comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tutis imitatix sine ratione officii. dicendi copiam consecuta ẽ:
tum ingenio fraeta malicia ꝑuertere urbes. et uitas hominum la¬
befactare assueuit. Atq huius quoq exordium mali: quoniã
principium boni diximus explicemus. Uerissimilimum mili
uidetur quodam tempore neq in publicis rebus infantes. et ĩ¬
sipientes homines solitos ẽẽ uensari. Nec uero ad priuatas ca¬
usas. magnos ac disertos homines accedere: sed cum a sũmis
uiris maximȩ res administrarentur: arbitror alios fuisse: non
incallidos homines qui ad prauas controueisias priuatonim i¬
accederent. Quibus in controuersus cum saepe mendacio contͣ
uerum homines stare consuescerent. dicendi assiduitas aluit auda¬
ciam ut necessario superiores illi ꝑꝑ iniurias ciuium resistere auda¬
cibus. opitulari suis quisq necessariis cogerentur. Itaq cum ini
dicendo saepe par nonnunqͣ uero superior uisus ẽẽt is qui omĩ¬

Expanded text:
rtutis imitatrix, sine ra- tione officii dicendi copiam consecuta est, rtutis imitatrix, sine ra- tione officii dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labe- factare assuevit. Atque huius quoque exordium mali, quoniam princi- pium boni diximus, explicemus. veri simillimum mihi videtur quodam tempore neque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere, sed cum a summis viris maximae res admini- strarentur, arbitror alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum accederent. quibus in controversiis cum saepe a mendacio contra verum stare homines consuescerent, dicendi assiduitas induit audaciam, ut necessario superiores illi propter iniurias civium resistere audacibus et opitulari suis quisque necessariis cogeretur. itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam etiam superior visus esset is, qui omis
Abbreviated transcription (Latin):
tiones uitae traduceret. Age uero urbibus constitutis. ut fi¬
dem colere: et iusticiam retinere discerent: et aliis parere sua uo¬
luntate consuescerent: ac non mõ labores excipiendos cõmunis
causa cõmodi: sed etiam uitam amittendam existimarent: quii
tandem fieri potuit. nisi homines ea quae ratione inuenissent. elo¬
quentia ꝑsuadere potuissent. Profecto nemo nisi graui. ac suaui
cõmotus orõne: cum uiribus plurimum posset. ad uis uoluisset de
scendere sine ui: ut inter quos posset excellere: cum us se pateret᷑
aquari. et sua uoluntate a iocundissima consuetudine recedere qͥuͤ
praesertim iam naturae uim obtineret propter uetustatem. Ac p̾¬
mo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia uidetur. et
item postea maximis in rebusꝰ pacis et belli cum sũmis hominũ
utilitatib ẽẽ uersata. Postꝗ̃ uero cõmoditas quaedam praua ui¬

Expanded text:
tiones vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fitiones vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquentia persuadere po- tuissent? profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et sua voluntate a iucundissi- ma consuetudine recederet, quae praesertim iam natu- rae vim optineret propter vetustatem. ac primo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia videtur et item postea maximis in rebus pacis et belli cum sum- mis hominum utilitatibus esse versata; postquam vero commoditas quaedam, prava vi
Abbreviated transcription (Latin):
equabile quid utilitatis heret acceꝑat. lta propter errorem atq.¬
inscientiam cara ac temeraria dominatrix animi cupiditas ad se
cxplendam uirib corporis abutebatur ꝑniciosissimis satellitibus
Quo tempore quidam magnus uir uidelicet sapiens cognouit q̃
materia eẽt. et quanta ad maximas res opportunitas ineẽt anĩs
hominum si quis eam posset elicere. et pracipiendo melioremi
redolere. Qui dispersos homines in agros. et in testis siluestri¬
bus abditos ratione quadam compulit unum in locum et
congregauit: et eos unam in quanq rem inducens utilem. at¬
q lionestam. primo pꝑ insolentiam reclamantes: deinde pꝑ ra¬
tionem. atq orationem studiosius audientes: ex feris et im̃a¬
nibus. mites reddidit et mansuetos. Ac mihi quidem uidetũ
hoc nec tacita nec inops dicendi sapientia ꝑficere potuisse: ut
homines a consuetudine subito conuerteret. et ad diuersas ra¬

Expanded text:
aequabile quid utilitatis haberet, acceperat. ita propter errorem atqaequabile quid utilitatis haberet, acceperat. ita propter errorem atqinscientiam caeca ac temeraria domi- natrix animi cupiditas ad se explendam viribus cor- poris abutebatur, perniciosissimis satellitibus. quo tem- pore quidam magnus videlicet vir et sapiens cognovit, quae materia esset et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere; qui dispersos homines in agros et in tectis silvestribus abditos ratione quadam conpulit unum in locum et congregavit et eos in unam quamque rem inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audientes ex feris et inmanibus mites reddidit et mansuetos. ac mihi qui- dem hoc nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas ra
Abbreviated transcription (Latin):
omnem operam in exercitatione dicendi: is in utilis sibi. per
niciosus patriae ciuis alitur. Qui uero ita sese armat eloquen¬
tia ut non oppugnare cõmoda patriae: sed pro iis pugnare o¬
possit: is mihi uir. et suis. et publicis rationibus utilissimus
atq amicissimus cius fore uidetur. Ac si uolumus huius rei
quae uocatur eloquentia: siue artis. siuerstudii. siue exercitati¬
onis cuiusdam siue facultatis a natura profectae considerarei
principium: reꝑiemus id honestissimis causis natum atque
optimis rationibus profectum. Nam fuit quoddam tempus:
cum in agris homines passim bestiarum modo uagabantur:
et sibi uictu ferino uitam propagabant. nec rationẽ animi ꝗc¬
ꝗͣ sed plexiq uirbus corporis administrabant. Nondum diui¬
nae religionis. non humani officii colebatur ranio. Nemo nupti¬
as uiderat legitimas. non certos quisꝗͣ inspexerat liberos. nõ ius

Expanded text:
omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, per- omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, per- niciosus patriae civis alitur; qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare possit, is mihi vir et suis et pu- blicis rationibus utilissimus atque amicissimus civis fore videtur. Ac si volumus huius rei, quae vocatur eloquentia, sive artis sive studii sive exercitationis cuiusdam sive facultatis ab natura profectae considerare principium, reperiemus id ex honestissimis causis natum atque optimis rationibus profectum. nam fuit quoddam tem- pus, cum in agris homines passim bestiarum modo vagabantur et sibi victu fero vitam propagabant nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis administrabant, nondum divinae religionis, non hu- mani officii ratio colebatur, nemo nuptias viderat legi- timas, non certos quisquam aspexerat liberos, non, ius
Abbreviated transcription (Latin):
Epe et multum hoc mecum cogitaui bõi¬
ne an mali plus atulent hominib et cui¬
tatibus copia dicendi ac sũmum eloquẽ¬
tiae studium. Nam cum et nr̃ae rei publi¬
cȩ detrimenta considero. et maximarum
ciuitatum ueteres animo calamitates col¬
ligo: non minimam uideo per disertissi¬
rͥ mos homines inuectamꝰ partem in cõmodoꝵ. Cum autem res
ab nr̃a memoria propter uetustatem remotas ex luterarum mo¬
nimentis repetere instituo: multas urbes constitutas. plurima
bella restincta. firmissimas societates: sanctissimas amicicias ĩ¬
telligo tum animi ratione: tum facilius eloquentia comparataᷤᷤ
Ac me quidem du cogitantem ratio ip̃a in hanc potissimum
sententiam dirxit: ut existimem sapienti am sine eloquentia pa¬
ium prodesse ciuitatib. eloquentiam uero sine sapientia ni¬
inium obesse plaerunq prodesse nunꝗͣ. Quare si quis omissiᷤ
rectissimis atq honestissimis studiis rationis et officii consũt

Expanded text:
epe et multum hoc mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia di- cendi ac summum eloquentiae studium. nam cum et nostrae rei publicae detrimenta considero et maxi- marum civitatum veteres animo calamitates colligo, non minimam video per disertissimos homines in- vectam partem incommodorum; cum autem res ab nostra memoria propter vetustatem remotas ex litte- rarum monumentis repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas socie- tates, sanctissimas amicitias intellego cum animi ra- tione tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine elo- quentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii consumit
Abbreviated transcription (Latin):
ideo ꝙ quiui: homo possit quamuis tuipem de quolib nimo¬
rem proferre. et consictam fabulam dissipare. Ueruntamen si
rumor uahementer probabilis ẽẽ uidebitur: argumentando
fidem famae poterimus abrogare. Ꝙ et difficislima tractatu
est constitutio coniecturalis. et in ueris causis sapissime iractã¬
da est: eo diligentius. omines eius partes ꝑscrutati sumus: ut ne
paruula quidem titubatione: aut offensatione impediremur
si ad hanc rauonem p̃ceptionis. assiduitatem exercitationis

Expanded text:
ideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumoideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumorem proferre et confictam fabulam dissipare. Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis
Abbreviated transcription (Latin):
Contra argum̃ta et signa et caeteras suspiciones hoc modo
si demonstrabimus nullam rem ẽẽ. quam non suspicionib
quiuis possit criminari. deinde unam quanq suspicionem
extenuabimus: et dabimus oꝑam: ut ostendamus nibilo:
magis in nos eam ꝗͣ in alium quempiam conuenire. Indignũ
facinus ẽẽ sine testibus coniecturam et suspicionem firma¬
menti satis hẽre. Aiumoribus dicemus. si negabimus temẽ
famam nasci solere: quin subsit aliquid. et si dicemus causa:
non fuisse. quare quispiam comminisceret. et confingeret. ⁊
praterea. si caeten falsi soleant eẽ. argumentabimur hunc ẽẽ ue
falsa fuerit: et aut inimicos nr̃os: aut homines natura maliuo¬
los. et maledicos confunxisse dicemus. et aliquam fictam fabu¬
lam in aduersarios afferemus. quam dicamus omnib in ore
ẽe: aut uenim iumorem proferemus: qui illis aliquid turpitu¬
dinis afferat. neq tamen ei rumori hẽre nos fidem dicemus

Expanded text:
Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem firmamenti satis habere. CAPUT 12 A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; et si dicemus causam non fuisse, quare quispiam confingeret et eminisceretur; et praeterea, si ceteri falsi soleant esse, argumentabimur hunc esse verfama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos fidem habere dicemus,
Abbreviated transcription (Latin):
sit et si quid eẽt simile: quod uideri: aut aliquo simili signo
ꝑcipi posset. Deinde dolori credi non oportere: ꝙ alius alio
recentior sit in dolore: q ingeniosior ad comminiscendum
ꝙ deniq saepe scire aut suspican possit quid quaesitor uelit
audire:. quod cum dixent. intelligat sibi finem doloris sut̾u
haec disputatio comprobabitur si refellemus. quae in quaesti¬
onibus enint dicta. probabili argum̃tatione: idq part.bus i¬
coniecturae. quas ante exposuimus facere oportebit. Ab¬
aigumentis et signis. et caeteris locis quibus augetur suspicio
dicere hoc mõ conuenit: cum multa concuirant argum̃ta et sigͣ
quae inter se consentiant rem ꝑspicuam non suspiciosam opo¬
tere uideri. Item plus opoitere signis et argumtis credi ꝗͣ testi¬
bus. haec enim eo mõ exponi. quoͦ mõ re uera sunit gesta. testes
conumpi posse uel p̃cio. uel gratia. uel metu uel simultate:

Expanded text:
sit, et si quid esset simile, quod videri  aut aliquo simili signo sit, et si quid esset simile, quod videri  aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebit. argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate.
Abbreviated transcription (Latin):
tra rumores. Atestibus secundum auctoritatem et uita
testium. et constantiam testimoniorum. Comra testes. uitȩ
turpitudinem testimonioꝵ inconstantiam. si aut fieri nõ
potuisse dicemus: aut non factum ẽẽ quod dicunt: aut sci¬
re illos non potusse: aut cupide dicere et argum̃tari. Haec
Aqurestionibus dicemus cum de monstrabimus maiores
ueri inueniendi causa tormentis et cruciatu uoluisse quȩri
et surmo dolore homines cogi. ut quidquid sciant dicant
Et p̃terea confirmatior haec ent disputatio. si qua ddic̾ta ert᷑
arguñ tando. iisdem uiis quibus omnis coniectura tractatur
trahemus ad uerisimilem suspicionem idemq hoc intestĩo¬
niis facere oportebit. Contra quaestiones hoc mõ: dicemus pͥ¬
mum maiores uoluisse: certis in rebus interponi quaestiones:
cum quae uere dicerentur seruari: qua falso in quaestione ꝓ¬
nunciarentur. refelli possent hoc mõ. Quo in loco quid positũ

Expanded text:
tra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam tra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec ebunt. CAPUT 10 A quaestionibus dicemus: cum demonstrabimus maiores veri inveniendi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voluisse certis in rebus interponi quaestiones, cum, quae vere dicerentur, sceirei, quae falso in quaestione pronuntiarentur, refelli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum
Abbreviated transcription (Latin):
dentissime resistens responderet. qua signa confidentia non ĩno¬
centiaxe sunt. Defensor si ꝑtimuent magnitudine piculi non cõ¬
scientia peccati. se cõmotum ẽẽ dicet. Si non ꝑtimuerit. fratum in¬
nocentia. negabit se eeᷤ commotum.
ꝑprobatio est quautimur add extieinum confimata suspi¬
cione. Ea hẽt locos proprios atq cominunes. Ptopru sunt quibꝰ
nisi accusator. nemo põt uti. et quibus nisi defensor. Cõmunes
sunt: qui alia in causa ab reo: alia ab accusatore tractantur. n
causa coniecturali. proprius locus accusatoris est. cum dicit malo¬
ium misereri. non oportere et cum auget peccati atrocitatem. De¬
fensoris proprius locus est cum misericordiam captat: et cum ac¬
cusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt tu
accusatoris. tum defensoris a testibus contra testes a quaestionis cõ¬
tra quaestiones ab argum̃tis contra argumenta a rumoribus cõ¬

Expanded text:
dentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innodentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, fretum innocentia negabit esse commotum. CAPUT 9 Adprobatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii, quibus nisi accusator nemo potest uti, et ii, quibus nisi defensor. Communes sunt, qui alia in causa ab reo, alia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus con
Abbreviated transcription (Latin):
cionem. In consequenti tempore spectabitur. num quid re transac¬
ta relictum sit quod indicet aut factum ẽẽ maleficium: aut a quo fa¬
ctum sit. Factum ẽẽ hoc modo. Si tumore et liuore decoloratum¬
est corpus moitui: significat eum ueneno necatum. A quo fẽm
sit hoc modo. Si taelum. si uestimentum. si quid eusmõi relictu¬
fuent: aut si uestigium reꝑtum fuert: aut cruor in uestimentis¬
aut si in eo loco compraehensus aut uisus fuent transacto negocio qͦ
in loco res gesta dicitur
Osequutio est cum quaeritur qua signa nocentis et innocen¬
tis consequi soleant. Accusator dicet si poterit aduersariu
cum ad eum uentum sit erubuisse expalluisse titubasse in constã¬
ter locutum eẽ concidisse. pollicitum eẽ aliquid: quax signa consciẽ¬
tie sunt. Si reus nihil honim fecent: accusator dicet. eum usque a¬
deo prameditatum fuisse quid sibi ẽet usui uenturum: ut confi¬

Expanded text:
cionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transaccionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloratum corpus est mortui, significat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vestigium ‹rei› repertum fuerit; si cruor in vestimentis: si in eo loco conprehensus aut visus transacto negotio, quo in loco res gesta dicitur. Consecutio est, cum quaeritur, quae signa nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confi
Abbreviated transcription (Latin):
parte imbecillitas inopia. stulticia imprudentia in apparatio de¬
monstrabitur fuisse quare scire potuent. utrum diffidendum ã
considendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex con¬
scus. arbitris aduitoribus liberis aut seruis aut utrisq
tis. et magis firma suspicione. id diuiditur intria tempora. prae¬
teritum. instans. consequens. In p̃tento tempore oportet conside¬
rare ubi fuerit: ubi uisus sit. nu quid apparant. num quem conue¬
nerit. num quid dixerit. num quid huerit de consciis. de adiutori¬
bus: de adiumentis. num quo in loco praeter consuctudinem fece¬
rit: aut alieno tempore.In instanti tempore quaentur num uis
sit cum faciebat. num quid strepitus clamor. crepitus exauditus
aut deniq num quid aliquo sensu perceptum sit. aspectu. auditu
ractu odore. gustu. nam quiuis horum sensus põt confiare suspi¬

Expanded text:
parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio departe inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisqueentis et magis firma suspicione. Id dividitur in tempora tria: praeteritum, instans, consequens. In praeterito tempore oportet considerare, ubi fuerit, ubi visus sit, quicum visus sit, num quid appararit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid habuerit de consciis, de adiutoribus, de adiumentis; num quo in loco praeter consuetudinem fuerit aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspi
Abbreviated transcription (Latin):
perscribere non grauaremur: nisi facile quiuis causa posita posset
iudicare. Initia enim inuentionis ab arte debent proficisci: cȩte¬
ra facile exercitatio comparabit. Tempus ita quaeritur qua par¬
te anni qua hora. noctu an interdui. et qua die. et quota hora fa¬
ctum cẽ dicatur: et cur ciusmoĩ temponbus. Spaciumita consid̾¬
rabitur satis ne longum fucrit ad cam rem transigendam. et po¬
tuent ne satis scire ad id ꝑsiciendum spacii futurum. Nam par¬
ui refert sats spacii fuisse ad id ꝑficiendum: si id ante scui et ra¬
tione prouideri non potuit. Oocasio quaeritur idonea ne fuerit
ad rem adoriendam: an alia melior: qua aut praeterita sit: aut nõ
expectata. Spes perficiendi quae fuerit spectabitur hoc mõ. Si quȩ
praedicta sunt signa concurrerint: si praeterea ex altera parte. uires
pecunia. consilium scientia apparatio uidebitur fuisse. et ex alt̾a

Expanded text:
perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam rem ‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera
Abbreviated transcription (Latin):
Ollatio est cum accusator id quod aduersarium fecisse crimi¬
natur. alii nemini. nisi reo. bonum fuisse demonstrat: aut ali¬
um neminem potuisse perficere nisi aduersarium: aut eum ipsu:
aliis rationibus non potuisse: aut non aque commode potuisse
aut effugisse alias rationes commodiores ꝑꝑ cupiditatem. Hoc lo¬
co defensor demonstret oportet. aut aliis quoq bono fuisse: aut
alios quoq id quod ip̃e insimuletur facere potuisse.
Ignum est per quod ostenditur idonea ꝑficiendi facultas
c̃ẽ quaesita. Id diuiditur in partes sex. locum. tempus. spa¬
cium. occasionem spem persiciendi spem celandi. Locus quaeritͥ
celebris an desertus. semper desertus. an tum cum id factum sit
fuent in eo loco solitudo. sacer an profanus. publicus an priuatus.
fucrit. Cuiusmoĩ loci attingant. num qui est passus. perspectus et
exauditus ẽẽ possit. Horum quid reo quid accusatori conueniat

Expanded text:
CAPUT 6 Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse crimiCAPUT 6 Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse criminatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. CAPUT 7 Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conveniat,
Abbreviated transcription (Latin):
contaminabit personam. Deinde qui illud fecerit tam nequi¬
ter: cundem hunc tam perperam fecisse non ẽẽ mirandum.i
Si uehementer castus et integer existimabitur aduersarius. di¬
cet facta non famam spectari oportere. illum ante occultasse suͣ
flagitia. se planum facturum ab eo maleficium non abeẽ. Defẽ¬
sor primum demonstrabit uitam integram si potuerit. Id si nõ¬
poterit confugiet adimpiudentiam stulticiam. adolescentiam. uĩ
pensuasionem. quibus de rebus uituperatio eorum. qua extra iod
crimen erunt non debeat assignari. Sin uaehementer hominis.
turpitudine impedietur et infamia prius dabit operam ut falsoᷤᷤ
rumores dissipatos ẽẽ dicat de innocente. et utetur loco cõmuni
rumoribus credi non oportere. Si nihil eorum fieri põt: utatur
extrema defensione. et dicat non se de morbus eius apud cẽso¬
res. sed de criminibus aduersariorum apudiudices dicere:

Expanded text:
contaminare personam; deinde qui illud fecerit tam nequicontaminare personam; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si nopoterit, confugiet ad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, persuasionem; quibus de rebus  vituperatio eorum, quae extra id crimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere.
Abbreviated transcription (Latin):
cõmodi. formidinem augebit. Defensor aũt negabit suisse ca¬
usam si poterit: aut eam uehementer extenuabit. Deinde mi¬
quum ẽẽ dicet: omnes. ad quos aliquid emolument: ex aliqͣ
re puenerit. in suspicionem maleficii deuocari. Deinde uita hõi
ex ante factis spectabitur: in quo primum considerabit accusatoͬ
num quando simile quid fecerit. Si id non reperietur: ꝗiperet nũ
quando uenent in similem suspicionem: et in eo debebit ẽẽ occu¬
paue: ut ad cam causam peccati. quam paulo ante exposuent ui¬
ta hominis eius possit accommodari hoc modo. Si dicet pecu¬
ni& causa fecisse: ostendet eum semper auarum fuisse. Si hono¬
ns. ambitiosum: ita poterit animi uicium cum causa peccati con¬
glutinare. Si non potuerit par uicium cum causa reperire: repe¬
riat dispar. Si non potuerit auarum demonstrare: quem pecu¬
quoquo m̃o poterit.Deniq aliquo: aut quamplurimis uiciis

Expanded text:
commodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse cacommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re pervenerit, in suspicionem maleficii devocari. CAPUT 5 Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si id non reperiet, quaeret, num quando venerit in similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrarsi quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis
Abbreviated transcription (Latin):
N causa coniecturali. narratio accusatoris suspiciones
interiectas. et dispsas here debet: ut nihil actum. ni¬
hil dictum: nusq̃ uentum. aut abitum: nihil deniq
factum sine causa putetur. Defensonis narratio. simplicem et
nis.Nuius constitutionis ratio in sex partes est distributa.P
babile. collationem. signum. argum̃tum consecutionem appro¬
bationem. horum unum quodq quid ualeat aperiemus:
Robabile est per quod probatur expedisse reo peccare: et a
simili timpitudine hominem nunꝗͣ abfuisse. Id diuidit᷑
mi causam. et inuitam. Causa ea ẽ quae induxit ad maleficiu
cõmodorum spe: aut incominodoꝵ uitatione: ita cum quaent᷑
num quod cõ modum maleficio appetierit. num honorem num
pecuniam: num aliquam cupiditatem, aut amoris: aut eiusmodi
libidinis uoluent explere: aut num quod incommodum uitaiͣt
inimicicias. infamiam. dolorem supplicium Hic accusator in
spe commodi. cupiditatem ostendet aduersarii. in uitatione ĩ¬

Expanded text:
n causa coniecturali narratio accusatoris suspiciones interiectas et dispersas habere debet, ut nihil actum, nihil dictum, nusquam ventum aut abitum, nihil denique factum sine causa putetur. Defensoris narratio simplicem et dtutionis ratio in sex partes est distributa: probabile, conlationem, signum, argumentum, consecutionem, adprobationem. Horum unum quidquid quid valeat, aperiemus. Probabile est per quod probatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodorum ‹spe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. CAPUT 4 Hic accusator in spe commodi cupiditatem ostendet adversarii, in vitatione in
Abbreviated transcription (Latin):
et annos complures sedentes declamitant: et quotidie ante ꝗͣ pro¬
nuncient. uocem cubantes sensim excitant: eandemq cum egerũt
sedentes ab acutissimo sono usq ad grauissimum sonum recipiũt
et quasi quodammõ colligunt. hoc nos si facere uelimus: ante
condemnent᷑ u: quoꝵ c̾as receꝑimus ꝗ totiens. quotiens ꝑscribi¬
tur peanem. aut munionem citarimus. Ꝙ si in gestu qui multũ
oratorem adiuuat: et in uoce. quae una maxime eloquentiam uel
cõmendat uel sustinet. elaborare nobis non licet: ac tantum in utͦ¬
q: assequi possumus. quantum in hac acie quotidiani muneris
spacii nobis cdatur: quanto minus est adiuris ciuilis ꝑdiscendi oc¬
cupationem descendendum: qđ et sũmatim ꝑcipi sine doctrina
põt. et banc hẽt ab illis rebus dissimilitudinem. ꝙq uoꝵ et gestus¬
subito sumi. et aliquunde attipi non põt. iuris utilitas ael quans

Expanded text:
et annos compluris sedentes declamitant et cotidie, ante quam proet annos compluris sedentes declamitant et cotidie, ante quam pronuntient, vocem cubantes sensim excitant eandemque, cum egerunt, sedentes ab acutissimo sono usque ad gravissimum sonum recipiunt et quasi quodam modo conligunt. Hoc nos si facere velimus, ante condemnentur ei, quorum causas receperimus, quam totiens, quotiens praescribitur, Paeanem aut hymnum recitarimus. Quod si in gestu, qui multum oratorem adiuvat, et in voce, quae una maxime eloquentiam vel commendat vel sustinet, elaborare nobis non licet ac tantum in utroque adsequi possumus, quantum in hac acie cotidiani muneris spati nobis datur, quanto minus est ad iuris civilis perdiscendi occupationem descendendum? Quod et summatim percipi sine doctrina potest et hanc habet ab illis rebus dissimilitudinem, quod vox et gestussubito sumi et aliunde adripi non potest, iuris utili
Abbreviated transcription (Latin):
onib cum controuersia est. contortas res et saepe difficiles neces¬
sano ꝑcliscimus: si leges nobis: aut si hominum ꝑitorum respõ¬
sa cognoscenda sunt: ueremur ne ea si ab adolescentia uiri ciuili
minus studuerimus non queamus cognoscere: Nihil ne igit̾
ꝓdest oratori uitis ciuilis scientia: Non possum negare procdesse
ullam scientiam ei p̃sertim cuius eloquentia copia rerum debeat
c̃e ornata. S multa et magna et difficilia sunt ea quae sunt ora¬
tori neceĩa. At eius industriam in plura studia distrahere nolim
Quis neget opus ẽe oratori in hoc oratorio motu. statuq Roscii
gestum et uenustatem: tamen nemo suaserit studiosis discendi a¬
dolescentibus in gestu discendo histrionum more el aborare. Q d
est oratori tam necessarium ꝗͣ uox: tamen me auctore nemo di¬
cendi studiosus gracorum more. et tragoedorum uoci seruiet: ꝗ

Expanded text:
onibus controversia est, contortas res et saepe difficilis necesonibus controversia est, contortas res et saepe difficilis necessario perdiscimus; si leges nobis aut si hominum peritorum responsa cognoscenda sunt, veremur ne ea, si ab adulescentia iuri civili minus studuerimus, non queamus cognoscere? Nihilne igitur prodest oratori iuris civilis scientia? Non possum negare prodesse ullam scientiam, ei praesertim, cuius eloquentia copia rerum debeat esse ornata; sed multa et magna et difficilia sunt ea, quae sunt oratori necessaria, ut eius industriam in plura studia distrahere nolim. Quis neget opus esse oratori in hoc oratorio motu statuque Rosci gestum et venustatem? Tamen nemo suaserit studiosis dicendi adulescentibus in gestu discendo histrionum more elaborare. Quid est oratori tam necessarium quam vox? Tamen me auctore nemo dicendi studiosus Graecorum more tragoedorum voci serviet, qui
Abbreviated transcription (Latin):
causa uel cdelectationis inuisere: Tamen nemo tam sine ocul
tam sine mente uiuit ut quid sit sȩmentis ac messis: quid ar¬
borum putatio ac uitium: quo tempore anni: aut quomo ea si¬
ant omnino nesciat. Num igitur si cui fundus inspicien duc
aut si manclandum aliquid ꝑrocuratori de agricultura: aut ĩ¬
perandum uillico sit Magonis carthaginensis sunt libr ꝑdiscen¬
di an hac cõmuni intelligentia contenti ẽẽ possumus: cur ergo
non icdem in iure cuuli. p̃sertim cum in causis et in negociis inꝰi
foro conteramur satis instructi ẽẽ possumus: Ad hoc ddumtaxat
ne in nr̃a patria pegrini atq aduenae ẽẽ uideamur: Ac si iam
sit causa aliqua adnos delata obscurior difficile credo sit cum
hoc scȩuola cõmunicare. Quanꝗͣ ip̃i omnia quoꝵ negocium ẽ
consulta ad nos et ex quisita deferunt. An uero si de re ip̃a. si de
finib tum in rem p̃ntem non uenimus: si de tabulis et p̃scripti¬

Expanded text:
causa vel delectationis invisere? Tamen nemo tam sine oculis, causa vel delectationis invisere? Tamen nemo tam sine oculis, tam sine mente vivit, ut quid sit sementis ac messis, quid arborum putatio ac vitium, quo tempore anni aut quo modo ea fiant omnino nesciat. Num igitur si qui fundus inspiciendus aut si mandandum aliquid procuratori de agri cultura aut imperandum vilico est, Magonis Karthaginiensis sunt libri perdiscendi? an hac communi intellegentia contenti esse possumus? Cur ergo non eidem in iure civili, praesertim cum in causis et in negotiis et in foro conteramur, satis instructi esse possumus ad hoc dumtaxat, ne in nostra patria peregrini atque advenae esse videamur? Ac si iam sit causa aliqua ad nos delata obscurior, difficile, credo, sit, cum hoc Scaevola communicare; quamquam ipsi omnia, quorum negotium est, consulta ad nos et exquisita deferunt. An vero, si de re ipsa, si de finibus, cum in rem praesentem non venimus, si de tabulis et perscripti
Abbreviated transcription (Latin):
leges aut ip̃a sua uetustate conseniusse: aut nouis legibus ẽẽ sub¬
latas. Queto uiros bonos iure ciuili fieri putas: quia legibus. n
p̃mia proposita sint iurtutibus: et supplicia uicis. equidem putab̃
iuirtutem hominib si mõ tradi ratione possit instauendo et per¬
suadendo non minis et ui. ac metu tradi. Nam ip̃m quideitul¬
luc etiam sine cognitione iuris ꝗͣ sit bellum cauere malum scue
possumus Pe me aũt ip̃o cui uni tu concedis ut suie ulla iu¬
ris scientiã. tamen causis satisfacere possem ubi hoc crasse respõ¬
deo neq me unꝗͣ uis cuule didicisse: neq tamen in his causes cis
inuite possem defendere unꝗ̃ istam scientiam desiderasser. S luuial
estenim cẽ attificem cuiusclam generis atq artis: aliul in cõmu
uita et uulgari hominum consuetudine non hebetem nec iudẽ
sua arm hon licet fundos m̃os obire: aut res rusticas uel fiutũ

Expanded text:
leges aut ipsas sua vetustate consenuisse aut novis legibus esse subleges aut ipsas sua vetustate consenuisse aut novis legibus esse sublatas? Quod vero viros bonos iure civili fieri putas, quia legibus et praemia proposita sint virtutibus et supplicia vitiis, equidem putabam virtutem hominibus, si modo tradi ratione possit, instituendo et persuadendo, non minis et vi ac metu tradi. Nam ipsum quidem illud etiam sine cognitione iuris, quam sit bellum cavere malum, scire possumus. De me autem ipso, cui uni tu concedis, ut sine ulla iuris scientia tamen causis satis facere possim, tibi hoc, Crasse, respondeo, neque me umquam ius civile didicisse neque tamen in eis causis, quas in iure possem defendere, umquam istam scientiam desiderasse; aliud est enim esse artificem cuiusdam generis atque artis, aliud in communi vita et vulgari hominum consuetudine nec hebetem nec rudem. Cui nostrum licet fundos nostros obire aut res rusticas vel fructus
Abbreviated transcription (Latin):
ulules ut ingua n uincupass non in duodecim tabulis quapt
omncib bibliothiecis anteponis: sed in magũ carmine script uma
uicleror Nam quidinertiam accusas adolescentiurn. qui ist ai
utem p̃mum facillimam non ediscant. Qurae qͣsit facilis. ili ui¬
acunt : qui eius arts arrogantia quasi difficillima sit rta sb̾nii
aenbulant e eunide ctiam tu ip̃e uideris: qui eam artem facilłẽ
ex dicio: quam concedis adhuc artem omnino non ẽẽs s aliqn
ci quis allam artem didicerit ut hanc artem efficere posẜ . tum
ce um artem futuram. P cinde accusas ꝙ sit plena delestai¬
onib. m qua tibi iemittunt omnes istam uoluptater: et ease eb¬
cere patiunt᷑: nec quisꝗͣ est conim: qui si iam sit ediscendum sibi
aliquid non teuerum pacuuu malit. ꝗ̃ mamullianas uaenalium
uaenddendoꝵ leges ediscere.T um autem q amore. ppamee cer¬
ses nos m̃ortum᷑ maioꝵ inuenta nosse debere non uides uetero

Expanded text:
illud vti lingva nvn- cvpassit non in xii tabulis, quas tu illud vti lingva nvn- cvpassit non in xii tabulis, quas tu omnibus bibliothecis anteponis, sed in magistri carmine scriptum videretur. Nam quod inertiam accusas adulescentium, qui istam artem primum facillimam non ediscant, quae quam sit facilis, illi viderint, qui eius artis adrogantia, quasi difficillima sit, ita subnixi ambulant, deinde etiam tu ipse videris, qui eam artem facilem esse dicis, quam concedis adhuc artem omnino non esse, sed aliquando, si quis aliam artem didicerit, ut hanc artem efficere possit, tum esse illam artem futuram; deinde, quod sit plena delectationis; in quo tibi remittunt omnes istam voluptatem et ea se carere patiuntur; nec quisquam est eorum, qui, si iam sit ediscendum sibi aliquid, non Teucrum Pacuvi malit quam Manilianas venalium vendendorum leges ediscere; tum autem quod amore patriae censes nos nostrorum maiorum inventa nosse debere, non vides veteres
Abbreviated transcription (Latin):
lit: quod de iure ciuili depromptum uideret᷑.: quam legem recita¬
uit: quid patefecit dicendo quod fuisset imperitis occułtius: Nẽ¬
pe eius omnis oratio uersata est in eo. ut .s. scriptum plurimum ua¬
lere oportere defenderet. At in hoc genere pueri apud magr̃os
exercentur om̃s: cum in eiusmoĩ causis alias scriptum. alias aeꝗ¬
tatem defendere docentur. Et credo illa militis causa. si tu aut hae¬
reditatem aut militem defendisses. ad hostilianas te actiones. non
ad tuam uim et ad oratoriam facultatem contulisses. Iu uero uel si
testam̃tum cdefenderes sic ageres ut omne omnium testamentoꝵ
uis in eo iudicio positum uideret᷑. uel si cãm ageres militis. patrem
eius ut soles dicendo a mortuis excitasses. statusses ante oculos¬
complexus ẽẽt filium stensq eum centum uins cõmenciasset. la¬
picbs me hercule omnes fcere ac lamentari coegisset: ut noto

Expanded text:
lit, quod de iure civili depromptum videretur? Quam legem recitalit, quod de iure civili depromptum videretur? Quam legem recitavit? Quid patefecit dicendo, quod fuisset imperitis occultius? Nempe eius omnis oratio versata est in eo, ut scriptum plurimum valere oportere defenderet; at in hoc genere pueri apud magistros exercentur omnes, cum in eius modi causis alias scriptum, alias aequitatem defendere docentur. Et, credo, in illa militis causa, si tu aut heredem aut militem defendisses, ad Hostilianas te actiones, non ad tuam vim et oratoriam facultatem contulisses: tu vero, vel si testamentum defenderes, sic ageres, ut omne omnium testamentorum ius in eo iudicio positum videretur, vel si causam ageres militis, patrem eius, ut soles, dicendo a mortuis excitasses; statuisses ante oculoscomplexus esset filium flensque eum centum viris commendasset; lapides me hercule omnis flere ac lamentari coegisses, ut totum
Abbreviated transcription (Latin):
M. curii defendisti. nonne arripuisti patrocinium equitatis. et de¬
fensionem testam̃toꝵ ac uoluntates mortuoꝵ: Ac mea quidemi
sententia frequens enim te audiui atq affui multo maiorem par¬
tem sententiaꝵ sale tuo. et lepore et politissimis facetiis pellexisti:
cum et illud nimium acumen illuderes et admirarẽ ingenium scȩ¬
uolae: qui excogitass nasci prius oportere: ꝗͣ emori. Cumq multa
colligeres. et exꝰ legibus et ex senatusconsultis et ex uita ac ẜ moe
cõmuni. non mõ acute: sed etiam ridicule et facete: ubi si uerba nõ
rem sequeremur. confici niluil poss. Itaq hilaritatis plęnum iudi¬
cium ac leticiae fuit. In quo quid tibi uinsciuilis ex̾citatio profueĩt
non intelligo. dicendi uis egregia summa festiuitate et uenustate
coniuncta profuit. Ip̃e ille mucius. paterni iuris defensor et quasi
patrimonii ꝓpugnator sui. quid in illa cã cum contra te diceret attu¬

Expanded text:
M'. Curi defendisti, non adripuisti patrocinium aequitatis et deM'. Curi defendisti, non adripuisti patrocinium aequitatis et defensionem testamentorum ac voluntatis mortuorum. Ac mea quidem sententia—frequens enim te audivi atque adfui—multo maiorem partem sententiarum sale tuo et lepore et politissimis facetiis pellexisti, cum et illud nimium acumen inluderes et admirarere ingenium Scaevolae qui excogitasset nasci prius oportere quam emori; cumque multa conligeres et ex legibus et ex senatus consultis et ex vita ac sermone communi non modo acute sed etiam ridicule ac facete, ubi si verba, non rem sequeremur, confici nihil posset: itaque hilaritatis plenum iudicium ac laetitiae fuit; in quo quid tibi iuris civilis exercitatio profuerit, non intellego; dicendi vis egregia, summa festivitate et venustate coniuncta, profuit. Ipse ille Mucius paterni iuris defensor et quasi patrimoni propugnator sui, quid in illa causa, cum contra te diceret, attu
Abbreviated transcription (Latin):
Protulisse ac tamen concessisse galta disputationem sibi ꝑao¬
babilem et prope ueram uideri.Attamen quae caus&e sunt euᷤ
moĩ ut de eatum iute dubium ẽẽ non possit omnino in uidiciu
uocan non solent. Num quis eo testam̃to: quod paterfamiliaᷤ
ante fecit. ꝗͣ ei filius natus est haereditatem petit: nemo. quia cõ¬
stat agnc̾ scendo rumpi testam̃tum. Ergo in hoc genere uiris iu¬
dicia nulla sunt. licet igitur impune oratori omn̾em hanc par¬
tem uiris in controuersus ignorare: quae pars sine dubio multo
maxima est. In eo aũt iure quod ambigitur inter peritissimos. nõ
est difficile oratori. eius partis quancunq defendet auctorem aliq¬
quem inuenire: a quo cum adm̃tatas hastas acceꝑit: ip̃e eas orato¬
ris lacertis uiribusq torquebit. N isi uero. bona uenia huius opti¬
mi uiri dixerim scȩuolae: tu libellis. aut p̃ceptis socer tui causam.

Expanded text:
protulisse ac tamen concessisse Galbae disputationem sibi proprotulisse ac tamen concessisse Galbae disputationem sibi probabilem et prope veram videri. Ac tamen, quae causae sunt eius modi, ut de earum iure dubium esse non possit, omnino in iudicium vocari non solent. Num quis eo testamento, quod paterfamilias ante fecit quam ei filius natus esset, hereditatem petit? Nemo; quia constat agnascendo rumpi testamentum; ergo in hoc genere iuris iudicia nulla sunt: licet igitur impune oratori omnem hanc partem iuris non controversi ignorare, quae pars sine dubio multo maxima est; in eo autem iure, quod ambigitur inter peritissimos, non est difficile oratori eius partis, quamcumque defendet, auctorem aliquem invenire; a quo cum amentatas hastas acceperit, ipse eas oratoris lacertis viribusque torquebit. Nisi vero—bona venia huius optimi viri dixerim—Scaevolae tu libellis aut praeceptis soceri tui causam
Abbreviated transcription (Latin):
fuio so ddespoponddiss accessisse ad erassum consulendi cauisan
quendam rustieanum qui cum crassum seduxisset: atq ad eum
retulisset. responsumq ab eo uerum magis ꝗͣ ad suam rem acc̃omo¬
catum attuliss.: ut eum trstem galba u̾idit. nomine appellauit:
quaesiuitq qua dere ad crassum retulisset: ex quo ut audiuit. c̃¬
motumq ut uidit hominem. suspenso inquit animo et occupato
ita respondere: Tum ille fidenter homo pitissimus confirmare:
ita se pem hiere ut respondisset nec chubium ẽẽ posse. Q alba aut̃
alludens uarie et copiose multas similitudines afferre. multaꝙ
pro equitate co ntra ius dicere atq illum cum disserendo par eẽ
non posset quanq fuit crassus in numero disertorum. s par gal¬
be hullo mõ add auctores confugisse: et id quod ip̃e diceret et
in .p. mucii sratris sui libiis et in sexti eli cõmentariis seriptus

Expanded text:
filio suo despondisset, accessisse ad Crassum consulendi causa filio suo despondisset, accessisse ad Crassum consulendi causa quendam rusticanum, qui cum Crassum seduxisset atque ad eum rettulisset responsumque ab eo verum magis quam ad suam rem accommodatum abstulisset, ut eum tristem Galba vidit, nomine appellavit quaesivitque, qua de re ad Crassum rettulisset; ex quo ut audivit commotumque ut vidit hominem, "suspenso" inquit "animo et occupato ita respondere?" Tum ille fidenter homo peritissimus confirmare ita se rem habere, ut respondisset, nec dubium esse posse; Galba autem adludens varie et copiose multas similitudines adferre multaque pro aequitate contra ius dicere; atque illum, cum disserendo par esse non posset— quamquam fuit Crassus in numero disertorum, sed par Galbae nullo modo—ad auctores confugisse et id, quod ipse diceret, et in P. Muci fratris sui libris et in Sex. Aeli commentariis scriptum