĩ cum prohibitione. significatii auteni
uicum apuliae omnem populi romani deleuit exercitũ : olim
quandoq alpes em̃itet apertas emphasis ẽ. non .ti dixit per alpes
im̃ittet exeroitũ sed ipsas alpes quas perfecit. non sidi tm̃. sedom¬
nibus gentibus quae secundum catonẽ & liuium muri uice tue¬
bant italiam: quas hanibal post bella hispaniȩ. qua ⁊ .x5 uii.
annis confecit. accto rupit. ⁊uuenalis e montem rupit aceto
Deindo loca ipsa quae rupit apennine alpes uocant : res rapiu¬
sse licebit. clarigationom exercere hoc est ꝑ focialos bellum in¬
dicere. Nam ancus martius cum uider& populum romanum
ardentem amore bellorum: & plerimq inferre bella gentib
nulla iusta extanto ratioue & exinde pericula grauia creni

Expanded text:
tiones manifestius indicant. FERRVMQVE LACESSERE pro ‘ferro se tiones manifestius indicant. FERRVMQVE LACESSERE pro ‘ferro se lacessere’. NE ARCESSITE, TEMPVS nolite bellorum tempora praeoccupare. Et bene satis facit uxori cum prohibitione. Significat autem belvicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. OLIM quandoque. ALPES IMMITTET APERTAS emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum’; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, aceto rupit: Iuvenalis «et montem rupit aceto». Denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. RES RAPVISSE LICEBIT clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula procreari,
Abbreviated transcription (Latin):
cura remordet. aliter uõ cum dĩbus diis utilitatis causa ꝑꝑ
remonendam eorum contentionẽ & disensione: aut cer¬
te quia ait in primo Ternaq transierint eutelt rutralis
hiberna subactis. Illic enim dixit ęncm in italia contra
rutulos tm̃ ee᷑ pugnaturum: mĩs aũt omnis ẽ italia in
bella cõmota iinonis instinctu. quod & aleto promisit.
ut finitimas inbella feram rinuoribus urbese. & uino polli¬
cita est se magis ec facturam. ut ego siqua suꝑ fortuna la¬
borum ẽ ipsa regam: ab nueram. prohibueram ut contra
annuit: ꝑ mittit: & consentit significat. Quoe contra ue¬
titum discordia. prohibitionem uiea. & sic dixit uetitum peit
aequum. ut est seruantisimus aequi. Sane sus com̃otioris
omnium deorum maxins solam taugit iunonẽ. euius odia
insequebarit ͦ hoc bollo troianos ꝗđ ẽt sequentes iouis allocu¬

Expanded text:
cura remordet» -, aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter cura remordet» -, aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo «ternaque transierint Rutulis hiberna subactis». Illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut «finitimas in bella feram rumoribus urbes», et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut «ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam». ‘Abnueram’ prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. QVAE CONTRA VETITVM DISCORDIA prohibitionem meam. Et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est «et servantissimus aequi». Sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocu
Abbreviated transcription (Latin):
torras unde ardiuis omnis. ut in pͥmo. es iam finis eratiũ
iupiter aethere summo despiciens mare ueliuolum terrasq ia¬
guelitatem intulit spetiem consoquens enim ẽ ut omnes
terras uidens cernat gͦ castra troiana. Biꝑatentibrs. physicẽ
dixit. nam coelum patet ab ortu es occasu. est aũt sermo
ennianus tractus ad hostiis quae ex ueraq parte aperiunt᷑ : im̃
modo bipatentibus apertis intelliginuis. caelcolae magni ora¬
tionis istius hoc agit intentio: ut ab odis troiniorũ iino re¬
uocetur quia nam. cur ennianus sermo ẽ. uersa retro.
nintata: ut quae te genitor sententia uertit. certatis. aut
contea uos aut contra meam sententiam. Abnueram bello
italiam concurre teucris: prohibueram italia contra troia¬
nosbella suscipe᷑ At qui in pͥmo ait. bellum ingens geret
italia: quod ita soluit: aut quia cum uno deo ueldea aliter
loquit: unde ẽ in primo: haec tibi fabor enim qñ haec te

Expanded text:
TERRAS VNDE ARDVVS OMNES ut «et iTERRAS VNDE ARDVVS OMNES ut «et iIuppiter aethere summo despiciens mare velivolum terrasque iaeralitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. BIPATENTIBVS physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. Est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intelligimus. CAELICOLAE MAGNI orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. QVIANAM cur: Ennianus sermo est. VERSA RETRO mutata, ut «quae te genitor sententia vertit?». CERTATIS aut contra vos, aut contra meam sententiam. ABNVERAM BELLO ITALIAM CONCVRRERE TEVCRIS id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. Atqui dixit in primo «bellum ingens geret Italia». Quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur - unde est in primo «hac tibi, fabor enim, quando haec te
Abbreviated transcription (Latin):
gite accepit: Saue quaerunt multi cum tiberis aenẽae fa¬
ueat: our liborauerit turnũ: sed soluit᷑ ista ratione: Ham
ab hoc turnũ ce liberatũ: ut maior aeneae gloria reseruees:¬
ANDT IUR interca donius õi potẽtis olympi
Secundum poeticum morem hoc dicit. factꝰ
est dies. quia poetae dicunt matutino tp̃e ape¬
riri coelum noctus uõ claudi. Unde est illud
ante diem clauso componet uesper olympo:
es paulo post descͥpturꝰ est noctem. ut ianq diescoe¬
lo concesserat: ut intelliganius aliũ diem oe consumptũ
e ninc eum more solito noctis p̃ternuige sisse descrip.¬
tionem. ꝗͣ ꝗͣ pandit᷑ coelum gͦ simpliciter possunius acci¬
pere pro quolibet tempore s ad nunina conuocanda
quod & melius est: quia ait interea. idest dum haes
gerunt᷑ interdiu: nam intera particula prasterita uego¬
tia conuingit futuris. sideream insedem: in astriferim cireu¬
lum: non euim omnes circuli astriferi sunt. sod solus superior

Expanded text:
ciperet. Sane quaerunt multi cum Tiberis Aeneae faveat, cur liberaverit Turnum; sed solvitur ista ratione: nam ob hoc Turnum esse liberatum, ut maior Aeneae gloria serANDITVR INTEREA DOMVS OMNIPOTENTIS OLYMPI secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi - unde est illud «ante diem clauso conponet Vesper Olympo» - nam et paulo post descripturus est noctem, ut «iamque dies caelo concesserat», ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. Quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. SIDEREAM IN SEDEM in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior.
Abbreviated transcription (Latin):
Nec contra uiresaudet saturnia iuno: atꝗ fauente numi¬
ne debuit & contra multitudinẽ posse sed hoc uetuit iupiter
haua mollia iussa ferentõ. melius ꝗ̃ homerus hunc loc un
eredutus .ẽ. soluo .n. sensu uitauit es sibulosa es uilia. Nã¬
ille ipsas minas exequitur

Expanded text:
NEC CONTRA VIRES AVDET S. I. S. atqui favente numine debuit etiam contra multitudinem posse, sed hoc Iuppiter vetuit. HAVD MOLLIA IVSSA FERENTEM melius quam Homerus hunc locum exsecutus est: salvo enim sensu vitavit et fabulosa et vilia; nille ipsas minas exsequitur
Abbreviated transcription (Latin):
turris huiusmodi eẽ ad munitionẽ ciuitatũ ꝙ insecũdolegimus
Sed hae plerunq mobiles sunt. plerunq fixae. fixoe: ut ĩsecũdo.
ꝑ pontes strauerat altos. ꝓ lucanus. stellatis axibus aggere eri
titur gominasq ȩquantes moenia turres accipit. ha nullo
fixorut robore terram: Sed per iter longũ caua repsere la¬
densa: flam̃a affixit lateri: affectate. debuit enim ditere
affixit: aut facem: aut malleolum. nõ flam̃am:. ꝙ uae pluri¬
ma uento.gliscens: aut & magna facta per uentũ: hoesit ad¬
esis: nõ iam adesis. sed quos quos exedit adhaerendo: maloꝵ

Expanded text:
turris huius modi esse ad munitionem civitatum et in secundo legimus; sed hae plerumque mobiles sunt, plerumque fixae: fixae, ut in secundo  pontesque instraverat altos" . pontibus gitur, geminasque aequantes moenia turres Accipit: hae nullo fixerunt robore terram, Sed per iter longum caussa repsere ladensa’. FLAMMAM ADFIXIT adfectate: debuit enim dicere ‘adfixit’ aut facem aut malleolum, non flammam. QVAE PLVRIMA V. gliscens et magna facta per ventum. HAESIT ADESIS non iam ‘adesis’, sed quos exedit adhaerendo. MALORVM
Abbreviated transcription (Latin):
expͥmitue. aut enim ab aure: aut a latere tela iaciũtur:
ut ẽ contea: hũc inter fluuio tiberinus amoeno .i. per hũc.
& uod si est: intelligimus eũ ĩfronte eeᷤ uulneratũ: tepefac¬
ta ceuore: alibi. E fixo ferrũ inpulmõe tepescit: interea:
donec ille ĩuenit: persolues amborũ: aut occisorũ: aut tuas
& nysi. Nam duos eos fuisse nouit. Supra ait .n. State uiri:
Me me: subaudis ĩterficite. ⁊ est interrupta elocutio dolore
turbanti. Nec potuit: ualidior argumẽtatio ex impossibili¬
tra illud cur ergo uenit: dicit. tm̃ amicũ dilexit: ut cũ nih
est: aut dt̃us. Sed si dt̃s ẽ. figuratũ est .i. ĩletũ. ut it clamor¬
habetur rõ comparatiõis. Uidetur enim euryalo hyacintũ
comparare: qui pulcherimus fuit: & post mortẽ ĩflorem
conuersus est. lasso ue papauera collo de misere caput. home¬
ri est cõparatio ꝙ figura. Nam ꝙ ille sic ait: ut multorũ: ut¬

Expanded text:
exprimitur; aut enim ab aure, aut a latere tela iaciuntur. exprimitur; aut enim ab aure, aut a latere tela iaciuntur. ut e contra «hunc inter fluvio Tiberinus amoeno», id est ‘per hunc’. Quod si est, intellegamus eum in fronte esse vulneratum. TEPEFACTA CEREBRO alibi «et fixo ferrum in pulmone tepescit». INTEREA donec ille invenitur. PERSOLVES AMBORVM aut occisorum, aut tuas et Nisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait «state viri». ME ME subaudis ‘interficite’; et est interrupta elocutio dolore turbati. NEC POTVIT validior argumentatio ex inpossibilitra illud: cur ergo venit? dicit: tantum amicum dilexit, ut, cum nihiest, aut dativus; sed si dativus fuerit, figuratum est, id est 'in lhabetur ratio comparationis: videtur enim Euryalo Hyacinthum comparare, qui pulcherrimus fuit et post mortem conversus in florem est. LASSOVE PAPAVERA COLLO DEMISERE CAPVT Homeri est et comparatio et figura: nam et ille sic ait, ut multoru
Abbreviated transcription (Latin):
rege tela ꝑ tiuras: per noctem ĩ qua sine auxilio niminis.
recti iactus ee̾ nõ possũt: ferrũ.conicit: hasta. deferro ad hastã
transiit. conicit pro coicit. Nam coicit antiquũ ẽ: aduersi
ĩ tergũ sulmonis ibiq frangitur: tergũ pro tergus dixit. Salu¬
stius tergis uinciebant/ protergoribus.ut ĩ telligamus hastã.
ĩscutũ uenisse: E illic ẽe collissam: ut frangit᷑ sit colliditur.
fissoq scuti ligno ẽ p̃cordia penetrasse: aliter nõ procedit. Nã
si hastam reuera fractã accipiamus : ratione caret: quod dicit
fisso trausit p̃cordia ligno. Alii re uera uolũt ĩtergũ ẽẽ percu¬
ssum. quod falsum ẽ. Nam quo ante fissum ẽ lignũ. ꝙ sic p̃cor¬
dia penetrata : Sciendũ tñ locũ hũc c̾ẽ de his: quos diximꝰ
supra: hoc acrior idẽ: quod latuerat: & quod ei pͥmus prospere
process erat iactus: telũ librabat ab aure: gestus iaculãtis

Expanded text:
PER AVRAS per noctem, in qua sine auxilio numinis PER AVRAS per noctem, in qua sine auxilio numinis recti iactus esse non possunt. FERRVM CONICIT HASTA de ferro ad hastam transiit. CONICIT pro ‘coicit’: nam ‘conicit’ antiquum est. ADVERSI IN TERGVM SVLMONIS IBIQVE FRANGITVR ‘tergum’ pro ‘tergus’ dixit, Sallustius «tergis vinciebant» pro ‘tergoribus’, ut intellegamus hastam in scutum venisse et illic esse collisam, ut ‘frangitur’ sit ‘colliditur’, fissoque scuti ligno etiam praecordia penetrasse, aliter non procedit: nam si hastam re vera fractam accipiamus, ratione caret quod dicit «fisso transit praecordia ligno». Alii re vera in tergum volunt esse percussum, quod falsum est: nam quo modo ante fissum lignum est et sic praecordia penetrata? Sciendum tamen locum hunc unum esse de his quos diximus supra. HOC ACRIOR IDEM quod latuerat et quod ei primus prospere cesserat iactus. TELVM LIBRABAT AB AVRE gestus iaculantis
Abbreviated transcription (Latin):
hucusq uerba nỹsi. uult e̾e̾. Alii poeta dãt. rursus ꝑplexum
iter om̃e: signa sequẽtũ: militarẽ sonũ dicit: qui uarius est
Nlã ĩterdũ canit.ut insequãtur tos qui fugiũt. ĩterdũ recep¬
tui Nec lõgum in medio tempus: ĩter auditum sonũ suisũ
euryalũ. oppressum rapit: quẽ iam omnis manus rapit. Nã
male quidam. uidet rapit accipiũt. quod si admiseris: uatat¬
.N. est pro amico perire. ꝙ pulchrã expersona poeta dictũ est:
tu praesens nostro succure labori: nõ dicit qua pñs es. sed pra¬
sens succure labori. idest ilico: statim: Siqua: qua uacat. ꝙ hic ꝙ
ĩsequenti: susperidi ue tholo: tholus proprie est ueluti scutum
breue. quod ĩmedio tectõ est: ĩ quo trabes coeunt. ad quod do¬
care siluaꝵp. turbare globũ. sana petitio. Nam quia impossi
bile uincere fuerat: petit ut saltẽ ꝑturbet telorom beneficio.¬

Expanded text:
huc usque verba Nisi vult esse; alii Poetae dant «rursus perplexum huc usque verba Nisi vult esse; alii Poetae dant «rursus perplexum iter o. r.». SIGNA SEQVENTVM militarem sonum dicit, qui varius est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. NEC LONGVM IN MEDIO TEMPVS inter auditum sonum et visum  Oppressum rapit hoc est 'quem iam manus omnis rapit'; nam male quidam 'videt rapi' accipiunt: quod si admiseris, vaiosum enim est pro amico perire. Et ‘pulchram’ ex persona Poetae dictum est. TV PRAESENS N. S. L. non dicit ‘quae praesens es’ sed «praesens succurre», id est ilico, statim. SI QVA ‘qua’ vacat et hic et in sequenti. SVSPENDIVE THOLO tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt, ad quod docare silvarum. TVRBARE GLOBVM sana petitio: nam quia tot vincere inpossibile fuerat, petit ut saltem eos perturbet telorum beneficio.
Abbreviated transcription (Latin):
qua sunt a lataere uiae mi litaris: abitum coronant: nelior
est lectio abitũ ꝗͣ aditũ. cingunt enim siluam: ne abeãt: unde
abire possit : ducebat semita calles: legitur & lucebat q si
ẽ. rara proraro accipiendũ est. ut sit raro lucebat: herbis
scilice ĩ aliquibus locis ĩteruenientibus. si ducebat: ĩtelligi
ĩter calles pecorũ raram fuisse semitam. hoc ẽ hominũ uia
tarii nõ põt: nisi deseras uerbũ. ut si dicas. impedimento
mihi es. Sciendũ sane multas cõferri ĩ euryalũ excusatio¬
nes. Nysus abit: bene meminit uelocitatis: quã ei ĩ quinto
dedit. ut primus abit longe q añ omnia corpora nysus emi¬
cat: imprudens: scilicet remanẽtis euryali: albae de nõĩo:
uel porcoe: uel ciuitatis. uel regis albani: cui successit procax
ĩfelix qua rehgione reliqui: se ĩfelicẽ dicit: qui dolet nõ illũ
ꝑꝑ quẽ dolet. iter omne reuoluẽs: rerũ omniũ silua. Urbanꝰ

Expanded text:
quae sunt a latere viae militaris. ADITVM CORONANT melior quae sunt a latere viae militaris. ADITVM CORONANT melior est lectio ‘abitum’, quam ‘aditum’: cingunt enim silvam, ne abeant, non, ne adire possint. DVCEBAT SEMITA legitur et ‘lucebat’: quod si est, ‘rara’ pro ‘raro’ accipiendum, ut sit ‘raro lucebat’, herbis scilicet in aliquibus locis intervenientibus. Si ‘ducebat’, intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hominum viam.tari non potest, nisi deseras verbum, ut dicas ‘inpedimento mihi es’. Sciendum sane multas conferri in Euryalum excusationes. NISVS ABIT bene meminit velocitatis, quam ei in quinto dedit, ut «primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat». INPRVDENS scilicet remanentis Euryali. ALBAE DE NOMINE vel porcae, vel civitatis, vel regis Albani, cui successit Procas. INFELIX QVA TE R. R. se infelicem dicit qui dolet, non illum propter quem dolet. ITER OMNE REVOLVENS FALLACIS SILVAE Vrbanus
Abbreviated transcription (Latin):
pias: nec propͥa denegasse cõsilia. Nam eũ & coctui. & foede¬
ribus/ ĩ terfuisse dicturus: legio campis ĩstructa moratur:
propͥe. Nam legionec peditũ sũt. Turma uõ equitũ. texcẽtu
quia romani equites pͥmo tercẽtũ fuerũt. Desingulis curiis
deni dabant᷑. quas triginta fuisseidiximus: scutati om̃es:
nõ clipeati. Nam clipei peditũ sũt: scuta uõ equitũ. ut hac
magister equitũ dicitur. muro. troianoꝵ: leuo limite: respi¬
ciens sitũ regionis: loquutus est radiis: lunaribus. haud¬
temero: particula hac/ modo nõ sine causa sigͣt. alias fertuito
alias male. alias ĩprouide: qua proloco ĩtelligũture. nihil
tendere cõtra: hoc ẽ illi nihil respondorũt. Nam tendo cõ¬
tra ser̾monẽ tuũ. est respondeo tibi. tendo cõtra tuum
iter est occurro tibi. ergo ni hil contra tẽdebant. idest ni¬
hil respondebant e contea: ad diuortia: ad diuerticula uia

Expanded text:
pias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foedepias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foederibus interfuisse dicturus est. LEGIO CAMPIS INSTRVCTA MORATVR proprie: nam legiones peditum sunt, turmae vero equitum. TERCENTVM quia Romani equites primo trecenti fuerunt: de singulis enim curiis deni dabantur, quas triginta fuisse diximus. SCVTATI OMNES non clipeati: nam clipei peditum sunt, scuta equitum. VOLCmagister equitum dicitur. MVRO Troianorum. LAEVO F. LIMITE respiciens situm regionis locutus estTEMERE particula haec modo ‘non sine causa’ significat, alias ‘fortuito’, alias ‘male’, alias ‘inprovide’, quae pro loco intelleguntur. NIHIL ILLI TENDERE CONTRA hoc est ‘nihil contra responderunt’: nam ‘tendo contra sermonem tuum’ est ‘respondeo tibi’, ‘tendo contra iter tuum’ est ‘occurro tibi’; ergo ‘nihil contra tendebant’ id est ‘nihil respondebant e contra’. AD DIVORTIA ad deverticula viae
Abbreviated transcription (Latin):
sensum. Nama doniatus dicit post mortẽ nysi & euryali: bello
potiti sunt rutuli q nõ procedit. si diligẽter auertas. Sane sci¬
endu locũ hũc e̾e̾ unũ de xii uirgilii siue ꝑ naturã obscuris:
siue ĩsolubilibus: siue emẽdandis: siue sic relictis: ut a nobis
per historia antiqua ignorantiã liquide nõ ĩtelligãtur: nequicꝗ̃:¬
nõ occisi messapi abstulit galeã. Nã dimicaturus ẽ paulo post.
sed ĩuenit iacẽtem: ꝑ sustulit: cristis q decorã. bñ praemittit.
dicens decorã: Nam eius splendore prodẽte euty alus capitur.
excedũt castris: rutiloꝵ scilicet. Nã supra dicit. castra inimi¬
capetũt: urbe latina: nõ ẽ contrariũ illi loco. ubi ait. sepsit
se tectis xerumq reliquit habenas. d mõ a latina urbe auxilia
uenire cõmemorat. Intelligimus .i. latinũ ĩ pͥncipio discor¬
dia ⁊ tumultus paululũ se abstinuisse. postea tã nec suorũ co¬

Expanded text:
sensum: nam Donatus dicit "post mortem Nisi et Euryali bello sensum: nam Donatus dicit "post mortem Nisi et Euryali bello potiti sunt Rutuli" : quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis, ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intellegantur. non occisi Messapi abstulit galeam, nam dimicaturus est paulo post, sed invenit iacentem et sustulit. CRISTISQVE DECORAM bene praemittit dicens ‘decoram’: nam eius splendore prodente Euryalus capitur. EXCEDVNT CASTRIS Rutulorum scilicet: nam supra dixit «castra inimica petunt». VRBE LATINA non est contrarium illi loco, ubi ait «saepsit se tectis rerumque reliquit habenas», quod modo a Latina urbe auxilia venire commemorat: intellegimus enim Lati- num in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum co