comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
est ubi ponuntur oblata: sicut ledtisterma dicuntur. ubi hoĩes
corruscatio fuerat confirmantur: uel certe quia apud maiores are
non incendebantur. sed ignem diuinum pracib eliciebant. quiis¬
cendebat altana. Sancire autem proprie est sanctum aliquid iđ
consecratum facere fuso sanguine hostie. & didium est sanctum.
quasi satguinie consecratum. u Si tellurem effundat in undas. h¬
pallage: pro si undas effundat in terras.. Diluiuo nuscens: aquae
suꝑfusione uniuersa ꝑturbans i. Ut sceptrum hoc. homeri locui
uerbum ad uerbum. Dextra sceptrũ nam forte gerebat: per
parentesm didum est. It autem sceptrum adhibeatur ad foede¬
ra haec ratio est: quia maiores semꝑ ad foedus simulachruta iouis
aahibebant. qdđ cum tediosum essa: precipue quando fiebant foe¬
dera: cura longe positis gentibo. inuetitum est ut sceptrum tenẽ¬
tes: quasi imaginem simulachi redderent icuus. sceptrum eium ipꝰ

Expanded text:
est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines coruscatio fuerit, confirmantur: vel certe, quia apud maiores arae non incendebantur, sed ignem divinum precibus eliciebant, qui incendebat altaria. 'sancire' autem proprie est sanctum aliquid, id est consecratum, facere fuso sanguine hostiae: et dictum 'sanctum', quasi sanguine consecratum. Ad v. 204 Si tellurem effundat in undas hypalsuperfusione universa perturbans. VT SCEPTRVM hoc Homeri locus, verbum ad verbum. DEXTRA SCEPTRVM NAM FORTE GEREBAT per parenthesin dictum est. Vt autem sceptrum adhibeatur ad foedera, haec ratio est, quia maiores semper simulacrum Iovis adhibebant: quod cum taediosum esset, praecipue quando fiebant foedera cum longe positis gentibus, inventum est, ut sceptrum tenentes quasi imaginem simulacri redderent Iovis; sceptrum enim ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
phrygia nunc latinis tradita: coluisse romanos . Latinus habeto: aut
antiquus uocatiuus est: ut habeto tercia ꝑsona sit. Sane sciendum ga
crebra soceri cõinemoratione sibi fauorem latini conciliat. Item dĩ¬
cendo mihi moenia teueri constituent: popularem gratiam captat.
quia supra cdocerat drances. saxaq subuedtare humeris troiana ui
pud maiores quam siuelis addere prepositionem. ut dicas uito per
mratia per terras. eadem autem bene olixit. nam pro man ille fontes
& fuiuos posuit. pro siderib solema. ⁊ latoneq genus duplex: acsi
uocat numina: quia in unum duo coituri sunt populi. latium quoq
plicis sronitis fadtum est. quasi ad imaginiem duor populoꝵ. Leg¬
mus tamen uanum etiam quadrifrontem fuisse. Inde marcialis ait¬
ini deum: cduritiem inexorabilitatem.s. Sacraria ditis: Sacranum
proprie est locus in templo in quo sacra reponuntur. sicut donariũ

Expanded text:
Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut antiquus vocativus est: aut 'habeto' tertia persona sit. sane sciendum quia crebra soceri commemoratione sibi favorem Latini conciliat; item dicendo 'mihi moenia Teucri constituent' popularem gratiam captat, quia supra dixerat Drances "saxaque subvectare umeris Troiana iuvpud maiores, quam si velis addere praepositionem, ut dicas 'iuro per maria, per terras'. 'eadem' autem bene dixit: nam pro mari ille fontes et fluvios posuit, pro sideribus solem. Ad v. 198 Latonaeque genus duplex ac si vocat numina, quia in unum duo coituri sunt populi. ianum quoque plicis frontis effectum est, quasi ad imaginem duorum populorum. legimus tamen Ianum etiam quadrifrontem fuisse: unde Martialis ait "etmus. Ad v. 199 Vim duritiem, inexorabilitatem. sacraria ditis sacrarium proprie est locus in templo, in quo sacra reponuntur, sicut donarium
Abbreviated transcription (Latin):
cum omnia cdoxisse accipiamus. in hoc uero tantum ad nominatiuum
fecisse transitum. s Et hec mihi terra precanti: lic& etiam hic posse
esse uocatiuus. nam didticos est dictum. hec terra esto nuli testis. ac
si dicerõ  italica terra testis esto. ⁊ ouam propter. ter. habuit acten¬
tum: quia est postposita prepositio. i lam melior iam diua praecor. acsi
dicerdꝰ non saturtua idest iam minime nocens sed troianis propitia.
Torques: substites regis. . Quaeq etheris alti religio: post specialia intu¬
lit generalitatem. Cesserit ausonio si fors. Ut si forte. & bene dubi¬
tat de hoc contra: cum ad suum uenerit nomen dicaꝰ. ut potius
reos & potius dĩi numine firment: sane ratione non cara. qd pri¬
ino de uidtoria turni loquitur: post descendit ad suam. scit erumin
populum. Nam sine dubio una cum rege uincetur .s. Sacra deosq
supra. Unde nunc eneas id agit ne pereant. & reuera constat sacra

Expanded text:
eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum fecisse transitum ‘et haec mihi Terra precanti’: licet etiam hic possit esse vocativus; nam δεικτικῶς est dictum ‘haec Terra esto mihi testis’, ac si diceret ‘o Italica terra, testis esto’. QVAM PROPTER ‘ter’ habet accentum, quia est postposita praepositio. IAM MELIOR IAM DIVA PRECOR ac si diceret, non Saturnia, id est iam minime nocens, sed Troianis propitia. TORQVES sustines, regis. QVAEQVE AETHERIS ALTI RELIGIO post specialia intulit generalitatem. CESSERIT AVSONIO SI FORS VICTORIA TVRNO si forte: et bene dubitat de hoc. Contra cum ad suum venerit nomen, dicet «ut potius reor et potius di numine firment». Sane ratione non caret quod primo de victoria Turni loquitur, post descpopulum: nam sine dubio una cum rege vincetur. Ad v. 192 Sacra supra: unde nunc Aeneas id agit ne pereant. et re vera constat, sacra
Abbreviated transcription (Latin):
lerius etiam seralib decrescentib amitalib sacrificabant. In reb
uero quas augeri & confirmati uolebant. demnitiorib &d adhuc cre¬
scenitib imolabarit. ⁊ Darit fruges matub salsas. far & sal. quib
reb & cultri asꝑgebantur ẽ uictime. Erant autem probatioties
utrum ess&̃ animal aptum satrificium. obliquum etiam cultrum a
fronte usq ad caudam ante inolationem ducere consueuerant. Nã
hoc est qđ dicit. & tempora ferro sum̃a notant pecudum. s Esto nũc
sol testis: bene eum primum inuocar deum quem orietitem intuẽs
uidit. Nam ait illi: ad surgentem conuersi lumina solem. Esto autem
multi uolunt terciam esse ꝑsonam. idest sit mibi sol testis. quia se¬
quitur & haec terra. ut elocutionem per nominatuum fadtam urtel¬
ligamus. Sed hoc non procedit quia sequentia uocatuum habent. &ut
tiã satartua uino. Item tuq inlite mauors. Inde per uocatiuum

Expanded text:
lerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus lerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus vero, quas augeri et confirmari volebant, de minoribus et adhuc crescentibus inmolabant. DANT FRVGES MANIBVS SALSAS far et sal: quibus rebus et cultri aspergebantur et victimae. Erant autem probationes, utrum aptum esset animal sacrificio. Obliquum etiam cultrum a fronte usque ad caudam ante inmolationem ducere consueverant: nam hoc est quod dicit ‘et tempora ferro summa notant pecudum’. ESTO NVNC SOL TESTIS bene eum primum invocat deum, quem orientem intuens vidit: nam ait «illi ad surgentem conversi lumina solem». ‘Esto’ autem multi volunt tertiam esse personam, id est ‘sit mihi Sol testis’, quia sequitur ‘et haec Terra’, ut elocutionem per nominativum factam intellegamus. Sed hoc non procedit, quia sequentia vocativum habent, ut ‘et tu Saturnia Iuno’ item ‘tuque inclite Mavors’: unde per vocativum
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt. scera quem nunc dicit solis aui specimen. Nam curte solis
est filia. Sane sciecidum uirgilium in uarietate historiae sue & etiam
dicta uaniare. Sed de ultxe ut etiam supradocimus: tempori nos ratio
credere non sinit. s Bigis it turnus: quotiens utunur nominib tan¬
tum pluralis numeri: & tinum uolumus sigaificare ita dicimus unas
bigas utias quadrigas: unas scalas. Salustius. hinc postq̃ in una moetua
conuenere. ⁊ Romane sturpis origo: hoc ad laudem augusti respicit.
Magne spes altera: male quidam magna legunt. ⁊ P uraq̃ in uestes. un¬
polluta & pira dicitur uestis: qua festis cdieb uti consueuerant:
sacra celebraturi. i Setigeri foctum suis. more romano caesa uinge¬
banit foedera porta. nam homerus aliud genus sacrificii merora¬
uit. Nam praeter raciotiem est. qđ ait foetum suis. Item uitonsãq
bidentem idest breuem adhuc. Nam in reb quas uolebant finari ce¬

Expanded text:
dicunt: secundum quem nunc dicit ‘Solis avi specimen’, nam Circe Solis dicunt: secundum quem nunc dicit ‘Solis avi specimen’, nam Circe Solis est filia. Sane sciendum Vergilium in varietate historiae suae etiam dicta variare. Sed de Vlixe, ut etiam supra diximus, temporum nos ratio credere non sinit. BIGIS IT TVRNVS quotiens utimur nominibus tantum pluralis numeri et unum volumus significare, ita dicimus ‘unas bigas, unas quadrigas, unas scalas’: Sallustius «hi postquam in una moenia convenere». ROMANAE STIRPIS ORIGO hoc ad laudem Augusti respicit. MAGNAE SPES ALTERA ROMAE male quidam ‘magna’ legunt. PVRAQVE IN VESTE SACinpolluta et pura dicitur vestis, qua festis diebus uti consueverant sacra celebraturi. SAETIGERI FETVM SVIS more Romano, ut «et caesa iungebant foedera porca»: nam Homerus aliud genus sacrificii memoravit. Non praeter rationem est quod ait ‘fetum suis’, item ‘intonsamque bidentem’, id est brevem adhuc: nam in rebus, quas volebant finiri ce
Abbreviated transcription (Latin):
lector lectrios. Si autem a uerbo non uenerint cõmuiua sunt. nam
similiter & masculina & feminina in tor exeunit. ut hic & hȩc sena¬
tor hic & haec balneator: licd̾ perroniuis usurpau̾it balneatricem
dicens. tale est ut hic & haec autor. sed tunc cum ab audoritate de¬
scendit. ut hoc loco. Cum uero uenit ab eo qđ est augeo cĩ audtor &
audtrix facit ut si dicas auctor ctiuitiaꝵ uel audtra patrimoni
Reliquit incertam: quia lic& dederat ei consilium dicendo.: forsan ẽĩ
reliquit incertam. i Interea ceges: longum hẏperbaton. Nam ordo
est. interea reges procedunt castris.: cetera enu ꝑ parentesin di¬
sta sunt. nec est & ip ecdipsis cum sermo in omtub congnuat s ln¬
genti mole: pompa: ambitu. nam modo hoc significat. ⁊ Solis aui
specimen. ut etiam in iͦi. docimus. Latinus icdm hesiodum in
in aspidopya ulicȩ & cirte filius fuit. quam multi etiam maricama

Expanded text:
ctor’ ‘doctrix’. Si autem a verbo non venerint, communia sunt: nam similiter et masculina et feminina in ‘tor’ exeunt, ut ‘hic’ et ‘haec senator’, ‘hic’ et ‘haec balneator’: licet Petronius usurpaverit «balneatricem» dicens. Tale est et ‘hic’ et ‘haec auctor’, sed tunc cum ab auctoritate descendit, ut hoc loco: cum autem venit ab eo quod est ‘augeo’, et ‘auctor’ et ‘auctrix’ facit, ut si dicas ‘auctor divitiarum’ vel ‘auctrix patrimonii’. RELIQVIT INCERTAM quia, licet dederit ei consilium, dicendo ‘forsan’ eam reliquit incertam. INTEREA REGES longum hyperbaton: nam ordo est ‘interea reges procedunt castris’, cetera enim per parenthesin dicta sunt: nec est eclipsis, cum sermo in omnibus congruat. INGENTI MOLE pompa, ambitu: nam modo hoc significat. SOLIS AVI SPECIMEN ut etiam in septimo diximus, Latinus secundum Hesiodum in ἀσπιδοποιίᾳ Vlixis et Circae filius fuit, quam multi etiam Maricam
Abbreviated transcription (Latin):
upiter dicerit: dicit se credere eius uoluntati. Nam id agit ut conci¬
lid̾ sibi eius fauorem. ad petitionem futuram. s Digna. indigna pati:
idest omnia &i prouerbialiter dictum est. s Non ut tela tamen: hoo lo¬

Expanded text:
Iuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciIuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciliet sibi eius favorem ad petitionem futuram. DIGNA INDIGNA PATI id est omnia. Et proverbialiter dictum est. PRO VITA ac si
Abbreviated transcription (Latin):
getes sunt ctii ex hominib facti. & dicti indigetes quasi indiis egentes ⁊
Mortalin detuit iuolari uulnere diuum. letali sed qđ aut mortales luãt
dut ĩmortali inlato ctuium autem siue futur.n Quid enim sine te ui¬
tuitia ualera. parenitesis. poterat enim extusare se uino cubil fecisse com¬
ineroranis.: sed eam autorem fuisse iupiter dicit propter illud audtor
ego audenti e . Desie iam tandem.: singula protiuntianda sunt . Nec
te tanitus edat tacitam dolor. scilic& si con desieris odiis urgere troiatios.
Sate edo dis. edit integrum uerbum est.: ut lego legis legit. Nam edo: esi
est: esse anomalum constat. Trounos potiusti idest iam pores. ideo enũ
praetor usus est.⁊ Submisso uultu: habituri future orationis ostendit.
Q uia nota mihi tua magne uoluptas iupiter. necessitatem obiecerat fati
dicetis uentum ad suppremum est. sed uino sciens fatum st quidꝗd

Expanded text:
getes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. getes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. MORTALIN DECVIT VIOLARI VVLNERE DIVVM non ‘letali’, sed, aut quo mortales laborant, aut a mortali inlato. ‘Divum’ autem subaudis ‘futurum’. QVID ENIM SINE TE IVTVRNA VALERET parenthesis: poterat enim excusare se Iuno, nihil fecisse commemorans, unde eam auctorem fuisse Iuppiter dicit propter illud «auctor ego audendi». DESINE IAM TANDEM singula pronuntianda sunt. NEC TE TANTVS EDAT TACITAM DOLOR scilicet desine odiis urgere Troianos. Sane ‘edo edis edit’ integrum verbum est, ut lego, legis, legit: nam ‘edo es est’ esse anomalum constat. TROIANOS POTVISTI id est iam non potes: ideo enim praeterito usus est. SVBMISSO VVLTV habitum futurae orationis ostendit. QVIA NOTA MIHI TVA MAGNE VOLVNTAS IVPPITER Iuppiter necessitatem obiecerat fati, dicens ‘ventum ad supremum est’. Sed Iuno, sciens fatum esse quicquid
Abbreviated transcription (Latin):
U enerabile lignum. autiquam arborem uoluit eaprimere ubi figere solebat
F taeam & lenta radice tenebat: plenum est quam ratoc ftca tenebat.. fer.¬
rum terra tene. protellus elementum pro dea posuit. ⁊ Non quassa inuota.
non ad mania uota poposcit auxilium. i. Ludtans moratur: ludtatur & mo¬
in numen reuersam: postq̃ turnus carrus reliquit.⁊ Audaci nmphae. ut
supradocimus ubicunq inducit nitentem aliquid: sine effectu audacem
dicit. ⁊ armis animisq refedti. sicut armis ita & anuimis. namq armoꝵ ino¬
pia atuimo ante utrisq torpebant contra certamina martis anheli.s. Fulua
de iube: de aere: de elemento suo. s Qua iam finis erit coruune iamdeĩq
uerba ista quasi iam teciantis sunt ad longam unorus rracundiam. Vndẽ
paulo post ait. desine um tandem: praecibq infledtere tir̃is. ⁊ indigetem¬
cretium qđ tuillius rei egeant. qui ait nihil uidiga cura: uel certe indi¬

Expanded text:
VENERABILE LIGNVM antiquam arborem voluit exprimere. VBI FIGERE DONA SOVENERABILE LIGNVM antiquam arborem voluit exprimere. VBI FIGERE DONA SOFIXAM ET LENTA RADICE TENEBAT plenum est: quam radix fixam tenebat. FERRVM TERRA TENE pro ‘Tellus’, elementum pro dea posuit. NON CASSA IN VOTA VOCAVIT non ad inania vota poposcit auxilium. LVCTANS MORATVS ‘luctatus’ et ‘moin numen reversam, postquam Turnus currus reliquit. AVDACI NYMPHAE ut supra diximus, ubicumque inducit nitentem aliquem sine effectu, audacem dicit. ARMIS ANIMISQVE REFECTI sicut armis, ita et animis: nam armorum inopia animi ante utriusque torpebant. CERTAMINA MARTIS ANHELI ade nube de aere, de elemento suo. Ad v. 793 Quae iam finis erit conivnx 'iam' denique. verba ista quasi iam taediantis sunt ad longam Iunonis iracundiam, unde et paulo post "desine iam tandem precibusque inflectere cretium, quod nullius rei egeant, qui ait «nihil indiga cura»: vel certe indi
Abbreviated transcription (Latin):
canis. pro uenaticus. ⁊ insidiis. pennaꝵ.⁊ Uiuidusumber. acerrimus tuscus.
nam umbria pars tuscie est. n lamiamq ten& ita ut uidetur intuentibus.
& hi duo uersus uerbum ad uerbum sunt translati de apollonio. i. Increpat:
more deposcit .n Tecretq trementes: quis enum saucium non timerdꝰ in
stantem. cum eian integer fugeraꝰ. i. Ludira praemia. uilia. digna ludo .i.
S acer oleaster: fere omnia latina arboꝵ nomina generis feminini sunt. ex.¬
ceptis paucis ut hic oleaster hoc siler. Uirgilius ut molle siler. ltem hoc
buxum lic&ꝰ & haec burus dicatur. nam superfluam quidam uoluat face.¬
re discretionem ut haec buxus de arbore dicamus. buttum uero de ligno
composito. Legimus etum in iurgilio de tibiis. bitrusq uocabere cinthia
matris .i.d . m. ltem cum de arborib loqueretur ait & trans rasile buocũ.

Expanded text:
CANIS pro ‘venaticus’. INSIDIIS pennarum. VIVIDVS VMBER acerrimus Tuscus: CANIS pro ‘venaticus’. INSIDIIS pennarum. VIVIDVS VMBER acerrimus Tuscus: nam Vmbria pars Tusciae est. IAM IAMQVE TENET ita ut videtur intuentibus: et hi duo versus verbum ad verbum sunt translati de Apollonio. INCREPAT more deposcit. Ad v. 761 Terretque trementes quis enim saucium non timeret istantem, cum eum integer fugeret? LVDICRA PRAEMIA vilia, digna ludo. SACER OLEASTER fere omnia Latina arborum nomina generis feminini sunt, exceptis paucis, ut ‘hic oleaster’ ‘hoc siler’: Vergilius «ut molle siler». Item ‘hoc buxum’, licet et ‘haec buxus’ dicatur: nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut ‘haec buxus’ de arbore dicamus, ‘buxum’ vero de ligno conposito: legimus enim in Vergilio de tibiis «buxusque vocat Berecyntia matris Idaeae». Item cum de arboribus loqueretur, ait «et torno rasile buxum».
Abbreviated transcription (Latin):
tus namq naturale ut sociis tunor sit inferioris audacia. unde nunc la¬
tin sunt territi ex eo qd superiorem ferire ausus est turnus.⁊ Ut capulũ
ignotum dextramq aspexit iermen: locus hic totus ad gloriam aene e per-
tur gladius: quo eriam eum duunis armis ab aenea possit extingui. ⁊ Pa
uum. . Mortalis mucro mortali manu factus. Undiq enim densa teucr.
stragema est. nam postꝗ̃ turnum fugere uidere: troiani clausere loca per
quȩ euadere poterant.i. Cursumq recusant: scilica genua quae impedie¬
bat uulnus illor. Sane sagitas ꝑite facit ut gladio non utatur aeneas. sed ha¬
sta tamen eminus dimicare contendat. quia impediente uulnere nec seꝗ
poterat. nec in ictum consurgere: unde est hic gladio fidens hic acer & ar-¬
dius hasta .i. Inclusum flumine. comparatio apollini. s Punicea septum for¬
midine peiae. lucanus daudit odorantem & uentis aera penne.⁊ Uenator

Expanded text:
tus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latini sunt territi ex eo quod superiorem ferire ausus est Turnus. VT CAPVLVM IGNOTVM DEXTRAMQVE ASPEXIT INERMEM locus hic totus ad gloriam Aeneae pertitur gladius, quo etiam cum divinis armis ab Aenea possit extingui. PATRIvum. MORTALIS MVCRO mortali manu factus. VNDIQVE ENIM DENSA TEVCRI INCLVSERE CORONA strategema est: nam postquam Turnum fugere videre Troiani, clausere loca, per quae evadere poterat. CVRSVMQVE RECVSANT scilicet genua, quae inpediebat vulnus inlatum. Sane satis perite facit, ut gladio non utatur Aeneas, sed hasta eminus dimicare contendat, quia inpediente vulnere nec sequi poterat nec in ictum consurgere: unde est «hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta». INCLVSVM FLVMINE comparatio Apollonii. PVNICEAE SAEPTVM FORMIDINE PENNAE Lucanus «claudit odoratae metuentis aera pennae». VENATOR
Abbreviated transcription (Latin):
proprie magistri sunt militum. pastores pecoꝵ. sed reciprocae sunt inter
se iste translationes. Nam ductor militum pastor uocatur ut supra doci-¬
mus & magister pecor dicimus. Cicero quem magister pecoris esse di¬
cebat n Mussantq uiuencae: dubitant: sicut mussat rex ipse . l.i. lupitꝰ
ipse duas aequato ex agmine lances. aut poetice dictum est & ratione
car&. nam upiter ignorare nahil poterat: aut illud quaerit qui sibi det
racio. & aenee mortis afferat causa. Nam dicunt pħi mortem ad eum
minime peruenire. nam bona tantum praestat. nec ad eum quae mala
sunt pertinent. Tamen scienctum locum hunc a uirgilio ita esse transla¬¬
tum: ut in homero ledtum est .i. Etamine: examen proprie filum quo tru¬
tina regitur.. Damn&ꝰ labor: liber&: ut damnabis tu quoqͦ uons . Uer¬
gat pondere laetum. bene uergat. nam morientes inferos petunt.⁊ Trepi¬
diꝙ latin: atqui leti esse debuerunt. sed nimia aeneae ostenditur uit¬

Expanded text:
proprie magistri sunt militum, pastores pecorum; sed reciprocae sunt inter se istae translationes: nam ductor militum pastor vocatur, ut diximus supra, et magistros pecorum dicimus: Cicero «quem magistrum pecoris esse dicebat». MVSSANTQVE IVVENCAE dubitant, sicut «mussat rex ipse Latinus». IVPPITER IPSE DVAS AEQVATO EXAMINE LANCES aut poetice dictum est et ratione caret: nam Iuppiter ignorare nihil poterat: aut certe illud quaerit, quis sibi de Turno et Aenea mortis adferat causam. Nam dicunt philosophi, mortem ad eum minime pertinere: nam bona tantum praestat, nec ad eum quae mala sunt, pertinent. Tamen sciendum, locum hunc a Vergilio ita esse translatum, ut in Homero lectus est. EXAMINE examen proprie est filum, quo trutina regitur. DAMNET LABOR liberet, ut «damnabis tu quoque votis». VERGAT PONDERE LETVM bene ‘vergat’: nam morientes inferos petunt. TREPIDI LATINI atqui laeti esse debuerunt. Sed nimia Aeneae ostenditur vir
Abbreviated transcription (Latin):
tem flectere sermo ceprat: omius intentio ad aeneae ꝑtindꝰ gloriam. Nlã
& ex eo quod hostis cogtat parcere: pius ostenditur: & ex eo qđ eum in¬
teremit pietatis gesta insigne. Nam euandri intuitu: pallantis ulcisci¬
tur mortem. s Infeli balteus: nulli domino felix. & sic est dictum infe¬
lix balteus. sicut: lace emoniosq hymeneos. & sciendum balteum habuis¬
se turnum ad insulitionem: & iactantiam: non ad utilitatem. unde ẽ
atq humeris inimieh insigne gerebat.s Monumenta doloris: propria
mortis & abrupti foderis ultionem. te tamꝗ̃ hostiam imolat pallas.s
ueniam non merueat. uel quia lauiniam fore sciebat anee. uel quia
ut contra de camla dorimus discedebat a uiuene. nam uolunt phi¬
sici: inuitam aninm discedere a corpore: cum quo habitare natura
legibus poterat. Sic homerus:

Expanded text:
tem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam tem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam et ex eo quod hosti cogitat parcere, pius ostenditur, et ex eo quod eum interimit, pietatis gestat insigne: nam Euandri intuitu Pallantis ulciscitur mortem. Ad v. 941 Infelix balteus nulli domino felix. et sic est dictum 'infelix balteus', sicut "Lacedaemoniosque hymenaeos" . et sciendum, balteum habuisse Turnum ad insultationem et iactantiam, non ad utilitatem, unde est "atque umeris inimicum insigne gerebat" . Ad v. 945 Monumenta doloris proprie; mortis et ad rupti foederis ultionem, te tamquam hostiam inmolat Pallas. Aveniam non meruerat; vel quia Laviniam fore sciebat Aeneae; vel quia, ut supra de Camilla diximus, discedebat a iuvene. nam volunt philosophi invitam animam discedere a corpore cum quo adhuc habitare naturae legibus poterat: sic Homerus
Abbreviated transcription (Latin):
quod in idoneis non inuenitur audtorib. Ietus: pertussus. nam partici¬
pium est ac sidicerd̾.: cetidit elisus. s Equidem memini: scdm̃ artem agit
rhetoritam: nam quociens persone in inuidia sunt: aliae pro his opponunt.
Unde ita agit. ego equidem occidi mereor: sed tu debes ignoscere : parentis
intuitu.⁊ Nec deprecor: non refugere recuso. Utere sorte tua: intͥ¬
fice hostem tuum.i fut & tibi talis anchise : Inc distinguenctum:
ut duodicat. & habiustipatrem & pater es. s & me: ordo est redde meiᷤ
sed ne aperte uiro forti oscenda peteraꝰ: interpositione usus est dicẽs
fateatur.⁊ Tua est lannia coniune: quae fuerat causa certaminis. s
Ulterius ne tende odiis. ioli uelle crudelitatem tuam ultra facta proten¬
dere: sed redde corpulsepulchro. n Acer in armis: non tantum ad pra¬
sens refertur. sed qui emper in armis acer esse consueuit.⁊ Cunctan.¬

Expanded text:
quod in idoneis non invenitur auctoribus. ICTVS percussus: nam particiquod in idoneis non invenitur auctoribus. ICTVS percussus: nam participium est, ac si diceret ‘cecidit elisus’. EQVIDEM MERVI secundum artem agit rhetoricam: nam quotiens personae in invidia sunt, aliae pro his opponuntur. Vnde ita agit: ego quidem occidi mereor, sed tu debes ignoscere parentis intuitu. NEC DEPRECOR non refuto, non recuso. VTERE SORTE TVA intfice hostem tuum. FVIT ET TIBI TALIS ANCHISES hic distinguendum, ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es. ET ME ordo est ‘redde meis’; sed ne ex aperto rem viro forti pudendam peteret, interpositione usus est, dicens fatetur. Ad v. 937 Tua est lavinia coniunx quae fuerat causa certaminis. Ad v. 938 Ulterius ne tende odiis noli velle crudelitatem tuam ultra fata protendere, sed redde corpus sepulchro. acer in armis non tantum ad praesens refertur, sed quia semper in armis acer esse consuevit. Ad v. 940 Cunctan
Abbreviated transcription (Latin):
forte iacebat limes agro positus: scdm artem proprie respondit. sicut
est in carcere locus quod tullianum appellatur. s Manu raptum trepida.
aut festina aut reuera trepida. ꝗa sequitur. sed neq curreatem sese nec
cognoscit euntem. ii Torquebat: bene imꝑfecto usus est tp̃re. quia nõ
nec spacium euasit. hic distinguendum ut sit totum. neq ptulit ictum
idest euacuatus est impetus ipsuis spacio longiore. ⁊ hAc uelut insomneᷤ
homeri comparatio: nec quo se eripiat: totum enim troiani clauserant.
Sortitus fortunam oculis: hunc locum oculis ad feriendum elegit eneas: quẽ
fortuna destinauerat uulnere. ⁊ Fulmine tanti: pro tronitrui: sine quo
niuiq̃ fulmem emittutitur.. Acri turbinis instar: multis utitur comparatio¬
nib ad exprimendum ninium impetum. & instar ut supra docimus per
se plenum est. nec recepit prapositionem. lic̾ Serenus ad instar dicerit

Expanded text:
FORTE IACEBAT LIMES AGRO POSITVS secundum artem propiori respondit, sicut FORTE IACEBAT LIMES AGRO POSITVS secundum artem propiori respondit, sicut «est in carcere locus, quod Tullianum appellatur». MANV RAPTVM TREPIDA aut festina: aut re vera ‘trepida’, quia sequitur ‘sed neque currentem se nec cognoscit euntem’. TORQVEBAT bene inperfecto usus est tempore, quia non um». NEC SPATIVM EVASIT hic distinguendum est, ut sit ‘totum neque pertulit ictum’, id est evacuatus est impetus ipsius spatio longiore. AC VELVT IN SOMNIS Homeri comparatio. NEC QVO SE ERIPIAT totum enim Troiani clauserant. SORTITVS FORTVNAM OCVLIS hunc locum oculis ad feriendum elegit Aeneas, quem fortuna destinaverat vulneri. NEC FVLMINE pro ‘tonitru’, sine quo numquam fulmen emittitur. ATRI TVRBINIS INSTAR multis utitur comparationibus ad exprimendum nimium impetum. Et ‘instar’, ut supra diximus, per se plenum est nec recipit praepositionem, licet Serenus «ad instar» dixerit,
Abbreviated transcription (Latin):
amaritutine ueneni: suco noxcio aut certe ꝑ iphrasticos docit uenenum.
transit umbras sagita. male eium quidam auras legunt. i łalis se. ta¬
liter s Colledta. ex nimia scilicã furiae magnitudine. Culminibꝰ
sonum. nam utrũq tangit augurium: & obscenum & prapetum.
qđ grauiter possit obesse troianis. Sic homerus inctucit chalcanta
Dure im̃iti: que possum fratrem cernere tot laborib subditum. ss¬
Monstra : auguria ex iouis uoluntate uenienti.  Obscenae uolucres . in¬
uidiose dicit. nam una est.n quod uitam dedit aeternam: quia occur¬
rebat: sed praestitit imortalitatem. docit hanc aeternam causam doloris.
arboreum: non sunt duo epitheta: sed aeneas ingens telum corruscat ar-¬
boreum. is Contrahe: collige: est autem hostilis iracundia. ⁊ Caput quas.¬
sans: concutiens: ut tunc quassans caput. s Et iupiter hostis: ordo est.
fero hostis.i. Sacum circũ spicit: homeri totus hic locus est. Campo qđ

Expanded text:
amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, transit umbras sagitta: male enim quidem ‘auras’ legunt. TALIS SE ta862 Collecta ex nimia scilicet furiae magnitudine. Ad v. 863 sonum: nam utrumque tangit augurium, et oscinum et praepetum, quod graviter posset obesse Troianis: sic Homerus inducit CalchantaDVRAE inmiti, quae possum fratrem cernere tot laboribus subditum. MONSTRO augurio ex Iovis voluntate venienti. OBSCENAE VOLVCRES invidiose dixit; nam una est. QVO VITAM DEDIT AETERNAM quia occurrebat, sed praestitit inmortalitatem, dicit hanc aeternam esse causam doloARBOREVM non sunt duo epitheta; sed Aeneas ingens telum coruscat arboreum. CONTRAHE collige; est autem hostilis iracundia. CAPVT QVASSANS concutiens ut «tunc quassans caput». ET IVPPITER HOSTIS ordo est ‘ferox hostis’. SAXVM CIRCVMSPICIT Homeri totus hic locus est. CAMPO QVOD
Abbreviated transcription (Latin):
autem diem ex nocte progenitas: ut ostendat latenter origo & intolle¬
rabilem esse iram deori.⁊ Uno eodemq tulit partu: dispositio hec po¬
ete qui dicit has & similes esse furiis & cum his esse procreatas hoc a.¬
git ut ostendat illam prudentium opinionem: & tam apuol superos
q̃ apud in terris: sicut apud inferos furias. n Apparent: uidentur: praesto
sunt ad obsequium. Unde & apparitores constat esse nominatos. ⁊. Letum
horrificum uolunt iouem non esse morus audtorem: sed posse mortis
genere uel prodesse uel obesse mortalib. u inꝙ omne uiturtie occurrere
iussit. ut uiturne omen fraternae mortis efficerid̃. i Non secus ac uer-
uo. Sic illa descendit ut solent sagitae conscendere. hinc Status irgeit
ut dicer& de disco iacto similisq cadenti. tresc& in aduersis. lmpulsa
autem proprie sicut supra incertum qua pulsa manus. is Felle ueneni.

Expanded text:
autem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intoleautem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intolerabilem esse iram deorum. VNO EODEMQVE TVLIT PARTV dispositio haec poetae, quae dicit has et similes esse furiis, et cum his esse procreatas, hoc agit, ut ostendat illam prudentium opinionem, esse tam apud superos quam in terris, sicut apud inferos furias. APPARENT videntur, praesto sunt ad obsequium: unde etiam apparitores constat esse nominatos. LETVM HORRIFICVM volunt Iovem non esse mortis auctorem, sed posse mortis genere vel prodesse vel obesse mortalibus. INQVE OMEN IVTVRNAE OCCVRRERE IVSSIT ut Iuturnae omen fraternae mortis efficeret. NON SECVS AC NERVO PER NVBEM INPVLSA SAGITTA sic illa descendit, ut solet sagitta conscendere. Hinc Statius traxit ut diceret de disco iacto «similisque cadenti crescit in adversos». ‘Inpulsa’ autem proprie, sicut supra «incertum qua pulsa manu». FELLE VENENI
Abbreviated transcription (Latin):
Mentem letata retorsit: iste quidem hoc dicit. sed constat bello punico scd̃o
exortam uinonem. tercio uero bello ab scipione sacris qubdam etiam ro.¬
mam esse translatam. ⁊ his adtis: remoto a turno aucilio. ⁊ Dimitere
ab armis: ꝑ transitum historiȩ usus est uerbis. nam qui ab exercitu re¬
larantur ab armis dicuntur demicti. Salustius de oppido. ubi eum cocta
in contione ab exercitu cogit abscedere dicit se eius onera non usurp:
eumq ab armis deruti.n ł estes cognomine dirae: proprie pestes uotã¬
tur. dire uero cognomine. & dictae dirae: qđ non nisi ante iratum io-¬
ueni uidentur. ilt seuiq & limina regis apparent. n Tartaream mege¬
ram: bene tartaream addidit ut ostendat esse: c terrenam ẽẽ & aereã
megeram. nai &̃ in tercio dicimus. uolunt periti quandã triplicem esse¬
potestatem. & in terris & apud suꝑos sicut est furiaꝵ apud inferos. ideo

Expanded text:
MENTEM LAETATA RETORSIT iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo MENTEM LAETATA RETORSIT iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo exoratam Iunonem, tertio vero bello a Scipione sacris quibusdam etiam Romam esse translatam. HIS ACTIS remoto a Turno auxilio. DIMITTERE AB ARMIS per transitum historiae usus est verbis; nam qui ab exercitu relaxantur, ab armis dicuntur dimitti: Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit abscedere, dicit, «se eius opera non usurum, eumque ab armis dimittit». PESTES COGNOMINE DIRAE proprie ‘pestes’ vocantur, ‘dirae’ vero cognomine. Et dictae ‘dirae’, quod non nisi ante iratum Iovem videntur, ut «saevique in limine regis apparent». TARTAREAM MEGAERAM bene ‘Tartaream’ addidit, ut ostendat esse et terrenam et aeriam Megaeram: nam, ut etiam in tertio diximus, volunt periti quandam triplicem potestatem esse et in terris et apud superos, sicut est furiarum apud inferos. Ideo
Abbreviated transcription (Latin):
geniti. n Es germana ioius saturniq altera proles. locus de obscuris: de
quo quidam hoc sentiunt. fetis pene illicita sed concedenda sunt. qm̃ io-
uis soror es. idest satumi filia. qđ si uoluerimus admidtere erit sequens
uersus incongriuis. ut lraꝵ tantos uolius sub pectore fluctus. Unde meliꝰ
est ut ita intelligamus soror ioiuses idẽ saturni filia. unde nõinari est.
tantam te ira cundiã retinere sub pectore. Nam scimus unũquemq pro
generis qualitate in ira moueri. Nobiles enim & si ad praesens uidentur i¬
gnoscere: tamen in poster iram reseruant: qđ nunc uinomi uidetur Ø.¬
bicere. Namq cum se concedere dicera: petiit tamen qđ grauiter possã
obesse troianis. Sic horaetus inducit chalcanta dicentẽ de agamenone ren
irae ita se habent ut etiam si ad praesens indulgere uideant: stimulos
Nam promissio in diis pro facto est. i subsident. remanebunt. latebunt

Expanded text:
geniti. Ad v. 830 Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de geniti. Ad v. 830 Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de quo quidam hoc sentiunt: petis paene inlicita, sed concedenda sunt, quoniam soror Iovis es, id est Saturni filia. quod si voluerimus admittere, erit sequens versus incongruus, ut 'irarum tantos volvis sub pectore fluctus'. unde melius est ut ita intellegamus: soror Iovis es, id est Saturni filia: unde non mirum est tantam te iracundiam retinere sub pectore. nam scimus unumquemque pro generis qualitate in iram moveri: nobiles enim etsi ad praesens videntur ignoscere, tamen in posterum iram reservant. quod nunc Iunoni videtur obicere: nam cum se concedere diceret, petiit tamen quod graviter posset obesse Troianis. sic Homerus inducit Calchantem dicentem de Agamemnone: regum irae ita se habent, ut, etiam si ad praesens indulgere videantur, stimulonam promissio numinis pro facto est. Ad v. 836 Subsident remanebunt, latebunt,
Abbreviated transcription (Latin):
sumus accipere: qđ alter in eius gratiam in aeneam tela contorsit. ss ꝑ ro
pro uito: nam prothesis est. quidam tamen uolunt iuiro condici debere.
cum confirmamus aliquid aut. promittimus: ut uiro me facturp: ad uiro
uero cum negaius: ut adiuro me non posse. adiuro me non fecisse. Te¬
rentius adiurat se non posse apud uos pamphilo absente ꝑcdurare. potest
tamen & ad ualde significare.. Una supstitio. religioᷤ metus eo qđ super¬
est capiti omnis religio. ⁊ Reddita dicta nam prothesis est. Nulla fa¬
ti te lege tenetur: betie pati.: nam uictoriae lex est ut uicti cȩdarit
in habitum nomenq latronum. ⁊ Pro maiestate tuoꝵ: respexit ad sa¬
inde originem ducit. ut fa.usq parentem te sa
usq parentem te sa¬
turne refert. tu sanguinis ultimus auctor.⁊ Esto compona. consensiss&
fataliter imin&ꝰ: ut a troianis origo romana descendat: troiani maloꝵ no.¬
men habebant. ut romani de italis tion de troianis: creduntur esse pro¬

Expanded text:
ontorsit. ADIVRO ro’, nam prothesis est. Quidam tamen volunt ‘iuro’ tunc dici debere, cum confirmamus aliquid aut promittimus, ut ‘iuro me facturum’, ‘adiuro’ vero, cum negamus, ut ‘adiuro me non posse’, ‘adiuro me non fecisse’: Terentius «adiurat, se non posse apud vos, Pamphilo absente, perdurare». Potest tamen et ‘ad’ valde significare. VNA SVPERSTITIO religio, metus, eo quod superstet capiti omnis religio. REDDITA data: nam prothesis est. NVLLA FATI QVOD LEGE TENETVR bene ‘fati’: nam victoriae lex est, ut victi cedant in habitum nomenque victorum. PRO MAIESTATE TVORVM respexit ad Sainde originem ducit, ut "Fauno Picus pater, isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor" . Ad v. 821 Esto component consentit, fataliter inminet ut a Troianis origo Romana descendat, Troiani Italorum nomen accipiant, ut Romani de Italis, non de Troianis videantur esse pro
Abbreviated transcription (Latin):
quum.⁊ Miserande corpus: hoc in praeiuidicia nomi¬
natur quociens negotii futuri exitus tollitur. Uult enim nos de ca-¬
mille cadauere: nihil ulterius expetere sicut fecit in primo. tu faciem
illius noctem non amplus unam falle dolo: qđ premissam substulit
cõmemorationem: quando uel cupido discesserit: uel ascanius sit reu̾¬

Expanded text:
quum. MISERANDAE CORPVS haec in oeconomiquum. MISERANDAE CORPVS haec in oeconomiantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo «tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo», quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit re
Abbreviated transcription (Latin):
fausta loco tentoria ponens. qđ receptum est. ideoq genitiuum plu¬
ralis a genitiuo singulari minor esse non deba: sed aut par aut ma¬
ior una syllaba. & quia a neutro facit felicia felicum dicere non debe
cedit: ne minor sit genitiuus singularis a nominatiuo plurali. simplr̃
& ultricium & udtricium dicimus. licd̾ in his neutrũ in numero sin¬
gulari non inueniatur.s Uiolarit uulnere corpus: quia dicerat sacrũ.
ros italusq mihi: si simpliciter accipimus ita intelligimus. siue eam
troianus interemerit siue aliquis de enea aixiliis.i. Quicũq: alii uo¬
lunt aruncem de turni fuisse partib: & indignatum femineum
sexum plus in bello potuisse ꝗ̃ uiros. quam rem hic dicunt ꝑstriteis¬
se uirgilium. & reuera sic ubiq loquitur ut incertum sit: aruroe de
cuius partib fuerit. Unde est & illud. da pater hoc nostris aboler
dedetus armis.. Patriq reponam: simpliciter uno modo & est anti¬

Expanded text:
fausta loco tentoria ponens" . quod receptum est ideo, quia genetivus plufausta loco tentoria ponens" . quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit 'felicia', 'felicum' dicere non debecedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. Similiter et ‘ultricium’ et ‘victricium’ dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. VIOLARIT VVLNERE CORPVS quia dixerat ‘sacrum’. TROS ITALVSQVE MIHI si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. Quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud «da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis». PARITER similiter, uno modo. Et est anti
Abbreviated transcription (Latin):
cuntur. ⁊ Multe illam frustra: anteꝗ̃ rem dicerd̃ꝰ praeindicauit. Sic
salustius. falso quaeritur de natura sua getius hurnatiũ. nam anteqͣ¬
dicer& ait falso quaritur. ⁊ Matres: inter matrem & matrẽ familias
hoc interest. quia mater est preter illam significationem quȩ est ad¬
aliquid quȩ tantum ꝯt in matrimonium. mater uero familias illa
dicitur quae in matrimonium ꝯͥt perceptionem. nam ꝑ quaidam iu¬
ris solemintatem in familiam migrauit mariti. s Aeternum: &e terne.
nam nomen est pro aduerbio.i conata cum conaretur. ss fatis urget᷑
cape: generaliter docit arcum & pharetram. ut & sequentia indicãt
nam dicit & ultricem pharetram deprome sagutam. ⁊ Ultricem. no¬
nituium uero pluralem in um. exceptis his quae omnis sunt generis:
ut felixe. nam &̃ ab hoc felici & hoꝵ felicium facit. Lucanus. felici nõ

Expanded text:
cuntur. Ad v. 581 Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic cuntur. Ad v. 581 Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum" dixit ‘falso’. MATRES inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est adaliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. AETERNVM aeterne: nam nomen est pro adverbio. CONATA cum conaretur. FATIS VRGETVR CAPE generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit ‘et ultricem pharetra deprome sagnetivum vero pluralem in 'um', exceptis his quae omnis sunt generis, ut 'felix'; nam et 'ab hoc felici' et 'horum felicium' facit: Lucanus "felici non
Abbreviated transcription (Latin):
hoc est nec in ciuitatis priuatam amissus est domum. & sic ista etiã
in prima separauit urbe domo: socias. Sciendum autem moetua abu¬
suie dici. omnia publica edificia: ut diuidimus muros d̾ m .p.n .r.¬
ne cuitatis.i Mlanus dediss&: consensissc. &̾ hoc dicit etiam siqui
eum noluissent suscipe ille tamen eor consortia mor feritate fu¬
giss&ꝰ.i Pastor & solis exxegit montib euum: & pastori euum exeiit
m montib solis. idest pastorali usus est uita.s armentalis equae. indo¬
mite. unde sequitur a lacte fermo. ⁊ Uestigia plantis institerat.
signa pectum primis plantis expresserat. Nam haec surit uestigia una¬
onus enim est quicꝗd tenens imponitur matubus. i ł rolonge tegnu.¬
ne palle: palla proprie est muliebris uestis deducta usq ad uestigia.
Unde ait sic supra. pallam siguis auroq ngentem. s Strimoniamꝙ grũ
gruem thraciam a fluuio strimone. Sane sciendum posse dici: & hic &

Expanded text:
hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. Et sic ista etiam hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. Et sic ista etiam in primo separavit «urbe domo socias». Sciendum autem ‘moenia’ abusive dici omnia publica aedificia, ut «dividimus muros et moenne civitatis. MANVS DEDISSET consensisset. Et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. PASTORVM ET SOLIS EXEGIT MONTIBVS AEVVM et pastorum aevum exegit in montibus solis, idest pastorali usus est vita. ARMENTALIS EQVAE indomitae, unde sequitur ‘et lacte ferino’. VESTIGIA PLANTIS INSTITERAT signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imaonus enim est quicquid teneris inponitur manibus. PRO LONGAE TEGMINE PALLAE palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait ‘longae’: sic supra «pallam signis auroque rigentem». STRYMONIAMQVE GRVEM Thraciam, a fluvio Strymone. Sane sc
Abbreviated transcription (Latin):
Uoueo uit conscoo in tuum iisterium. unde  catulla cdidta est.
licr᷑ supra & amare docerit esse nominatam. Sed illud poetice ac̃ra
est nam cunilla quasi ministra didda est. Ministros enim & munistras
ipuberes camillos & camillas in sacris uocabant. Unde mercurius etru-¬¬
sca lingua dicitur camillus: quasi minister deor .i. Sonuere unde.¬
unde hic distinguendum.i infelix. non eo tempore quo euasit: sed
ctis negociis: ut in scd̃o. Infelte qua se dum regna manebant. sapiꝰ
andromache ferre ĩ comitata solebat. Sonuere unde. idest aeris aurẽ¬
susceptum. nam liccꝰ priuernas essa. tamen quia uitus eor uire pe¬
ne omius italia fuerat generaliter ĩmetu bene omnium odia fere¬
bantur. Nam pulsus fuerat a gente uulscori. que etiam ipsa tuscoꝵ
potestate regebatur. qđ cato plenissime excequutus est. hinc est mł¬
uira cõnubu.s Non moeiub urbis acceꝑe.: non tedtis: non moetubus

Expanded text:
‘Voveo’ autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, ‘Voveo’ autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra a matre dixerit esse nominatam. Sed illud poetice dictum est: nam ‘Camilla’ quasi ministra dicta est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. SONVERE VNDAE distinguendum. INFELIX CAMILLA non eo tempore quo evasit, sed ctis negotiis, ut in secundo «infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat». NON ILLVM TECTIS VLLAsusceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. Nam pulsus fuerat a gente Vulscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. Hinc est «muiura conubii. NON MOENIBVS VRBES ACCEPERE non tectis, non moenibus,
Abbreviated transcription (Latin):
meditatus alicunde ex solo loco. item ipse. non ne hunc abiici oporta
in solas terras. & Fugae medio: dum fugit. iter fugam. nam figuratum
ta cogitamus uix aliquid comprobemus. Unde uera distindio est: om¬
nia secum uersanti subtto. s. & robore cocto: aut antiquam hastam si
gnificat fuisse. nam multi temporis aliꝗd codtum uocatur horatius.
plerq recoctas scriba ex quinq uiro coruum deludit hiantem. Persi¬
us. ut rumale uetus lac grandisubere coctum: aut reuera codto robo¬
re. haste enim igne plerunq durari consueuerunt.n huic: scilica te¬
lo natam implicat. i Libro: liber dicitur interior corticis pars. quaeli¬
ꝗno coher& alibi alta liber heraꝰ in ulmo. Unde & liber dicitur in
qͦuo scribimius. quia ante usum chartae uel membrane: de libris arbo¬
nim uolumina compaginabantur. ⁊ Ipse pater famulam uoueo b¬
bene ipse pates. quia auctor amanti potestanm isi parres ñõ habẽt

Expanded text:
meditatus aliunde ex solo loco», item ipse «nonne hunc abici oportet meditatus aliunde ex solo loco», item ipse «nonne hunc abici oportet in solas terras?». FVGAE MEDIO dum fugit, inter fugam: nam figuratum lta cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est ‘omnia secum versanti subito. ET ROBORE COCTO aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius «plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem», item Persius «ut ramale vetus vegrandi subere coctum»: aut re vera ‘cocto robore’: hastae enim igni plerumque durari consuerunt. HVIC scilicet telo ‘natam inplicat’. LIBRO liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi «alta liber aret in ulmo». Vnde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina conpaginabantur. IPSE PATER FAMVLAM VOVEO bene ‘ipse pater’, quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent.
Abbreviated transcription (Latin):
pracipue ubi uipier appellat uinonem. es Opim.cum dicimus opim
nam ops terra est uxor saturni. quam grȩci rheam uocant. s Tristesuo¬
ces: habitum future orationis ostendit. ⁊ Ore dabat. pleonasmos. ni¬
Bellum ad crudele camilla: uno uerbo exitumrei docuit.i Nostris neꝗe¬
q̃ cingitur armis: nostris quib utraq gaudemus: ut ipsa habeat cau¬
sam doloris & maioris iracundie.s Neq enim nouus iste diane uenita¬
mor: firmiores enim sunt antiquiores amiaitiae. Terentuis. ꝑ amicitiã
quae caepta est a pariuilis cum aetate creuit simul. luuenalis. ule excelu.¬
lic& crudelitatis: nam sequitur: neq ipsa manus feritare dediss&.s
Antiqua: nobili urbe. nam hoc priuernum dicctur. ⁊ luga longa petebat:¬
longe posita remotiora. Salustius. & metello procul a gente longa spes
auxilioꝵ: idest longe posita. Solor nemor. desertor. Terentius uenit

Expanded text:
praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. OPIM ‘Opim’ quando dicimus, praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. OPIM ‘Opim’ quando dicimus, nam ‘Ops’ Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. TRISTES VOCES habitum futurae orationis ostendit. ORE DABAT pleonasmos. BELLVM AD CRVDELE CAMILLA uno verbo exitum rei docuit. NOSTRIS NEQVIQVAM CONGITVR ARMIS ‘nostris’ quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. NEQVE ENIM NOVVS ISTE DIANAE VENIT AMOR firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius «per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul», Iuvenalis «ille exclulicet crudelitatis; nam sequitur «neque ipse manus feritate dedisset». ANTIQVA nobili urbe; nam ‘hoc Privernum’ dicitur. IVGA LONGA longe posita, remotiora: Sallustius «et Metello procul agente, longa spes auxiliorum», id est longe posita. SOLORVM NEMORVM desertorum: Terentius «venit