comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cemuiris: quaerebat. Postꝗͣ uõ comitia decemuiris creandis incliuum
nundinum inlicta sunt: tanta exarsit ambitio: ut primores quoq ci¬¬
uitatis metu credo ne tanti possessio imperii: uacuo ab se relicto loco
haud satis dignis pater&. prensarent homines honorem sũma ope asc im¬
pugnatum ab ea plebe cum qua contenderent: suppliciter petentes. Dimissa
iam in discrimine dignitas: ea aetate: hisque honorib actis stimulabat.
Appium claudium nescires utꝵ inter decẽuiros an inter candidatos nume¬
rares. Propior interdum petendo: ꝗͣ gerendo magistratui erat. Triminari
optimates. extollere candidator leuissimum quẽq humilissimũq. Ipse
medius inter tribunitios duellios sillitios que inforo uolitare:Per illos se ple¬
bi uendicare. donec collegae quoq: qui unice illi dediti fuerant ad id tp̃us
conecere in eum oculos mirantes quid sibi uell&. Apparere nihil sinceri esse

Expanded text:
cemuiris, quaerebat. postquam uero comitia decemuiris creandis in trinum cemuiris, quaerebat. postquam uero comitia decemuiris creandis in trinum nundinum indicta sunt, tanta exarsit ambitio, ut primores quoque ciuitatis—metu, credo, ne tanti possessio imperii, uacuo ab se relicto loco, haud satis dignis pateret—prensarent homines, honorem summa ope a se impugnatum ab ea plebe, cum qua contenderant, suppliciter petentes. demissa iam in discrimen dignitas ea aetate iisque honoribus actis stimulabat Ap. Claudium . nescires utrum inter decemuiros an inter candidatos numerares; propior interdum petendo quam gerendo magistratui erat. criminari optimates, extollere candidatorum leuissimum quemque humillimumque, ipse medius inter tribunicios, Duillios Iciliosque, in foro uolitare, per illos se plebi uenditare, donec collegae quoque, qui unice illi dediti fuerant ad id tempus, coniecere in eum oculos, mirantes quid sibi uellet: apparere nihil sinceri esse;
Abbreviated transcription (Latin):
ĩgenia consiliaque: uersarent in animis secum: unãquanq rem agitarã
deiñ sermonibus atque in medium quid in quaque re plus minus ue ess&
conferrent: eas leges hĩturum populum.ro.quas consensus omniũ non
iussisse latas magis ꝗͣ tulisse uideri poss&. Cum ad rumores om̃ium de
uno quoque legum capite edito, satis correcte uiderentur: centuriatis co¬
mitiis decem tabulaꝵ leges perlatę sunt. Quae nunc quoq in hoc ĩmẽso
aliarum super alias aceruatar legum cumulo: fons omnis publici pri¬
uatique iuris est. Uulgatur deinde rumor duas deesse tabulas: quib
adiectis absolui posse uelut corpus omnis romani iunis. Ea expectatio
cum dies comitior appropinquar& desideriũ decemcuros iteꝵ creandi
fecit. Nam plebs praeter ꝗͣ quod consulum nom̃ haud secus ꝗͣ regũ perosa
erat. ne tribunitium quides auxilium cedentib inuitem appellatione de¬

Expanded text:
ingenia consiliaque. uersarent in animis secum unamquamque rem, agitarent ingenia consiliaque. uersarent in animis secum unamquamque rem, agitarent deinde sermonibus, atque in medium quid in quaque re plus minusue esset conferrent. eas leges habiturum populum Romanum quas consensus omnium non iussisse latas magis quam tulisse uideri posset. cum ad rumores hominum de unoquoque legum capite editos satis correctae uiderentur, centuriatis comitiis decem tabularum leges perlatae sunt, qui nunc quoque, in hoc immenso aliarum super alias aceruatarum legum cumulo, fons omnis publici priuatique est iuris. uolgatur deinde rumor duas deesse tabulas quibus adiectis absolui posse uelut corpus omnis Romani iuris. ea exspectatio, cum dies comitiorum adpropinquaret, desiderium decemuiros iterum creandi fecit. iam plebs, praeterquam quod consulum nomen haud secus quam regum perosa erat, ne tribunicium quidem auxilium, cedentibus in uicem appellationi de
Abbreviated transcription (Latin):
qui consensus consiliis priuatis interdum utilis ess&. sũma aduersus a¬
lios aquitas erat. Moderationis eius argumentũ exemplo unius rei no¬
tasse satis erit. Cum sine prouocatione creati essent: defosso cadauere
domi apud P. sextium patritiae uiꝵ inuento: prolatoque in contionem
in re iusta manifestaque atque atroci C. tulius lecemuir diẽ sextio
dixit: & accusator ad populum extitit: cui rei iudex legitimus erat.
decessitq de iure suo: ut demptum de ui magr̃anus populi libertati ad¬
dicer&. Cum promptum hoc ius uelut ex oraculo incorruptum ab his
pariter sũmi infimique ferrent:tum legib condendis opera dabatur.
Ingentiq hominum expectatione: proposins decem tabulis. populũ ad
contionem aduocauerunt. Et quod bonum faustum felixque rei.p.
legere leges propositas iussere. Se quantum decem hominũ ingeniis pro¬
uideri potuerit: omnib sũmis infimisque iura aequasse. Plus pollere młtor

Expanded text:
qui consensus priuatis interdum inutilis est, summa aduersus alios aequitas erat. moderationis eorum argumentum exemplo unius rei notasse satis erit. cum sine prouocatione creati essent, defosso cadauere domi apud P. Sestium , patriciae gentis uirum, inuento prolatoque in contionem, in re iuxta manifesta atque atroci C. Iulius decemuir diem Sestio dixit et accusator ad populum exstitit, cuius rei iudex legitimus erat, decessitque iure suo, ut demptum de ui magistratus populi libertati adiceret. cum promptum hoc ius uelut ex oraculo incorruptum pariter ab iis summi infimique ferrent, tum legibus condendis opera dabatur; ingentique hominum exspectatione propositis decem tabulis, populum ad contionem aduocauerunt et, quod bonum faustum felixque rei publicae leges propositas iussere: se, quantum decem hominum ingeniis prouideri potuerit, omnibus, summis infimisque, iura aequasse: plus pollere multorum
Abbreviated transcription (Latin):
tũ primũ translato egregio more uictorib datae. Eeddẽ anno ab aedi¬
libus currulib: qui eos ludos fecerunt: damnatis aliet peciniariis uia
martis silice ad Bouillas ꝑstrata est. Comicia consularia l.Papirius
habuit. Creauit consules O. fabii Maximi Fabiũ gurgitẽ & D. Iuni¬
um Brutũ sceuã. Ipẽ papirius praetor factus. Multis rebus laetus ãnus
uix ad solatiũ unius mali pestilentiae urentis simul urbe atq agros suf¬
fecit. Portentoq iã similis clades erat. Et libri aditi quinã finis. aut
qđ remediũ eius mali ab diis daretur. Inuentũ in librii esculapiũ ab
epid auro romã actersendũ. Neq eo anno: quia occupati consules bel¬
lo erant: quicquã de ea re actũ: praeterꝗͣ qđ unũ diem esculapio sup¬
plicatio habita est.

Expanded text:
tum primum translato e Graeco more uictoribus datae. eodem anno, ab aeditum primum translato e Graeco more uictoribus datae. eodem anno, ab aedilibus curulibus qui eos ludos fecerunt, damnatis aliquot pecuariis, uia a Martis silice ad Bouillas perstrata est. comitia consularia L. Papirius habuit; creauit consules Q. Fabium Maximi filium Gurgitem et D. Iunium Brutum Scaeuam . ipse Papirius praetor factus. multis rebus laetus annus uix ad solacium unius mali, pestilentiae urentis simul urbem atque agros, suffecit; portentoque iam similis clades erat, et libri aditi quinam finis aut quod remedium eius mali ab dis daretur. inuentum in libris Aesculapium ab Epidauro Romam arcessendum; neque eo anno, quia bello occupati consules erant, quicquam de ea re actum praeterquam quod unum diem Aesculapio supplicatio habita est.
Abbreviated transcription (Latin):
centa septuagĩta milia. Reliquo aere edẽ fortis fortune de manubiis fa¬¬
ciendã locauit. prope aedẽ eius deae ab rege Seriuo Tullo dedicatã. Et mi¬
litib ex praeda centenos binos asses. & alter tm̃ centrrionib atq eꝗti¬
bus malignitate colleg&e gratius accipientibus munus liuisit. Fauortõ¬
sulis tutatus ad ppłm est. L. postumiũ legatũ eius: qui dicto die aM. sau¬
tio tribuno pl. fugerat in legationẽ: ut fama ferebat: płi iudiciũ. lacta¬
riq magis ꝗͣ peragi accusatio eius poterat. Exacto ia anno noui tribu¬
nipl. magr̃atum inierunt. hisq ip̃is. quia uicio creau erant: duos post
dies alii suffecti. Lustez conditũ eo anno est ap. Corneio aruina &C.
cesimi sexti ab primis censorib. Lustrr undeuitesimũ fuit. Eodẽ anno
coronati primũ obres bene gestas ludos romanos spectauerũt. Palmeq

Expanded text:
centa octoginta milia; reliquo aere aedem Fortis Fortunae de manubiis facenta octoginta milia; reliquo aere aedem Fortis Fortunae de manubiis faciendam locauit prope aedem eius deae ab rege Ser. Tullio dedicatam; et militibus ex praeda centenos binos asses et alterum tantum centurionibus atque equitibus, malignitate collegae gratius accipientibus munus, diuisit. fauor consulis tutatus ad populum est L. Postumium legatum eius, qui dicta die a M. Scantio tribuno plebis fugerat in legatione, ut fama ferebat, populi iudicium; iactarique magis quam peragi accusatio eius poterat. exacto iam anno noui tribuni plebis magistratum inierant; hisque ipsis, quia uitio creati erant, quinque post dies alii suffecti. lustrum conditum eo anno est a P. Cornelio Aruina C. cesimi sexti a primis censoribus, lustrum undeuicesimum fuit. eodem anno coronati primum ob res bello bene gestas ludos Romanos spectarunt palmaeque
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ forꝵq his ornaretur: sed log̃ĩs &̃ coloniisq finitimis ad tẽploꝵ loco¬
rq publicoꝵ ornatũ diuiderent᷑. Ab triũpho exercitũ in agꝵ uestinũ
quia regio eaifesta absamnitib erat: hibernatũ duxit. Inter haec Car¬
uilius consulm etruria troillũ primũ oppugnare adortus qͣdringẽtos
lxx. ditissimos pecunia grandi pactos: ut abire incelicer&. dimisit.
Caeterã multitudinẽ oppidũq ip̃m ui cepit. ine casella quĩq locis sita
munitis expugnauit. Easa ibi hoĩum duo milia ireceri. Minus uobus
milib capta. Et faliscis pacẽ petentib annuras inducias dedit. Et pactus¬
est centũ milia grauis aeris & stipendiũ eius anni miitib. His reb actis
ad triũphũ decessit: ut minus clar de samnitib: q collegae triũphus
fuerat: ita cumulo errusci belli equaiũ. Aeris grauis tulit in erariũ tre¬

Expanded text:
tantum forumque iis ornaretur sed sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locotantum forumque iis ornaretur sed sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locorumque publicorum ornatum diuiderentur. ab triumpho exercitum in agrum Uescinum, quia regio ea infesta ab Samnitibus erat, hibernatum duxit. inter haec Caruilius consul in Etruria Troilum primum oppugnare adortus quadringentos septuaginta ditissimos, pecunia grandi pactos ut abire inde liceret, dimisit; ceteram multitudinem oppidumque ipsum ui cepit. inde quinque castella locis sita munitis expugnauit. caesa ibi hostium duo milia quadringenti, minus duo milia capti. et Faliscis pacem petentibus annuas indutias dedit, pactus centum milia grauis aeris et stipendium eius anni militibus. his rebus actis ad triumphum decessit, ut minus clarum de Samnitibus quam collegae triumphus fuerat, ita cumulo Etrusci belli aequatum. aeris grauis tulit in aerarium tre
Abbreviated transcription (Latin):
ctata spolia samnitiũ. & decore ac pulchritudine paternis spoliis : quae
nota frequẽn publicor ornatu locoꝵ erant: cõꝑabant᷑. Nobiles aliqͦt
captiui: Clari suis patrq factis ducti. Aeris grauis magna uis trãsue
r .xxx. miliũ. Omne aes argentũq in aerariũ conditũ. Militib nihil
datũ ex praeda est. Auctaq eo inudia ad plebẽ est. Qđ tributũ ẽs
instipendiũ est collatũ: cũ sispreta gloria fuisses captiuae pecuniae in
aerariũ illatae & militũ collatũ dari ex praęda & stipendiũ militare prę¬
stare potuiss&. Aedẽ quirim dedicauit: quã in ip̃a dimicatione uotã
apud neminẽ ueterẽ auctorẽ inuenio. Neq hercule tã exiguo tp̃r ꝑfi¬
cere ponuss&: sed ab dictatore pr̃e uotã filius consul dedicauit. ex¬
ornauitq hostiũ spoliis. quoꝵ tanta multitudo fuit: ut non templus

Expanded text:
ctata spolia Samnitium et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae ctata spolia Samnitium et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae nota frequenti publicorum ornatu locorum erant, comparabantur; nobiles aliquot captiui, clari suis patrumque factis, ducti. aeris grauis trauecta uiciens c octingenta triginta. omne aes argentumque in aerarium conditum, militibus nihil datum ex praeda est; auctaque ea inuidia est ad plebem, quod tributum etiam in stipendium militum conlatum est cum, si spreta gloria fuisset captiuae pecuniae in aerarium inlatae, et militi tum <donum> dari ex praeda et stipendium militare praestari potuisset. aedem Quirini dedicauit—quam in ipsa dimicatione uotam apud neminem ueterem auctorem inuenio, neque hercule tam exiguo tempore perficere potuisset—ab dictatore patre uotam filius consul dedicauit exornauitque hostium spoliis; quorum tanta multitudo fuit ut non templum
Abbreviated transcription (Latin):
Papirio ad sepianũ maior uis hostiũ restitit. Scepe in atie saepe ĩ agmine
saepe cirta urbẽ ipãm aduersus eruptiones hostiũ pugnatũ. Nec obsidio
nec bellũ ex aequo erat. Non.N. magis muris samnites se: ꝗͣ armis & iuris
maenia tutabant᷑. Tandẽ pugnando in obsidionẽ iustã coegit hostes ob¬¬
sidendoq ui ato operib urbem expugnauit. Itaq ab ira plus caedis edi
Ex praeda quae plurima fuit: congestis samnitiũ reb in urbes. Pauea mi¬
liti contessa est. Niues iam oĩa oppleuerãt. nec durari extra tecta potẽat.
itaq consul exercitũ de samnio deduxit. Ueniẽti romã triũphus oĩum
consensu est delatus. Triũphauit in maiestate insigni: ut illoꝵ tẽporu
habitus erat. Tnũpho equites peditesq insignes donis transiere ac trans¬
uecti sunt. Multae ciuicae coronae uallaresq ac murales cõspectae. Inspe¬¬

Expanded text:
Papirio ad Saepinum maior uis hostium restitit. saepe in acie, saepe in agmine, Papirio ad Saepinum maior uis hostium restitit. saepe in acie, saepe in agmine, saepe circa ipsam urbem aduersus eruptiones hostium pugnatum, nec obsidio sed bellum ex aequo erat; non enim muris magis se Samnites quam armis ac uiris moenia tutabantur. tandem pugnando in obsidionem iustam coegit hostes obsidendoque ui atque operibus urbem expugnauit. itaque ab ira plus caedis edit. praeda, quae plurima fuit congestis Samnitium rebus in urbes paucas, militi concessa est. niues iam omnia oppleuerant nec durari extra tecta poterat; itaque consul exercitum de Samnio deduxit. uenienti Romam triumphus omnium consensu est delatus. triumphauit in magistratu insigni, ut illorum temporum habitus erat, triumpho. pedites equitesque insignes donis transiere ac transuecti sunt; multae ciuicae coronae uallaresque ac murales conspectae; inspe
Abbreviated transcription (Latin):
erant allatũ for&: arma etruscis iũxisse. Huius propinꝗtas ppłi acuit
curã prĩb: ut foetiales mutendos ad res repetendas censerẽt. Quib non
redditis ex auctoritate patre iussi ppłĩ bellũ faliscis indictũ est. Iussique
consules sortiri uter ex samnio in etruriã cũ exercitu trãsir&. łã Caruilli¬
us ueliã palũbinũ & herculaniũ ex samnitib ceperat. Ueliã inter paucos
dies. Palũbinũ eodẽ die: quo ad muros accessit. Ad herculaneũ & signis
collatis ancipiti prcelio: & cũ maiori sua: ꝗͣ hostiũ iactura dimicauit. Ca¬
stris deĩ positis: moenib hostẽ inclusit. oppugnatũ oppidũ. captumq.
in his trib urbib capta aut caesa ad .x. milia hoĩum ita ut paruo ad mo¬
dũ nũo płes caperent᷑. Sortientib prouintias consulib: etruria s aruilio
euenit scđm uota militũ: qui uim frigoris iã in samnio nõ patiebantur.

Expanded text:
erant, allatum foret arma Etruscis iunxisse. huius propinquitas populi acuit erant, allatum foret arma Etruscis iunxisse. huius propinquitas populi acuit curam patribus ut fetiales mittendos ad res repetendas censerent; quibus non redditis ex auctoritate patrum iussu populi bellum Faliscis indictum est iussique consules sortiri uter ex Samnio in Etruriam cum exercitu transiret. iam Caruilius Ueliam et Palumbinum et Herculaneum ex Samnitibus ceperat, Ueliam intra paucos dies, Palumbinum eodem quo ad muros accessit. ad Herculaneum etiam signis conlatis ancipiti proelio et cum maiore sua quam hostium iactura dimicauit; castris deinde positis moenibus hostem inclusit; oppugnatum oppidum captumque. in his tribus urbibus capta aut caesa ad decem milia hominum, ita ut paruo admodum plures caperentur. sortientibus prouincias consulibus Etruria Caruilio euenit secundum uota militum, qui uim frigoris iam in Samnio non patiebantur.
Abbreviated transcription (Latin):
solũ: sed ꝑ oportuna ex ea uictoria fuit: quia ꝑ idẽ tẽpus forte rebellasse
etruscos relatũ est.Subibat cogitatio hominũ quonã mõ tollerabilis fu¬
tura etruria erat: si quid in samnio aduersi ueniss&. quae cõiuratiõe sã¬¬
nitiũ erecta: qm̃ ambo consules omisq romana uis aduersa in samniũ
ess&: occupationẽ ppłi .ro. pro occasione rebellandi hũissa:. Legationes
sotior ab . attilio praetore in senatũ introductae: querebant᷑ uri ac ua¬¬
stari agros a finitimis etruscis: qđ desciscere a ppło.xo. nolent. Obtesta¬
banturq prẽs con. ut se a ui atq iniuria cõium hostiũ tutarent᷑. Respon¬
sũ legatis curae senatui futur: ne sotios fidei suae poeniter&. Etruscorum
prope diẽ eandẽ fortuinã: quã samnitiũ fore. Segnius tñ qđ ad etruriã
attinebat acta res ess&: ni faliscos q qui per multos annos in amicitia fu-¬

Expanded text:
solum sed peropportuna etiam ea uictoria fuit, quia per idem forte tempus rebellasse solum sed peropportuna etiam ea uictoria fuit, quia per idem forte tempus rebellasse Etruscos allatum est; subibat cogitatio animum quonam modo tolerabilis futura Etruria fuisset si quid in Samnio aduersi euenisset, quae coniuratione Samnitium erecta, quoniam ambo consules omnisque Romana uis auersa in Samnium esset, occupationem populi Romani pro occasione rebellandi habuisset. legationes sociorum, a M. Atilio praetore in senatum introductae, querebantur uri ac uastari agros a finitimis Etruscis quod desciscere a populo Romano nollent obtestabanturque patres conscriptos ut se a ui atque iniuria communium hostium tutarentur. responsum legatis curae senatui futurum ne socios fidei suae paeniteret: Etruscorum propediem eandem fortunam quam Samnitium fore. segnius tamen, quod ad Etruriam attinebat, acta res esset, ni Faliscos quoque, qui per multos annos in amicitia fu
Abbreviated transcription (Latin):
q argenteis donat. Consiliũ inde habitũ. cũ iam tp̃s ess& deducendi ab
samnio exercitus: aut utriusq aut certe alterius: optimũ uisũ : qͦ magis
fractae res samnitiũ essent: eo ꝑtinatius & infestius age̾ caetera & persequi.
ut perdomitũ samniũ insequẽtib consulib tradi poss&: qñ iã nullus
esset hostiũ exercitus: qui signis collatis dimicaturus uideretur. Unũ su¬
ꝑesse belli genus urbiũ expugnationes: quar per excidia militẽ locuple¬¬
tare praeda & hostẽ aris & focis dimicantẽ conficere possent. Itaq littẽis
missis ad senatũ populũq .ro. de reb abse gestis: diuersi Papirius ad se¬¬
pianũ: Caruillius ad ueliã oppugnandã legiones ducunt. Lr̃ae cõsulu
ingenti laetitia & in curia & in contione audite. Et quatridui supplica¬
tione publicũ gaudiũ priuatis studiis celebratũ est. Nec ppło.ro. magna

Expanded text:
que argenteis donat. consilium inde habitum cum iamne tempus esset deducendi ab que argenteis donat. consilium inde habitum cum iamne tempus esset deducendi ab Samnio exercitus aut utriusque aut certe alterius; optimum uisum, quo magis fractae res Samnitium essent, eo pertinacius et infestius agere cetera et persequi ut perdomitum Samnium insequentibus consulibus tradi posset: quando iam nullus esset hostium exercitus qui signis conlatis dimicaturus uideretur, unum superesse belli genus, urbium oppugnationes, quarum per excidia militem locupletare praeda et hostem pro aris ac focis dimicantem conficere possent. itaque litteris missis ad senatum populumque Romanum de rebus ab se gestis diuersi Papirius ad Saepinum, Caruilius ad Ueliam oppugnandam legiones ducunt. litterae consulum ingenti laetitia et in curia et in contione auditae, et quatridui supplicatione publicum gaudium priuatis studiis celebratum est. nec populo Romano magna
Abbreviated transcription (Latin):
consul captũ oppidũ diripiendũ militi dedit. Exhaustis deinde tectis i¬
ignẽ iniecit. Eodẽ die aꝗlonia & cominiũ deflagrauere. Consules cum
gratulatione mutua legionũ sua castra coniũxere. In cõspectu duorum
exertituũ. & taruillius suos pro cuiusq merito laudauit: donauitq
Et Papirius apud quẽ multiplex in atie circa castra circa urbẽ fuerat cer¬
tamẽ p. Nauciũ. Spu. papiriũ frĩs filiũ & quatuor centuriones manipu¬
lũq hastatoꝵ armillis aureisq coronis donauit. Nautiũ ꝑꝑ expeditio¬
nẽ: qua magni agminis mõ terruerat hostes. Iuuenẽ Papiriũ ꝑꝑ nauatã
cũ equitatu. & in prcelio operã: & nocte quia fugã infestã samnitib ad
aꝗloniã clã egressis fecit. Centuriones militesq: quia primi portã muraq
aꝗloniae ceperãt. Eꝗtes om̃s ob insignẽ multis locis operã coronis armillis¬

Expanded text:
consul captum oppidum diripiendum militi dedit, exhaustis deinde tectis consul captum oppidum diripiendum militi dedit, exhaustis deinde tectis ignem iniecit; eodemque die Aquilonia et Cominium deflagrauere et consules cum gratulatione mutua legionum suaque castra coniunxere. in conspectu duorum exercituum et Caruilius suos pro cuiusque merito laudauit donauitque et Papirius, apud quem multiplex in acie, circa castra, circa urbem fuerat certamen, Sp. Nautium , Sp. Papirium , fratris filium, et quattuor centuriones manipulumque hastatorum armillis aureisque coronis donauit, Nautium propter expeditionem qua magni agminis modo terruerat hostes, iuuenem Papirium propter nauatam cum equitatu et in proelio operam et nocte qua fugam infestam Samnitibus ab Aquilonia clam egressis fecit, centuriones militesque quia primi portam murumque Aquiloniae ceperant; equites omnes ob insignem multis locis operam corniculis armillis
Abbreviated transcription (Latin):
indiciũ progredi longius prohibuit. Et ip̃o loco prope temere sub armis
strati: passim in quietũ omne tẽpus noctis expectando timẽdoq lucẽ
egere.Prima luce incerti quã in ꝑtem tenderent iter: repente in fugã
consternũtur. Conspecti ab equitib qui egressos nocte ab oppido sam ni¬
tes ꝑsecuti uiderant multitudinẽ non uallo non stationib firmatã cõ¬
specta & ex muris aquiloniae ea multitudo erat. lãq & legionariae cohor¬
tes sequebantur. Caeter nec pedes fugiẽtes persequi potuit: & ab eꝗte nouis¬
simi agminis ducẽti ferme & octoginta interfecti. Arma multa pauidi
ac signa militaria duo de uigĩai reliquere. Alio agmĩe incolumi ut uix
ex tanta trepidatione Bouianũ ꝑuentũ est. Laetitiã utriusq exercitus
romani auxit & ab alia ꝑte feliciter gesta res. Uterq ex alterius snĩ a

Expanded text:
indicio progredi longius prohibuit; eo ipso loco temere sub armis indicio progredi longius prohibuit; eo ipso loco temere sub armis strati passim inquietum omne tempus noctis exspectando timendoque lucem egere. prima luce incerti quam in partem intenderent iter repente in fugam consternantur conspecti ab equitibus, qui egressos nocte ab oppido Samnites persecuti uiderant multitudinem non uallo, non stationibus firmatam. conspecta et ex muris Aquiloniae ea multitudo erat iamque etiam legionariae cohortes sequebantur; ceterum nec pedes fugientes persequi potuit et ab equite nouissimi agminis ducenti ferme et octoginta interfecti; arma multa pauidi ac signa militaria duodeuiginti reliquere; alio agmine incolumi, ut ex tanta trepidatione, Bouianum peruentum est. laetitiam utriusque exercitus Romani auxit et ab altera parte feliciter gesta res. uterque ex alterius sententia
Abbreviated transcription (Latin):
situt ante ꝗͣ in muris uiderent armatos satis aĩ habuerunt: ad prohi¬¬
bendos urbis aditu hostes: ita postꝗͣ iam nõ ex interuallo: nec missilibꝰ:
sed cominus gerebatur res: & qui a egre successerant ex plano ĩ muros.
loco quẽ magis timuerant uicto: facile aduersus hostẽ imparẽ ex equo
pugnabant. Relictis turrib murisq: in for oẽs compulsi paulisꝑ inde
tẽptauerũt extremã pugnae fortunã. Dem̃ abiectis armis ad .xu. milia
as urbes spatio: ubi tercia expectata erat pugna hostes nõ inuenti septẽ
milia passuũ cũ abessent ab Cominio reuocati ab suis neutri prcelio con¬
currerũt. Primis ferme tenebris cũ in conspectu iã castra iã aꝗloniam
habuissẽt: clamor eos utrinq par accidens sustinuit. Deinde regiõe ca-¬¬
stroꝵ: quae incensa ab romanis erant: Flãma late fusae certioris cladis

Expanded text:
sicut antequam in muris viderent armatos satis animi habuerunt ad prohisicut antequam in muris viderent armatos satis animi habuerunt ad prohibendos urbis aditu hostes, ita, postquam iam non ex intervallo nec missilibus sed comminus gerebatur res et qui aegre successerant ex plano piano in muros, loco quem magis timuerant victo, facile in hostem imparem ex aequo pugnabant, relictis turribus murisque in forum omnes compulsi paulisper inde temptaverunt extremam pugnae fortunam; deinde abiectis armis ad undecim milas urbes spatio, ubi tertia exspectata erat pugna, hostes non inuenti. septem milia passuum cum abessent a Cominio, reuocati ab suis neutri proelio occurrerunt. primis ferme tenebris, cum in conspectu iam castra, iam Aquiloniam habuissent, clamor eos utrimque par accidens sustinuit; deinde regione castrorum, quae incensa ab Romanis erant, flamma late fusa certioris cladis
Abbreviated transcription (Latin):
mulsi prius ꝗͣ temetũ biber&. sese factur. id uotũ diis cordi fuit. &
auspitiũ in bonũ uerterũt. Eadẽ fortuna ab altero consule ad so.¬
miniũ res gesta. Prima luce ad maenia oĩbus copiis ad motis. corona
cinxit urbẽ. Subsidiaq firma: ne qua eruptio fier& portis opposuit.
am signũ dantem eũ nuntius ab collega trepidus de.xx. cohortiũ ad¬
uentu ab impeti moratus est. & ꝑtem cõpiar reuocare instructã inten¬
tãq ad oppugnandũ coegit .D. Brutũ. Sceuã legatũ cũ legione prima &
decẽ cohortib alariis equitatuq ire aduersus subsidiũ hostium iussit.
quocũq in loco fuiss&s obuius resister& ac moraret᷑: manũq si forre res
ita poscer& conferr& mõ: ne ad cominiũ hae copiae admoueri possent
ipẽ scalas ferre ad muros omni ꝑte iussit. ac testudine ad portas successit.
Simul es refringebantur portae. & uis undiq in muros fiebat. Samnites

Expanded text:
mulsi priusquam temetum biberet, sese facturum. id votum dis cordi fuit et mulsi priusquam temetum biberet, sese facturum. id votum dis cordi fuit et auspicia in bonum verterunt. eadem fortuna ab altero consule ad Cominium gesta res. prima luce ad moenia omnibus copiis admotis corona cinxit urbem subsidiaque firma, ne qua eruptio fieret, portis opposuit. iam signum dantem eum nuntius a collega trepidus de viginti cohortium adventu et ab impetu moratus est et partem copiarum revocare instructam intentamque ad oppugnandum coegit. D. Brutum Scaevam legatum cum legione prima et decem cohortibus alariis equitatuque ire adversus subsidium hostium iussit: quocumque in loco fuisset obvius, obsisteret ac moraretur manumque, si forte ita res posceret, conferret, modo ne ad Cominium eae copiae admoveri possent. ipse scalas ferri ad muros ab omni parte urbis iussit ac testudine ad portas successit; simul et refringebantur portae et vis undique in muros fiebat. Samnites
Abbreviated transcription (Latin):
faciebat: progressus longius ab dextra capta castra uidet: ab laeua
clamorẽ in urbe mixtũ. pugnantiũ ac pauentiũ fremitũ esse. Et tum
forte certamen ad portã erat. Aduectus deĩ equo propius: ut suos in
muris uidet: nec iã integri quitquã esse: quoniã temeritate paucoꝵ ma-¬
gnae rei parta esses orcasio: acciri quas receperat copias:signaq in
urbẽ referri iussit. Ingressi proxĩa ex ꝑte: quia nox appropinquabat
qui euere. Nocte oppidũ ab hostib desertũ est. Caesa illo die ad aꝗlo¬
et signa militaria xXuii. Caeteꝵ illud memoriae traditur. nõ ferme
aliũ ducẽ laetiorẽ in atie uisum. seu suopte ingenio seu fiducia bene
gerendae rei. Ab eodẽ robore aĩ: neque cõtrouerso auspitio reuocari a
picelio potuit. & in ipõ discrimine quo tẽpla deis ĩmortalibus mos¬
erat uouere: uouerat loui uictori: si legiones hostiũ fudiss&. poculũ

Expanded text:
faciebat. progressus longius ab dextra capta castra uidet, ab laeua faciebat. progressus longius ab dextra capta castra uidet, ab laeua clamorem in urbe mixtum pugnantium ac pauentium fremitu esse; et tum forte certamen ad portam erat. aduectus deinde equo propius, ut suos in muris uidet nec iam integri quicquam esse, quoniam temeritate paucorum magnae rei parta occasio esset, acciri quas receperat copias signaque in urbem inferri iussit. ingressi proxima ex parte quia nox appropinquabat quieuere; nocte oppidum ab hostibus desertum est. caesa illo die ad Aquilo nonaginta septem. ceterum illud memoriae traditur, non ferme alium ducem laetiorem in acie visum seu suopte ingenio seu fiducia bene gerundae rei. ab eodem robore animi neque controverso auspicio revocari a proelio potuit et in ipso discrimine quo templa deis immortalibus voveri mos erat voverat Iovi Victori, si legiones hostium fudisset, pocillum
Abbreviated transcription (Latin):
us castra cepit. Ad urbẽ scipioni maiori resistit᷑ ui. Non ꝗa plus ãĩ
uictis est: sed melius muri ꝗͣ uallũ armatos arcent. Inde propulsãt la¬
pidib hostẽ. Scipio nisi in primo pauore prius ꝗͣ colligerent᷑ aĩ trãsa¬¬
Cta res ess&. lentiorẽ fore munitae urbis oppugnationẽ ratus interrogat
milites satin aequo aĩo paterentur ab altero cornu castra esse capta: se
uictores pelli a portis urbis. Reclamãtib uniuersis. Primus ipẽ scuto suꝑ
caput elato ꝑgit ad portã. Secuti alii testudine facta in urbẽ prorũ pũt.
Deturbatisq samnitib: qui circa portã erant: muros excupauere. Pene¬
trare ĩ interiora urbis: quia pauci ad modũ erant: nõ audẽt. Haec pͥmo
ignorare consul. & intentus recipiendo exercitui esse:iã .N. praeceps in
octasũ erat sol. & appetens nox periculosa & suspecta oĩa qͦ uictorib

Expanded text:
us castra cepit; ad urbem Scipioni maiore resistitur ui, non quia plus animi us castra cepit; ad urbem Scipioni maiore resistitur ui, non quia plus animi uictis est sed melius muri quam uallum armatos arcent; inde lapidibus propulsant hostem. Scipio, nisi in primo pauore priusquam colligerentur animi transacta res esset, lentiorem fore munitae urbis oppugnationem ratus, interrogat milites satin aequo animo paterentur ab altero cornu castra capta esse, se uictores pelli a portis urbis. reclamantibus uniuersis primus ipse scuto super caput elato pergit ad portam; secuti alii testudine facta in urbem perrumpunt deturbatisque Samnitibus quae circa portam erant muri occupauere; penetrare in interiora urbis, quia pauci admodum erant, non audent. haec primo ignorare consul et intentus recipiendo exercitui esse; iam enim praeceps in occasum sol erat et appetens nox periculosa et suspecta omnia etiam uictoribus
Abbreviated transcription (Latin):
insidens equo: inde tribunis centurionibq imꝑat: uiã eꝗtib patefatiãt.
Ipẽ Trebonio seditioq praedixerat: ut ubi se cuspidẽ erectã quatiente
uidissent: qnͣta maxĩa ui possent: concitarẽt equitẽ in hostẽ. Ad nutũ oĩa
ut ante praepato fiunt. Pandunt᷑ inter ordines uiae. Praeuolat eques. atq
infestis cuspidib in mediũ agmen ruit. prorũpitq ordines quatũq
impetũ dedit. Instant uolũnius & scipio & ꝑculsos sternũt. Tũ iam
deor hominũq uicta uis. fundũtur lintheatae cohortes. ꝑiter iurati
iniuratiq fugiũt. nec quẽ quã praeter hostes metuũt. Peditũ agmẽ qđ
suꝑ fuit pugnae in castra ad aquiloniã cõpulsũ est. Nobilitas eꝗtesq
nobianũ ꝑfugerunt. Equitẽ eques sequit᷑. peditẽ pedes. diuersa cornua
dextrũ ad castra samnitũ. leuũ ad urbẽ tendit. Prior aliq̃nto Uolũ ni¬

Expanded text:
insidens equo; inde tribunis centurionibusque imperat ut uiam equitibus patefaciant; insidens equo; inde tribunis centurionibusque imperat ut uiam equitibus patefaciant; ipse Trebonio Caedicioque praedixerat, ubi se cuspidem erectam quatientem uidissent, quanta maxima ui possent concitarent equites in hostem. ad nutum omnia, ut ex ante praeparato, fiunt; panduntur inter ordines uiae; prouolat eques atque infestis cuspidibus in medium agmen hostium ruit perrumpitque ordines quacumque impetum dedit. instant Uolumnius et Scipio et perculsos sternunt. tum, iam deorum hominumque uicta ui, funduntur linteatae cohortes; pariter iurati iniuratique fugiunt nec quemquam praeter hostes metuunt. peditum agmen quod superfuit pugnae in castra aut Aquiloniam compulsum est; nobilitas equitesque Bouianum perfugerunt. equites eques sequitur, peditem pedes; diuersa cornua dextrum ad castra Samnitium, laeuum ad urbem tendit. prior aliquanto Uolumni
Abbreviated transcription (Latin):
romanus a cornii utroq. A media atie. & cedere deorz hominũq atto¬
nitos metu. repugnatur segniter: ut ab his quos timor moraret᷑ ab fuga.
łã prope ad signa caedes ꝑuenerat: cũ ex trãsuerso puluis uelut ingentis
agminis incessu motus apparuit. Spii. Nautius. octauũ Metiũ quidã
eũ tradunt: dux alarib cohortib erat: puluerẽ maiorẽ ꝗͣ pro nũo ex¬
citabant insidentes mulis calones. frondosos ramos ꝑ terrã trahebant.
arma signaq per turbidã lucẽ in primo apparebãt. Post altior dẽsior¬
q puluis equitũ spem cogentiũ agmen dabat. Fefellit nõ samnites mõ:
sed & romanos. Et consul affirm auit errorẽ: clamitans inter prima si¬
gna ita: ut uox &̃ ad hostes accederet. Captũ cominiũ. uictorẽ collegã
adesse. Anniterent᷑ uincere prius. ꝗͣ gloria alterius exercitus fier&. haec

Expanded text:
Romanus a cornu utroque, a media acie et caedere deorum hominumque attoRomanus a cornu utroque, a media acie et caedere deorum hominumque attonitos metu; repugnatur segniter, ut ab iis quos timor moraretur a fuga. iam prope ad signa caedes peruenerat, cum ex transuerso puluis uelut ingentis agminis incessu motus apparuit; Sp. Nautius —Octauium Maecium quidam eum tradunt—dux alaribus cohortibus erat; puluerem maiorem quam pro numero excitabant; insidentes mulis calones frondosos ramos per terram trahebant. arma signaque per turbidam lucem in primo apparebant; post altior densiorque puluis equitum speciem cogentium agmen dabat fefellitque non Samnites modo sed etiam Romanos; et consul adfirmauit errorem clamitans inter prima signa ita ut uox etiam ad hostes accideret, captum Cominium, uictorem collegam adesse; adniterentur uincere priusquam gloria alterius exercitus foret. haec
Abbreviated transcription (Latin):
laetus augurio consul affirmãs nunꝗͣ humanis reb magis praesẽtes interfu¬
isse deos signa canere: & clamorẽ belli attolli ⁊ iussit. prceliũ cõmissũ a¬
trox: caeter longe disparib aĩs. Romanos ira spes. ardor certamĩs auidos
hostiũ sanguinis in prceliũ rapit. Samninũ magnã ꝑtem necessitas ac re¬
ligio resistere magis inuitos: ꝗͣ inferre pugnã cogit. Nec sustinuissẽt̃ primũ
clamorẽ atq impetũ romanor ꝑ aliquot iã annos uinci assueti: ni potenti¬
or alius metus insidens pectorib ab fuga retiner&. Quippe in oculis erãt
omĩs illi occulti apparatus sacri: & armati sacerdotes: & promiscua ho¬
minũ pecudũq strages: & resꝑsȩ fando nefandoq sanguine ane.&
dira exetratio: & furiale carmen detestandae familiae stirpiq cõpositum.
his uinculis fugae obstricti stabant: ciuẽ magis ꝗͣ hostẽ timẽtes. Instare

Expanded text:
laetus augurio consul, adfirmans nunquam humanis rebus magis praesentes interfulaetus augurio consul, adfirmans nunquam humanis rebus magis praesentes interfuisse deos, signa canere et clamorem tolli iussit. proelium commissum atrox, ceterum longe disparibus animis. Romanos ira, spes, ardor certaminis auidos hostium sanguinis in proelium rapit; Samnitium magnam partem necessitas ac religio inuitos magis resistere quam inferre pugnam cogit; nec sustinuissent primum clamorem atque impetum Romanorum, per aliquot iam annos uinci adsueti, ni potentior alius metus insidens pectoribus a fuga retineret. quippe in oculis erat omnis ille occulti paratus sacri et armati sacerdotes et promiscua hominum pecudumque strages et respersae fando nefandoque sanguine arae et dira exsecratio ac furiale carmen, detestandae familiae stirpique compositum; iis uinculis fugae obstricti stabant ciuem magis quam hostem timentes. instare
Abbreviated transcription (Latin):
pullarios orta de auspitio eius diei: exauditaq: ab equitib romanis: ꝗ
renũtiauerũt. Iuuenis aut doctrinã deoꝵ sꝑnentẽ nactus. rẽ inquisitã:
ne quid in cõptum deferr&s: ad consulẽ detulit. Cui ille tu qđ macte uir¬
tute diligentiaq esto. Caeter qui auspitio adest: siquid falsi nũtiat in se¬
m& ipm̃ legionẽ recipit. Mihi quid tripudiũ nuntiatũ ppło .ro. exercitui¬
q egregiũ auspitiũ est. Centurionib deiñ imꝑauit: ut pullarios inter
prima signa statuerent. Promouent & sam nites signa: inseꝗtur acies or¬
nata armataq: ut hostiũ qͦ magnificũ spectatulũ essa. Prius ꝗͣ cla mor
tolleretur, concurreret᷑q emisso temere pilo ictus pullarius ante signa ceci¬
dit. Qđ ubi consuli nuntiatũ est: dii in proelio sunt inꝗt. hab& pcenam
noxiũ caput. Ante consulẽ hac dicentẽ: coruus uoce clara cecinit. Quo

Expanded text:
pullarios orta de auspicio eius diei exauditaque ab equitibus Romanis, qpullarios orta de auspicio eius diei exauditaque ab equitibus Romanis, qrenuntiauerunt. iuuenis ante doctrinam deos spernentem natus rem inquisitam ne quid incompertum deferret ad consulem detulit. cui ille: 'tu quidem macte uirtute diligentiaque esto; ceterum qui auspicio adest, si quid falsi nuntiat, in semet ipsum religionem recipit; mihi quidem tripudium nuntiatum, populo Romano exercituique egregium auspicium est.' centurionibus deinde imperauit uti pullarios inter prima signa constituerent. promouent et Samnites signa; insequitur acies ornata armataque, ut hostibus quoque magnificum spectaculum esset. priusquam clamor tolleretur concurrereturque, emisso temere pilo ictus pullarius ante signa cecidit; quod ubi consuli nuntiatum est, 'di in proelio sunt' inquit; 'habet poenam noxium caput.' ante consulem haec dicentem coruus uoce clara occinuit; quo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenit. Nam cũ pulli non pasterent᷑. pullarius auspitiũ mẽtiri ausus
tripudiũ solistinũ consuli nuntiauit. Consullaetus auspitiũ egregiũ esse:
& diis auctorib rem gesturos pronũtiauit. Signũq pugnae proponit: ex¬
eunti iã forte in atiẽ nunciat ꝑfuga .xx. cohortes samnitiũ qͣdrigenariae
ferme erant: Cominiũ profectas. Qđ ne ignorar&: collega: extẽpło nũtiũ
mittit. Ipẽ signa onus proferri iub&. Subsidiaq suis quaeq locis & prae¬
fectos subsidiis attribuerat. Dextro cornui luolũniũ: sinistro l.scipi¬
onẽ: equitib legatos alios E. Cediũ & E. Treboniũ praefecit. Spu. Nauti¬
ũ. Mulos detractis clitellis cũ cohortib alariis in tumulũ conspectũ ꝓpe
tircũ ducere iub& : ac inde inter ipãm dimicationẽ qnͣto maxĩe posset
motu puluerẽ ostendere. Dũ his intentus imꝑator erat: altercatio inter

Expanded text:
peruenit; nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri ausus peruenit; nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri ausus tripudium solistimum consuli nuntiauit. consul laetus auspicium egregium esse et deis auctoribus rem gesturos pronuntiat signumque pugnae proponit. exeunti iam forte in aciem nuntiat perfuga uiginti cohortes Samnitium—quadringenariae ferme erant—Cominium profectas. quod ne ignoraret collega, extemplo nuntium mittit; ipse signa ocius proferri iubet. subsidia suis quaeque locis et praefectos subsidiis attribuerat; dextro cornu L. Uolumnium , sinistro L. Scipionem , equitibus legatos alios, C. Caedicium et <T.> Trebonium, praefecit; Sp. Nautium mulos detractis clitellis cum <tribus> cohortibus alariis in tumulum conspectum propere circumducere iubet atque inde inter ipsam dimicationem quanto maxime posset motu pulueris se ostendere. dum his intentus imperator erat, altercatio inter
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse infestiores: ꝗͣ qui nefando satro mixta hominũ petudũq cede resꝑ¬
sus ancipiti deũ ire deuotus: hĩc fceder cũ romanis ictor testes deos.
hic iuris iurandi aduersus foedera suscepti exetrationes horrens inuitus
iurauerit: sacramentũ oderit: uno tprẽ deos ciues. hostes metuat. Haec cõ¬
ꝑta ꝑfugar indiciis: cũ apud infensos iã sua sponte milites deseruiss&
simul diuinae humanaeq spei pleni: clamore consentiẽti pugnã poscunt.
Pcenita in poster diem dilatũ certamen. Morã diei noctisque oderunt.
Tertia uigilia noctis iã relatis lr̃is a collega. Papirius silentio surgit: & pul¬
lariũ in auspitiũ mittit. Nullũ erat genus hominũ in castris intactũ cu¬
piditate pugnae. sũmi infimiq aeque intenti erãt. Dux militũ miles du¬
cis ardorẽ expectabat. Is ardor oĩum & ad eos: qui auspitio intererãt

Expanded text:
fuisse infestiores quam qui nefando sacro mixta hominum pecudumque caede resperfuisse infestiores quam qui nefando sacro mixta hominum pecudumque caede respersus, ancipiti deum irae deuotus, hinc foederum cum Romanis ictorum testes deos, hinc iuris iurandi aduersus foedera suscepti exsecrationes horrens, inuitus iurauerit, oderit sacramentum, uno tempore deos, ciues, hostes metuat. haec comperta perfugarum indiciis cum apud infensos iam sua sponte milites disseruisset, simul diuinae humanaeque spei pleni clamore consentienti pugnam poscunt; paenitet in posterum diem dilatum certamen; moram diei noctisque oderunt. tertia uigilia noctis iam relatis litteris a collega Papirius silentio surgit et pullarium in auspicium mittit. nullum erat genus hominum in castris intactum cupiditate pugnae; summi infimique aeque intenti erant; dux militum, miles ducis ardorem spectabat. is ardor omnium etiam ad eos qui auspicio intererant
Abbreviated transcription (Latin):
Diẽ ad proficistendũ nuntus habuit. Nocte rediit approbare collega
consulta referens. Papirius nuntio misso extẽplo contionẽ habuit. młta
de uniuerso genere belli: multa de praesenti hostiũ apꝑatu magis uana
spetie ꝗͣ efficaci ad euentũ disseruit. Non .N. cristas uulnera facere & per
picta atq aurata scuta transire romana pila. & candore tunicar fulgẽ¬
tẽ atiẽ: ubi res ferro geratur cruentari. Aureã olim atq argenteã sãnitiũ
atiẽ a parenti suo occidione occisã. spoliaq ea honestiora uictori hosti: ꝗͣ
ipis arma fuisse. Datũ hoc forsan nõi familiaeq suae: ut aduersus maxĩos
conatus samnitiũ opponerẽtur duces: spoliaq referrẽt: quae insignia publi¬
cis & locis decorandis essent. Deos ĩmortales adesse ꝑꝑ totiens petita foedera
totiens rupta.Tũ siqua coniectura mentis diuinae sit:nulli unꝗͣ exertinu

Expanded text:
diem ad proficiscendum nuntius habuit; nocte rediit approbare collegam diem ad proficiscendum nuntius habuit; nocte rediit approbare collegam consulta referens. Papirius nuntio misso extemplo contionem habuit; multa de uniuerso genere belli, multa de praesenti hostium apparatu, uana magis specie quam efficaci ad euentum, disseruit: non enim cristas uolnera facere; et per picta atque aurata scuta transire Romanum pilum et candore tunicarum fulgentem aciem ubi res ferro geratur cruentari. auream olim atque argenteam Samnitium aciem a parente suo occidione occisam spoliaque ea honestiora uictori hosti quam ipsis arma fuisse. datum hoc forsan nomini familiaeque suae ut aduersus maximos conatus Samnitium opponerentur duces spoliaque ea referrent quae insignia publicis etiam locis decorandis essent deos immortales adesse propter totiens petita foedera, totiens rupta; tum si qua coniectura mentis diuinae sit, nulli unquam exercitui
Abbreviated transcription (Latin):
um cõsules maxiẽ depopłato attinate agro. Canuillius ad cominium:
Papirius ad aqloniã. ubi sũma rei samnitiũ erat: ꝑuenit. Ibi aliq̃ diu
nec cessatũ ab armis est neq grauiter pugnatũ lacessendo ꝗetos resistẽ¬
tibus cedendo cõminandoq magis ꝗͣ inferendo pugnã dies assumebatꝰ.
tur in dies. Altera romana castra quae.xx. miliũ spatio aberãt. &¬
absentis collegae cõsilia oĩb gerendis intererãt reb. Intẽtiorq Car¬
uilluis: quo maiore discrimĩẽ uertebat᷑ res: in aꝗloniã ꝗͣ ad cominiũ
quod obsidebat erat. L. papirius iã per oĩa ad dimicandũ satis ꝑatꝰ.
nũtiũ ad collegã mittit: sibi in aĩo esse postero die: si per auspitia licer&
confligere cũ hoste. Opus esse & illũ qnͣta maxiã ui poss& Cominiũ
oppugnare: ne ꝗd laxamẽti sit samnitib ad subsidia aꝗ loniã mitẽda

Expanded text:
um consules maxime depopulato Atinate agro, Caruilius ad Cominium, um consules maxime depopulato Atinate agro, Caruilius ad Cominium, Papirius ad Aquiloniam, ubi summa rei Samnitium erat, peruenit. ibi aliquamdiu nec cessatum ab armis est neque nauiter pugnatum; lacessendo quietos, resistentibus cedendo, comminandoque magis quam inferendo pugnam dies absumebatur.tur in dies. altera Romana castra quae uiginti milium spatio aberant, et absentis collegae consilia omnibus gerendis intererant rebus; intentiorque Caruilius, quo in maiore discrimine res uertebatur, in Aquiloniam quam ad Cominium quod obsidebat erat. L. Papirius , iam per omnia ad dimicandum satis paratus, nuntium ad collegam mittit sibi in animo esse postero die, si per auspicia liceret, confligere cum hoste; opus esse et illum quanta maxima ui posset Cominium oppugnare, ne quid laxamenti sit Samnitibus ad subsidia Aquiloniam mittenda.
Abbreviated transcription (Latin):
nec sexdecĩ miliũ nũm confecissent. Ea legio lintheata a tegumẽto
consepti: quo sacrata nobilitas erat: appellata est. His arma insignia
data & cristatae galee: ut inter caeteros eminerẽt. Paulo plus.xx. mi-
liũ alius exercitus fuit: nec corpor spetie: nec gloria belli nec appa-¬
ratu lintheatae legioni dispar. Hic hoĩum nũs quod roboris f erat: a
quiloniã consedit. Consules profecti ab urbe prior spii. Caruillius
cui ueteres legiones: quas .M. Attilius suꝑioris anni consul in agro ter-¬
racinati reliquerat detretae erãt. Cũ eis in samniũ profectus dũ ho-¬
stes cõꝑati suꝑstitionib concilia secreta agunt: amĩternũ oppidũ de
samnitib ut capit. Caesi ibi duo milia hominũ ferme atq octĩgenti.
scripto. duroniã urbẽ expugnauit. Minus ꝗͣ collega cepit hominũ. plꝰ
aliqt᷑ occidit. Praeda opulenta utrobiq est parta. Inde ꝑuagati samni-¬¬

Expanded text:
nec sedecim milium numerum confecissent. ea legio linteata ab integumento nec sedecim milium numerum confecissent. ea legio linteata ab integumento consaepti, in quo sacrata nobilitas erat, appellata est; his arma insignia data et cristatae galeae, ut inter ceteros eminerent. paulo plus viginti milium alius exercitus fuit nec corporum specie nec gloria belli nec apparatu linteatae legioni dispar. hic hominum numerus, quod roboris erat, ad Aquiloniam consedit. consules profecti ab urbe, prior Sp. Caruilius , cui ueteres legiones, quas M. Atilius superioris anni consul in agro Interamnati reliquerat, decretae erant. cum eis in Samnium profectus, dum hostes operati superstitionibus concilia secreta agunt, Amiternum oppidum de Samnitibus ui cepit. caesa ibi milia hominum duo ferme atque octingenti, scripto Duroniam urbem expugnauit; minus quam collega cepit hominum, plus aliquanto occidit; praeda opulenta utrobique est parta. inde peruagati Samni
Abbreviated transcription (Latin):
singuli introducebant᷑. Erat tũ alius apꝑatus sacri: qui ꝑfudere
religione aĩum poss&: tũ omni in loco circa contecto arae in medio:
uictimaeq circa caes &e. Et cirtũstantes centuriones strictis gladiis
ad mouebat altarib magis uictimar ꝗͣ satri ꝑticipes: addigebant᷑¬
q iureiurando: quae uisa auditaq in eo loco essent nõ enuntiaturos¬
deinde iurare cogebant᷑ diro quodã carmine in execratione capitis
familiaeq & stirpis cõposito: nisi issent in proeliũ quo imꝑatores dux¬
issẽt. Et si aut ipẽ ex atie fugiss&. aut si quẽ fugientẽ uidisset: nõ ex¬
tẽplo occidiss&. tel primo quidã abnuẽtes iuraturos se obtruncati
tirca altaria sunt. Iatentes deiñ inter stragẽ uictimaꝵ documento
caeteris fuere: ne abnuerẽt.Primorib samnitiũ ea detestatione ob¬¬
strictis detẽ noĩatis ab imꝑatore eis edictũ: ut uir uir leger& do-¬

Expanded text:
singuli introducebantur. erat cum alius apparatus sacri qui perfundere singuli introducebantur. erat cum alius apparatus sacri qui perfundere religione animum posset, tum in loco circa omni contecto arae in medio uictimaeque circa caesae et circumstantes centuriones strictis gladiis. admouebatur altaribus magis ut uictima quam ut sacri particeps adigebaturque iure iurando quae uisa auditaqdein iurare cogebant diro quodam carmine, in exsecrationem capitis familiaeque et stirpis composite, nisi isset in—proelium quo imperatores duxissent et si aut ipse ex acie fugisset aut si quem fugientem vidisset non extemplo occidisset. id primo quidam abnuentes iuraturos se obtruncati circa altaria sunt; iacentes deinde inter stragem victimarum documento ceteris fuere ne abnuerent. primoribus Samnitium ea detestatione obstrictis, decem nominatis ab imperatore, eis dictum ut vir virum legerent do