comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ficant᷑ apiscibus que uirgilius in grortis dnino
pene comphendit ingenio et uario in libus naua¬
libus diligencer excõluit ħ gub̾natores si se scire
De estnariis ħ est de renmiace .c. xli.¬
lementum pelacqi tercia pars muna est qͥ
preter uencorum flatum suo quoq splraie
motuq degetat᷑. nam certis horis diebus
secunda adiuuat retardat aduersa Que dimicato
et quonã in aduersis regionibus diuerso lune tre¬
centis minuentis statu certis horis ista uariat᷑
iam prelio nauale gesturus consuecudinẽ pelagi
ci ante congressum debet agnostere Deli
noticia siue sremigibus. ca .xliii.
gubernatorũq solertia est loca in quibus
nauigatur portꝰ ꝙ cognosee̾ ut infesta
pro miueneibus uel latentib stopul loca nadosa
et sicca uitentur tanto eñi securitas mat̾ maior
est quãto mare alcius fuerit. Rauarchis diligen
in sub̾natorib ꝑicia in comigibus uirtus eligit᷑

Expanded text:
ficantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino ficantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gubernatores se scire DE AESTVARIIS HOC EST DE REVMATE Elementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicatet quoniam in diversis regionibus, diverso lunae crescentis minuentisque statu, certis horis ista variantur, ideo proelium navale gesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congressum debet agnoscere. XLIII NOTITIA SIVE REMIGIBVS Nauticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur
Abbreviated transcription (Latin):
merare numeratim est longum cnin auctores plu¬
rimii non solu mensud. s eciam dierum cõnem dili¬
gent̾ expresserunt trarisitusq siderum quos plane¬
tas uocant eum prescripto cur̾sũ dies ilrbitris crea¬
toris suscipuĩt signa uel deserunt freqnt̾ adsolent
serena turbare ¶sIuc̾limorũ autem dies tempesta¬
tibus plenos et nauigancibus ꝙͣ maxime metuẽ¬
dos non solum ꝑice iatio. s ec̾iã uulgi usus intel
speculo lune orbis ondit eubicundus color
uentos/ ceruleus indicat pluuias ex utirq cõmpo tꝰ
ruulos s furences procellas. letus orbis. ⁊ luctoꝰ
fenitatem nauigiis repromictit quã gestat ĩ uul¬
tu precipue si quarto ortu neq obtusẜis cormnbus
rucilat neꝙ infuso fult̃ humore fustata sol quoq
fulgidus an uencis urgentibus igneus nene pal¬
lidus uel pluuia sic impediẽte maculosus aer uõ
⁊ mare ip̃m mibiũq magnitudo uel spes solitos
instruit nautas aliquãta ab auibus aliquãta signi¬

Expanded text:
m videtur aut longum, cum auctores plurimi non solum mensum sed etiam dierum rationem diligenter expresserint. Transitus quoque siderum quos planetas vocant, cum praescripto cursu Dei arbitrio creatoris suscipiunt signa vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos non solum peritiae ratio sed etiam vulgi usus intellspeculo lunae orbis ostendit. Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias, ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis cornibus mutila neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoqufulgidus an ventis urgentibus igneus, nive pallidus vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta signi
Abbreviated transcription (Latin):
hencissimas cõmouẽt In quibus licet
certi dies auctoꝵ accestõnes signent cñ quia
diuersis casibus aliꝙͣca imuitant᷑. s quos con¬
ficend̃ est celestes causas humana condictio
ad plenũ nosse prohibr̃ Ideo nautice obẜua¬
cõns curam trifariõ diuidinit aut em arca
diem statutum aut ante uel postea tẽpestates
sieri cꝑtum est. unde pircedẽtes ꝑ gninazon¬
nascences die solenni guinazon subsoquẽtes me chachi¬

Expanded text:
ementissimas commovent; in quibus licet certi dies auctorum attestatione signentur, tamen, quia diversis casibus aliquanta mutantur et, quod confitendum est, caelestes causas humana condicio ad plenum nosse prohibetur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazonnascentes die sol
Abbreviated transcription (Latin):
rinus libe: electõez
edocet iumiorũ ex quibus locis
et quales milites probadi sit
aut quibus armorũ exerciis
imbuendi Secundus liber
ueteris milicie continet morẽ ⁊ ꝙͣadm᷑. pedestrisi¬
titui possit exercitus Tercius liber om̃ia arcum
genera que terrestri prelio neccͣia uidentur exponit¬
Quartus umuersas machinas quibus oppugnã¬
cur ciuicates et deffenduntur enumerat nauãlis
quoq belli precepta subnectit in om̃i autẽ prelio
uictoriam incipiunt capitula libri primi ca ͫ pͫ¬
dmanos omes gentes sola armorũ ex̾cita¬
utrum ex agris an ex urbibus uciliores sunt tur¬
neo Capitũlimi .iii.. Ciuus etatis tuones pbandi
sunt

Expanded text:
rimus liber electionem edocet iuniorum, ex quibus locis vel quales milites probandi sint aut quibus armorum exercitiis imbuendi.Secundus liber veteris militiae continet morem, ad quem pedestris institui possit exercitus.Tertius liber omnia artium genera quae terrestri proelio necessaria videntur exponit.Quartus liber universas machinas quibus vel oppugnantur civitates vel defenduntur enumerat; navalis quoque belli praecepta subnectit.In omni autem proeliovictoriam. INCIPIVNT CAPITVLA LIBRI PRIMI I Romanos omnes gentes sola armorum exercitatrum ex agris an ex urbibus utiliores sint tirnesIIII Cuius aetatis tirones probandi sint
Abbreviated transcription (Latin):
pous agtnosti in eligendo qu meliores possint esse
rones signandi suit ta ͫ uniᵐ Ad gradum mili¬
tarem et cursum et salcum exercẽdos turnes. Ca.x¬
M asum natandi exercendos cuones / Capit ͫ uͫ¬
Quẽadm̃ ad scuta uiinea et ad pales antiqui
excebant tirones

Expanded text:
s possint esse rones signandi sintVIIII Ad gradum militarem et cursum et saltum exercendos tironesX Ad usum natandi exercendos tironesXI Quemadmodum ad scuta viminea vel ad palos antiqui exercebant tirones
Abbreviated transcription (Latin):
porte subiectis ignibus exurantur/ pp̃r qd
sunt driis ac ferro tegende. Gz amplius
chafracta que amilis ferreis ac fimibus pendet
ut si hostes intrauerint demissa eadem extingãtur
inclusi ita tamen superi portam murus est ordiuã¬
dus ut accipiat foramĩa per que de suꝑion parte
aqua effusa subiectum restringat incendiũ. De

Expanded text:
porte subiectis ignibus exurantur, propter sunt coriis ac ferro tegendae; sed ampliutaracta, quae anulis ferreis ac funibus pendet, ut si hostes intraverint demissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat foramina per quae de superiore parte effusa aqua subiectum restinguat incendium. V DE
Abbreviated transcription (Latin):
quia in ẜ̃a acie consifat in medio ¶ Cohors nona
¶ Cohors dẽcina habet pedites dls̃. equites .lxui.¬
et ip̃a cõsueuit bonos habere bellatores quia in
ẜa aciẽ smistrum possidet cori. Hiis .x. cohorti¬
bus legio plena fundatur que habet pedites .ui.
armatorum in ũna legione eẽ nõ debet. maror
Autem int̾dum eẽ consueuit Ei non tin unã oohor¬
tem. sz eciam alias miliarias fu̾i̾t iussa suscipere
Namia et gradus principioꝵ legionis

Expanded text:
quia in secunda acie consistit in medio. Cohors nona . Cohors decima habet pedites quingentos quiet ipsa bonos consuevit accipere bellatores, quia in secunda acie sinistrum possidet cornum. His decem cohortibus legio plena fundatur, quae habet pedites sex marmatorum in una legione esse non debet; maior autem interdum esse consuevit si non tantum unam cohortem sed etiam alias miliarias fuerit iussa suscipere. VII NOMINA ET GRADVS PRINCIPIORVM LEGIONIS
Abbreviated transcription (Latin):
eciam ex̾ciciis cocidiamis .iiiiͦ. uel amplius
cis milites scripti cum matriculis inserũtue uira¬
nomẽ accepit tanꝙͣ pñti et corporali deo fidelis est
pr̃anda deucõ. impendendus ꝑuigil famulatꝰ dẽs
eñ uel priuatus. uel militaris ẜuit. cum fidelit̾
eum diligit qui deo regnat auctore. Iurat añt milites
omĩa se strenue fciuos. que p̾ceperit imꝑacor-
nũꝙͣ deẜturos inu̾iciam nec mortem recusatiuros
ꝓio romana re publica Quot cohorces sũt in una
tem quot milites in una oohorte legione .c.ui.¬
nt. Sciend̃ aucẽ est in una legione decem̃
hortes ẽt̾ debere Ez prima cohors reliquas
et num̾o militũ et dignitate precedit. Nã gen̾e̾
atq institucõe luarũ uiros electissimos querit. n
pemia acies incipit ordinari ¶ Secunda cohors
ualidiores probari moris est quia in media acie
quites liui. S et quĩta colioes strenuos desiderat
milites quia sicut prnua in dextio. ita quinta
sĩnistis pointur cornu. hee corhortes in pr

Expanded text:
etiam exercitiis cotidianis quattuor vel eo amplius punctis milites scripti, cum matriculis inseruntur, iuranomen accepit, tamquam praesenti et corporali Deo fidelis est praestanda devotio et impendendus pervigil famulatus; Deo enim vel privatus vel militans servit cum fideliter eum diligit qui Deo regnat auctore. Iurant autem milites omnia se strenue facturos quae praeceperit imperator, numquam deserturos militiam nec mortem recusaturos pro Romana re publica. VI QVOT COHORTES IN VNATEM QVOT MILITES IN VNA COHORTE SINT Sciendum autem est in una legione decem cohortes esse debere. Sed prima cohors reliquas et numero militum et dignitate praecedit. Nam genere atque institutione litterarum viros electissimos quaerit. Haec prima acies incipit ordinari. Secunda cohors validiores probari moris est, quia in media acie ta sex; sed et quinta cohors strenuos desiderat milites, quia sicut prima in dextro ita quinta in sinistro ponitur cornu. Hae quinque cohortes in prima
Abbreviated transcription (Latin):
Auarii cum saitis cathafractis et galeis
ocreati cum gladus semispaciis plũbatis
binis missibibilibus locabantur qui genu ancepo¬
sito obsidebãt ut si prima acies uinceret᷑ ab hiis
quasi de integro pugna reparata possit repari
dictoria Omẽs autem signarii uelsigniferi ꝙͣuie
pedites loricas ĩmores acapiebant et galeas ad
terroiem hostium uesmnis pellibus cectas. Cẽtu¬
nones uero habebant cachafractas scuta s⁊ ga¬
leas feireas. G transuersis et argẽtatis cristis
ut celerius a gnoscerentur a suis
Comissa pugna
granem armaturã stare promicto capituluu

Expanded text:
arii cum scutis catafractis et galeis ocreati cum gladiis semispathiis plumbatis et binis missibilibus locabantur, qui genu posito subsidebant ut si primae acies vincerentur ab his quasi de integro reparata pugna posset sperari victoria. Omnes antesignani vel signiferi, quamvis pedites, loricas minores accipiebant et galeas ad terrorem hostium ursinis pellibus tectas. Centuriones vero habebant catafractas et scuta et galeas ferreas, sed transversis et argentatis cristis, ut celerius agnoscerentur a suis. XVII COMMISSA PVGNA GRAVEM ARMATVRAM STARE PRO MVRO Illu
Abbreviated transcription (Latin):
dimensione salubri ꝑ ydoneos erggatio tẽperetur
nũꝙͣ piclitatum fume sunt fame qui frugalitatẽ
niter copias ẜuare ceperat In bell̃ quoq etas ac
sexus ꝓpẽ ncc̃ĩtatem uictus foris frequenter

Expanded text:
dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequ
Abbreviated transcription (Latin):
ulta deffensionũ oppugnacõidq sunt gen̾a
que locis competentibus inẜemus. Nim
sciendummi est obsidendi duas esse spẽs. una
eum aduersarius opportimis locis presidiisq ordina¬
tis uel aqua prohibet inclusos uel debicõem sperat
a fame. qñ om̃s prohibui̾t cõmeacus. hoc eni consi¬
lio ipe occiosus acciauis fatigat inimicũ ad quos
alimoniam. uictus int̾ muros debent studiosissime
collocare ut ip̃is exuberet substancia aduersanos
mopia cogat abscedere. Non solum aũt portinũ. ẜ¬
ociam aialiũ genus quod mclusum ẜuaui nõ poc
deputari oz ad lardimm ut administulo cariuis fru¬
menca sufficiat̃. aues aũt eohortales et sine mi¬
pensa in auicatibus nuitriĩtur. ⁊⁊ pp̃r egrotantes
sunt nccͣriepabula equis precipue congerendi. ⁊
que adportari nequierit exurenda. uiii et̾ a ceti
ceterarũq frugumn uel poniorũ congende sunt copie
Richilq quod usui proficiat hostibus ieliquedig
rum aut̃ profict plimũ collegisse insi ab exordio

Expanded text:
ulta defensionum oppugnantiumque sunt genera, que locis competentibus inseremus. Nunc sciendum est obsidendi duas esse species. Unam cum adversarius, opportunis locis presidiis ordinatis, vel aqua prohibet inclusos, vel deditionem sperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus. Hoc enim consilio ipse ociosus ac tutus fatigat inimicum, ad quos alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia, adversarios inopia cogat abscedere. Parum autem proficit clusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendurum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio
Abbreviated transcription (Latin):
uit eciam castrorii prefectus licet infi̾or
dignitate occupatus cni nõ mediocribus
causis. ad quem ca strorũ posicio ual
et sosse estimatio ꝑtinetat cabernacula uel
case militum cum impedimẽtis om̃ibus nutu
ip̃ius curabantur ¶Dret̾ea igitur cõtubernales
et medici a quibus curabaantur expense etiã
ad eius industriã ꝑtinebãt. uehicula sagmaꝵ
necnon et feramita quibus materies secatur
uel ceditire quibusq aꝑiunt̾ fesse concexitur
uallum aque ductus ¶Item ligna uel st̃mia.
aretes onagri baliste ceteraq genera tormẽtoꝵ
ne deessent alii ꝓcurabat ħ. post longã ꝓbatã¬
ꝓ ꝯuilitiam ꝑicissimus om̃m legebatur ut x te
doceret alios. qued ip̃e cum laude fecissẽt

Expanded text:
t etiam castrorum praefectus, licet inferior dignitate, occupatus tamen non mediocribus causis, ad quem castrorum positio, valli et fossae aestimatio pertinebat. Tabernacula vel casae militum cum impedimentis omnibus nutu ipsius curabantur. Praeterea aegri contubernales et medici a quibus curabantur, expensae etiam, ad eius industriam pertinebant. Vehicula sagmarii nec non etiam ferramenta quibus materies secatur vel caeditur quibusque aperiuntur fossae, contexitur vallum, aquae ductus, item ligna vel stramina, arietes onagri ballistae ceteraque genera tormentorum ne deessent aliquando procurabat. Is post longam probatamque militiam peritissimus omnium legebatur ut recte doceret alios quod ipse cum laude fecisset
Abbreviated transcription (Latin):
mictũt qui augusta uel abrupta occupant loca ne
ibidem paciantur insidias et rursus precissis at¬
boribus iuas claudunt quas concedes uõcant ut
aduersariis facultatem udimãt ꝑsequendi ⁊ pene
ũcuq parci in itinere ad subsessas quõmis occo
est nam qui p̾cedit aptimis uullibus uel siluosis
montibus post se reliquit insidias in quas cum
maderit inmmicus recurut ipẽ et adiuuat suos
destinet expedites s⁊ p̾cedente adu̾sariũ arceat¬
a transitu. Deceptimiq a fronce et at̾c̾to conclũiet.
dorientibus noccu. aduersariis et qui precesfit
põt regredi et qui scquicur quãtum us intersit.
põt sũꝑuenire per fraidẽ. IIn cransfretacẽe fluit¬
rũ qui et precedĩt illam partem temptat oppͥmẽ
que prima transierit dimi roliqui alueo seꝑantur
Qui aũt sequitur festinato ic̃mere illos qͣm non
pecuerut transire conturbat
De camelis ⁊ cacha

Expanded text:
mittunt qui angusta vel abrupta occupent loca, ne mittunt qui angusta vel abrupta occupent loca, ne ibidem patiantur insidias; et rursus post se praecisis arboribus vias claudunt, quas concaedes vocant, ut adversariis facultatem adimant persequendi. Et paene utrique parti in itinere ad subsessas communis occasio est. Nam qui praecedit oportunis vallibus vel silvosis montibus post se relinquit insidias, in quas cum inciderit inimicus, recurrit ipse et adiuvat suos; destinat expeditos et praecedentem adversarium arceta transitu deceptumque a fronte et a tergo concludit. Dormientibus noctu adversariis et qui praecessit potest regredi et qui sequitur, quantumvis intersit, potest supervenire per fraudem. In transfretatione fluviorum qui praecedit illam partem temptat opprimere quae prima transierit dum reliqui alveo separantur; qui autem sequitur festinato itinere illos qui nondum potuerunt transire conturbat. XXIII DE CAMELIS ET CATA
Abbreviated transcription (Latin):
eccessaro autẽ amplior securicas granuis
uc nchũ tale suspicancibus suꝑuentus adsolent
fieri quod et nobis uitand est et hosti in eius mode
occomibus ꝑnicies inferenda hoc em̃ caũ oppressis
net uictus potest nec multitudo prodeẽ quia in
acie publica qui uincitut pugna licet et ibi ars plu¬
rinĩ prosit camen ad deffensionẽ cuã poces accusare
fortunam. Qui uero suꝑuẽtum insidias passus est
et subsessas culpain suamn non pot̾ excusare. qz ħ
uicare potuit et prospeculatores ydoneos ante cognos¬
cere cum ciedit᷑ calis fraus fieri consueuit recto iti¬
nere pauci equices nseqũtur. ualida manus occulte
ꝑ alia mictitur loca ubi ad agm̃ iimicoꝵ puem̾ut
equites temptat̃ leuit̾ acq discedunt ille credit qͥchͥ¬
fuerat insidiarum p̾teriisse et sine cura resoluitur
ad negligẽtiam tuc̃ illa manis que secreto itinere
destinaca fuerat suꝑueniens oppmit ignorãtes mlt̃i
cum ab hoste discedunt si ꝑ siluas ĩturi sunt pre¬

Expanded text:
ecessario autem amplior securitas gravius ac nihil tale suspicantibus, superventus adsolent fieri, quod et nobis vitandum est et hosti in eiusmodi occasionibus pernicies inferenda. Hoc enim casu oppressis nec virtus potest nec multitudo prodesse. Qui in acie publica vincitur pugna, licet et ibi ars plurimum prosit, tamen ad defensionem suam potest accusare fortunam; qui vero superventum insidias subsessas passus est, culpam suam non potest excusare, quia haec evitare potuit et per speculatores idoneos ante cognoscere.Cum receditur, talis fraus fieri consuevit. Recto itinere pauci equites insequuntur, valida manus occulte per alia mittitur loca; ubi ad agmen inimicorum pervenerint equites, temptant leviter atque discedunt; ille credit quicquid insidiarum fuerat praeterisse et sine cura resolvitur ad neglegentiam; tunc illa manus quae secreto itinere destinata fuerat superveniens opprimit ignorantes. Multi, cum ab hoste discedunt, si per silvas ituri sunt, prae
Abbreviated transcription (Latin):
uerum et ip̃i ped̾ites in duas diuisi sũt partes ħ
muittebantur. Comana aut̃ uirtus precipue in le¬
gionũ ordinatõne p̾pollet. legio autem ab eligẽdo
appellata est. Q uocabulum eorũ defiderat fidi
atq diligencia quam milices probat᷑ in auxiliis
minor in legiomibus longe amplior cõsueuit mi¬
litum immerus ascribi

Expanded text:
Verum ipsi pedites in duas divisi sunt partes, hVerum ipsi pedites in duas divisi sunt partes, hmittebantur; Romana autem virtus praecipue in legionum ordinatione praepollet. Legio autem ab eligendo appellata est, quod vocabulum eorum desiderat fidem atque diligentiam qui milites probant. In auxilminor, in legionibus longe amplior consuevit militum numerus ascribi
Abbreviated transcription (Latin):
spontaneũ gessit impune. In quot genera diuidat᷑¬
militaris sicut latinorũ egregius auctor car¬
minis sui testatur exordio armis constat
et uiribus,. ħ in tres diuiditur partes equites pe¬
dites classes equitum alas dñt ab eo ꝙ ad simili¬
tudinem alarũ ab utraq parte procegant acies q̃
nuc̃ uerillacõnes dicuntur a uelo quia uelis ħ efi
flãmulis utunt᷑. Est et aluid genus equitũ qui
legionarii uocantur pprea ꝙ conexi suc̃ legioni
ad quorũ exemplum ocreati sunt equites ĩftituti¬
¶ Classium item duo genera sunt unũ liburnarũ
aliud lusiriarũ ¶ Equitibus campi classibus ma¬
ria uel flũa peditibus colles. urbes. plana. et
nocͣios pedites qui possũt ubiq prodẽe et maior
numerus militum sumptu expensa mĩore nuit̾tur
ex̾citus. Unde ex re ip̃a. acq opere ex̾ticii nomen
accepit. ut ei nunꝙͣ liceret obliisti. quõd uõcabat᷑

Expanded text:
spontaneum cessit inpune. I IN QVOT GENERA DIVIDAspontaneum cessit inpune. I IN QVOT GENERA DIVIDAmilitaris, sicut Latinorum egregius auctor carminis sui testatur exordio, armis constat et viris. Haec in tres dividitur partes, equites pedites classem. Equitum alae dicuntur ab eo quod ad similitudinem alarum ab utraque parte protegant acies; quae nunc vexillationes vocantur a velo, quia velis, hoc est flammulis, utuntur. Est et aliud genus equitum qui legionarii vocantur propterea quod conexi sunt legioni; ad quorum exemplum ocreati sunt equites instituti. Classis item duo genera sunt, unum liburnarum, aliud lusoriarum. Equitibus campi, classibus maria vel flumina, peditibus colles, urbes, plana et apublicae necessarios pedites, qui possunt ubique prodesse; et maior numerus militum sumptu et expensa minore nutritur. Exercitus ex re ipsa atque opere exercitii nomen accepit, ut ei numquam liceret oblivisci quod vocabatur.
Abbreviated transcription (Latin):
militaris de aliis cracta artibus/ Cap ͫ .xxiiii. Enu¬
meratio post ferranitoꝵ uel machinarũ legionis
plenissime. clemenciam urãm ꝑctissimeq re¬
tniere continuis declaratur uictoriis ac criũphis
Siquidem indubitata aꝓpbatio artis sit rerum
semꝑ effectus. uerum cransquillitas cua iiꝑa¬
tor iuite altiori consilio.ꝙͣmens terrena po
terat docipere ex libris antiquoru desiderat. cũ
ip̃am antiquitatem fc̃ĩs recentibus antecedat.
Igitur cum ħ lrĩs brelucer dõprehendere maiestati
nre non cam discenda ꝙͣ recognoscenda preciꝑe cer¬
uit sepuis deuocio cum pudore. Caud em̃ au
ocum gencim barborum aliquio de usu ac disciplia
ip̃e gassisset et rursus tanti imꝑ̾acoris non obedire
mandatis plemi sacrilegii uidebatur atq ꝑiculi
ihuo itaq modo in parendo audax fcũs sum du
Nam libellum de dilectu atq exercitatione tuonum
dudum tanꝙͣ famulus obtuli non cam̃ culpatus
abscessi. nec sorundo iussus aggredi opus. quod

Expanded text:
militaris de aliis artibus tractaXXV Enumeratio ferramentorum vel machinarum legionis plenissime clementiam vestram peritissimeque retinere continuis declaratur victoriis ac triumphis, siquidem indubitata adprobatio artis sit rerum semper effectus. Verum tranquillitas tua, imperator invicte, altiore consilio quam mens poterat terrena concipere ex libris antiqua desiderat, cum ipsam antiquitatem factis recentibus antecedat. Igitur cum haec litteris breviter comprehendere maiestati vestrae non tam discenda quam recognoscenda praeciperer, certavit saepius devotio cum pudore. Quid enim auomnium gentium barbararum, aliquid de usu ac disciplina ipse gessisset? Et rursus tanti imperatoris non oboedire praeceptis plenum sacrilegii videbatur atque periculi. Miro itaque more in parendo audax factus sum dum Nam libellum de dilectu atque exercitio tironum dudum tamquam famulus optuli, non tamen culpatus abscessi; nec formido iussum adgredi opus cum
Abbreviated transcription (Latin):
obucentes pars altior pellit qui abu̾ss intitur clius
dupler subit cum loco et hoste certamnen. Sz illa dis¬
tancia est ꝙ si pedicibus cuis uictoriã sꝑas cõtra equi¬
tes hostium loca aspera in equalia montusa debes el¬
gere. Si uero de eqnitibus tuis ꝯtͣ aduersarii pedites
uictoriã queris scqui debes pauloquid̃ lacuis edicõra
loca. Ged plana atq pacencia. neq siluis neq pallu¬
dibus impedita.
ut in conflictu reddat᷑ inuicte. capitulũ .xiiii.

Expanded text:
obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque paludibus impedita. VT IN CONFLICTV REDDATVR INVICTA Ordinaturus aci
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitace si concremãt ut nullus euaderet Metellus
in affrica Albino imperãte subiuigatum accepit exc̃i¬
tum quem ita emendauit ueteribus institutis ut
postea eos a quibus subuigumn missi fu̾ant suꝑarẽt
Cymbri spicomis et mallei legiones contra galias
deluerũt quarum reliquias cum graius manus
suscepisset. ita erudiuit scia et arte pugnãdi. ne
inumerabilẽ mulcitudinẽ non solum cymbroꝵ. s
eciam chenconũ et ambroꝵ publico marte deleret
Racilius aucẽ ad uirtutem nouos imibuere ꝙ reuo¬
care ꝑterritos
Que ip̃o die procurãda sint cũ

Expanded text:
civitate sic concremavit ut nullus evaderet. Metellus civitate sic concremavit ut nullus evaderet. Metellus in Africa Albino imperante subiugatum accepit exercitum, quem ita emendavit veteribus institutis ut postea eos a quibus sub iugum missi fuerant superarent. Cimbri Caepionis et Mallii legiones intra Gallias deleverunt; quarum reliquias cum Gaius Marius suscepisset, ita erudivit scientia et arte pugnandi ut innumerabilem multitudinem non solum Cimbrorum sed etiam Teutonum et Ambronum publico Marte deleret. Facilius autem est ad virtutem novos imbuere quam revocare perterritos. XI QVAE IPSO DIE PROCVRANDA SINT
Abbreviated transcription (Latin):
sunt ppe omia saccos quos manes portauerat ex-
puluerulencu que esfdditur terra complent eorũq
cumulo aggem faciunt Omnes barbari in urbem
cauis suis cõneris ad similicudine castrorum
securas a suꝑuenientibus exignnt noctes. u̾emur
ne discere neq̃amius que a nobis alii didist̾ut. hec
ex libus discenda que antea seruabantur. Sz obim¬
sa dui nemo qͥsunit quia iugentibus pacis offiĩs ꝓ¬
culaberat nocitas belli. G ne impossible uideatur
reparari disciplinam aiuus usus inc̾cidit doceniur
exemplis apud ueteres ars militaris in obluuone
sepus uenit. St prius alibris repetita est. Pꝯea
ducum auccͣe firmata. Sapio affricanus subaliis
imꝑatoribus hnspanenses ex̾citus freq̃nt̾ uictos.
accepit. hos disapline regula custodica om̃i opere
fossisq faciendis ita diligent̾ excuit ut drẽt fodi¬
entes luco inquinari debere qui made̾ hostui san¬
gie noluissent cum ipos deniq mimatinos capca

Expanded text:
sunt prope omnia saccos, quos inanes portaverant, ex sunt prope omnia saccos, quos inanes portaverant, ex pulverulenta quae effoditur terra complent eorumque cumulo aggerem faciunt. Omnes barbari carris suis in orbem conexis ad similitudinem castrorum securas a superventibus exigunt noctes. Veremur ne discere nequeamus quae a nobis alii didicerunt? Haec ex usu librisque antea servabantur, sed omissa diu nemo quaesivit, quia vigentibus pacis officiis procul aberat necessitas belli. Sed ne impossibile videatur reparari disciplinam cuius usus intercidit doceamur exemplis. Apud veteres ars militaris in oblivionem saepius venit, sed prius a libris repetita est, postea ducum auctoritate firmata. Scipio Africanus sub aliis imperatoribus Hispanienses exercitus frequenter victos accepit; hos disciplinae regula custodita omni opere fossisque faciendis ita diligenter exercuit ut diceret fodientes luto inquinari debere qui madere hostium sanguine noluissent; cum ipsis denique Numantinos capta
Abbreviated transcription (Latin):
rescunt et pauore confusi de fuga magis ꝙͣ de con¬
flictu incipuĩt ergitare. Preterea si exauiat᷑ aduer¬
sarii longo itnere facigatos agrediatur et ultuos
uel certẽ inspacos scipueniat eos ecia qui longe a
suis aut pabuli aut prede grã cõmorant᷑ suibito
occupet cum dilectis illa enĩ ante actemptada sunt
que si male cesserint minus noceant. Si bene pluri¬
mũ prosint int̾ hostes discordiaru scire cãs sapie¬
tis est ducis nulla emĩ ꝙͣuis mima natio pot̃ ab
aduersario ꝑdeleri nsi ꝓpriis similtatibus se ipa
consũpserit. Nam cuule odium ad minucoꝵ ꝑui¬
ciem preceps est ad utilitatem sue defensionis in¬
cantũ uerum illud est in hoc opere predicendum
ut nemo despet fieri posse que fc̃a sunt dicat ali¬
quis multi anni sunt quibus nullus fossa aggẽ
ualloq mansuru circudãt ex̾citim respondebitur
Si fuisset ista cauchela nichil nocturni aut diurni

Expanded text:
rrescunt et pavore confusi de fuga magis quam de conrrescunt et pavore confusi de fuga magis quam de conflictu incipiunt cogitare. Praeterea, si excurrant adversarii, longo itinere fatigatos adgrediatur et ultimos vel certe insperatos superveniat; eos etiam qui longe a suis aut pabuli aut praedae gratia commorantur subito occupet cum delectis. Illa enim ante temptanda sunt quae si male cesserint minus noceant, si bene plurimum prosint.Inter hostes discordiarum serere causas sapientis est ducis. Nulla enim quamvis minima natio potest ab adversariis perdeleri nisi propriis simultatibus se ipsa consumpserit; nam civile odium ad inimicorum perniciem praeceps est, ad utilitatem suae defensionis incautum.Unum illud est in hoc opere praedicendum, ut nemo desperet fieri posse quae facta sunt. Dicat aliquis ‘multi anni sunt quibus nullus fossa aggere valloque mansurum circumdat exercitumʼ. Respondebitur ‘si fuisset ista cautela, nihil nocturni aut diurni
Abbreviated transcription (Latin):
diligent̾ exploret. Sciat enĩ si põt ficri noĩatumm
quis comes quis cribunus. quis domescicus quis
concubernalis. quãtum possit in bello auctem
seuericateq maxiniã sumat om̃es culpas milita¬
res legibus uindicet. Mulli errãciũ credatur ig¬
noscere in diuersis locis. in diuersis accomibus
oĩum experimẽta ꝑcipiat hiis ut oz curatis cum
disꝑsi ad predandum securi oberrãt hostes. tunt
ꝓbatos equites suie pedites cum tirombus aut
inferioribus mictat ut ex occõne fusis iniuicis
et illis ꝑicia reliquis crescat au dacia ad cransi¬
tus fliuuorũ ad precipua montiũ ad siluarũ
augustias ad paludum aut uiarũ difficultates¬
suꝑrientus millo science disponat acq ita iter suu
temperet ut abum capiences aut dorimietes aut
uacantes certe securos inhermes disculties distractis
qui aute longum cempus aut om̃o nũꝙ uiderũt
honnes uuluerari uel occidi cum pͥmũ aspeu̾unt ꝑheo¬

Expanded text:
diligenter exploret. Sciat etiam si potest fieri nominatim diligenter exploret. Sciat etiam si potest fieri nominatim quis comes, quis tribunus, quis domesticus, quis contubernalis quantum possit in bello; auctoritatem severitatemque maximam sumat; omnes culpas militares legibus vindicet; nulli errantium credatur ignoscere; in diversis locis, in diversis occasionibus omnium experimenta percipiat. His ut oportet curatis, cum dispersi ad praedandum securi oberrant hostes, tunc probatos equites sive pedites cum tironibus aut inferioribus mittat, ut ex occasione fusis inimicis et illis peritia et reliquis crescat audacia. Ad transitus fluviorum, ad praecipitia montium, ad silvarum angustias, ad paludum aut viarum difficultatesuperventus nullo sciente disponat atque ita iter suum temperet ut cibum capientes aut dormientes aut vacantes certe, securos inermes disculcios, destratis qui ante longum tempus aut omnino numquam viderunt homines vulnerari vel occidi, cum primum aspexerint, perho
Abbreviated transcription (Latin):
mnes arces oñiaq opera cocidiano usu et
iugi eu̾citacione proficu̾it quod si in par¬
ius uerũ est quato mag̃ decet in mari¬
mis custodi. Quis autem dubitet artem bellĩ¬
cam rebus om̃ibus eẽ potõrem per quã libt̾as
retinetur et dĩgnitas ꝓparatur proĩcie conser¬
uatur et impiũ hanc quondã relictis dõctrns
omibus lacedẽmonii et postea consulebant Roma¬
ni hanc solam. hodieq barbarii putant eẽ ẜuan¬
dam/ Cetera autem on hac arte omĩa consistere
ut ꝑ hanc assequi posse confidunt hec dimicato¬
ribus est nccͣ. per quã uitã retineãt et uictoriam
consequãtur dux gͦ in cante ptatis insignia
tribuũt᷑ eiꝯ fidei acq uĩrtuti posẜõnũ fortune
tutele urbium. salus militum rei publice cradr̃
gliã non cantũ pro uiiuerso ex̾citu s eciã pro
singlis contubernalib dẽbet esse sollicitus Si
uidetur iniuria g ͦ si citonẽ uel diu acinis de¬
suetũ ex̾citum ducis singłar legioñ suie auxilio

Expanded text:
mnes artes omniaque opera cotidiano usu et iugi exercitatione proficiunt. Quod si in parvis verum est, quanto magis decet in maximis custodiri! Quis autem dubitet artem bellicam rebus omnibus esse potiorem, per quam libertas retinetur et dignitas, propagantur provinciae, conservatur imperium? Hanc quondam relictis doctrinis omnibus Lacedaemonii et postea coluere Romani; hanc solam hodieque barbari putant esse servandam, cetera omnia aut in hac arte consistere aut per hanc assequi se posse confidunt; haec dimicaturis est necessaria per quam vitam retineant et victoriam consequantur. Dux ergo cui tantae potestatis insignia tribuuntur, cuius fidei atque virtuti possessorum fortunae, tutela urbium, salus militum, rei publicae creditur gloria, non tantum pro universo exercitu sed etiam pro singulis contubernalibus debet esse sollicitus. Si publica videtur iniuria.Ergo, si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, singularum legionum sive auxilior
Abbreviated transcription (Latin):
ex hiis uelut murus instruitur altus tribus pedi
et alta pedes septem/ Szubi uis acrior inmet hostium
tunc legittima fõssa ambitum eõuenit miũre castiorum
ita ut duodecim pedes lata sit eg alta subliea sicut ap¬
pellant pedes nouem supra sẽpibus huicinde factis
que de fossa leuata fuerũt terra congeritiir et crestit m
quam sudes de lignis fortissimis quas mmilices por¬
e consueuerant prefingunt᷑ ad quod opus ligones
rastra tałos aliaq utensilium genera habere cõueĩt¬
uit semꝑ in promptu. Quẽadiodum munienda
sint castra si hostis nmineat ca ͫ.xxu.

Expanded text:
ex his velut murus instruitur, altus tribus pedibm, alta pedes septem. Sed ubi vis acrior imminet hostium, tunc legitima fossa ambitum convenit munire castrorum, ita ut duodecim pedes lata sit et alta sub linea, sicut appellant, pedes novem; supra autem saepibus hinc inde factis quae de fossa egesta fuerit terra congeritur et crescit in uodecim lata; supra quam sudes de lignis fortissimis, quas milites portare consueverant, praefiguntur. Ad quod opus ligones rastra qualos aliaque utensilium genera habere convenit semper in promptu. XXV QVEMADMODVM MVNIENDA SINT CASTRA CVM HOSTIS IMMINEAT
Abbreviated transcription (Latin):
morandum sit loci salubricas eligatur./ Cauẽdũ
ectam me mons sit uicinus aut alcior locus qui
ab aduersariis captus possit oficere/ Considerand¬
eciam ne coirentibus iundau cõsueuerit campa
et hoc caũ uim paciatur ex̾cicus./ Pro mim̾o aũt
tum uel impedimentorũ mumiẽda su
castra ne maior multitudo constipetur in parus
nelie paucitas in lacioribus ultra ꝙͣ oz cogatur
extendi
uterdum autem quadraca incerdu .xxiii.
ilutem t̾gona interdũ semirotũda ꝓut loce
qualitas aut necicas postulau̾it castra facie¬
da sunt / porta autem que uocatur precoria
aut oriente spectare debet aut illum locũ qui
ad hostes respiciat/ auc si iter agitur illã ꝑcer
Debet accendere ad quam est ꝑfecturus excitus
itia quam pennie cencurie ħ est cohortes pa¬
pilones cendunc et dircones ⁊ signa ꝯstituuit
decuriana autem porta que appellatur que appel¬
hattu post pretorium est ꝑ quam delinꝙtes ⁊ milites
Oducinitur ad penam

Expanded text:
morandum sit loci salubritas eligatur. Cavendum morandum sit loci salubritas eligatur. Cavendum etiam ne mons sit vicinus aut altior locus qui ab adversariis captus possit officere. Considerandum ne torrentibus inundari consueverit campus et hoc casu vim patiatur exercitus. Pro numero autem militum vel impedimentorum munienda sunt castra, ne maior multitudo constipetur in parvis neve paucitas in latioribus ultra quam oportet cogatur extendi.SINT Interdum autem quadrata, interdum trigona, interdum semirotunda, prout loci qualitas aut necessitas postulaverit, castra facienda sunt. Porta autem quae appellatur praetoria aut orientem spectare debet aut illum locum qui ad hostes respicit, aut si iter agitur illam partem debet attendere ad quam est profecturus exercitus; intra quam primae centuriae, hoc est cohortes, papiliones tendunt et dracones et signa constituunt. Decumana autem porta quae appellatur post praetorium est, per quam delinquentes milites educuntur ad poenam
Abbreviated transcription (Latin):
qa strorum quoq municoem debet ciro con¬
discere / inchil eñ neq tam salubre neq ta
nccium iuuenitur in bello quippe si recte
consticuta sunt castia. ita intra uallu securi mi¬
lites dies noctesq pagunt eciam si hostis obsi¬
deat quasi muratam ciuitatem secum uideat᷑
ubiq portare / S huia rei scienͣ prorsus int̾ei¬
dit. Nemo iam du du ͭtis fossis prefixisq sudi¬
bus castra consricuit sic̾ diurno noccurnoq suꝑ¬
uentu equitum barbarorũ multos exerticlis
sc̃inus fr̃eg̃nt̾ affeutes i r̃on solum aucẽ confidetes
sĩne castus ita patur./ S cum in acie caũ aliqno
ceperĩt sedere munimẽta castiorum quo sẽpe reci¬
plantur non habent et mode anmalim multi
ladunt nec prius moriendi fmis fit ꝙͣ hostiba
uoluntas defuerit ꝑsequendi. In qualibus locis
constituenda sunt caftea ca ͫ .xxiiͫ.¬
astia aũt prestim hoste uicino tuco semp
facienda sunt loco ubi lignorum et pabu¬
Di et aque suppetat copia / et si duicius do¬

Expanded text:
astrorum quoque munitionem debet tiro condiscere. Nihil enim neque tam salutare neque tam necessarium invenitur in bello; quippe, si recte constituta sunt castra, ita intra vallum securi milites dies noctesque peragunt, etiam si hostis obsideat, quasi muratam civitatem videantur secum ubique portare. Sed huius rei scientia prorsus intercidit; nemo enim iam diu ductis fossis praefixisque sudibus castra constituit. Sic diurno vel nocturno superventu equitum barbarorum multos exercitus scimus frequenter afflictos. Non solum autem considentes sine castris ista patiuntur, sed cum in acie casu aliquo coeperint cedere munimenta castrorum quo se recipiant non habent et more animalium inulti cadunt, nec prius moriundi finis fit quam hostibus voluntas defuerit persequendi. XXII IN QVALIBVS LOCIS CONSTITVENDA SINT CASTRA Castra autem, praesertim hoste vicino, tuto semper facienda sunt loco, ut lignorum et pabuli et aquae suppetat copia, et si diutius com
Abbreviated transcription (Latin):
Caͫ .iiii. Quoctheuas legiones antie
piorum legionis/ Ca ͫ yiii.. Noiã eorũ qui anti¬
quos ordines duceltoit Ca ͫ.ux. De offĩcio p̾¬
fecti legionis / Cap ͫ u de offĩcio p̾fecti castroꝵ
De offĩcio prefecti fabioru. Ca .uii.

Expanded text:
iones antiqui piorum legionisVIII Nomina eorum qui antiquos ordines duxeruntVIIII De officio praefecti legionisX De officio praefecti castrorumXI De off
Abbreviated transcription (Latin):
nes curretes egregie et int̾ binos equites sglos
ex hiis pedites collocarẽt cum leuioribus scũtis
De subsidiis que post aciẽ

Expanded text:
nes currentes egregie et inter binos equites singulos ex his pedites collocarent cum levioribus scutis DE SVBSIDIIS QVAE POST ACIE
Abbreviated transcription (Latin):
recepta magestatis tue imꝑator uite
t̾restris prelii iacombus absolutis. Mra¬
ualis belli residua ut oppmior est por̾tio
de cuis artibus pautiora iõ dicenda sunt qͥr iam
dudum pacato mari cum barbaris nationibus
agitur terrestre certaniẽ. gomanus aũt ꝓplus
pio decore et utilitate magnitudnuis sue nõ ppr̃̾
nẽcitatem cumultus alieiꝯ classe ꝑabat ex cẽ¬
pore s nequando nec̃itatem sustinerẽt semꝑ hu̾it
p̃pacam. nemo em̃ bello lacesfe aut facere audr
uuuiã ei argno uel ppł̃o quem expeditũ ⁊ ꝓmp¬
tũ ad resistend̃ uiudicand̃q cognostit apied mes¬
senũ g̾. et rauẽnam singule legiones stabat¬
eum lapidibus classibus ne longius a tucella
urbis abscedent ⁊ cum racio postulasset siue
mitaniar affricam. egiptum. sardinam atq Sicĩ¬
artam. aprũ. apuĩ pece̾re directa nauuigatõne cõ¬
sueuerãt quia in rebus bellitis celeritas amplis¬

Expanded text:
ecepto maiestatis tuae, imperator invicte, terrestris proelii rationibus absolutis navalis belli residua, ut opinor, est portio; de cuius artibus ideo pauciora dicenda sunt quia iam dudum pacato mari cum barbaris nationibus agitur terrestre certamen. Romanus autem populus pro decore et utilitate magnitudinis suae non propter necessitatem tumultus alicuius classem parabat ex tempore sed ne quando necessitatem sustineret semper habuit praeparatam. Nemo enim bello lacessere aut facere audet iniuriam ei regno vel populo quem expeditum et promptum ad resistendum vindicandumque cognoscit. Apud Misenum igitur et Ravennam singulae legiones cum classibus stabant ne longius a tutela urbis abscederent et cum ratio postulasset sine uritaniam Africam Aegyptum Sardiniam atque SiciCretam Cyprum petere directa navigatione consueverat, quia in rebus bellicis celeritas ampli
Abbreviated transcription (Latin):
diligent̾ obtemꝑent. Si eurrit in aliquibus ex¬
ceantur uel doceantur qũidui possint ẽẽ ꝑfecti
Ez uero in campi cuesione in sagitando in iacu¬
lando in ordinada ad ꝑlenuĩ fuerũt eruditi nec fic
quidem temeir. Sed occõne capta ad publica
ducendi sunt pugnam. s ance iminoribus mibit
endi. dux itaq uigilans. sobuus prudẽs cãꝙͣ
de ciuli cã inter partes uidicaturus hig̃o arisi¬
lis de suis et aduersarĩ copiis et si militis re¬
bus superior inuenitur ꝯportumit sibi nõ differat
mur cnflictum. Si iers aduersariũ intelliget
potiore certamẽ publicũ uitet Nam paucioĩes
mumers et inferiores uiribus suꝑuetus ⁊ insidias
facientes suꝑ bonis ducibus reportauerũt uũto

Expanded text:
iligenter obtemperent. Si errant in aliquibus, exerceantur atque doceantur quamdiu possint esse perfecti. Si vero in campicursione, in sagittando, in iaculando, in ordinanda acie ad plenum fuerint eruditi, ne sic quidem temere sed occasione capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus proeliis imbuendi. Dux itaque vigilans sobrius prudens, tamquam de civili causa inter partes iudicaturus, adhibito consilio de suis et adversarii copiis iudicet. Et si multis rebus superior invenitur, oportunum sibi non differat inire conflictum. Si vero adversarium intellegit potiorem, certamen publicum vitet; nam pauciores numero et inferiores viribus superventus et insidias facientes sub bonis ducibus reportaverunt saepe
Abbreviated transcription (Latin):
arietes falces. uinee plicte mustuli tuires
de quibus singulis quali fabudẽtꝰ Quo
latis testudo contexit᷑  que ne exurratur
incendirs coriis bel ciliciis centonbus ꝙ
rescitur hec intrnisecus accipit trabem que aut ai¬
mico prefigitur ferrs et falos uõcatur abeo ꝙ incur¬
uata est ut de muro extrihat lapides aut certe ca¬
put ip̃ius uescitur de ferro et appellatur aries uel
quod habet durissimam froncem que subruet mu¬
ros .s. ꝙ more auetum retrocedit ut cum impetu
ueheniencius feriat cestudo aũt a similitudine uẽ
testudinis uocabulum sumpsit quia sicut illa modo
cedat
de uineis de pluteis de agge caͫ xx ͫ

Expanded text:
arietes falces vineae plutei musculi turres; de quibus singulis qualiter fabricenturateria ac tabulatis testudo contexitur, quae ne exuratur incendio coriis vel ciliciis centonibusque vestitur. Haec intrinsecus accipit trabem, quae aut adunco praefigitur ferro et falx vocatur ab eo quod incurva est, ut de muro extrahat lapides, aut certe caput ipsius vestitur e ferro et appellatur aries, vel quod habet durissimam frontem quae subruit muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehementius feriat. Testudo autem a similitudine verae testudinis vocabulum sumpsit, quia, scedat. DE VINEIS ET PLUTEIS, AGGERE ET
Abbreviated transcription (Latin):
gentibus ferocissimis srebellasset tunc numa ncc̃ita¬
te cogente duo duces et duo mittebant᷑ ex̾citus.
Cum eius in oñi p̾cepto ut prouideant ne quid res
publica detrimenti capiat consules. duo deniq cũ
Romano anis ꝓpe omnib pugnaretur. Ĩdeo suf¬
ficiebant militu copie quia ucilius indicabãt non
tam grandes ex̾citus habere ꝙͣ instructes illa tñ
ratione ẜuata nũꝙͣ amplior multieudõ socialium
auuiliariũ esset in astris ꝙͣ cuuii cromanorũ.
Quẽãdinod sanitas gubernetur ebatus

Expanded text:
gentibus ferocissimis rebellasset, tunc nimia necessitate cogente duo duces et duo mittebantur exercitus cum eiusmodi praecepto: "provideant ne quid res publica detrimenti capiat consules ambo alterve" veRomano annis prope omnibus pugnaretur, ideo sufficiebant militum copiae quia utilius iudicabant non tam grandes exercitus habere quam plures, illa tamen ratione servata ne umquam amplior multitudo socialium auxiliarium esset in castris quam civium Romanorum. II QVEMADMODVM SANITAS GVBERNETVR E
Abbreviated transcription (Latin):
potuerũt et ido diuersa genera nauiũ fue¬
runt G augusta dimicance actiaco pͥłio cũ lub̾¬
norũ auxiliis precipue uictus fuisset anconins
eopimento tanti certamis liburnorũ naues cet̾is
aptiores gͦ. si multitudine ⁊ nomĩe usurpati ad
airudem instar classem scomani principes texue¬
rut liburna. naniq dalamatie pars est diades¬
tine subiacens cuutati cuiꝰ exemplo naues belli¬
Qua diligẽcia

Expanded text:
potuerunt et diversa genera navium fuerunt: sed Augusto dimicante attico prelio, cum lyburnarum auxiliis precipue, victus fuisset Antonius, experimento tanti certaminis patuit Liburnorum naves ceteris aptiores. Ergo similitudine et nomine usurpato ad earundem instar classem Romani principes texuerunt. Liburnia namque Dalmatiae pars est Diadertinae subiacens civitati, cuius exemplo nunc naves belliQVA DILIGENTIA
Abbreviated transcription (Latin):
dertra parte sua nec de media acie pocest suis la¬
borantibus subuenire quia acies tua extendicur
et tota se porugit ad simulitudiem .l. lutere longis¬
est que loci benefico adiuua dumeante In hãc quoq
et cum paucioribus et cum minus fortib poceris
aut lacum. aut flumen. aut ciuitacẽ. aut pallu¬
des aut abruca. in una parte habeas eo qua hos¬
tis non possit accedere reliq̃n excicum cuũ dire¬
ca acie ordines. Sz in illa que muicõem nom
hẽt om̃es equites et ferrentarios ponas tũc secura
pio tuo arbitrio cum hoste confligis quia ab una
parte loci nacura te munit ab alia duplex ponit᷑.¬
ppe equitatꝰ. illud camen obẜuandum est quo in¬
chil melius inuenicur ut sine dercr cornu solo
pugnare uolueris ibi fortissimos ponas. sue de
simnistro ibi fortissimos colloces suie in medio face̾ dõliu̾ie¬
cunecs per quos acies hostium rumpas in caeo exa¬
tatissimos ordinos bellacores uictoria eñ per pau¬

Expanded text:
dextra parte sua nec de media acie potest suis ladextra parte sua nec de media acie potest suis laborantibus subvenire, quia acies tua extenditur et tota se porrigit ad similitudinem I litterae longisest quae loci beneficio adiuvat dimicantem. In hac quoque et cum paucioribus et cum minus fortibus poteris t flumen aut lacum aut civitatem aut paludes aut abrupta in una parte habeas, ex qua hostis non possit accedere, reliquum exercitum tuum directa acie ordines, sed in illa ala quae munitionem non habet omnes equites et ferentarios ponas. Tunc securus pro tuo arbitrio cum hoste confligis, quia ab una parte loci natura te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen observandum est, quo nihil melius invenitur, ut, sive de dextro cornu solo pugnare volueris, ibi fortissimos ponas, sive de sinistro, ibi strenuissimos colloces, sive in medio cuneos facere volueris per quos acies hostium rumpas, in cuneo exercitatissimos ordines bellatores. Victoria enim per pau