comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pari fere numero sillabarũ. ħ ñ enumeratione nra
fiet. Nam id quidẽ puerile ẽ. s tm̃ afferet usus ⁊ erer¬
citacio facultatis. ut animi quodam sensu par m̃brũ
suꝑiori referre possimus. hoc mͦ. In p̃lio mortem pat̃
obpetebat. domi filius nuptias comparabat. Hec omĩa
barũ. ⁊ tñ eẽ uideatur. si una aut ⁊̃ altera sillaba. ẽ
alterũ breuius. ut si cũ in alcero plures sunt. in alte¬
ro longior aut longiores sunt: plenior aut pleniores
sillabe ert̃: ut longitudo aut plenitudo harũ multi¬
tudinẽ alterius assequatur ꝙ erequet. Similit̃
cadens exornatio appellatur cũ in ead construetione u̾¬
boꝵ duo aut plura sunt u̾ba que similit̃ hisdem¬
tutis. habundantẽ felieitatis. Itẽ. huic om̃is in peceu¬
nia spes ẽ. a sapientia ẽ animus remotus. diligentia cõꝑat
diuicias. negligentia corrumpit animũ. ⁊ tñ cũ ita uiuit:

Expanded text:
pari fere numero syllabarum. Hoc non denumeratione nostra pari fere numero syllabarum. Hoc non denumeratione nostra fiet - nam id quidem puerile est - sed tantum adferet usus et exercitatio facultatis, ut animi quodam sensu par membrum superiori referre possimus, hoc modo: «In proelio mortem parens obpetebat, domi filius nuptias conparabat: haec omnia barum et tamen esse videatur, si una aut etiam altera syllaba est alterum brevius, aut si, cum in altero plures sunt, in altero longior aut longiores, plenior aut pleniores syllabae erunt, ut longitudo aut plenitudo harum multitudinem alterius adsequatur et exaequet. Similiter cadens exornatio appellatur, cum in eadem constructione verborum duo aut plura sunt verba, quae similittutis, habundantem felicitatis'. Item: 'Hic diligenia spes est, a sapientia est animus remotus: diligentia conparat divitias, neglegentia corrumpit animum, et tamen, cum ita vivit,
Abbreviated transcription (Latin):
nens freqñtatio u̾boꝵ cum absolutione sententiarũ.
Ca utemur ꝯmodissime triptito. in sententia. in con¬
trario. in conclusione. In sententia ħ pacto. Ei ñ mul¬
tũ pot̾ obeẽ fortuna qui sibi firmius in uirtute quã
in casu p̃sidiũ collocauit. In contrario hoc mͦ. Nam siqͥs
spei ñ multũ sibi collocarit in casu. quid ẽ qd ei magno¬
rimũ fortuna pot̾ qui suas roẽs om̃s in casũ intulerint :
ñ sunt omĩa cominitenda fortune. ne magnã nimis
in uos hãt dñationẽ. In his trib geni̾b ad continuatio¬
nis iuim ad eo freqñtatio ẽ necessaria. ẽ ut infirma fa¬
cultas oratoris uideatur. nisi sententiã ⁊ contrarium
⁊ conclusionẽ freqñtib offerat u̾bis. Et alias quoq ñ¬
nunquã ñ alienum ẽ tam ⁊ si neceẽ ñ ẽ: eloqui res aliqͥs
ꝑ huiꝰmõi continuationes. Compar appellatur qd ht̃
inse m̃bra oroĩs: de quib añ dirimus. que constant e

Expanded text:
nens› frequentatio verborum cum absolutione sententiarum. nens› frequentatio verborum cum absolutione sententiarum. Ea utemur commodissime tripertito: in sententia, in contrario, in conclusione. In sententia hoc pacto: «Ei non multum potest obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu praesidium conlocavit.» In contrario hoc modo: «Nam si qui spei non multum conlocarit in casu, quid est quod ei magnorimum fortuna potest, qui suas rationes omnes in casum contulerunt, non sunt omnia committenda fortunae ne magnam nimis in nos habeat dominationem.» In his tribus generibus ad continuationis vim adeo frequentatio necessaria est, ut infirma facultas oratoris videatur, nisi sententiam et contrarium et conclusionem frequentibus efferat verbis; sed alias quoque nonnumquam non alienum est, tametsi necesse non est, eloqui res aliquas per huiusmodi continuationes. Conpar appellatur, quod habet in se membra orationis, de quibus ante diximus, quae constent ex
Abbreviated transcription (Latin):
lutam conclusionẽ. Tum uͦ uehem̃t̃ id qd opus ẽ oratori:
comꝓbat contiarias res. ⁊ereo qd̃ dubium ñ ẽ: ex pedit
illud qd̾ dubium ẽ. ut aut dilui ñ possit ⁊ aut multo
difficillime possit. Menbrum orõĩs appellatur: res
breuit̾ ab soluta. sine tocius sententie de monstratione.
que denuo alio m̃bro orationis excipitur. ħ mͦ. Et inimi
co ꝓderas. idẽ unũ qd̃ appellatur menbrũ. deiñ hoc ex¬
cipiatur oportet ab altero. ⁊ amicũ ledebas. Ex duob
m̃bris sius hec erornatio constare pot̃. S cõmodissima
Itẽ. nec rei .p. consuliusti. nec amicis ꝓfuisti. nec inimi¬
cis restitisti. Articulus dicit᷑ cum singula u̾ba int̾¬
riis. potentia. ꝑfidia. sustulisti. Int̾ huiꝰ genis ⁊ illiꝰ
suꝑioris uehem̃tiam . hoc int̾ẽ. Illud tardius ⁊ rariꝰ
uenit. hoc celerius ⁊ crebrius ꝑuenit. Itaq in illo
gene̾ ex remocione brachii ⁊ contortione dertre gladiꝰ
ad corpus ufferri. In hoc aũ crebro ⁊ celeri corpus uuln̾e

Expanded text:
nclusionem tum vero vehementer, id quod opus est oratori, conprobat contraria re et ex eo, quod dubium non est, expedit illud, quod est in dubio, ut dilui non possit aut multo difficillime possit. Membrum orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio co proderas’: id est unum, quod appellamus membrum; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‛et amicum laedebas’. Ex duobus membris haec exornatio potest constare, sed commodissima item: «nec rei publicae consuluisti nec amicis cis restitisti.» Articulus dicitur, cum singula verba inte invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.» Inter huius generis et illius superioris vehementiam hoc interest: illud tardius et rarius venit, hoc crebrius et celerius pervenit. Itaque in illo genere ex remotione brachii et contortione dexterae gladius ad corpus adferri, in hoc autem crebro et celeri corpus vulnere
Abbreviated transcription (Latin):
annominationẽ. Tiberiũ graccũ rem .p. amministnͣ¬
mũ: subito de sinu ciuitatis eripuit. Saturninũ¬
fide captum maioꝵ natii ꝑsidia ꝑscelus uita priua¬
uit. T̃uus odruse sanguis domesticos parietes ⁊ uul¬
tum parentis asꝑsit. Sulpicio eui paulo añ omĩa
concedebant eum Greui spacio ñ mͦ uiu̾e̾. s ꝙ̃ sepeliri

Expanded text:
adnominationem: «Tiberium Graccum rem publicam administraadnominationem: «Tiberium Graccum rem publicam administraublicae amantissimum subito de sinu civitatis eripuit. Saturninufide captum malorum perfidia ‹per› scelus vita privavit. Tuus, o Druse, sanguis domesticos parietes et voltum parentis aspersit. Sulpicio, qui paulo ante omnia concedebant, eum brevi spatio non modo vivere, sed eti
Abbreviated transcription (Latin):
aũ alie que ñ hñt tam ꝓpinquã in u̾bis similitudinẽ.
⁊ tñ dissimiles ñ sunt. Quib de geni̾b unũ ẽ huuis¬
mõi. Quid ueniam. qui sim quare ueniam quẽ in¬
simulem cui ꝓsim que postulem. breui cognoscetis.
Nam hic ẽ in quib dam u̾bis quedam similitudo ñ
tam affectanda: quã ille suꝑiores. s tñ adhibenda ñ¬
nunquã. Altm̃ genus huiꝰ mõi. Demus oꝑam quinte ᷤ
ne omĩo patres conscͥpti: circũscͥpti putentur. hec an¬
no minatio magis accedit ad similitudinẽ quã suꝑi¬
or. s minus quã ille suꝑiores. ꝓsterea qdͥ ñ solũ addi¬
te. s uno tempore dempte quoq litt̾e sunt. Terciũ
genus ẽ qd u̾satur in casuũ cõmutatione aut unius
macedo sũmo labore animũ ad uirtutẽ apuentia
confirmauit. Alexandri uirtutes ꝑ orbem tre cum
laude ⁊ gła uulgate sunt. Alexandrũ om̃s marime
metuerant. item plurimũ dilexett̃. Alexandro si ui¬
tum ẽ. Plura nomina casib cõmutatis ħ mͦ faciũt

Expanded text:
inquam ‹in› verbis similitudinem et tamen dissimiles non sunt; quibus de generibus unum est huiusmodi: «Quid veniam, qui sim, quare veniam, quem insimulem, cui prosim, quae postulem, brevi cognoscetis.» Nam hic est in quibusdam verbis quaedam similitudo non tam perfecta, quam illae superiores, sed tamen adhibenda nonnumquam. Alterum genus huiusmodi: «Demus operam, Quirites, ne omnino patres ‹conscripti› circumscripti putentur.» Haec adnominatio magis accedit ad similitudinem quam superior, sed minus quam illae superiores, propterea quod non solum additae, sed uno tempore demptae quoque litterae sunt. Tertium genus est, quod versatur in casum commutatione aut unius Macedo summo labore animum ad virtutem a pueritia confirmavit. Alexandri virtutes per orbem terrae cum laude et gloria vulgatae sunt. Alexandrum omnes maxime metuerant, idem plurimum dilexerunt. Alexandro si vitum est. Plura nomina casibus conmutatis hoc modo facient
Abbreviated transcription (Latin):
re putes inimicitias cũ fide hr̃e posse. Aut qui priua¬
tus in colerabili suꝑbia fu̾it. eũ cõmodũ ⁊ cognoscen¬
tem sui fore in potestate. qui speres: Et qui insermo¬
nib aut in conuentu amicoꝵ uerũ ñ dirit: nunꝗͣ
eũ putes in concionib a m̃datio temꝑaturũ: Icẽ. quo ᷤ
ex collib deiecimus cũ his in campo metuimꝰ dimicare:
Qui cũ plures erant pares nobis eẽ ñ poterant. hi pꝰ¬
quã pauciores sunt: metuimus ne sint suꝑiores.¬

Expanded text:
re putes inimicitias cum fide gerere posse? Aut qui privare putes inimicitias cum fide gerere posse? Aut qui privatus intolerabili superbia fuerit, eum commodum et cognoscentem sui fore in potestate ‹qui speres› et qui in sermonibus et conventu amicorum verum dixerit numquam, eum sibi in contionibus a mendacio temperaturum?» Item: «Quos ex collibus deiecimus, cum his in campo metuimus dimicare? Qui cum plures erant, paris nobis esse non poterant, hi, postquam pauciores sunt, metuimus, ne sint superiores
Abbreviated transcription (Latin):
etudinis causa: nicħ suꝑ ẽ quare pofsint in amicitia
ceneri. Sunt itẽ sententie que duplicit̃ efferuntur.
ħ mͦ sine rõe. Errant qui in ꝓspis reb om̃s impetus fortune
se putant fugisse. sapient̃ cogitant. qui temporib se¬
falluntur. ꝓpterea quia etas illa ñ ẽ impedim̃to bonis
studiis. ⁊ hii sapient̃ faciunt qui adolescentes castigant
ut quib uirtutib omẽm uitam tuer possint: eas in
etate maturissima uelinit comꝑare. Sententias in t̃po¬
ni raro conuenit ut rei actores. ñ uiuendi p̃ceptores
uideamur eẽ. Cũ ita int̃ponentur: multum afferent
ad causam iudeat accõmodari rem certam ex uita
morib sumptã. Contrariũ id̾ fere ẽ qd̾ contentio. cõ¬
trariũ ẽ qd̾ ex reb diu̾sis duab alteram breuit̃ ⁊ faci¬
le confirmat. ħ pacto. Nam qui suis tõib inimicus
fuit semꝑ. eum quomͦ alienis reb amicũ fore speres :
Itẽ. nam quẽ in amiticia ꝑfidiosũ cognoneris. eũ qua¬

Expanded text:
etudinis causa, nihil superest, quare possint in amicitia teneri.» Sunt item sententiae, quae dupliciter efferuntur. modo sine ratione: «Errant, qui in prosperis rebus omnis impetus fortunae se putant fugisse; sapienter cogitant, qui temporibus sefalluntur, propterea quod aetas illa non est inpedimento bonis studiis. At ii sapienter faciunt, qui adulescentes maxime castigant, ut, quibus virtutibus omnem tueri vitam possint, eas in aetate maturissima velint conparare.» Sententias interponi raro convenit, ut rei actores, non vivendi praeceptores videamur esse: cum ita interponentur, multum adferent ad causam videat adcommodari rem certam, ex vita et moribus sumptam. Contrarium idem fere est, quod contentio. Contrarium est, quod ex rebus diversis duabus alteram breviter et facile  confirmat, hoc pacto: «Nam, qui suis rationibus inimicus fuerit semper, eum quomodo alienis rebus amicum fore speres?» Item: «Nam, quem in amicitia perfidiosum cognoveris, eum qua
Abbreviated transcription (Latin):
tunã. Nlos quoq fuimus beati. Nosce te hominẽ &e. Et
Non abibit. Illi nũnciatur intẽa uenisse istũ. ⁊ clamore
mes ad adolescentiam ꝑ clucas. Uir hec dirãt. cũ ecce ate
p̃sto. sedes inquit audar: Non mea uor tibi uitam ademit:
Exple meas inimicitias.⁊. iracundiam satura tuo sangui¬
ne. Ille cũ magno spũ u̾bã metuebam inquit ne plane ue¬
tus eẽm. nunc uideo in uidicio mecũ contendere ñ ui scubi
suꝑan. turpissimum: ⁊ suꝑare pul cherunũ ẽ. Iutficere¬
me uis occidart equid̾. s iuetus ñ ꝑibo. At in extremo tem
pore uite qẽ sententiose loqueris neq ei qũẽ uides duant

Expanded text:
tunam: nos quoque fuimus beati: nosce te esse hominem.» Non abibit.» Illi nuntiatur interea venisse istum et clamore mis ‹ad› adulescentiam ‹perducas.›» Vix haec dixerat, cum ecce iste praesto «sedes», inquit, «audax? Non vox mea tibi vitam ademit? Exple meas inimicitias et iracundiam satura tuo sanguine.» Ille cum magno spiritu verba: «‹Metuebam›», inquit, «ne plane victus essem. Nunc video: iure mecum contendere non vis, ubi superarei turpissimum et superare pulcherrimum est: interficere vis. Occidar equidem, sed victus non peribo.» «Ut in extremo vitae tempore etiam sent
Abbreviated transcription (Latin):
iiam inducimꝰ. ut u̾sus meminisse possimꝰ. S ut hac
ꝯfirmet᷑. ut abhac difficili consuetudine sine labore ad
infirma ẽ artis p̃ceptio sine sũma assiduitate exercita¬
cionis: cũ uͦ in memoriis minimũ ualet doctri¬
na. nisi industua. studio labore. diligentia cõꝑbet᷑.
candis cotidie conuenit ererren. Non enĩ sicut ab
ceteris studiis abducimur ñ nunquã occupatione:
ita ab hac re nos pot̾ causa deducere aliqua. Nun¬
quã ẽ enĩ quin aliquid memorie tradere uelimus.
⁊ tũ marime cũ aliquo maiore negocio decinemur.
Quare cũ sit utile facile meminisse: ñ ce fallit qd
tantoꝑe ittile sit: quanto labore sit appetendũ. qd
potis eristimare: ittilitate cognita. Purib u̾bis ad
eam te ortari ñ ẽ sententia. ne aut tuo studio diffiꝰ¬
si. aut minus quã res postulat dixisse uideamur.
Oͤquinta parte rethorice deinceps dicemus. tu pͥmaᷤ
herenni de elocutione consẽꝑ¬

Expanded text:
riam inducimus, ‹ut versus meminisse possimus,› sed ut hriam inducimus, ‹ut versus meminisse possimus,› sed ut hconfirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatucandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te hortari non est sententia, ne aut tuo studio diffisi aut minus, quam res postulat, dixisse videamur. De quinta parte rhetoricae deinceps dicemus: tu primas Herenni, de ELOCUTIONE conscri
Abbreviated transcription (Latin):
imagines comꝑare ridiculũ ẽ. Quantulũ eñi hec po¬
ab indiistria quẽquã remouere. ut uequid ipse que¬
iac. cum nos illi omĩa parata quesitaq tradamus.
Preterea similitudine alius alia mag̃ ꝯmouet᷑. Nam
ut sepe formã quã similẽ cuͥpiã diperimꝰ eẽ. ñ om̃s ha¬
bemꝰ assensores qd̾ alii uidetur aliud. Itẽ fit in imagi¬
nib ut que nobis diligent̃ note sint: he parũ iude¬
antur note ⁊ insignes aliis. Quare sibi quẽq suo cõ¬
modo conuenit imagines comꝑare. sostremo p̃ceptoris
ẽ docere quẽadinodũ quen quidq conueniat. ⁊ unum
causa subice̾. quo res possit ẽẽ dilucidior. Ut cũ de ꝓhe¬
ginib fieri conuenire. Nune ne forte u̾boꝵ memoriam
aut nimis difficilẽ aut parũ utilẽ arbitrere. ⁊ ipsarum
inemoria rerũ ꝯtentussis. qđ ⁊ utiliores sunit ⁊ plus habe¬
ores sine labore ⁊ molestia facile meminisse: in reb dif¬
ficiliorib ẽẽ añ exercitatos. Hec nos hane u̾boꝵ memo¬

Expanded text:
imagines conparare. Quantulum enim poab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam similem cuipiam dixerimus esse, non omnes habemus adsensores, quod alii videtur aliud, item fit ‹in› imaginibus, ut, quae nobis diligenter notata sit, ea parum videatur insignis aliis. CAPUT 39 Quare sibi quemque suo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum causa subicere, quo res possit esse dilucidior: ‹ut› quom de proheginibus fieri convenire. Nunc, ne forte verborum memoriam aut nimis difficilem aut parum utilem arbitrere, rerum ipsarum memoria contentus sis, quod et utilior sit et plus habe molestia facere, in rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memo
Abbreviated transcription (Latin):
nib attribuemus. nam ea res quoq faciet ut facilius
meminisse possimus. Nam quas ies ueras facile memine¬
rimꝰ : eas res fictas ⁊ diligent̃ notatas meminisse ñ diffi¬
cile ẽ. S illud facere oportebit ut identidem pͥnmos
quoq locos imaginũ renouandarũ causa: celent̃ ani
sert̃ fecisse ut multoꝵ u̾boꝵ imagines consenberent
uti qui ediscere uellent: paiatas hiẽnt. nequid in que¬

Expanded text:
nibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius nibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius meminisse valeamus. Nam, quas res ‹veras› facile meminerimus, easdem fictas et diligenter notatas meminisse non difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter aniserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quae
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ uͦ accid̾unt in pueritia: meminimꝰ optime sepe. noc
ħ alia de causa pot̾ accidere. nisi qd̃ usitate res facile
ad miratur ꝓpterea quia cotidie fuint. At eclipsis
solis mirantur quia rato accidunt. ꝙ solis eclipsis
mag̃ mirantur. quã lune. ꝓpterea qm̃ he crebnores
sunt. Docet gͦ se natur uulgan ⁊ usitata re ñ exsusci¬
gͥ nos in eo genere constituere oportebit. qd̾ genus hr̃i¬
in memoria diutisfime pot̃. Id accidet siquã marime
notatas similitudines constituemus. si non multas
nec uagas. s. aliquid agentes imagines ponemus. si egre¬
giam pulchritudinem. aut unicam tuipitudinẽ eis
attribuemus. si aliquã rem exornabimꝰ. ut si coronis. ⁊
ueste purpiuea. quo nobis nocior sit similitudo. Aitt
si quã rem deformabimus turpem. ut si cruentã. aut ce¬
no oblitã. ant rubrica delibutã inducamꝰ: quo magis
insignita sit forma. Aut si rudiculas res aliquas imagi¬

Expanded text:
quae acciderunt in pueritia, meminimus optime saepe; nec quae acciderunt in pueritia, meminimus optime saepe; nec hoc alia de causa potest accidere, nisi quod usitatae res facile admiratur, propterea quia cottidie fiunt; at eclipsis solis mirantur, quia raro accidunt, et solis eclipsis magis mirantur quam lunae, propterea quod hae crebriores sunt. Docet ergo se natura vulgari et usitata re non exsusci7 Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus in memoria diutissime potest haerere. Id accidet, si quam maxime notatas similitudines constituemus; si non multas nec vagas, sed aliquid agentes imagines ponemus; si egregiam pulcritudinem aut unicam turpitudinem eis adtribuemus; si aliquas exornabimus, ut si coronis aut veste purpurea, quo nobis notatior sit similitudo; aut si qua re deformabimus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imagi
Abbreviated transcription (Latin):
ut u̾su posito ipsi nobiscũ pͥmũ transeamꝰ bis aut t̃
eũ u̾sum. Deiñ cum imaginib u̾ba expͥmamus ħ mͦ
nature suppeditabit᷑ doctrina. Nam utraq altem seꝑa¬
ta minus erit firma. ita tũ ut multo plus in doctri na
atq arce p̃sidii sit. qd̃ docere ñ grauarem᷑. ni metuere¬
mus. ne cum ab instituto nr̃o recessissemus minus cõ¬
mode seruaretur hec dilucida breuitas p̃ceptionis. Nc̃
memoriam possint excitare. qua de causa utiũq fiat con¬
siderandũ. ut cognita causa quas uitemus ⁊ quas seqm᷑
imagines scire possimus. Nocet gͥ nos ipsa natura quio
oporteat fien. Nam si quas res in uita uidemus paruas
usitatas. cotidianas : eas meminisse ñ solemꝰ. ꝓpt̾ ea quod
nulla nisi noua aut admirbili re cõmouetur animꝰ.
At si quio uidemꝰ aut audimꝰ egregie turpe. aut ho¬
le. ꝑiculosũ : id du meminisse consueiumꝰ. Itaq quas
res añ ora uidemus aut audimus obliuiscim᷑ pler̃q.

Expanded text:
mum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremur, nei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, minus commode servaretur haec dilucida brevitas praeceptionis. CAmemoriam possint excitare, qua de causa utrumque fiat, considerandum est, ut cognita causa, quas vitemus et quas sequamur imagines, scire possimus. Docet igitur nos ipsa natura, quid oporteat fieri. Nam si quas res in vita videmus parvas, usitatas, cottidianas, meminisse non solemus propterea quod nulla nova nec admirabili re commovetur animus: at si quid videmus aut audimus egregie turpe aut hole, ridiculum, id diu meminisse consuevimus. ‹Itaque quas res ante ora videmus› aut audimus, obliviscimur plerumque;
Abbreviated transcription (Latin):
flagrata. Qui se nͣ pͥutant id qd̾ uoluerint ad exitum
ꝑdurisse. nisi scĩssime parue miserandũ scelerati uide¬
rint cinerem. Nequeo u̾bis uidices consequi indig
Ur̃ enĩ uos animus amantissimus iei .p. facile edo¬
cet. ut eũ qui fortunas om̃iũ uoluent ꝓdere p̃cipitẽ
pͥtrahatis ex ea ciuitate. quã itte hostiũ spurcissimoꝵ
dnãtu nefario uoluerit obrriere. In medioeri figa
u̾sabitur oĩo si hec ut añdiri aliquãtulũ dĩmisen¬
rimꝰ. neq tñ ad infimum descend̾imus. sic. quib eũ bel¬
lum gerimꝰ iudices udetis. cũ sociis. qui ꝓ nobis pug¬
nare ⁊ imꝑium nrm nobiscũ simul uirtute ⁊ indus¬
tria conseruare soliti sunt. hi cum se ⁊ opes suas et
copiam necessaram ponunt norunt. Tunc uͦ nicħ

Expanded text:
flagrata; qui se non putant id, quod voluerint, ad exitum perduxisse, nisi sanctissimae patriae miserandum scelerati viderint cinerem. Nequeo verbis consequi, iudicVester enim vos animus amantissimus rei publicae facile edocet, ut eum, qui fortunas omnium voluerit prodere, praecipitem proturbetis ex ea civitate, quam iste hostium spurcissimorum dominatu nefarversabitur oratio, si haec, ut ante dixi, aliquantum demiserimus neque tamen ad infimum descenderimus, sic: «Quibuscum bellum gerimus, iudices, videtis: cum sociis, qui pro nobis pugnare et imperium nostrum nobiscum simul virtute et industria conservare soliti sunt. Ii cum se et opes suas et copiam necessario norunt, tum vero ni
Abbreviated transcription (Latin):
tere. Mrimũ qd̾ contra hoc nulla staret rõ illoꝵ. licet enim
elige̾nt ⁊ ꝓbarent quelibet qui sibi in om̃s res suppedita¬
ret exempla uł poecam uł oratorẽ cuiꝰ auctoritate nite¬
rentur. Dein de int̃ ẽ magni euis qui discere uult

Expanded text:
tere, primum quod hoc contra nulla staret illorum ratio. Licet enim tere, primum quod hoc contra nulla staret illorum ratio. Licet enim eligerent et probarent quemlibet, qui sibi in omnes res subpeditaret exempla, vel poetam vel oratorem, cuius auctoritate niterentur. Deinde interest magni eius, qui discere vult,
Abbreviated transcription (Latin):
rudis nemo id facere possit. artificiose te fecisse putes. er¬
res. ꝓpterea qd isto signo uidebimus te ñ nichil scire. aliis sed¬
signis multa scire intelligemus. Qd si arcificiosũ ẽ incelli¬
gere que sint ex arte scripta. multo arcificiosius ẽ ipsum
scribere ex arte. Qui enĩ tpse scribet arcificiose. ab aliis
ꝯmode scripta facile intelligere pot̾it. Qui aũ eligit fa¬
cile: non continuo ipse cõmode scribit. Et si ẽ mari¬
me arcificiosum alio tempore utantur ea facultate. ñ
tum cum parere.⁊ ipsi gignere ⁊ ꝓferre debent. Postre¬
mo in eo uim artificii consumant ut ipsi ab aliis pociuᷤ
eligendi. quã alioꝵ boni electores ex istiment᷑. CContra ea
que abhis dicuntur qui dñt alienis eremplis uti opor
care : tñ ꝙ̃ mag̃ delĩquere qd̃ a multis exempla sumant.
S de eo qd postea dirimus. añ iudeamus. Si concede¬
rem aliena oportere assumere exempla: iunce̾m uniꝰ opor-¬

Expanded text:
rudis id nemo facere possit, artificiosissime te fecisse putes, erres, propterea quod isto signo videmus te nonnihil scire, aliis signis multa scire intellegemus. Quod si artificiosum est intellegere, quae sint ex arte scripta, multo est artificiosius ipsum scribere ex arte. Qui enim scribit artificiose, ab aliis ‹commode scripta facile intellegere poterit; qui eliget facile, non continuo commode ipse scribet. Et, si est maxime artificiosum, alio tempore utantur ea facultate, non tum, cum parere et ipsi gignere et proferre debent. Postremo in eo vim artificii consumant, ut ipsi ab aliis› potius eligendi, quam aliorum boni selectores existimentur. Contra ea, quae ab iis dicuntur, qui dicunt alienis exemplis uti oportcare, cum magis etiam delinquere, quod a multis exempla sumant. Et de eo, quod postea diximus, antea videamus. Si concederem aliena oportere adsumere exempla, vincerem unius opor
Abbreviated transcription (French):
libet susciꝑe laborẽ.Modestie paͬttib utͦem᷑ si nimias
libidines honoris. ꝓecuniarũ. similiũ rerũ uituꝑabi¬
mus. si unãquãq rem̾ certõ nature t̾mino diffiniemus.

Expanded text:
libet suscipere laborem. Modestiae partibus utemur, si nimias libidines honoris, pecuniae, similium rerum vituperabimus; si unam quamque rem certo naturae termino definiemus
Abbreviated transcription (Latin):
tet. Commutationes enĩ faciunt ut nullo genere uo¬
cis effuso. in om̃i uoce integri simus. ⁊ acutas uocis ex¬
clamationes uixare debemus. Ietus enĩ fit ⁊ uulneian¬
tur arterie. acuta atq attenuata nimis acclamatio¬
ne. ⁊ siquis splendor ẽ uocis consumitur uno clamo¬
re uniu̾sus. Et uno sp̃ũ continent᷑ multa dicere con¬
complent᷑. ⁊ uox que tractata uarie ẽ. reducitur in qͣn¬
dam sonũ equabilem atq constantẽ. Sepe ręrũ natu¬
re grã quedam uire debetur. uelut accidit in hac re.
Nam que dirimus ad uocẽ seruandam ꝓdeẽ: ead̾ atti¬
nent ad suauitatẽ ꝓnuntiationis. ut qd̃ uoci nr̃e ꝓ¬

Expanded text:
tet: commutationes enim faciunt, ut nullo genere vocis effuso in omni voce integri simus. Et acutas vocis exclamationes vitare ‹debemus›: ictus enim fit et vulnus arteriae acuta atque attenuata nimis adclamatione, et qui splendor est vocis, consumitur uno clamore universus. Et uno spiritu continenter multa dicere conplentur et vox, quae tractata varie est, reducitur in quendam sonum aequabilem atque constantem. Quam saepe rerum naturae gratia quaedam iure debetur! Velut accidit in hac re. Nam quae dicimus ad vocem servandam prodesse, eadem adtinent ad suavitudinem pronuntiationis, ut, quod n
Abbreviated transcription (Latin):
benda iedigit in singulas roẽs p̃ceptionis: neceẽ ẽ eiꝰ rei
summus arcifer sit. hoc gͥ ipsum marimũ arcificiũ ẽ
tationis. Illud enĩ ueremur ne eui satis sit ad contranam
ioẽm ꝓbandã. qd ab eã steternt hii qui ⁊ inuentores hꝰ

Expanded text:
ibenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei ibenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei summus artifex sit. Hoc igitur ipsum maximum artificium est m veritate› disputationis. Illud enim veremur, ne cui satis sit ad contrariam rationem probandam, quod ab ea steterint ii, et qui inventores h
Abbreviated transcription (Latin):
reddit. Immo erigit om̃iũ cuptetates ⁊ acuit industuam.
cum spes iniecta ẽ posse imitando gracci ⁊ crassi consequi
facultatẽ. NPostremo hoc ipsum summũ ẽ aitificiũ. res ua¬
tias ⁊ dispares in tot poematib et orationib sparsas ⁊ uage
disiectas. ita diligent̃ exponere eligere. ut unum qd̃q genꝰ
exemploꝵ sub singulos artis locos subicere possis. hoc si
industria solum fieri possit : tñ eẽmꝰ laudandi cũ talẽ
laborẽ ñ fugissemus. Nunc sine summo attificio ñ potest.
Quis ẽ enĩ qui ñ sũmet eum teneret artẽ possit ea q̃ uibx¬
at ars de tanta ⁊ tam diffusa seriptura notare ⁊ seꝑare.
Cet̾i cum legunt oroẽs bonas ⁊ poemata: ꝓbant oratores
aut poetas nec intelligunt quare ꝯmoti ꝓbaͣnt. qd̾ scire
ñ possunt. ubi sit. aut quid sit. aut quo mͦ factũ sit id
qd̾ eos maxime delectat. At is qui ⁊ hec omĩa intelli¬
git ⁊ idonea maxime eligit. ⁊ omĩa in aite maxime scu¬

Expanded text:
reddit? Immo erigit omnium cupiditates et acuit industriam, cum spes iniecta est posse imitando Gracci aut Crassi consequi facultatem. CAPUT 3 Postremo hoc ipsum summum est artificium res varias et dispares in tot poematis et orationibus sparsas et vage disiectas ita diligenter eligere, ut unum quodque genus exemplorum sub singulos artis locos subicere possis. Hoc si industria solum fieri posset, tamen essemus laudandi, cum talem laborem non fugissemus; nunc sine summo artificio non potest fieri. Quis est enim, qui, non summe cum tenet artem, possit ea, quae iubeat ars, de tanta et tam diffusa scriptura notare et separare? Ceteri, cum legunt orationes bonas aut poemata, probant oratores et poetas neque intellegunt, qua re commoti probent, quod scire non possunt, ubi sit nec quid sit nec quo modo factum sit id, quod eos maxime delectet; ‹at› is, qui et haec omnia intellegit, et idonea maxime eligit, et omnia in arte maxime scr
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓnunciandos . tiactando. duplicit̃. sermocinatione. ⁊ ex¬
suscitatione. S de ead̃ re cũ dicemꝰ ÷ plurimis utemur
ꝯmutacionib. Nã cũ rẽ simplicit̃ ꝓnunciauerimꝰ: ĩoẽm
diximꝰ: in u̾boꝵ erornationib. Deiñ simile: i eremplũ.
nes quẽ admodũ concludere oporteat. Et in hoc libro
dociumꝰ cuiꝰmõi eẽt exornatio u̾bi: cui conclusio nom̃
ẽ. Gͦ huiꝰ moĩ uehem̃t̃ ornata poti̾t eẽ expolicio. que
constabit ex freqñcib ornationib u̾boꝵ ⁊ sententiarũ ħ mͦ.

Expanded text:
us ‹tractando› dupliciter: sermocinatione ‹et exsuscitatione.› Sed de eadem re cum dicemus, plurimis utemur commutationibus. Nam cum rem simpliciter pronuntiarimus, rationem diximus in verborum exornationibus -; deinde simile et exemplum - nes quemadmodum concludere oporteat: in hoc libro docuimus, cuiusmodi esset exornatio verborum, cui conclusioni nomen est. Ergo huiusmodi vehementer ornata poterit esse expolitio, quae constabit ex frequentibus exornationibus verborum et sententiarum.
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq uti cõtẽpnendꝰ ẽ qͥ innauigando nauĩ quã se mauult
in colum̃ : ita uituꝑandꝰ ẽ qͥ in.rei .p. discrimine sue plusqͣm
ꝯmuni saluti ꝯsulit. Naui enĩ fracta multi incolumes eua¬
sert̃. ex naufragio patͥe saluus nȩmo pot̾ enartare. Qd̃
mͥ bene uidet᷑ deciꝰ intellexisse. qͥ sẽ de uouisse dr̃ ꝓͥ legib
ise in hostes immisisse medios unde amisit uitam. at ñ
ꝑdidit. Re enĩ ullissima ceitam. ⁊ parua maximã rede¬
mnit. dedit uitã ÷ accepit patriam. amisit animã ⁊ potitus
ẽ gła. que cum summa laude ꝓdita. uecustate mag̃ coti

Expanded text:
Ita uti contemnendus est, qui in navigio non navem quam se mavult incolumem, item vituperandus, qui in re publica discrimine suae plus quam communi saluti consulit. Navi enim fracta multi incolumes evaserunt; ex naufragio patriae salvus nemo potest enatare. Quod mihi bene videtur Decius intellexisse, qui se devovisse dis in hostis immisse medios. Amisit vitam, at non perdidit. Re enim vilissima ‹certam› et parva maximam redemit. Vitam dedit, accepit patriam; amisit animam, potitus est gloriam, quae cum summa laude prodita vetustate cot
Abbreviated transcription (Latin):
do si traducit᷑ ad ex suscitationẽ. cũ ⁊ nos cõmoti di¬
cere uideam̃. ⁊ auditoris animũ ꝯmouemꝰ sic. Quis
ẽ đ teniu cogitatione p̃ditus cuꝰ animus tantis an¬
gustis inudie continet᷑. qͥ ñ hunc hominẽ stu diosis¬
sime laudec. ⁊ sapientissimũ uidicet. qui ꝓ salute patrie
ꝓ incolumitate ciuitatis. ꝓ.r.p. fortunis. quãuis mag¬
nũ atq atrox ꝑiculũ studiosissime suscipiat ⁊ libent̃

Expanded text:
do, si traducitur ad exsuscitationem, cum et nos commoti dicere videamur, et auditoris animum commovemus, sic: «Quis est tam tenui cogitatione praeditus, cuius animus tantis angustiis invidiae continetur, qui non hunc hominem studiosissime laudet et sapientissimum iudicet, qui pro salute patriae, pro incolumitate civitatis, pro rei publicae fortunis quamvis magnum atque atrox periculum studiose suscipiat et libenter
Abbreviated transcription (Latin):
consulto a nobis factum negamus. Ea diuiditur ui
necessitudinem. fortunã. imprudentiam. Dehis par¬
tibi prus ostendendum ẽ. Peiñ ad dep̃cationẽ peuen¬
dum udetur.ẜrimũ considerandũ ẽ nũ ꝑ eulpã
uencũ sit in necessitudinem. nũ culpam ueniendi ate¬
cessitudo fecit. Peiñ querendũ ẽ quomͦ uis illa pocui
ent uitan ac leuiart. Peiñ is qui in necessitudinem
causam conferet. exꝑtiis ne sit quid contiu face aut
ex cogitare possit. Peiñ nũ que suspiciones ex conie¬
turali constitutione trahi possint: que significent io
x ime necessitudo quepiam fuit conueniat. ne eam sa¬
tis idoneam cãm putari. ¶ Cum in fortunã ca confe
retur. ⁊ ea re defensor ignosci reo dicet oportere. ead̾ fere
omia uidentur consideranda que de necessitudine
pscͥpta sunt. Et enĩ om̃s hȩç tres partes purgatioĩs.
int̃ se finitime sunt. ut in om̃s ead fere possuit accõ¬

Expanded text:
consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, nu veniendi necessitudinem fecerit. Deinde quaerendum est quo modo vis illa vitari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent idxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis idoneam ‹causam› putari. rtur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcom
Abbreviated transcription (Latin):
ne crim̃ in alium tranfferatur. De iñ spectandũ est
eque magnũ sit illud peccatũ qd in aliũ tranfferet᷑.
atq illud qd̃ reus suscepisse dicatur. Deiñ oportue¬
rit ne in ea re peccare. inqua alius añ peccant. De¬
iñ oportuerit ne uidicium añfieri. dem̃ cũ factum
udiciũ ñ sit de illo crimine qd in aliũ tranfferatur.
oporteat ne de ea re uidiciũ fieri: que res in uidici¬
ũ ñ deuenerit. Locus cõmunis accusatoris contra eũ
qui plus censeat ium quã uidicia ualere oportere.
Et ab adusariis ꝑ cunctabitur accusator. quid futm
sit si id̾ cet̾i faciant ut de indempnatis suppliciũ
sumant qd̃ eos id̃ fecisse dicat. Quid si ipse accusator
id face̾ uoluiss: Hefensor eoꝵ peccati atrocitatẽ ꝓferet.
in quos erim̃ tranfferetur. rem. locum. tempiis ante
oculos ponet. ut hi qui audiunt existiment. aut ñ
uiditur in purgationẽ et dep̃cationẽ. Purgatio ẽ eũ

Expanded text:
ne in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, ne in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur, oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut nonviditur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum
Abbreviated transcription (Latin):
nit utrũ fuit utilius. ex contentione. hoc ẽ utrũ ue¬
nustius. facilius. conducibilius. Peiñ oportebit quen
ipsũ ne oportuent uidicare utrũ fui̾t utiliꝰ. an alioꝵ¬
suit stacuendi potestas. Deiñ int̃ponet᷑ ab accusato¬
te suspicio. ex consticutione conieeturali quaie pii¬
tetur ñ ea rõe factum ẽẽ quo melius deteriori añ po¬
neretur. s dolo malo negocium gestum de aliqua ꝓba¬
bili causa. Ab defensore contra refelletur argum̃tacio
coniecturalis de qua añ dictũ ẽ. Peiñ queret᷑. pocue¬
rit ne uitari ne in eum locum ueniretur. his locis
sic tractatis: accusator utet᷑. hoc cominuni loco in eũ
tit potestatẽ. Defensor contra eos qui equũ censeant
ipsis quid facturi eeñt si in eo loco fuissent. ⁊ tempus.
locum. rem. deliberationẽ suam ponet añ oculos.
Translatio criminis ẽ cum ab reo facti cã in alioꝵ
peccatũ tranffertur. In qua pͥmum querendũ ẽ. uere¬

Expanded text:
niet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honiet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an alios statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› coniecturali, qua re putetur non ‹ea› ratione factum esse, quo melius deteriori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur argumentatio coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communi in eum, rit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iure
Abbreviated transcription (Latin):
eũ qui lucilium poetam in scena nominatim leseut.
uiuit. Ergo quia possunt res simili de causa dissi¬
milit iudicate ꝓferri. cum id usu euenert uidicẽ
cum uidice. tempus cum tempore. num cum nuo
ad uitatem ⁊ utilitatem communẽ uidet᷑ ꝑtine. Ad
genus ut maior annis. lx. ⁊ cui morb cãẽ cognitorẽ
det. Ex eo uł nouũ ius constitui conuenit ex tempo¬
re. ⁊ex hominis dignitate.¶Ex pacto uisẽ si quod
int̾se pepigerunt si quio int̾ aliquos conuenit. Pac¬
ta sunt que legib obseruanda sunt hoc mͦ. Rem uͥ
pagunt: orõĩ pagunt. In comicio aũ in foro ante
meridiem causam conicito. Sunt itẽ pacta q̃ sine
legib obseruantur ex conuentui. que de uux p̃sta¬
re dicuntur. his gͥ pattib inuiriã demonstrari. uis
confirmari conuenit. Idq in absoluta iundiciali
qe accusator dicat oportuisse fieri: Primũ q̃ri conue¬

Expanded text:
eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. ondemnavit. CAPUT 20 Ergo, quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri, cum id usu venerit, iudicem cum iudice tempus cum tempore, numerum cum ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si quid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conve
Abbreviated transcription (Latin):
ne sit factum de eo causa posita dice potimus si ex qͥb
partib uis constat cognouerimꝰ. Constat gͥ ex his par¬
tib natura. lege. consuetidine. uidicato. equo. ⁊ bono.
pacto. Natura uis ẽ qd̃ cognationis aut pietatis causa
obseruatur. quo uire parentes a liberis. ⁊ a parentib
Qd̾ genus. ut in uis eas cum uoceris. Consuetudine uis
ẽ id qd sine lege eque ac si legitimũ sit usitatũ ẽ. Qd
genus id qd̾ argentario tulens ex pensũ: a socio eiꝰ recte
repet̾e possis. Iuudicatũ ẽ id de quo sentñcia lata ẽ aut
decretũ int̃positũ. Ea sepe du̾rsa st̃. ut aliud alii uidi¬
ci. aut p̃tori. aut consuli. aut tribunopl. placitũ sit.¬
⁊ fit ut de ead̾ re sepe alius aliud decreuerit aut uidi¬
carit. Qd genus .ai. diusus p̃tor urbanus qd̵ eũ heu¬
mandati ageietur iudiciũ ieddidit. Sertus uilius
ñ reodidit. Item .O. celius uider absoluit iniurur̃

Expanded text:
ne sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus ne sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bono, pacto. Natura ius est, quod cognationis aut pietatis causa observatur, quo iure parentes a liberis, et a parentibus  est quod genus: ut in ius eas, cum voceris. Consuetudine ius est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum hermandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item:‹C.› Caelius iudex absolvit iniuriarum
Abbreviated transcription (Latin):
ta describetur. Deiñ factum nr̃m cum u̾bi descͥpͥti¬
one conungetur. Deiñ contrane descͥptionis rõ re¬
felletur. si aut falsa erit aut in utilis. aut turpis.
aut inuiriosa. Id quoq ex uins parcib sumetur:
de uindiciali absoluta de qua iam loquem᷑ Que¬
ritur in translationib pͥmum. nũ aliquis eiꝰ tei
actionẽ. peticionẽ. aut executionẽ habeat. nũ
alio tempore. loco. nũ alia lege. nũ alio querente aut
agente. hec legib ⁊ morib equo ⁊ bono reꝑiuntur de qͥb
dicetur in uiridiciali absoluta. In causa iationali pͥmũ
queretur quid in reb maiorib. aut minorib. aut simi¬
lib similit̃ scͥptum aut uidicatum sit. Dem̃ utrum
ea res similis sit ei rei de qua agitur an dissimilis.
Deiñ utrũ consulto de ea re nicħ scͥptum sit qd nolu¬
fecisse confitem᷑ uire factam dicemus sine ulla assum ꝓ¬
tione extrarie defensionis. In ea conuenit quen uire¬

Expanded text:
causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descripticausae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur; deinde contrariae descriptionis ratio refelletur, si aut falsa erit aut inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus sumetur de iuridiciali absoluta, de qua iam loquemur. CAPUT 18 Quaeritur in translationibus primum, num aliquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem habeat, num alio temporente. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod nolufecisse confitemur, iure factum dicemus, sine ulla adsumptione extrariae defensionis. In ea convenit quaeri, iure
Abbreviated transcription (Latin):
tissimi reꝑiuntur. ita dum metuunt in dicendo neqͥd
ambiguum dicant: nom̃ suũ ꝓnuntiare ñ possunt.
uerũ hoꝵ pueriles opiniones rectissimis rõĩb cũ uo¬
les refellemus. In p̃sentiarũ ħ intcędere ñ alienũ fuit.
ut huiꝰ infantie garrulam disciplinam contempneremꝰ.
uocabuili diffinitionẽ hoc mͦ. Maiestatem is minuit qͥ
ea tollit ex quib reb ciuitatis amplitudo constat. Q
sune ea: que capiunt suffragra popłi ⁊ magistratus¬
consiliũ. Nempe gͥ tu ⁊ ppłm suffragio ⁊ magistratum
consilio priuasti. cum pontes disturbasti. Item ex con¬
trario maiestatẽ is minuit: qui amplitudinẽ curi¬
tatis detrim̃to afficit. Ego ñ affeci. s ꝓ hibui detrim̃¬
to. Prariũ enĩ ꝯseruaui. Libidini maloꝵ restiti. Ma-¬
iestatem omẽm int̾i̾re ñ passus sum. Primũ gͥ uoca¬
buli sentñtia breuit̃ adutilitatẽ cause accomoda-

Expanded text:
tissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo ne quid tissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum uoles, refellemus. Inpraesentiarum hoc interdicere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam discivocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? Suffragia, magistratus. Nempe igitur tu et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non passus sum.» Primum igitur vocabuli sententia breviter et ad utilitatem adcommodate
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Primũ sit ne ambiguum querendũ ẽ. Deiñ qͦmͦ
scͥptum sitͭ tͤ. si id qd adu̾sarii int̾pretantur scͥptor fi¬
eti uoluiss: ostendendũ ẽ. deiñ id qd̃ nos int̃prete¬
mur ⁊ fieri posse ⁊ honeste. ⁊ lege. ⁊ recte. more. ⁊ na¬
tura. bono ⁊ equo fieri posse. qd̃ adu̾sarii int̃pretent᷑.
ex contrario. nec ẽẽ ambigue scͥptum cum intelliga¬
tur utra uera sententia sit. Sunt qui arbitrant᷑
ad hanc causam tractandam uehem̃ter ꝑtinere cog
nicionẽ amphibologiarũ eam que a dialecicis ꝓfer¬
tur. Nos uͦ arbitrarũmur ñ mͦ nullo ad uim̃to ẽẽ
s pocius marimo impedim̃to. Om̃s enĩ illi amphi¬
bologias aucupantur eas &̃ que ex paite altera sentñciã
nullam possunt int̾p̃tari. Itaq ⁊ alieni sermonis moles¬
ti int̾pellatores. ⁊ scͥpti tum odiosi tum obscuri in t̾̃pre¬
tes sunt. ⁊ dum caute expediteq loqui uolunt: infan-¬

Expanded text:
est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hnitionem amphibologiarum, eam quae a dialecticis profertur. Nos uero arbitramur non modo nullo adiumento esse sed potius maximo impedimento. Omnes enim illi amphibologias occupant, eas etiam quae parte ex altera sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores et scripti, tum odiosi, tum obscuri interpretes sunt, et dum caute et expedite loqui uolunt, infan
Abbreviated transcription (Latin):
Cum due leges int se discrepant. uidendũ ẽ pͥmũ
nũ que ab rogatio. uł derogatio sit. de iñ utrũ leges
ita dissentiant. ut altera iubeat. altera ueret. an ita :
ut altera cogat. altera ꝑmutat. Infirma enũ eius e¬
rit defensio. qui negabit se fecisse qd̵ cogeretur cũ al-¬
tera lex ꝑmitceret. Plus enim ualet sanctio ꝑmissio¬
ne. Itq illa defensio tenuis ẽ cum ostenditur id faccũ
eẽ qd̃ ea lex sanctiat cui legi abrogatũ aut derogatũ
sit ⁊ id qd̾ postenore lege sanccitũ sit: eẽ neglectum.
cũ hec erc̃ considerata: statim nr̃ẽ legis expositione
recitacione. collaudatione utemur. Deiñ contrarie
legis enodabimus uoluntatẽ. ⁊ eam trahemus ad
tie cause commodũ. Peiñ de uiridiciali ab soluta
utemur iẽ uiris ⁊ queremus partes uirs utrũ cũ¬
ea faciant. de qua parce posterius disseremus. SSi
ambiguum eẽ scͥptum putabitur qd̃ in duas aute¬
in plures sententias trahi possit : hoc mͦ tractandũ

Expanded text:
Cum duae leges inter se discrepent, videndum est primum, num quae obrogatio aut derogatio sit; deinde utrum leges ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostenditur id factum esse, quod ea lex sanciat, cui legi obrogatum aut derogatum sit; id, quod posteriore lege sanctum sit, esse neclectum. Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione, recitatione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein de iuridiciali absoluta sumemus rationem iuris et quaeremus partes iuris, utrocum faciant; de qua parte iuridicialis posterius disseremus. CAPUT 16 Si ambiguum esse scriptum putabitur, quod in duas aut plures sententias trahi possit, hoc modo tractandum