comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur transire om̃o ꝑ cheionte ĩfernũ nũq
euasuri. Aliiuõ sunt ꝗ uadũt ad ĩsernim
. ĩcidũt ĩ pectata nõ tr̃ ꝑseu̾ant in eis Im̃o
em̃dant᷑ et tales exeũt dẽ inferno ꝑ peniten¬
tiam Et tal fuit auctor nr̃/ Ido bñ fingit ꝙ
transit ꝑ ĩfernũ phi euadit ꝑ purgatorim
inito questo. situ suu ualde occulte. Uñ
ad intelligentiam istrus passus obsturi est sciẽ¬
du. ꝙ aliꝗ exponũt istam lr̃a fortẽ leuiter
et dicũt ꝙ auctor fingit se incidissẽ ĩ sinco¬
pim ut cansiret fetulentã paludem checon¬
tis sine turbatione sensus. S ista ẽ friuola
expositio. Nam fictio ñi auctoris habet
altiorem intellectum Ido alis uiri frimosi
luctiluis uidentꝰ exponer. Dicũt ẽ ꝙ auctor sb¬

Expanded text:
in Infernum nunquam evasuri. Aliqui vero sunt qui vadunt ad Infernum, idest incidunt in peccata, non tamen perseverant in eis, imo emendantur, et tales exeunt de Inferno per penitentiam. Et talis fuit autor noster. Ideo bene fingit quod transit per Infernum, postea evadit per Purgatorium, ibit transitum suum valde occulte. Unde ad intelligentiam istius passus obscuri est sciendum quod aliqui exponunt istam literam fortem leviter, et dicunt quod autor fingit se incidisse in sincopim ut transiret fetulentam paludem Acherontis sine turbatione sensus. Sed ista est frivola expositio; nam fictio nostri autoris habet altiorem intellectum. Ideo aliqui viri famosi subtilius videntur exponer
Abbreviated transcription (Latin):
ad qd̾ notanduẽ ꝙ auctor elegant fingit u̾gilium
facete istam comemeratione de homero que sumee
studuit imitari in oꝑe eius homerus nãq fent
duo oꝑa pͥnçipalia quoꝵ piu uocauit yhała in qͣ
destͥpsit bella toyina et gesta acchill que suꝑ om̃os
nititur ꝯmidire in strenutite armoꝵ. Et ẽ illus
opus magiũ distingu in xxiiii. libros. Serimdu
opiis ĩtitulauit Odissta in quo tractat de prgrmata

Expanded text:
Ad quod notandum quod autor eleganter fingit Virgilium facere istam commendationem de Homero, quem summopere studuit imitari in omni opere eius. Homerus namque fecit duo opera principalia, quorum primum vocavit Yliadam, in quo describit bella Troiana et gesta Achillis, quem super omnes nititur commendare in strenuitate armorum; et est istud opus magnum distinctum in XXIV libros. Secundum opus intitulavit Odissea
Abbreviated transcription (Latin):
Siudio el terço. Hic Ouidius fuit italicꝰ de sul¬
monẽ ciuitate apules. fuit e uir mirabiluri
amorosus et gratiosus. fuit magne sc̃e ⁊ facił
S uenit ĩ indignationẽ augusti ꝗ relegauit ip
ĩ sithiam ubi fere oĩa pultra oꝑa ꝯstͥpsit. fecit
tã Rome suu maiorer ꝗ dr̃ methamor phostos¬

Expanded text:
Ovidio èe il terzo. Hic Ovidius fuit italicus de Sulmone civitate Apuliae. Fuit vir mirabiliter amorosus et graciosus, fuit magnae scientiae etsed venit in indignationem Augusti, qui relegavit ipsum in Sythiam, ubi fere omnia pulcra opera conscripsit. Fecerat tamen Romae suum maiorem, qui dicitur Methamorphoseo
Abbreviated transcription (Latin):
ẜmenez ugilii uñ diçit Nõ lasciauan landar
auctor nãrrabat ip̃a ĩ transitu qr ñ erat
Selua. qr methaphorice sicut expositu est ĩ¬
pn pͥm̃i t. et ĩ pͥuͦ istius quarti uñ repetit
L selua dico de spiriti spissi .q.d. hec silua
tuꝰ rei intelligentia est p̃notandiu ꝙ iste igo
figurat fulgurẽ gloue et cacitateꝰ saste

Expanded text:
monem Virgilii. Unde dicit: non lasciavam l'andar autor narrabat ipsa in transitu, quia non erat selva quia methaphorice, sicut expositum est in principio istius quarti. Unde repetit: la selva, dico, de li spirti spessi, quasi dicaAd cuius rei intelligentiam est prenotandum, quod iste ignis figurat fulgorem gloriae et claritatem famae
Abbreviated transcription (Latin):
quadiuplx genius hõiu. Qunda tͥ sunt qui
pauca scũit et panca locunt᷑. et isti sunt eli¬
gendi qr uident᷑ nosse se et uelle discere
aAlii sunt ꝙ mlta scũs et młta locũt᷑ et isti
sunt audiendi qr ex habũdantia cordis os lo¬
puitur. Alii sunt ꝙ pauca sciunt et mlta
locunt᷑ Et isti sunt expellendi qr ĩ omib et¬
om̃ib sunt molesti. alii sunt eq̃ ꝗ multe¬
pientes. Et de talib logtur hic. Et nũo taliũ
fuit ip̃e dantes. Ido bñ dicit et cõsoaue uoce
Quia moderate locutur. quo disposuert¬
.s. stant utri illustres quoꝵe facies et gla
aperte dare et alte lucet. Si cħ ueder si pota
quo nõ possent dici et sc̾bi multa laudabilia
et memorabilia. Et sodit ꝙ ĩprato uirenti
oñsi futit sibi uiri magnanimi de quor ui¬
sione ĩ se ip̃o auctor glatur. Ad qd̾ est no¬
tandu ꝙ auctor hic ĩo ĩmediate post portas
uñ dicit li sprriti magna.i. aie magnanimoru
me fuor mositati.s. a poetis predictis. Et uer

Expanded text:
 quidam enim sunt qui pauca sciunt et pauca loquuntur, et isti sunt diligendi, quia videntur noscere se, et velle discere. Alii sunt, qui multa sciunt et multa loquuntur, et isti sunt audiendi, quia ex abundantia cordis os loquitur. Alii sunt, qui pauca sciunt et multa loquuntur, et isti sunt expellendi, quia omnibus sunt molesti. Alii sunt e contpientes, et de talibus loquitur hic, et de numero talium fuit ipse Dantes. Ideo bene dicit: con voci soavi quia moderate loquuntur. 115-117 - T stant viri illustres, quorum facies et gloria aperte, clare et alte lucet, sì che veder si potean quo non posset dici et scribi multa laudabilia et memorabilia. Et subdit quod in prato virenti ostensi fuerunt sibi viri magnanimi, de quorum visione in se ipso autor gloriatur. Ad quod est notandum quod autor ideo hic immediate post poetas Unde dicit: li spiriti magni, idest animae magnanimorum, me for mostrati, supple, a poetis pr
Abbreviated transcription (Latin):
operib. Et adu̾te łetor ꝙ poeta ĩ isto pͦ intͦ¬
tu ĩferni fucit suctilr illa fictiõe quã sepe
alibi faciet/ Unde similr qñ uult intrare pur¬
goto ⁊ u fingit se obdor misse Et sic dormiente
raptui fuisse aquada aquila Et ita alibi sepe.

Expanded text:
in isto primo introitu Inferni facit subtiliter istam fictionem, quam sepe faciet alibi; unde similiter, quando vult intrare Purgatorium, fingit se obdormisse, et sic dormientem raptum fuisse a quadam aquila; et ita alibi saepe.
Abbreviated transcription (Latin):
dñs uidens ꝙ Iarob despiciebat luam ferit ei¬
Ui. filios quoꝵ pͥmus dictus est Ruben. Serũ¬
duo Symeon Tertius leu. Quartꝰ iudas
Quĩctus i sachar. Sextꝰ sabulon Rachel
Rachel pulcor s lya fecundior. Iacob etiam
xii. filiis nate sunt .xii. tribus istael que pa
excreuer̃t ĩ tanta młtitudĩe ĩ egipto ꝙ sex¬
centa milia hõi exiueit cu morse tpre

Expanded text:
ob despiciebat Lyam, fecit eVI filios, quorum primus dictus est Ruben, secundus Symeon, tertius Levi, quartus Iudas, quintus Isachar, sextus Zabulon. RachelRachel pulcrior, sed Lya fecundior. Iacob etiam tis autem XII filiis natae sunt XII tribus Israel, quae postea excreverunt in tantam multitudinem in Egipto, quod sexcenta milia hominum exiverunt cum M
Abbreviated transcription (Latin):
sue Rebeche et madato patrif sui ysaach iuit
⁊ si ria ad ciuitate. Aram ad domam Laban
frĩs matris sue rẽbece ꝙ lubem hẽbat dias
filias unã maiore cui nom̃ erat łxa altu
minore cui nom erat Fachel. S lua hõbat
amotis Adueniente ãt tp̃re nũpriaꝵ laban
qua sibi fecãt Ille ãt se  iusuuit ꝙ nõ erat tõ¬
suetudo ĩ illo loco ut filie minores prius nuptiu
traderẽt᷑. Dem̃ dedit sibi Rachele amata tu pac
to ꝙ ẜuiret silu ꝑ aliud septẽniu. Iacob gͦ haba

Expanded text:
ui Isaac, ivit in Syriam ad civitatem Karan ad domum Laban fratris matris suae Rebeccae, qui Laban habebat duas filias, unam maiorem, cui nomen erat Lya, alteram minorem cui nomen erat Rachel. Sed Lya habebat amoris. Adveniente autem tempore nuptiarum, Laban quam sibi fecerat. Ille autem se excusavit quod non erat consuetudo in illo loco ut filiae minores prius nuptui traderentur. Deinde dedit sibi Rachel amatam cum pacto quod serviret sibi per aliud septennium. Iacob
Abbreviated transcription (Latin):
dicit fortunati ambo. Oratiꝰ dicit libia ꝑ pyłm
posui uestigia pͥnceps. Ouidiꝰ ĩfine de transtor¬
matis iamq op exigi. lucan utum siminei iẽ
Quid lucretius pocta: Discutie ptotu librũ Bortu¬
de cõsolatione et uidebis si uit ille nõ mõ sapres¬

Expanded text:
dicit: Fortunati ambo. Horatius dicit: Libera per populum posui vestigia princeps. Ovidius in fine de Transformatis: Iamque opus exegi. Lucanus: Quantum Smirnaei etc. Quid Lucretius poeta? Discurre per totum librum Boetii, et videbis si vir ille, non modo sapie
Abbreviated transcription (Latin):
scbit existentes ĩ prato Et pͦ uiros serenu¬
os ar nor quos pͥmos destͥbit ĩ grali ab habi¬
tu ip̃oꝵ dicens Genti ueran cõ occhi tadi et
graui ꝑ hoc ĩnuit astantia et firmitatrm
uiroꝵ fortiu Digrande auctorita ne lor sen¬

Expanded text:
scribit existentes in prato, et primo viros strenuos armorum, quos primo describit in generali ab habitu ipsorum dicens: genti v'eran con occhi tardi e gravi, per hoc innuit constantiam et firmitatem virorum fortiu
Abbreviated transcription (Latin):
tam ꝓbor uiroꝵ uñdicit Srm duol mi pst
erant sine pena et sine spe de siderantes. Et
sit nõ mnor lector si suꝑius ugilꝰ pagniꝰ palluit
Et Dantes christianus nẽ doluit e ꝯpassiot
istoꝵ ualentius. Nõne btus Gregorius ꝯpassꝰ

Expanded text:
m virorum. Unde dicit: gran duol mi prese erant sine pena, sine spe desiderantes. Et sic non miror, lector, si superius Virgilius paganus palluit, et Dantes christianus nunc doluit ex compassione istorum valentium. Nonne beatus Gregorius compassus
Abbreviated transcription (Latin):
mortis. Et subdit efftũ ꝑsuasionis uirgilii di¬
cens Cu mhi cõ deside .io el cor disposto si alus
gum̃tis tuis rrodendo mͥ bona spem chio sontor¬
nato nel primo pposto qd ego dimisam urgen¬
rua chun tit se totu libere ducendũ et re
est idem uelle et idem nolle Et merito ꝗa
alto et siluestro .i. uia q̃ ducit ad ĩfernũ que
est ꝓfunda et asꝑa sicut dese̾bit Senera trage¬

Expanded text:
 Et subdit effectum persuasionis Virgilii dicens: tu m'hai con disiderio il cor disposto sì al vegumentis tuis, reddendo mihi bonam spem, ch'io son tornato nel primo proposto, quod ego dimiseram urgenet committit se totum libere ducendum et regest idem velle, idem nolle; et merito, quia, alto e silvestro, idest viam, quae ducit ad Infernum, quae est profunda et aspera, si
Abbreviated transcription (Latin):
titudinẽ de fide catholica petint a ugilio si aliꝗs
unꝗ̃ eniuãt lotũ istin sicut fides tem q christ
restngẽo descendit ad limbũ Et in liberauitꝰ
aĩas patru. Dit̃ gͦ io comiaai supple dicet
per uolera es ceito di quella fede ch uice ogni
ram ip̃m et tacte dix̃a uos magñi pħi et poste¬

Expanded text:
titudinem de fide catholica, petivit a Virgilio si aliquis unquam exiverat locum istum, sicut fides tenet quod Christus resurgens descendit ad limbum, et inde liberavit animas patrum. Dicit ergo: io cominciai, supple, dicere, per voler esser certo di quella fedram ipsam, et tacite dixeram: vos, magni philos
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ simpłr et fidełe iredidert eẽcti sunt de carte
isto ubi uos estis ꝑ petuo ꝑ mnisuri. Raspuse io
era nouo ĩ questo stuto. Naz ugiliꝰ mortuus erat
paꝵ añ natitate christi quando ci uiddi uenirs
un possente. s. christu omĩpotente Chon sequo
di uictoria ĩ coronato. Nunꝗͣ fuit simił uit¬
toria isti Quia uicerat mortri que omnas
uicit et rumphau̾at de Diabolo princips mũdi

Expanded text:
nt de carcere isto, ubi vos estis perpetuo permansuri. Rispose, io era novo in questo stato, nam Virgilius mortuus erat parum ante nativitatem Christi, quando ci vidi venire un possente, scilicet, Christum omnipotentem, con segno di victoria incoronato, nunquam fuit similis victoria isti, quia vicerat mortem, quae omnes vincit, et triumphaverat de diabolo principe mundi
Abbreviated transcription (Latin):
.S. ego erectus ꝑ speculationẽ mentis. Et fiso ri¬
guardai Qx aĩmus meus ampliꝰ nõ uacillabat
sicut solebat añ istam specalatione. Et ecre cã
qͣr cͥcũspexit per cagnoster lo loto douio fosst.
eroe. hic auctor oñdit quõ cognouĩt locum
et notificat ip̃m descͥptius uñ dicit ueroe ch
siilla proda mi trouai. ꝑ hoc p̃suppõit ꝙ transi¬
uerat sopitus nihil sentiens S postea euigilãs
reꝑit se ĩ ripa ĩtiori cherontis. Ido̾ die̾ ĩ sulla
prõda .i. ĩ extremitate ad ĩtroitu ĩferni. Un
extremitas rei. Et ita capit᷑ nẽ hic et alibi se¬
pissime. Della ualle dabisso dolorosa .i. uallis
infernal que ẽ ꝓfunda et oĩu doloꝵ plenissi¬
ma. Et dicit che accogle tono dĩfiniti guai
.i. sonũ tr̾ibile qui tonitruus causatur hic
ex collectione plantuu suspirioꝵ et lam̃toꝵ
ip̃aꝵ aĩaꝵ. Na tonitruus nało nõ põt esse¬
capłi a quo fuit excitatus. Et bñ dicit Binfini¬

Expanded text:
 ego erectus speculatione mentis; e fisso riguardai, quia animus eius amplius non vacillabat, sicut solebat ante istam speculationem. Et ecce causam quare circumspexit, per veder lo luoco dov'io fossi.er èe. Hic autor ostendit quomodo cognoverit locum, et notificat ipsum descriptive, unde dicit: ver èe che in su la proda mi trovai; per hoc praesupponit quod transiverat sopitus nihil sentiens; sed postea evigilans reperit se in ripa interiore Acherontis. Ideo dicit: in su la proda, idest in extremitate ad introitum Inferni: unde lorentino est extremitas rei, et ita capitur nunc ibi, et alibi saepissime; de la valle d'abisso dolorosa, idest vallis infernalis, quae est profunda et omnium dolorum plenissima. Et dicit: che accoglie trono di 'nfiniti guai, idest sonum terribilem, qui tonitrus causatur hic ex collisione plantuum, suspiriorum et lamentorum ipsarum animarum. Nam tonitrus naturaliter non potesincipio capituli, a quo fuit excitatus. Et bene dicit, d'infini
Abbreviated transcription (Latin):
ilieit illat im̃o uult ondeie quõ ductu
ratiõis ĩ trau̾it spetulatiõs uition ut illa cognita
ip̃m raptus in extasim uiso ĩfelicissimo fiñ ĩpio¬
rum ꝗ sine spe uidendi unq̃ celum uł deum
ĩtrabant etna mortem ꝓpetuo truciandi. Nũc
expone sic lr̃a finito quisto .i. postꝗ cognoui
e u̾gilio et uidi clare quał erat uia pit̃oꝵ et
÷ obscura ista ciꝑia athȩ contis tremo sifote
ieimisit ĩme tantũ tremore et timore ꝙ adhẽ
temam radicatus ĩ mente m̃a uon dut che
angustia. Ideo dicit de lospauento ex tiore et
aperuit. Ido̾ bñ dicit laqual mi uinse nascun
sentim̃to .i. sopint ĩmne om̃s sensus corporis
et remouit me ab oĩb sensibilib Ee pacit¬

Expanded text:
it illam, imo vult ostendere quomodo ductu rationis intraverit speculationem viciorum, ut illa cognita ivit extra se ipsum raptus in extasim, viso infelicissimo fine impiorum, qui sine spe videndi unquam celum vel Deum intrabant aeternam mortem perpetuo cruciandi. Nunc expone sic literam: finito questo, idest, postquam cognovi ex Virgilio, et vidi clare qualis erat via peccatorum et is, tremò sì forte, idest immisit in me tantum tremorem et timorem, quod adhuc remanet radicatus in mente mea. Unde dicit: che angustia. Ideo dicit: de lo spavento, ex terrore et mentales. Ideo bene dicit: la qual mi vinse ciascun sentimento, idest, sopivit in me omnes sensus corporis, et removit me ab omnibus sensibilib
Abbreviated transcription (Latin):
sione dei me dipinge nel uiso .i. p̃tendit m ĩ facie
quella preta i ꝯpassione. ch tu senti per tema
i. qua pietate tu sentis lo cotimoris et accipis pro
tigre Et nõ bñ credis cu nõ pueniat atimore
s ab amore ut iamdictu est. Et sit uid quo u̾gili
assignauit cã sui t̾roris. Nõ gͦ op assignar alia¬

Expanded text:
sione Dei, mi dipinge nel viso, idest praetendit mihi in facie, quella pieta, idest, compassionem, che tu senti per tema, idest, quam pietatem tu sentis loco timoris, et accipis pro timore et non bene credis, cum non proveniat a timore, sed ab amore, ut iam dictum est. Et sic vide quomodo Virgilius assignavit causam sui terroris; non ergo
Abbreviated transcription (Latin):
es et iam ꝑ tot scla annoꝵ fue̾at ĩ istoctulo quẽ
nouit ĩ teaturus erat. Ner ual et̃ si dicatur ꝙ
ratiobantis extimuit qr iam ugiliꝰ ꝯfortauerat
ip̃m ut pi ĩ precedenti itͦ. uli dicit Conlieto uolto
mã urget nos et ĩpellit ad festinandu qr hũmꝰ
satẽ longu et aspu iter Et ponit effrctũ ꝟbon

Expanded text:
 tot secula annorum fuerat in isto circulo, quem noviter intraturus erat. Nec valet etiam si dicatur quod ratio Dantis extimuit, quia iam Virgilius confortaverat ipsum, ut patet in praecedenti capitulo, ubi dicit: con lieto volto,t prolixa materia urget nos et impellit ad festinandum, quia habemus facere longum et asperum iter. Et ponit effectum verborum
Abbreviated transcription (Latin):
in isto .iiiͦi. cͦ. tractat de pͦ cͥculo ĩferui ꝗ dicit᷑
limbu ĩ quo ponũt᷑ illi ꝗ nõ puniunt᷑ ꝓp̾e sicut
puea ĩ nocentes sine baptismo et urri pagani
illustres armis et scientiis. Et põt istud pñs
capitulu diudi in .ui. ꝑtes gñales in quatum
pͥma auctor ꝯtmuas dicta dicendis destͥbit lo¬
su ĩ gnãli et ĩttoitu ad p̾ c̾rulu. In secunda
teactat de pena pueroꝵ Innorentu Ibi sia leuiui
Intertia uutor facit incident una petitione
utiglio ibi etia. Dĩme maistro. Inquarta dest¬
uit lotus illusteu uiroꝵ Et aliquos poctas
egregios in spali tu quib intrauit hospitiu
sapĩe ibi quarta. Non eralinga. In ꝗͥnta de¬
scͥbit uiros exttenuos armoꝵ ibi quincte¬

Expanded text:
actat de primo circulo Inferni, qui dicitur Limbus, in quo ponuntur illi qui non puniuntur proprie sicut pueri innocentes sine baptismo, et viri pagani illustres armis et scientiis. Et potest istud praesens capitulum dividi in VI partes generales, in quarum prima autor, continuans dicta dicendis, describit locum in generali, et introitum ad primum circulum. In secunda tractat de pena puerorum innocentum ibi: Quivi secondo. In tertia autor facit incidenter unam petitionem Virgilio ibi: Dimmi, maestro. In quarta describit locum illustrium virorum, et aliquos poetas egregios in speciali, cum quibus intravit hospitium sapientiae ibi: Non era lungi. In quinta describit viros strenu
Abbreviated transcription (Latin):
ilungi. Pescpto loco lumiõso hic/ descibit
habitores głosos ip̃uis losi Et pͦdicit ĩ gnͣaliꝗ
cognouit a longe p̃rogatiua honoris qua gait¬
dent isti Dicit gͦ dilunginereuamo antora
totu qi erat ad hũc paꝵ alonga Ita ꝙ ñ potat¬

Expanded text:
oso, describit habitatores gloriosos ipsius loci; et primo dicit in generali quod cognovit a longe praerogativam honoris, qua gaudent isti. Dicit ergo: Di lungi n'eravamo ancora totum; erat adhuc parum a longe, ita quod no
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑus caron dederit sibi repulsa et nolu¬
erĩt acceptare ip̃m ĩ naui. Assignat gͦ nũt
ratione dicens. Quinci nõ passa mai anima
bona. Ad ĩtelligentia aũt issius lr̃e est suctibr
aduertendu ꝙ hõĩes duplt uadũt ad instrnũ¬

Expanded text:
Charon dederit sibi repulsam, et noluerit acceptare ipsum in navi. Assignat ergo nunc rationem dicens: quinci non passa mai anima bona. Ad intelligentiam autem istius est subtiliter advertendum quod homines dupliciter vadunt ad Infernu
Abbreviated transcription (Latin):
uirtuose ĩ mundo et post morte uiuũt glose
sicut ip̃e Dantes Erano nudi .i. nudi et lacerati
Et Iumc̾q sint diuites et pecuniosi semꝑ de
industria stant nudi et exanimosi et runt
sunt plusꝗͣ nudi et sum̃e misti Et stimolatimlto
da mostom̃ et uespe cheran iui. Propissi me
pissima gña morboꝵ quib iacent mi slibule
in hospitalib et sepe in stratis et fossatis et
nlls uisitat eos nisi genus uespaꝵ et mustaꝵ.
hec e aĩalia gñant᷑ ex putre factione et supet¬
fluitate Ido bñ teuciant istos misos. unde
rabant faciem eoꝵ usq ad sangũis effusiõem
che .i. qui sangius mischiato di lacrime qr
plorant ĩ ista pena e ricolto da fustidiosi umi

Expanded text:
virtuose in mundo, et post mortem vivunt gloriose, sicut ipse Dantes. Erano gnudi, idest, nudi et lacerati, et quantumcumque sint divites et pecuniosi semper de industria stant nudi et cincinosi, et tunc sunt plusquam nudi, et summe miseri. E stimolati molto da mosconi, e da vespe ch'eran ivi. Propriissime pissima genera morborum, quibus iacent miserabiliter in hospitalibus, et sepe in stratis et fossatis, et nullus visitat eos, nisi genus muscarum et vesparum; haec enim animalia generantur ex putrefactione et superfluitate, ideo bene cruciant istos miseros. 67rabant faciem eorum usque ad sanguinis effusionem, che, idest qui sanguis, meschiato di lagrime, quia plorant in ista pena, era ricolto da fastidiosi vermi,
Abbreviated transcription (Latin):
exp̃ssam dematis iseael Et noĩat spãli unam
e uxorib eius amabiliore .s. kachel uine
dicit Et con Rachel ꝑer cui tanto fe. qr .s. ꝑ
dis gregib. stetit tñ ꝑ rxx. m̃os ap̃ eu Et
laban sepa deceptorit mutauit sibi pacta
Tandem reuersus domũ pr̃is sui factus diues
cui uxorib ancillis: armentis gregib et
ꝓsperatus est ambulans ĩ uiis dñi ut alibi
et nota sunt / ido leuiꝰ ꝑtranseo qr aliamlta
minus nota restant in isto. t. dicenda
⁊ ꝑ altri molti. Hic u̾giliꝰ ꝯcludit graliter
christu fecisse idem de młtis aliis quos obmis.¬
nt qi nimis longu et ĩutile ess narrare
dicit gͦ Et altri molti supple extraxit. Et
feceli beati. qr fect eos ꝯciues regni sũi. Et
ꝯcludens ĩ ista m̃a addit onũ notabile dicẽs
Et uoi cħ sapꝑi cħ sprriti humani nõ er̃a sal¬
uati denante ad epsi .i. Ante ꝗͣ isti trahẽntur
de limbo ut p. Et no. ꝙ auctor ĩ tota ista .iii.
ꝑte loꝗtur simple de ĩterno essentiali theolo¬

Expanded text:
atis Israel, et nominat specialiter unam ex uxoribus eius amabiliorem, scilicet Rachel. Unde dicit: e con Rachel, per cui tanto fee; quia scidis gregibus. Stetit tamen per XX annos apud eum, et Laban sepe deceptorie mutavit sibi pacta. Tandem reversus est domum fratris sui factus dives, cum uxoribus, ancillis, armentis, gregibus, et prosperatus est ambulans in viis Domini, ut alibi et nota sunt, ideo levius pertranseo, quia alia multa minus nota restant dicenda altri. Hic Virgilius concludit generaliter Christum fecisse idem de multis aliis, quos omittit, quia nimis longum et inutile esset narrare. Dicit ergo: et altri molti, supple, extraxit, e feceli beati, quia fecit eos concives regni sui. Et concludens in ista materia addit unum notabile, dicens: e vo' che sappi che spiriti umani non eran salvati dinanzi ad essi, idest, antequam isti traherentur de limbo, ut patet. Et nota quod autor in tota ista tertia parte loquitur de Inferno essentiali theolo
Abbreviated transcription (Latin):
nabat᷑ ad tr̃a nocte uitioꝵ ⁊ frigot auariti
et claudebutut a suo bono ꝓposito cundi ad ututt
s calor sol diurno .i. gr̃a dei illuminemte me¬
diante ꝑsuasione ugilii erigitut et apitur as
pͥmu bonu ꝓpositu. O dina nc̃ sic licteram

Expanded text:
iciorum, frigore avaritiae, et claudebatur a suo bono proposito eundi ad virtutem, sed calore solis diurno, idest gratia Dei illuminante, medietate persuasione Virgilii, erigitur, et aperitur ad primum bonum propositum. Ordina nunc literam
Abbreviated transcription (Latin):
u̾giliꝰ. Et sb̃dit quõ ꝯtinuo ⁊enouat᷑ gens
ista Et ꝯtinuãs dicta dicendis dicit Cusi sen
paño sopre londa bruna .i. ꝑ aquã obsturas
illius flumĩs infernalis Et noua gente st̃¬
agimna anco diqua.i. ꝯgregatur ad ripai an¬
teriorem flumĩs uñ nauis reresẜat nauis
auanti ch siea discesi dila .i. ĩ ulte uori ripa

Expanded text:
 Et subdit quomodo continuo renovatur gens ista, et continuans dicta dicendis dicit: così sen vanno su per l'onda bruna, idest per aquam obscuram illius fluminis infernalis, e nova gente s'aduna anco di qua, idest congregatur ad ripam citeriorem fluminis, unde recesserat navis, avanti che sian discese di là, idest in ulteriori ripa
Abbreviated transcription (Latin):
locis ꝯuenint remediu uite et hocio moctis
infra alisenũ sunt ãt lrue sic appellate a
quoda sotio ulixis ibi sepulto uõ hiberne de¬
litie romanoꝵ qđ marmoo uestigia adhuc
passu et transitu ad ĩstios ꝗ dicit Aurenus
Et acheron. allegorice uõ figurat in ge¬
necali mũdana ꝯcupistentia ꝑ qua om̃es

Expanded text:
erint remedium vitae et horror mortis. Infra Missenum etiam sunt Baiae, sic appellatae a quodam socio Ulyxis ibi sepulto, vere hibernae deliciae Romanorum; quod marmorum vestigia adhuc passu, et transitu ad inferos, qui dicitur Avernus et Acheron. Allegorice vero Acheron figurat in generali mundanam concupiscentiam, per quam omnes
Abbreviated transcription (Latin):
tulde ꝓpͥas dicens Come lareno sipple No¬
meratur Qumdõ el turbo spiraurestet
tibo ccũ uolutio duoꝵ uentoꝵ qui cienlaut
agitunt palem et pulutrẽ ꝑ acte. Et est
Comꝑatio ꝯueniens: Sicut ꝑ arena ẽ ĩnume¬
tabilis Ita isti uiles et sicut atena uil etste¬
rilis ab om̃ib calcat᷑ ab om̃i uento iactatur
et disꝑgitur Ita isti uiles ĩutiles ab om̃ib
sꝑnunt᷑ et ab oĩ flatu fortune iactantur
q̃r parua aura et modica ni uecula ꝯtristit
pos ido bñ dix̃ fformita Cicade qr du illa tpĩe
yemis petẽt pusillu farris Et ip̃a peterot
quid feristi in ista estate Illa r̾ndente gra¬
taui/ uade s̃quit et nc̃ salta et datͥ bonũ
tempus. uentus enu turbini optime ꝯpetit
et uoluitur ĩ greu Sicut rete isti uoliuint
Et aliqñ eutunt arbores et domos sicut isti

Expanded text:
lde, dicens: come la rena, supple, glomeratur, quando 'l turbo spira. Est enim turbo circumvolutio duorum ventorum, qui circulariter agit paleam et pulverem per aerem. Et est comparatio conveniens; sicut enim arena est innumerabilis, ita isti viles; et sicut arena vilis, sterilis, ab omnibus calcatur, ab omni vento iactatur et disperditur, ita isti viles inutiles ab omnibus spernuntur et ab omni flatu fortunae iactantur, quia parva aura et modica nivecula contristat eos. Ideo bene dixit formica cicadae, dum illa tempore hiemis peteret pusillum farris, et ipsa peteret, quid fecisti in ista aestate? illa respondente, cantavi; vade, inquit, et nunc salta, et da tibi bonum tempus. Ventus etiam turbinis optime competit et volvitur in girum, sicut recte isti, et aliquando evertit arbores et domos sicut isti.
Abbreviated transcription (Latin):
litate et pena istoꝵ t̾stiu Quis eni sit
sunt sotietate om̃iu mauiẽ morale laguẽ do
ut statis patebit pͦ gͦ auctor descbit pͥmum
locu inferni ꝑ effectũ dicens Quiui suspri
tałe loguendo: Simiły moraħꝰ nulla claritas
nilla gła est de istis tͥstib Et sb̃dit percħ al
comĩciar ne lacͥmai .s. ex campassione
iuecse linque. Confusum rumore istoꝵ¬
Q de om̃i natione et regione sunt ĩnũ¬
merabiles isti toistes plureo tñ in uontipiũ¬
cia ꝗ̃ in alia. Orribile fauelle ꝑꝑ penam
aitentus ap̃ gramaticos est debitu ꝓnuptiãto
erat hic . uñdicit uon alti .i. acute et fiocho

Expanded text:
litatem et penam istorum tristium; quamvis enim sit sunt societate omnium, maxime moraliter loquendo, ut statim patebit. Primo ergo autor describit primum locum Inferni per effectum, dicens: quivi sospiri, tialiter loquendo. Similiter moraliter, nulla claritas, nulla gloria est de istis tristibus. Et subdit: perch'io al cominciar ne lagrimai, scilicet ex compassioneescribit confusum rumorem istquia de omni natione et regione sunt innumerabiles isti tristes, plures tamen in una provincia quam in alia, horribili favelle, propter penam, accentus apud Grammaticos est debita pronunciatio erat hic. Unde dicit: voci alte, idest, acutae, e fioche,
Abbreviated transcription (Latin):
fart ubi dicũt fuisse descensus ad ĩstros Qͣ hic
locus erat horribilis et pestilens mitiplia ratiõ
pͦ nanq lacus est pariu circutus et t̾cũcintus
ꝯtinius collib. Et oli erat tircũdatus siluus ado
densis ut modicũ spatiu remanet sibi ad &alã¬
dum uñ aeribi inclusus erat ninis suffocatꝰ.
as q̃ inficiũt aqua uñ erat ibi dẽsa caligo et fetõ
sulphureus ado ꝙ aues desuꝑ uolantes statg ne¬
cabant᷑ Ido mĩto ĩtrantib uidbat aueinus .i.
sine delectatione. Hic Aunus hẽt aquas ĩpo¬

Expanded text:
tarum, ubi dicunt fuisse descensum ad inferos, quia hic tarum, ubi dicunt fuisse descensum ad inferos, quia hic locus erat horribilis, et pestilens multiplici ratione. Primo namque lacus est parvi circuitus et circumcinctus continuis collibus, et olim erat circumdatus silvis adeo densis, ut modicum spacium remaneret sibi ad exhalandum; unde aer ibi inclusus erat nimis suffocatus.as, quae inficiunt aquam, unde erat ibi densa caligo et fetor sulphureus adeo quod aves desuper volantes statim necabantur. Ideo merito intrantibus videbatur Avernus, idest sine delectatione. Hic Avernus habet aquas impo
Abbreviated transcription (Latin):
supple u̾giliꝰ endit le cose te fien conte .i. ea q̃ tu
petis ficnt tͥ manifista tt̃ quando noi fematimo li
fine et chere ꝙ est salus. S qr u̾gili ietar¬
dat et difstit face istam ensionem auctori for
chelontis chon glocchi ue gagnosi et bassi et
ecte quare temendo no il mio dir li fusse gtaue
festinatia. Est aũt hit notandu ne ꝓcrda
obscure trica istud transitu ĩferni ꝙ oli ĩ medio
italie ĩ regione campanie in eaꝑte q̃ hadie uo¬
catur tea labetis nõ longe a neãpolicuutate
sic scͥbit u̾gili in .uiͦ et uis fuit ciuitas cu¬
maꝵ ĩ humili colle. Et ibi fuit maxiũ tẽpłm
Sibille cumane ĩ ripa lacus ꝗ dcũs ẽ aunus
cuiꝰ parietes ad huc hodie appaient alti s niia
uetustate semi ructi is hĩtat aliꝗs ibi nͥ ꝙ uarie
aues faciũt indui suu Et incole illoꝵ locoꝵ
adbuc oñdunt spelura ip̃ius Sibille intra domũ
Est aũt hic latus aunus celebratꝰ tarmib poꝵ¬

Expanded text:
supple. Virgilius respondit: le cose ti fien conte, idest ea quae tu petis, fient tibi manifesta tunc, quando noi fermarem li sine, et chere, quod est salve. Sed quare Virgilius retardat et differt facere istam responsionem autori? ForAcherontis, con gli occhi vergognosi e bassi, et ecce quare: temendo nel mio dir li fosse gravefestinantia. Est autem hic notandum, ne procedam obscure circa istum transitum Inferni, quod olim in medio Italiae, in regione Campaniae, in ea parte quae hodie vocatur Terra laboris, non longe a Neapoli civitate, sicut scribit Virgilius in VI et in VII, fuit civitas Cumarum in humili colle. Ibi fuit maximum templum sibillae Cumanae, in ripa lacus qui dictus est Avernus, cuius parietes adhuc hodie apparent alti sed nimia vetustate semiruti, nec habitat aliquis ibi nisi quod variae aves faciunt nidum suum; et incolae illorum locorum adhuc ostendunt speluncam ipsius Sibillae intra domum. Est autem hic lacus Avernus celebratus carminibus poe
Abbreviated transcription (Latin):
Ugiliꝰ suꝑius pallũit ĩ introitu istius cͥculi quie
pietate quadam nãli qua hẽbat ad istos ꝓbos uiros
nõ per altro rio .i. non ex alio perrato. Ses
contra mlti nominant᷑ hir ꝙ ĩmłtis enornut per¬
cauer̃t sicut ipe u̾gili ꝗ fuit libidĩs ĩpatieno et
saluati qr em̃dassent se a uitiis ꝯsidãta roꝵ ma
gĩ u̾giliꝰ dicit. Et nõ ꝑ altrorio. d intelligiq
ututt̃ fidei recogneuissent culpã sua ad niuate
tãta uritute eoꝵ. uł dic et mȩlius ꝙ auctor
multis. Et dicit et sol ditanto offesi .i. ĩ hoc solo
puniunt᷑ et hec est sola pena nt̃a cħ uiuemo
indisio .i. in desiderio. sença spenẽ g̾ sme
pena. uł parua pena. Quia si non sꝑo esse pryͣ
decent hor Sic̃ si ego defidero esse dñs Bononie
nõ doleo si nõ possin ad hor ꝑ uenire qr uideo me

Expanded text:
gilius superius palluerit in introitu istius circuli, quia pietate quadam naturali, quam habebat ad istos probos viros, non ex alio peccato. Sed contra multi nominabuntur hic, qui in multis enormiter peccaverunt, sicut ipse Virgilius, qui fuit libidinis impatiens, et salvati, quia emendassent se a viciis, considerata magna quando Virgilius dicit: e non per altro rio, debet intelligi quod virtute fidei recognovissent culpam suam, adiuvante tanta virtute eorum. Vel dic, et melius, quod autor multis. Et dicit: e sol di tanto offesi, idest, in hoc solo punimur, et hec est sola pena nostra, che vivemo in disio, idest in desiderio, sencia spene, ergo sine pena, vel parva pena; quia si non spero esse impderent hoc; sicut si ego desidero esse dominus Bononiae, non doleo si non possum ad hoc pervenire, quia video me
Abbreviated transcription (Latin):
deposita papali dignitate qiͣ quada grauissima
sactina pͥstina solitudine tam auide repetebat
ut uiõctar captiuus ab hostili carcẽ liberatus
Sic eͥ narrauer̃t ꝙ uidi ĩt eu tanto gaudio et
letitia recedebat ut nõ uidẽt sbtrassixe humeꝵ
blando honeci s ceruico minati secati. Nec

Expanded text:
deposita papali dignitate, quasi quadam gravissima deposita papali dignitate, quasi quadam gravissima sarcina, pristinam solitudinem tam avide repetebat, ut videretur captivus ab hostili carcere liberatus. Sicut enim narraverunt qui viderunt, cum tanto gaudio et letitia recedebat, ut non videretur subtraxisse humerum blando oneri, sed cervicem minaci securi. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
ino ex magnanimitate. fuit e Celestinus
si uru loq uolumus ue magnanim Magna¬
nimus ante papatu ĩ papatu et pͥ papatu.
ante papatus qe statiz audita electione sua
conatus ẽ fuger̃ tu uno discipło suo noĩe Robito
iuuene salentino s ex ĩpiuso c̾cũuenctus
subita mltitudĩe ppłi nõ potuit esfice̾ qđ opta¬
bat. fuit et magnanimus ĩ papatu. Nam
q̃uis positus eẽt ĩ sum̃o culmĩe dignitatis
intra amplu et papale palatiũ fecit sibi artã
et heremitcã telulam ĩ qua ꝑ finglos dies cecta
ros screpitus hõiu. Sic q uix̃ humił ĩ alto
Solitarius int̾ turrbas Int diuitias pauper
fuit et tanto magnanimior ꝗͣto renuiptiato
ma dimisit Et maxĩe eo tpre quo erat ĩ maxͦ
p̃tio qñ magna ambitione ab om̃ib petebaturi
nus se ĩ habile et ĩutlem officio qđ ĩ uitus ac
et aliis cupiditatib quib totu ĩtenderãt am¬
mu. Post papatu magnanimus fuit: Nam

Expanded text:
imo ex magnanimitate; fuit enim Celestinus, si verum loqui volumus, vere magnanimus; magnanimus ante papatum, in papatu, et post papatum. Ante papatum, quia statim audita electione sua, conatus est fugere cum uno discipulo suo nomine Roberto, iuvene salentino, sed ex improviso circumventus subita multitudine populi non potuit efficere quod optabat. Fuit et magnanimus in papatu; nam quamvis positus esset in summo culmine dignitatis intra amplum et papale palacium, fecit sibi arctam et heremiticam camerulam, in qua per singulos dies pro certa ros strepitus hominum. Sicque vixit humilis in alto, solitarius inter turbas, inter divicias pauper fuit; et tanto magnanimior, quanto renuntiatio et ditissimam dimisit, et maxime eo tempore quo erat in maximo precio, quando magna ambitione ab omnibus petebatur; nus se inhabilem et inutilem officio quod invitus acet aliis cupiditatibus, quibus totum animum intenderant. Post papatum magnanimissimus fuit; nam
Abbreviated transcription (Latin):
aĩe deiciebant se de lictõr ad naui Sic racti
folia tpr̃e autũpnali cadũt de arbore sua ad
tra Et ut uideas q̃tum ista ꝯꝑatio ꝓpriissi¬
me faciat ad ꝓpositu Nota ꝙ folia cadunt d̾
arborib tpre autũpnali qñ nõ hñt amplius
locus iam maturatis fruttib et bonis et malis
net post amplius stare qr tẽ tr̾a clauditur et
nõ mĩstrat amplius alim̃tu arborib et plãtio¬
tu corꝑa nõ hñt amplius alim̃tin deficiente
ad una per cenna .i. illecebtis. Qd declatat
ꝑsimile dicens Come augel per suo richiamo
Sit̾ e anis allicitur et in estatur aibo Ita hõ
uoluptate humana ulmũdana. Si melmente
come le fogle si lituan dantũpno luna appres¬
so laltra. Et dicit in fin chel ramo urde alla
terra tucte le sus spogle .i. doñ penitus de¬
nudãtur foliis suis quib pͦ uesciebat᷑. Et
attͥbuit ꝓprietate uiuẽdi arbori. Et .no.

Expanded text:
animae deiciebant se de litore ad navim, sicut recte animae deiciebant se de litore ad navim, sicut recte folia tempore autumnali cadunt de arbore sua ad terram. Et ut videas quantum ista comparatio propriissime faciat ad propositum, nota quod folia cadunt de arboribus tempore autumnali, quia non habent amplius locum, iam maturatis fructibus et bonis et malis; nec possunt amplius stare, quia tunc terra clauditur et non ministrat amplius alimentum arboribus et planticum corpora non habent amplius alimentum, deficiente ad una per cenni, idest illecebris; quod declarat per simile dicens, come uccel per suo richiamo; sicut enim avis allicitur et inescatur cibo, ita homo voluptate mundana, similmente come le foglie si levan d'autunno l'una apresso l'altra. Et dicit: infin che 'l ramo vede alla terra tutte le sue spoglie, idest donec penitus denudatur foliis suis, quibus primo vestiebatur; et attribuit proprietatem videndi arbori. Et nota
Abbreviated transcription (Latin):
mortis et̾nt quã minabat᷑ sibi caron unde
dicit. Et dibactieno identi. sic̃ sepe tim̃tes
faciũt. uł hoc feceĩt ex rãbie desperatiẽto
racto chentesero le parole reude .i. stati cũ
ĩtellexer̃t xba ceudelia illius caronis. Et
hoc dixit ysaias et lor parenti .s. patre er
su corpe ut eiutarent mortem etͥna q̃ nũt¬
ad gnatione Nam uid̾nus ꝙ alia aĩlia nassuent
ĩ uno loco et tp̃r̃e. alia ĩ alib el seme di lor se¬
menta. sicut primos paientes seo dicit et di
.s. cherontis. chattende castuno hõ cħ dio nõ
teme .i. qua expectut om̃is prauus ꝗ nõ trm̃s
deu moritur obstinatus ĩ peccatis. Et sõdit
appellat eui demonẽ quẽ ugiliꝰ uotat deum
dicendũ br̃e ꝙ poetria ponit deos supetos
et ĩferos sicut theologia ponit angles bones
ui accennando loro .i. alliciendo et adulando
uñ dicit Bacte col remo qualunque se adagia
pulcerrima ꝯꝑatione. Et br dicit ꝙ illa

Expanded text:
mortis eternae, quam minabatur sibi Charon. Unde dicit: e dibattero i denti, sicut sepe timentes faciunt, vel hoc fecerunt ex rabie desperationis, ratto ch'inteser le parole crude, idest statim cum intellexerunt verba crudelia illius Charonis. 1hoc dicit Isaias, e i lor parenti, scilicet patrcum corpore, ut evitarent mortem eternam, quad generationem; nam videmus quod alia animalia nascuntur in uno loco et tempore, alia in alio, e 'l seme di lor semencia, sicut primos parentes; ideo dicit, e di scilicet Acherontis, ch'attende ciascun uom che Dio non teme, idest quam expectat omnis pravus, qui non timens Deum moritur obstinatus in peccatis. 109-111 Appellat Charonem demonem quem Virgilius vocat Deum. Dicendum breviter quod poetria ponit deos superos et inferos, sicut theologia ponit angelos bonos cet in navi, accennando lor, idest alliciendo et adulando. Unde dicit: batte col remo qualunque s'adagiapulcerrimam; et breviter dicit quod illae
Abbreviated transcription (Latin):
põt accusari nec puniri de adulteuo Ideo ele¬
gant᷑ sedit ugilius Nõ ragior di lor ma gũada
et passa. Qͦ nõ est faciẽdꝰ ẜmo de talib nͥ ita
in transitu. Non ẽ d fieri memoria de istio
ad qd̾ optime facit illud qd̾ scͥbit ualerius
maximus de eo ꝙ incendit templu diane
apud cuitater ephesu ut pulcerimo opere
et dicit ꝙ bñ fecãnt ephefłi tollendo memo¬
uit magn ĩgenii et eloquentie nom̃ illius
ĩ suis hĩstoriis ꝯprendit uñ et Mlaccobus¬
ĩ liͦ de Saturnalib fat̾ memgrĩã de isto mi¬
rabili templo Et dicit ꝙ nunꝗ̃ erat nominã¬
dus ꝗ templum diane ephesie incenderat
Ido cõi ꝯsilio asie dectu est ne aligo aliquo

Expanded text:
eleganter subdit Virgilius: non ragioniam di lor, ma guarda e passa, quia non est faciendus sermo de talibus nisi ita in transitu; non enim debet fieri memoria de istis. Ad quod optime facit illud quod scribit Valerius Maximus de eo qui incendit templum Dianae apud civitatem Ephesum, ut pulcerrimo opereEt dicit quod bene fecerant Ephesii tollendo memovir magni ingenii et eloquentiae, nomen illius in suis historiis comprehendit. Unde et Macrobius, libro Saturnalium, facit mentionem de isto mirabili templo, et dicit quod nunquam erat nominandus qui templum Dianae Ephesiae incenderat. Ideo comuni consilio Asiae decretum est ne aliquis aliquo
Abbreviated transcription (Latin):
istis agendui. Ideo hit ꝯcludens om̃s redus
ad unu cumulu Et de om̃ib fat̾ unum
moluctu dicens Et io cħ riguardai Ita
transeñtẽ sic̃ p̃ceꝑat uirgili uiddi una
insegna. Qa om̃o isti ribalditrahũt ad uni
signu nͨ discernũt᷑ aut distingũt int̾ se
ut stati patebit uñ dit̾ cħ grrando currea
tanto racta. qr uita istoꝵ semꝑ est ĩ ꝯtinuo
discensu ch dogni posa mi parea indegna
Q nõ hñt ꝓpriu domĩtiliu nͨ habitaculum
S sb̾dit ꝙ mumĩabił exatus sequebatũt
istud insignu. Erat eͥ forte una petra alba
sicut portant ribaldi nõ hñtes alia ĩ signia
distincta. uñ dicit. Et si lunga tracta de gẽti
li ueniua dietro cĩo nõ harei creduto .i. nõ
credere potuissem añꝗͣ uidẽ istu tuibama¬
xima cħ morte nauesse disfacta tanta. Et ueꝵ
dicit Isti eni sunt ribaldi ragatiii pultro¬
nes pagnotariis gallinarii ⁊ młti alii qͦ
uilis et inbeccillis multitudo ẽ ĩ numerabił¬

Expanded text:
 ideo concludens omnes reducit ad unum cumulum, et de omnibus facit unum involucrum, dicens: et io che riguardai, ita transeunter, sicut praeceperat Virgilius, vidi una insegna, quia omnes isti ribaldi trahunt ad unum signum, nec discernuntur aut distinguntur inter se, ut statim patebit. Et dicit: che girando correa tanto ratta, quia vita istorum semper est in continuo discursu, che d'ogne possa mi parea indegna, quia non habent proprium domicilium nec habitaculum quod innumerabilis exercitus sequebatur istud insignium. Erat enim forte una petia alba, sicut portant ribaldi, non habentes alia insignia distincta. 55-57 Unde dicit: e sì longa tratta di genti li venia detro, ch'io non avrei creduto, idest non credere potuissem, antequam viderem istam turbam maximam, che morte n'avesse disfatta tanta. Et verum dicit: isti enim sunt ribaldi, ragacii, pultrones, pugnotarii, gallinarii, saccarii, quorum vilis et imbecillis multitudo est innumerabil
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfunda sperulatione uł quiete Nella testa .i. fa¬
tasiamã. si chio mi uiscossi .i. recꝑaui sensu et
euigilaui ꝑ simile Come personã cħ ꝑer forsa
excitatur totus t̾ritus uiolentia ĩmensi somni
sicut tonitruu uł crepitũ ꝗ uulgatit᷑ dr̃ bõbarda.
ostendit et dicit Continuo Mossi locchio riposa
et dasposuerat ĩtellitu suu ad speculandu
qui añ istam speculatione semꝑ fuerat ĩꝗetus

Expanded text:
onem vel quietem, nella testa, idest fanthasia mea, sì ch'io mi riscossi, idest recuperavi sensum, et evigilavi, per simile, come persona che per forza excitatur totus territus violentia immensi soni, sicut tonitrui, vel crepitutus, et dicit: continuo rimossi l'occhio riposatet disposuerat intellectum suum ad speculandum qui ante istam speculationem fue
Abbreviated transcription (Latin):
et cura aian qͣ in eqtut et otio hecemi uñ pett᷑
apło dicit atgusse clem̃te ꝗ fugiebat papatus.
preterea dicũt ꝙ apla dixit laboraui nõ fructi¬
ficaui Ita ꝙ susficiebat bono aĩo laborat ħ nõ
mltu pficet. postea dicut q̃ tumeq̃ forte
reputatũ fuit qd̾ negati nõ põt. S łr

Expanded text:
 quam in quiete et ocio heremi. Unde Petrus Apostolus dicitur arguisse Clementem qui fugiebat papatum. Preterea dicunt quod Apostolus dixit: laboravi, non fructificavi, ita quod sufficiebat bono animo laborare, licet non multum proficeret. Preterea dicunt, quantuncumque forte reputatu
Abbreviated transcription (Latin):
Beatx pͦ premunt maiore sue rationis
dicens Sola hñtia potentiã nocendi sunt ti¬
menda alia uõ nõ uñdicit Temecsi deso
i solũ modo di quelle cose chãno potentia de
fare altruimale dellaltre no supple est
timendu cħ nõ son paurose ꝑ locdis ab oppo¬
nõ hñt potentia faciendi alten mali. E¬
sbdit mi norem dicens io son facta da dio tule
.i. tam ꝑfecta sua meicẽ ÷. gratiã sua he
la uostra mistia .i. ignorantia et humane
malitia non mi tange .i. nõ attingit me
a simili Q radius solis nõ sordidatur acero
nec splendificatur a lucido. Et dic̃ ne fiã¬
ma desto intendio nõ masale .i. intentiua
et ꝯcupistentia hui mundi nõ inuadit me
ans dicit qui fuert motores sui ꝗ miserũt
uocauit aliam dña quã luciam uorat. quę
Lucia misit beattr ad ugiliui ut ip̃e ugili
sucturreret Danti. Ad intelligentiam ãt
ꝙ sm theologos duploꝵ dicitur esse gratia

Expanded text:
Beatrix primo praemittit maiorem suae rationis dicens: sola habentia potentiam nocendi sunt timenda, alia vero non. Unde dicit: temer si dee sol, idest solummodo, di quelle cose ch'hanno potentia di far altrui male, dell'altre non, supple, est timendum, che non son paurose, per locum ab opponon habent potentiam faciendi altebdit minorem dicens: io son fatta da Dio tale, idest tam perfecta, sua mercè, idest gratia sua che la vostra miseria, idest ignorantia, et malitia humana, non mi tange, idest non attingit me,a simili, quia radius solis non sordidatur a coeno, nec splendificatur a lucido. Et dicit: nè fiamma d'esto incendio non m'assale, idest incentiva et concupiscentia huius mundi non invadit me.icit qui fuerunt motores sui qui miserunvocavit aliam dominam, quam vocat Luciam; quae Lucia misit Beatricem ad Virgilium, ut ipse Virgilius succurreret Danti. Ad intelligentiam autem theologos duplex dicitur esse gratia
Abbreviated transcription (Latin):
ferno li ticeue .i. nͨ centrus infinuũ ĩfer¬
ni recipit eos imĩo sumũ. Et reddit cũm
chalcuna gla erei a rebbor delli .i. Q mali
angeli hr̃ent aliquale ꝯtentatione ex eis
et coꝵ turba. Est ãt hic notrindu ꝙ ali
uident᷑ hic dubitare de eo ꝙ auctor dicit
hic de anglis mediis qr nõ uidet᷑ eis bñ

Expanded text:
infimum Inferni recipit eos, imo summum. Et reddit causam, che alcuna gloria i rei avrebber d'elli, idest, quia mali angeli haberent aliqualem contentationem ex eis, et eorum turba. Est autem hic notandum quod aliqui videntur hic dubitare de eo quod autor dicit hic de angelis mediis, quia non videtur eis bene
Abbreviated transcription (Latin):
duz dt uno uitio Ido mĩto aut auctor istis
Secundo ratione loci qr illi ĩ aexe tenebroso ⁊
isti. Tertio ratione uilitatis quã ꝑticipant isti
et illi. Quarto ratõe disainsus qr illi semꝑ discũ¬
cunt temptando Isti semꝑ discurrũt mendim̃do¬
allor .i. quȩ pena tam granis afficit eos che
lam̃tar li fa si forte sicut audio. Et ꝯtinuo
sbdit en̾sione u̾gilii et dicit Et ip̃s u̾gilius
dicens Questi nõ haño sꝑança di morte. Ad
ĩtelligentiam istus lictere est nõtandu ꝙ si
loqm̃ de ĩferno essentiali auctor uetũ dicit

Expanded text:
s Secundo, ratione loci, quia illi in aere tenebroso, et isti. Tertio, ratione vilitatis, quam participant isti et illi. Quarto, ratione discursus, quia illi semper discurrunt tentando, isti semper discurrunt mendicandoa lor, idest quae poena tam gravis afficit eos, che lamentar li fa sì forte, sicut audio? Et continuo subdit responsionem Virgilii et dicit: et ipse Virgilius icens: questi non hanno speranza di morte. Ad intelligentiam istius literae est notandum quod si loquamur de Inferno essentiali, autor verum dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
Ille Caron daxe urtra ad pragria .i. ad rip̃a
qr nõ est ibi portus ubi quiestant pec altra
uia per altri porti per passare .s. infernũ
naues poi ch uidde chio nõ mi partiua . qr
oĩo intrudebam transire. Et sit notahic
ꝓ dantes nũꝙͣ transiuit chorontr ꝑ naue

Expanded text:
ille Charon dixit, verrai a piaggia, idest ad ripam, quia non est ibi portus ubi quiescant, per altra via, per altri porti per passare, scilicet in navem, poichè vide ch'io non me partia, quia omnino intendebam transire. Et sic nota hic quod Dantes nunquam transivit Acherontem per nave
Abbreviated transcription (Latin):
uit ꝯͣ eum uñ dicit isti cattiui Meschiati
sono ad quel cattiuo coro .i. uili sotietati delli
angeli cħ nõ fuoron ribelli ne fuoron fideli
ad dio ma per se fuoro. Et hic no lector ꝙ
ista puigna q̃ dicitur fuisse in̾ceio nõ fuit cor¬
poralis cu lancea et clipeo sicut uulgus dic
Im̃o mental qr aliꝗ angeli a parte assenẜũt
et fauert ip̃i luciftro: Alii ex p̃sse q̃ eu aliꝗ
uacillant᷑ et dubie. unde nõ dubiu ꝙaliꝗ̃
caliginosus ĩ feciorem dicens: icieli cactiali

Expanded text:
 Unde dicit: et isti captivi meschiati sono a quel cattivo coro, idest vili societati, degli angeli che non fuoron ribelli, nè fuor fideli a Dio, ma per se fuoro. Et hic nota, lector, quod ista pugna, quae dicitur fuisse in coelo, non fuit corporalis cum lancea et clipeo, sicut vulgus dicit, imo mentalis, quia aliqui angeli aperte assenserunt et faverunt ipsi Lucifero, alii expresse contra eum, aliqui vacilanter et dubie; unde non dubium quod aliqui caliginosum inferiorem, dicens: i cieli cacciarli
Abbreviated transcription (Latin):
che pat si uencta nel duol .i. in dolore Q
uidetur nõ posse plus Et sic petit tam de pena
siderat uita istoꝵ ita ꝑditam stupesat in se¬
ip̃o quõ tot milia hõĩu sint nati ĩmundo
solu ad ꝯsum̃das fruges ⁊ replendũ nũ t̾be.¬

Expanded text:
che par sì vinta nel duol, idest in dolore, quia videtur non posse plus. Et sic petit tam de pena,siderat vitam istorum ita perditam, stupescit in seipso, quomodo tot millia hominum sunt nata in mundo solum ad consumendas fruges, et replendum nu