comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rib: Rudem̃ crudele congiorsionẽ nauabubia qui hom¬
nes porimuntꝰ a flamis Pcipuatrgecẽ dele togminucura
ut cata fratił loricati galeati&iã &ocinismanitis đ nilits
Deonerenaq armorũ nemo potest conq̃ iriquis tans pugnat in na
ppt̃ falces a orpaco neralia: naualiagoneroteloru
Sagitis migilib fundi fundibalis plũbatico nagrisballis tiscor¬

Expanded text:
id enim crudelius congressione navali, ubi aquis homines perimuntur et flammis: precipua ergo esse debet tegminum cura, ut cataphractati vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sunt milites. De onere namque armorum nemo potest conqueri, qui stans pugnat in navpropter falces et harpagones, aliaque navalia genera telorum. Sagittis, missilibus, fundis, fundibulis, plumbati
Abbreviated transcription (Latin):
quã uhiostiũ sepeper iortu nqua pastenatus udisplhilosopliȩ
totaẽ adhi lenda soles tia quouentorõ pefetũq celestinetio¬
tur Itaneglentes extingut in curi git᷑ uento rõ numerõ
atq uocabula ars nauigandi primũ deb& inspicese udie¬
rosaut̃ uixta positionẽ cardinũ tantũ quat tuor uentõ prĩ¬
cipales sin gulir cadipastib flare credobant Sed peper

Expanded text:
 qua parte naturalis philosophiae tota est adhibenda sollertia, quia ventorum tempestatumque caelesti ratiotur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sed exper
Abbreviated transcription (Latin):
situsq: derũ quos plan& as uocant cũ p̃cripto cursudic arbi¬
truo cratoris suscipiu sa signał derer̃. frẽquẽt̃ a diolent serena
turbare : Int̃lniorũ aut̃ dies tẽpestanb pleno se nauigãtib:
quã maxime m euendos nõso lũ peritiȩ iatiosede i ã uulg
coloruentos ceruleus indicat pluuias ex itroq cõmxtes iimbos
tatiuultu p̃cipuȩsi quas inostuneq obtũ sir cornib rutilaneq
in furofuerit hume furtata: Solqq exoriens cãdẽr int̃ ẽ ut rũequalib
gaudeat rxdis a nobiesta nabe rutila : Vtrũsolito splẽdoro
ful giđ acuentis arguentib i gneus neue palldui łpluiua sit i pe¬
dente maculosus AEruerd& maripsõ nubiumquema gnitudo ł
speties. sollicitos instruit nautas: Aliquanta ab auib aliquãta
significant᷑ a piscib queuirti ł in georgcs diuino peno̧ cõp̃hõdit
in genio Etuarro in librisn aua lib dibgẽt̃ ex colunti haec gab¬

Expanded text:
situsque siderum, quos planetas vocant, cum prescripto cursu dies arbitrio creatoris suscipiunt et signa, vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies, tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos, non solum peritie ratio, sed etiam vulgi us enim color, ventos; ceruleus indicat pluvias; ex utroque commixtus, nimbos tat in vultu, precipue si quarto ortu, neque obtusis cornibus rutila, neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens candens, interest utrum equalibus gaudeat radiis, an obiecta nube rutilet; utrum solito splendore fulgidus, an ventis urgentibus igneus, nive pallidus, vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum, nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta significantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gub
Abbreviated transcription (Latin):
git trabes ⁊¬
aedunt᷑ aut̃ trobes utilit̃ postsolsticium estiuum id÷̃ ꝑ m̃rẽ
nuarias : Hiinãq m̃sib: arescente hugore siccioro & ideo
fortione r̃ ligna: Illud eiã ꝓuendũ ne continuo ut deiestȩ fue¬
rint trabes recent᷑ Estatim sectȩ fuerint mittant᷑ in nauẽ siqui¬
dem& ad hucsolidȩ arborir &iã diuis ꝑtabulasduplicer ad ma¬
urẽ siccitatẽ mereant᷑ inducias. Nãqͣ uiri dercõpingaint᷑
cũnatiuum humo rem exu dauerint contrabunt᷑ & rimas fa¬
ciunt lator: Quod nbilest periculosius nauigantib: quã iu¬
uod magnitudinẽ ꝑtin&i minunȩ liburnȩ remor ÷̃ habent
singulos ordinen. Pauloma ieror bin os idoneae mensu¬
rtae t̃ nos ł quater nos: Int̃nos quinor rostiunt᷑ remigio gnirđ
Nec hoc cuiquã enor me uideat᷑ cũ in actiacoplio longemaio¬
ne refesirt᷑ cucurrire nagia ut saenorũ a&ia ł ultrio
ordnũ fuerint : scefe am̃ muorb libim qabap

Expanded text:
RABES Caeduntur autem trabes utiliter post solstitium aestivum, id est per mensem nuarias. His namque mensibus arescente humore sicciora et ideo fortiora sunt ligna. Illud etiam cavendum, ne continuo ut deiectae fuerint trabes secentur vel statim ut sectae fuerint mittantur in navem, siquidem et adhuc solidae arbores et iam divisae per tabulas duplices ad maiorem siccitatem mereantur inducias. Nam quae virides compinguntur, cum nativum humorem exsudaverint, contrahuntur et rimas faciunt latiores, quo nihil est periculosius navigantibus quam hiaad magnitudinem pertinet minime. Liburne remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos; idonee mensure, ternos vel quaternos, interdum quinos sortiuntur remigio gradus. Nec hoc cuique enorme videatur, dummodo atico prelio longe maiora referantur cucurrisse navigia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerunt. Scaphe tamen maioribus lyb
Abbreviated transcription (Latin):
dũ cundicã dũq cognoieit: Apud missenũ gitꝰ & neuenn ã
partes nauigio puenirent: Namnis enantiõ clarns galliam hnis pa¬
nias mauritaniã a fricã iegyptũ s ardiniã atq siciliam ha¬
beat in proximo classisauc̃ rouen nannantiũ epirosi mache¬
doniã achaiam ꝓponti dẽ pontũ orientẽ cr&ã ey prũpe ere

Expanded text:
dum vindicandumque cognoscit. Apud Misenum igitur et Ravennam partes navigio pervenirent. Nam Misenatium classis Galliam Hispanias Mauritaniam Africam Aegyptum Sardiniam atque Siciliam habebat in proximo, classis autem Ravennatium Epiros Macedoniam Achaiam Propontidem Pontum Orientem Cretam Cyprum pe
Abbreviated transcription (Latin):
iburnis it̃ quȩ in campania stabant p̃festus classis
misenantiũ p̃erat eas uerd quaeionio marilo catȩ fue¬
rent prefectis classis iteuennantiũ resinebat sub quibus
eiunt᷑ ribuni ꝑcohostes singulas constituti: Singolȩaut̃
liburnȩ singulos nauarco sid÷ quasi nauicula rios habe¬
bant qui ex ceptis ceeris nautarũ officiis gubernatorib:
atq remigib &i militib: exercendis cottidianam custõ

Expanded text:
iburnis autem quae in Campania stabant praefectus classis Misenatium praeerat, eas vero quae Ionio mari locatae fuerant praefectus classis Ravennatium retinebat; sub quibus erant deni tribuni per cohortes singulas constituti. Singulae autem liburnae singulos navarchos, id est quasi navicularios, habebant, qui excepti ceteris nautarum officiis gubernatoribus atque remigibus et militibus exercendis cotidianam curam
Abbreviated transcription (Latin):
duersũ ari&es &iã uel falcess pluroremedia aliqu̾a¬
Aticentoner & culias funib: calant & illis opponut locis qua
cedit anies ut impausmalinȩ materi a molliore frat
nondes truat murũ : Alu la queis captos aria es ꝑmulutu¬
dinẽ hominũ demuro in obliquita : unt & cũ ipsis testu¬
dinib euestunt plarer io modũ forficsdentatum funib
inligant ferrum quẽ lapũuocant Ad phensũq ariao
aut euestunt aut ita sus pendunt ut imp&umñ habe feriẽ¬
di: Int̃dũ bas ses colũnȩ marmoreo uibrato impeũ laciũtt̃
emuris : ari&es que confringunt: Quod sitanta uis fuerit
Salutis una pes suꝑẽ ut distructis domib alius igitrinse¬
cus murꝰ addat᷑ hofteq interbinos parie essi penarare

Expanded text:
dversum arietes etiam vel falces sunt plura remedia.Aliquanti centones et culcitas funibus calant et illis opponunt locis quae caedit aries, ut impetus machinae materia molliore fractus non destruat murum. Alii laqueis captos arietes per multitudinem hominum de muro in obliquum trahunt et cum ipsis testudinibus evertunt. Plures in modum forficis dentatum funibus inligant ferrum, quem lupum vocant, apprehensumque arietem aut evertunt aut ita suspendunt ut impetum non habeat feriendi. Interdum bases columnaeque marmoreae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. Quod si tanta vis fuerit salutis una spes superest ut destructis domibus alius intrinsecus murus addatur hostesque intra binos parietes, si penetrare
Abbreviated transcription (Latin):
nter dum autẽ qua drata interdũ trigona
int̃dum semi rotunda. ꝓut lociqualitas aut
necessitas postulauerit castra facienda sunt:
Porta aut̃ quae appellatur p̃toria. aut orientẽ
specta redeb& aut illũ locum quiadhostes
respicit aut si iter agitur. illam partem deb&
adtendere adquã est ꝓfesturus exercitus
intra quam primae tentoriae hoc ÷ cohortes
papilionestendunt. & dra cones & signa cons¬
tituunt. Decumana autẽ porta quae appel¬
latur post pr&oriũ ẽ ꝑ quã de linquentes milites
cespites Circũciduntur &erra. & ex hisuelut
murus instruitur. altus trib: pedib: supͣ terrã
ita ut inantesit fossa dequa leuati sunt cespites
de in d&umul tuaria fossa fitlata pedos .uIIII
alta pedes UII : sedubiuis acrior inminet
hostis. tunc legittima fossa ambitũ conuenit
munire castrorum. ita ut .xii. ped latasit.¬
hinc in de factisq̃: defossa leuata fuerit terra
congeritur. & crescit in altum .iiii. pedessicfit̃

Expanded text:
nterdum autem quadrata, interdum trigona, interdum semirotunda, prout loci qualitas aut necessitas postulaverit, castra facienda sunt. Porta autem quae appellatur praetoria aut orientem spectare debet aut illum locum qui ad hostes respicit, aut si iter agitur illam partem debet attendere ad quam est profecturus exercitus; intra quam primae centuriae, hoc est cohortes, papiliones tendunt et dracones et signa constituunt. Decumana autem porta quae appellatur post praetorium est, per quam delinquentes milites caespites circumciduntur e terra et ex his velut murus instruitur, altus tribus pedibus supra terram, ita ut in ante sit fossa de qua levati sunt caespites; deinde tumultuaria fossa fit lata pedes novem, alta pedes septem. Sed ubi vis acrior imminet hostium, tunc legitima fossa ambitum convenit munire castrorum, ita ut duodecim pedes lata sit ethinc inde factis quae de fossa egesta fuerit terra congeritur et crescit in altum quattuor pedes. Sic fit
Abbreviated transcription (Latin):
ita ut senos pedes uel certe quinos & dena suncias interala¬
resequites uel in primis legionũ cohostib: probarentur
sed tuncerat amplior mulqtudo &plures militiam sȩq̃¬
bant᷑ armatã necdũ enĩ ciuilis pars florentiorẽ addu¬
xerat iuuentutẽ: Ergo necessitts exigit ñtã statu rȩ
rationem habere quamuiriu & ipso homero teste non
fallitur quidemminorem quidq̃ corpore sed fostior ẽ
CORPORIS AONOSCINEUGINDO QUIMENORES
ed qui dilectum acturusosi uehementer intendat ut
exuultu ex oculis &omni conformatione rembrorum

Expanded text:
ita ut senos pedes vel certe quinos et denas uncias inter alaita ut senos pedes vel certe quinos et denas uncias inter alares equites vel in primis legionum cohortibus probarentur. Sed tunc erat amplior multitudo, et plures militiam sequebantur armatam; necdum enim civilis pars florentiorem abduxerat iuventutem. Si ergo necessitas exigit, non tam srationem habere, quam virium et ipso Homero teste, qui Tydeum minorem quidem corpore, sed fortiorem CORPORIS AGNOSCI IN ELIGENDO QVI MELIORES ed qui dilectum acturus est vehementer intendat ut ex vultu, ex oculis, ex omni conformatione membrorum
Abbreviated transcription (Latin):
bellatorem : Adulescentes legen disant sicut at
salustius: nãsimul aduentus bellipacen sere en
custris ꝑlaborem u summilitia e disebant: Melus
enĩ ist̃ ut exercitatus iuuenis ca usesur a&litem non¬
dum adue isse pugnandi quã doleat pr&eris se
haber&iã spatiũ uniuersa discenderequacenim par¬
uit otit leuis ars uid&ur armorũ siue equitem siue
peditem sagttarium bellis in buere si ue scutate ag¬
maturȩ  Numetos om̃sq gestus docere nelocum de¬
serat neor diies turb& ut missilȩ & destinatum iCtũ
magnis uirib: lacutꝰ ut fossa mducere sudes suenter
figere rluerit : Tractare scitũ & obliquis idtib:
uemientia tela deflectere ꝓluram prudenter uita¬
re audacter inferre : huictidit̃ institto & ronipug¬
nare aduersã quos lib& hostes inaciae formidoñ st seduoluptus
QUASTAIURA IUNIORES PROBANDISINT
roceritatemtẽ ronũ ad in comã scio semꝑ ex altum

Expanded text:
bellatorem. Adulescentes legendi sunt, sicut ait bellatorem. Adulescentes legendi sunt, sicut ait Sallustius; nam ‘simul ac iuventus belli patiens erat in castris per laborem usum militiae discebant’. Melius enim est ut exercitatus iuvenis causetur aetatem nondum advenisse pugnandi quam doleat praeterisse. Habeat etiam spatium universa discendi; neque enim parva aut levis ars videtur armorum, sive equitem sive peditem sagittarium velis imbuere sive scutatum, armaturae numeros omnes omnesque gestus docere, ne locum deserat, ne ordines turbet, ut missile et destinato ictu et magnis viribus iaciat, ut fossam ducere, sudes scienter figere noverit, tractare scutum et obliquis ictibus venientia tela deflectere, plagam prudenter vitare, audacter inferre. Huic taliter instituto tironi pugnare adversus quoslibet hostes in acie formido non erit sed voluptas. V QVA STATVRA IVNIORES PROBANDI SINT Proceritatem tironum ad incomam scio semper exactam,
Abbreviated transcription (Latin):
papilionib: comisorent᷑ : Tum demum adusum
erudiant᷑ armorũ & silongior expeditio emergit
in anguriis plurirum d&inendis proculq: haben¬
di aciuitatis in lecebris ut eomodo ecgib: eorum
robur accedat & animis : Nec inficiandũ est post
urbem conditam romanos exciuitate profistos
semꝑ adbellũ sed tunc nullis delicus frangebantur :
sudorem cursu & campestri exercitio collestum nan¬
doiauentus abluebat intrberi idem bellator idẽ
a gricola generatantũ mutabat armorũ qđ
rã const& oblutam ex cgris Ergo supplendũ robur
& quidem siantiqua consu&udo seruanduest
incipientem pubertatem addilectum cogendum ts¬
ronem nullus ignorat : non enim tantum celerius.
sed &iã ꝑfeltius inbuuntur quaediscuntur apueris :
de inde militaris alcritas saltus &cursus ante
tentandus est quã corpus a&ate pugres cat uelo¬
citus enĩ est. quaepcsto ex ercitio sit aauũ effiut

Expanded text:
papilionibus commorentur. Tunc demum ad usum papilionibus commorentur. Tunc demum ad usum erudiantur armorum, et si longior expeditio emergit in agrariis plurimum detinendi sunt proculque habendi a civitatis inlecebris, ut eo modo et corporibus eorum robur accedat et animis. Nec inficiandum est post urbem conditam Romanos ex civitate profectos semper ad bellum, sed tunc nullis voluptatibus, nullis deliciis frangebantur; sudorem cursu et campestri exercitio collectum natans iuventus abluebat in Tiberi; idem bellator, idem agricola, genera tantum mutabat armorum; quram constet oblatam.Ex agris ergo supplendum robur Et quidem, si antiqua consuetudo servanda est, incipientem pubertatem ad dilectum cogendam nullus ignorat; non enim tantum celerius sed etiam perfectius imbibuntur quae discuntur a pueris. Deinde militaris alacritas, saltus et cursus ante temptandus est quam corpus aetate pigrescat; velocitas enim est quae percepto exercitio strenuum efficit
Abbreviated transcription (Latin):
nes int d&emperatiorib: legendis̃ plagis. Quib ger
copia sunguin ͥs supp&it aduulnerũ mostisq cen¬
temptũ & non possit deesse prudentia quae & mo¬
destiã seruat in castris & non parum prodest in
dimicitione consiluis. ꝗTRUM ERAGRIS
AN EX ARBIBUS UNUORISSINT FURENIS
equitur ut rũde cgris ar de urbib: utiliores uintiyro
nes re quiramus dequapaste nũ quã credo potuisse
dubitare artiorem armis rusticã plebem quae
sub diuo & in laborenutritur. solis patiens estum.
umbrȩneglegens balnearũ nescia diliciarum ig¬
nara simplicis animi paruo contenta cibo duratis
ad omnẽ laborem tolerantiã inembris. Cui gesture
ferrum fossumducere honus ferre consu&udo deru¬
re est : Interdum tam̃ necessitus exigit &ium urba¬
nos ad arma conpelliqui ubi nom̃ dedere militiae
primum laborare decurreportare pondus &
solem pulueremq ferre cordiscant. paruo uiltu
utuntur & rustico interdũ subdiuo interdum sub

Expanded text:
nes igitur de temperatioribus legendi sunt plagis, quibus et nes igitur de temperatioribus legendi sunt plagis, quibus et copia sanguinis suppetat ad vulnerum mortisque contemptum et non possit deesse prudentia, quae et modestiam servat in castris et non parum prodest in dimicatione consiliis. III VTRVM EX AGRIS AN EX VRBIBVS VTILIORES SINT TIRONES Sequitur ut utrum de agris an de urbibus utilior tiro sit requiramus.De qua parte numquam credo potuisse dubitari aptiorem armis rusticam plebem, quae sub divo et in labore nutritur, solis patiens, umbrae neglegens, balnearum nescia, deliciarum ignara, simplicis animi, parvo contenta, duratis ad omnem laborum tolerantiam membris, cui gestare ferrum, fossam ducere, onus ferre, consuetudo de rure est. Interdum tamen necessitas exigit etiam urbanos ad arma compelli; qui ubi nomen dedere militiae primum laborare, decurrere, portare pondus et solem pulveremque ferre condiscant, parvo victu utantur et rustico, interdum sub divo interdum sub
Abbreviated transcription (Latin):
possunt omnia incum pestrimeditatione praenos¬
cereseuire in desides uindicundo: scientia enim rei
belli caedimi candi nutrit audatiã inemofacerem &uit
rudis & indocta multitudo ex posita semꝑ adcedem
EXQUIBUS RIGIONIBUS FPRONESL SENDISIN T
erum ordodeposct ut ex quib: prouincuis uel nationib:
tyrones legendisint primapaste tradt& : Constat
quidem in omnib: locis. &ignauos astrenuos nasci
s ed tamen gens gentem praecedit in bello & plagas cueli
adrobur nontantum corporum sed &iã animorum
uicinaesunt soli nimio calore siccatos. amplius quĩ¬
dem supere sedmidus habere sangiunis dicunt
ac propterea constantium acfiduciã comminus
non habere pugnandi quia mauunt uulnera quiu
exiguũ scinguinem seh abere nouerunt : Contra
septentrionales populi remot a solis ardoribus
in consultiores quidem sed tam̃ largo sunguine
redundantes sunt adbella propitinimi. Trro¬

Expanded text:
possunt omnia in campestri meditatione praenospossunt omnia in campestri meditatione praenoscere, severe in desides vindicare. Scientia enim rei bellicae dimicandi nutrit audaciam: nemo facere metuir est, rudis et indocta multitudo exposita semper ad caedem. II EX QVIBVS REGIONIBVS TIRONES LEGENDI SINT Rerum ordo deposcit ut ex quibus provinciis vel nationibus tirones legendi sint prima parte tractetur. Constat quidem in omnibus locis et ignavos et strenuos nasci, sed tamen et gens gentem praecedit in bello et plaga caeli ad robur non tantum corporum sed etiam animorum vicinae sunt soli, nimio calore siccatas, amplius quidem sapere sed minus habere sanguinis dicunt ac propterea constantiam ac fiduciam comminus non habere pugnandi, quia metuunt vulnera qui exiguum sanguinem se habere noverunt. Contra septentrionales populi, remoti a solis ardoribus, inconsultiores quidem sed tamen largo sanguine redundantes, sunt ad bella promptissimi. Tiro
Abbreviated transcription (Latin):
cetnone tpronam ꝑ quosdãgradus &utulos antiquũ conꝰ¬
saliie disponis ⁊ gnosias olim custo dissero manumpe
condttoss & in hoco a cuo libello quic quiddem eximuas reb
sempq necessuriis requirendũ credis inuenias
ROMANOS ORNES GINIIS SOLAAR MORVM
ENIRCITATIONE UICISSE
ulla enim ciliare uidemus ppꝰlum romanum orbem
subegise terrarũ nisi crmorũ exeratiodis aplin&
castrorum usuq militiae. Quidenm ad uersus gal¬
lorum multitudinem paucitas mana ualuiss&:
quid aduersus gernia norũ proceriturt̃e breuitus po¬
tuiss& audere : His a nos quidem nontantum numero
sed& uirib corporum nr̃is prestitisse manifestum est
A frorum dolis atq diuitis semꝑ impares fuimus : Gretoꝵ
artib: prudentia qu enos uincine modultabit: sed
aduersus omnia profuitTy ronem solestem eligere
lus ut ita dixerim armorum docere cottidiano xerci¬
tio roborare quaecumq: euenire iacie atq: proelus

Expanded text:
tione tironum per quosdam gradus et titulos antiquam contione tironum per quosdam gradus et titulos antiquam consalute disponis agnoscas olim custodisse Romani imperii conditores et in hoc parvo libello quicquid de maximis rebus semperque necessariis requirendum credis invenias. I ROMANOS OMNES GENTES SOLA ARMORVM EXERCITATIONE VICISSE Nulla enim alia re videmus populum Romanum orbem subegisse terrarum nisi armorum exercitio, disciplina castrorum usuque militiae. Quid enim adversus Gallorum multitudinem paucitas Romana valuisset? Quid adversus Germanorum proceritatem brevitas potuisset audere? Hispanos quidem non tantum numero sed et viribus corporum nostris praestitisse manifestum est; Afrorum dolis atque divitiis semper impares fuimus; Graecorum artibus prudentiaque nos vinci nemo dubitavit. Sed adversus omnia profuit tironem sollerter eligere, ius, ut ita dixerim, armorum docere, cotidiano exercitio roborare, quaecumque evenire in acie atque in proeliis
Abbreviated transcription (Latin):
Xxuii. Quantũ patiũ ire uelredire debeant uel quoties
in mense exerceri cumeducuntur milites adãbulatũ¬
XXII Deadhostatione reimilittris romanȩque uistutis
ntiquis temporib: mos fuit bonarum alstium studia
manda relitteris atq in libris redalia offerre
principib: quianeq reste aliquid inchoatur nisi
pose dm̃ fuerit imperator neque quemqriã iaps
dod& uel melior sase ael plura quã prinepeta cua¬
auigistũ ad onos dehino princ oeslibenter habuisse
frequentib dedurat᷑ exemplis. sic regiuntiũ testa¬
monus erebast edoquentiaa dumnonculpatus audatia
Hic ergo inititione compulus dumconsideradeñtiua
uram usib latterarũ magis ignos cere posse quĩt d̃e¬
ios  Qlitius feriorem in eantiquis scriptorib ene
sensi lie&i tum in hocopusculo uerborũ concignitas
st neces saria nec acum̃ in geni sed labor diligens ac
fidelis : & quac ap̃diuer sos histoncos uelarmorũ dis¬
uplina docents dispsa &x inuolito elantur pro uatilitarte

Expanded text:
XXVII Quantum spatium ire vel redire debeant vel quotiens in mense exerceri cum educuntur milites ambulatumXXVIII De adhortatione rei militaris Romanaeque virtutis Antiquis temporibus mos fuit bonarum artium studia mandare litteris atque in libros redacta offerre principibus, quia neque recte aliquid inchoatur nisi post Deum faverit imperator neque quemquam magis decet vel meliora scire vel plura quam principem, cuAugustum ac bonos dehinc principes libenter habuisse frequentibus declaratur exemplis. Sic regnantium testimoniis crebuit eloquentia dum non culpatur audacia. Hac ego imitatione compulsus dum considero clementiam vestram ausibus litterarum magis ignoscere posse quam ceteros, tanto inferiorem me antiquis scriptoribus esse vix sensi, licet in hoc opusculo nec verborum concinnitas sit necessaria nec acumen ingenii sed labor diligens ac fidelis, ut quae apud diversos historicos vel armorum disciplinam docentes dispersa et involuta celantur pro utilitate
Abbreviated transcription (Latin):
antiqui exerceba ł ty rones¬
.XĨ. Non caesim sed puncti ferire docendos ty rones¬
NIII. Armatura docendos tyrones¬
XiII Tyrones exercendos admissilia ia nda¬
XU Sagittis diligenter terones imbuendos¬
XVI. Adiactandos lapides fundis exercendo ts rones¬
XUII. De exercitio plambata rum¬
Aii. Quom ad modum ad ascendendos equos terones ex er̃e
auiiĩi Ad postandum pondus ex ercendos tyrones¬
XX. Quo armorum genera usi sunt antiqui sint ccstra¬
XXI. Semunitione castrorũ xxi inquedib: locis unstituenda

Expanded text:
antiqui exercebant tironesantiqui exercebant tironesXII Non caesim sed punctim ferire docendos tironesXIII Armaturam docendos tironesXIIII Tirones exercendos ad missilia iaciendaXV Sagittis diligenter tirones imbuendosXVI Ad iactandos lapides fundis exercendos tironesXVII De exercitio plumbatarumXVIII Quemadmodum ad ascendendos equos tirones exercendi sintXVIIII Ad portandum pondus exercendos tironesXX Quo armorum genere usi sint antiquiXXI De munitione castrorumXXII In qualibus locis constituenda
Abbreviated transcription (Latin):
IIII NCIPIUNTFIlici CEN
Srimus liber dełtionẽ edo cẽ niorũ ex quuibus
locis uel quales milites probandisint qut quio
armorũ &er cituis imbuendi Secundus lbo ede¬
ueris miltiae contin& morem ad quem pedes¬
tris institũ possit exercitꝰ. Tertius liber om̃a
astiũ : m tra queer restri proelio necessaria ui¬
deotur ee ponit: Quastus liber uniuersa sia¬
dinas quib uel oppugnantur ciuitates uelde¬
fendentur enumerat. naualis quoq belliprae¬
Exuib regonib: ty rones legendiont¬
Ii Vtrũ ex agrisanex urbib utiliores s̃ tx rones
cuius &atis tyrones probandisint¬
* Quastatura iuniores probandisint¬
V Exuultu & positione corporis agnosci in eligendo
quimeliore pos sint esse ty ronescognoscuntur¬
VĨ Cuus artistrrones udeligendi uel respuendi¬
UIII. Quando tyrones signandi sint¬
uIIIi. Ad gradũ militarẽ & cursũ &is cltũ exercendos trrones¬
XAdusum natandi exercendorty rones¬
XI Quemad modũ ad scuta uiminea uel ad palos

Expanded text:
INCIPIVNT FELICITER Primus liber electionem edocet iuniorum, ex quibus locis vel quales milites probandi sint aut quibus armorum exercitiis imbuendi.Secundus liber veteris militiae continet morem, ad quem pedestris institui possit exercitus.Tertius liber omnia artium genera quae terrestri proelio necessaria videntur exponit.Quartus liber universas machinas quibus vel oppugnantur civitates vel defenduntur enumerat; navalis quoque belli praeEx quibus regionibus tirones legendi sintIII Vtrum ex agris an ex urbibus utiliores sint tironesIIII Cuius aetatis tirones probandi sintV Qua statura iuniores probandi sintVI Ex vultu et positione corporis agnosci in eligendo qui meliores possint esse tironesVII Cuius artis tirones vel eligendi sint vel respuendiVIII Quando tirones signandi sintVIIII Ad gradum militarem et cursum et saltum exercendos tironesX Ad usum natandi exercendos tironesXI Quemadmodum ad scuta viminea vel ad palos
Abbreviated transcription (Latin):
dantur exercitus : Nam propugnatores angusta cõsti¬
pant & ultra quã conuenit latiora diffundunt : Tres
aũt modos efficiunt fossas : primum in unius noctis
transitum &itineris occupatione leuiore. cũ sublati
ces pites ordinantur & aggerem faciunt. supra quẽ ualli
hoc ẽ sudes uł tribulilignei per ordinem digeruntur
Cespis aũt circum ciditur ferram̃tis : q uiherbarum
pedem semis : Qđ si terra solitior fuerit ut ad simili¬
tudinẽ lateris cespes non possit abscidi Tunc opere
cumultuario fossa ꝑcircuitur. lata pedes quinque.
alta tres cui intrinsecus agger excrescit . ut sine m&u

Expanded text:
datur exercitus; nam propugnatores angusta constidatur exercitus; nam propugnatores angusta constipant et ultra quam convenit latiora diffundunt. Tres autem modos definiunt fossae. Primum in unius noctis transitum et itineris occupationem leviorem, cum sublati caespites ordinantur et aggerem faciunt, supra quem valli, hoc est sudes vel tribuli lignei, per ordinem digeruntur. Caespes autem circumciditur ferramentis, qui herbarum dem, longus pedem semis. Quod si terra solutior fuerit, ut ad similitudinem lateris caespes non possit abscidi, tunc opere tumultuario fossa percutitur, lata pedes quinque, alta tres, cui intrinsecus agger excrescit, ut sine m
Abbreviated transcription (Latin):
dis ꝑsi occasionem suꝑuentib: praestat in m& andis
casiris non sufficit locumbonum legere. msi talis sit ut alt̃
conon possit melior inueniri. Neutilior p̃t̃ misss
a nob̵ & ab ad uersariis occupatus adpo ł& in cõmodũ
Cauendum quoq nepͣstatem aut morbosain ꝑximo
aut salubris aqua sit longius. hie me nepabu latio desit
aut lignum : Sesubitis pestatib: campus inquo manẽ¬
dum esł soleat inundari nesit in abruptis ac deuis & crr¬
cum sedentibus aduersariis difficilis praest& gressus.
ne ex superiob: locis missa abhostibus in eũ tela ꝑueniãt:
Iuibus caute studioseq: ꝓuisis ꝓnecessitate loci uł qua¬
drata uł rotunda uł trigona uł oblonga castra
constituens nec ut ilitati p̃iudicat forma. Tamen
pulcriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium
tertia pars longitudinis additur : Ita aũt ab agri menso¬
ribus mensuram collegi oport& ut ad quantitatẽ conclu¬

Expanded text:
dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis dispersio occasionem superventibus praestat. In metandis castris non sufficit locum bonum legere nisi talis sit ut alter eo non possit melior inveniri, ne utilior praetermissus a nobis et ab adversariis occupatus adportet incommodum. Cavendum quoque ne per aestatem aut morbosa in proximo aut salubris aqua sit longius, hieme ne pabulatio desit aut lignum, ne subitis tempestatibus campus in quo manendum est soleat inundari, ne sit in abruptis ac deviis et circumsedentibus adversariis difficilis praestetur egressus, ne ex superioribus locis missa ab hostibus in eum tela perveniant. Quibus caute studioseque provisis pro necessitate loci vel quadrata vel rotunda vel trigona vel oblonga castra constitues, nec utilitati praeiudicat forma; tamen pulchriora creduntur quibus ultra latitudinis spatium tertia pars longitudinis additur. Ita autem ab agrimensoribus podismum mensurae colligi oportet ut ad quantitatem conclu
Abbreviated transcription (Latin):
ne al ueo interueniente diuisi opprimantur ab hostib:
autius tam̃ est sudes exutraque parte p̃figere ac sine
d&rim̃to si quauis in lata fuerit sustinere : quod si pons
nontantum ad transitum sed &iam ad recur sum & com¬
meatus nec essarius fuerit. tunc in utroque capite per¬
cussis latioribus fossis aggereq: construlto defensores
milites accipere. Aquibus tam diu teneatur quã diu
locorum necessitas postulat: Quecoo ad coduco
CASTRA DẼGEAI ORDINARI
on sequens uid&ur itineris obseruatione descripta.
ad castrorum in quibus manendum est uenire rationẽ
Non enimbellitempore adstatiuã uł mansi onẽ ciuitas
murata semper occurrit ex in cautũ est plenũq: discri¬
minis exercitũ passim sine aliqua munitione c̃sidert
cummilitibus ad capiendam crbum occupatis ad mu¬
nerto faciẽ didis ꝑsis facile nec tantur insidiȩ: postre¬
monoctis obscuritatis necessitas omnis pascentiũ equoꝵ

Expanded text:
ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. ne alveo interveniente divisi opprimantur ab hostibus. Cautius tamen est sudes ex utraque parte praefigere ac sine detrimento, si qua vis inlata fuerit, sustinere. Quod si pons non tantum ad transitum sed etiam ad recursum et commeatus necessarius fuerit, tunc in utroque capite percussis latioribus fossis aggereque constructo defensores milites debet accipere a quibus tamdiu teneatur quamdiu locorum necessitas postulat. VIII QVEMADMODVM CASTRA DEBEANT ORDINARI Consequens videtur itineris observatione descripta ad castrorum in quibus manendum est venire rationem. Non enim belli tempore ad stativam vel mansionem civitas murata semper occurrit, et incautum est plenumque discriminis exercitum passim sine aliqua munitione considere, cum militibus ad capiendum cibum occupatis, ad munera facienda dispersis facile nectantur insidiae; postremo noctis obscuritas, necessitas somni, pascentium equorum
Abbreviated transcription (Latin):
fariam spargitur fossis diuisusq facile transitur
nauigero uero amnes astilis fixis ac suꝑ positis tabulatis
per uii fiunt ił ceste tumultuario operẽ palligatis in anib:
cupis ad ditisq: trauib: transitum p̃bent.: Expediti uero
equites fasces deccann saridis uł ulua facere consuerunt :
Suꝑ quos loricas & arma euidenter in ponunt ipsi equi
natando transeunt colligatosq: secum fasces pertrahunt
socii : sed cum modius repertum ẽ ut monoxllos hoc est
paulo latiores scafulas ex singulis trauibus ex cauatas ꝑgenere
lignis & subtilitate leuissima carpentis secum port&
exercitus tabulatis parit̃ & clauis ferre is preparatis ita
abs que morraconstrustus pons & fumb: qui ꝓpt̃ ea
habendis ut his uinstus lapidei arcussoliditatem praest&
in tempore festinant᷑ aduersarii ad transit᷑ fluminũ
insidias ul superuentus facert consueuer. Obquã neces¬
si tatem in utra que ripa conlocantur armata prȩsidia.

Expanded text:
fariam spargitur fossis divisusque facile transitur. fariam spargitur fossis divisusque facile transitur. Navigeri vero amnes stilis fixis ac superpositis tabulatis pervii fiunt vel certe tumultuario opere colligatis inanibus cupis additisque trabibus transitum praebent. Expediti vero equites fasces de cannis aridis vel ulva facere consuerunt, super quos loricas et arma, ne udentur, imponunt; ipsi equique natando transeunt colligatosque secum fasces pertrahunt socis. Sed commodius repertum est ut monoxylos, hoc est paulo latiores scafulas ex singulis trabibus excavatas, pro genere ligni et subtilitate levissimas, carpentis secum portet exercitus, tabulatis pariter et clavis ferreis praeparatis. Ita absque mora constructus pons et funibus, qui propterea habendi sunt, vinctus lapidei arcus soliditatem praestat in tempore.Festinanter adversarii ad transitus fluminum insidias vel superventus facere consuerunt. Ob quam necessitatem in utraque ripa collocantur armata praesidia,
Abbreviated transcription (Latin):
sapienter istauitare. Ita si aduersariorum imperitia
uł dissimulatio occasionẽ nob̵ dederit non oport& omnti
sed explorare: Sollicite proditores ac trans fugas inui¬
tare ut quidhostis moliatur in presenti. uł infuturum
possimus agnoscere paratisq: equitib: ac leui armatura
ambu lantes eosdam uł pabula uictumq quȩ rentes
in ꝓuiso terrore decipere: Quẽ ad coodi flu¬
ntransitu fluuiorum grauis molestia neglegentibus
frequent̃ emergit : Nam si a qua uiolentior fue¬
rit aut alueus latior inpedim̃ta & pueros & ipsos intdũ
ignauiores sol& merger e bellatores : Ergo explorato
uado duae acies equitum elestis animalib: ordinantur
inter uallis conp&entibus separatȩ . ut ꝑ mediũ pedites
& in pedim̃ta transeant : Nam acies superiora quarum
imp&um frangit inferior. qui rapti sub uersiq: fuer int
colligit atq trans ponit: atcum altior flustus nec peditẽ¬
nec equitem patitur. siper plana currat. Ductis multi¬

Expanded text:
sapienter ista vitare, ita, si adversariorum imperitia sapienter ista vitare, ita, si adversariorum imperitia vel dissimulatio occasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores ac transfugas invitare, ut quid hostis moliatur in praesenti vel in futurum possimus agnoscere, paratisque equitibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel pabula victumque quaerentes inproviso terrore decipere. VII QVEMADMODVM FLVtransitu fluviorum gravis molestia neglegentibus frequenter emergit. Nam si aqua violentior fuerit aut alveus latior, impedimenta pueros et ipsos interdum ignaviores solet mergere bellatores. Ergo explorato vado duae acies equitum cum electis animalibus ordinantur intervallis competentibus et impedimenta transeant, nam acies superior aquarum impetum frangit, inferior eos qui rapti subversique fuerint, colligit atque transponit. At cum altior flunec equitem patitur, si per plana decurrat, ductis multi
Abbreviated transcription (Latin):
obuiare cumtam a fronte quam supra caput suum cernat
armatos : quod siangus tȩ sunt uiȩ sed tam̃ tute. melius est
p̃cidere cum securibus ac dolatoriis milites &x cũ laborib:
uias apperire quã in optimo itinere periculũ sustinere
Pr&er eanosse debemus hostium consu&udinem utrum
&id ui tare quod illos facturos putamus ex more : Iam
uero utrum peditib: an equitib: utrum contatis: an
sagittariis amplius ualeat. utrum numero hominum
an armorum munitione p̃cellant scire nos conuenit
&ordinare qđ nobis utile illis doc&ur ad uersum : tracta¬
re quo que ꝑdiem anꝑ noctem it̃ expedia tinchoari
quanta locorum inter ualla sint adiuȩ cupimus ꝓpe¬
rare nehestate atque penuria obsit euntibus nehie me
difficiles aut in uiȩ occurrant paludes maiores quetorren¬
tes & in pedito itinere circum uematur exercitus. Prius¬
quam ad destinata perueniat. ut nr̃a cõmoditas est

Expanded text:
obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat armatos. Quod si angustae sunt viae sed tamen tutae, melius est praecedere cum securibus ac dolatoriis milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus hostium consuetudinem, utrum et id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam vero utrum peditibus an equitibus, utrum contatis an sagittariis amplius valeant, utrum numero hominum an armorum munitione praecellant, scire nos convenit et ordinare quod nobis utile, illis docetur adversum, tractare quoque, per diem an per noctem iter expediat inchoari, quanta locorum intervalla sint ad quae cupimus properare, ne aestate aquae penuria obsit euntibus, ne hieme difficiles aut inviae occurrant paludes maioresque torrentes et impedito itinere circumveniatur exercitus priusquam ad destinata perveniat. Ut nostra commoditas est
Abbreviated transcription (Latin):
festi nantebus aliis tardius inter ciͥdentibus in terrũ pent᷑
acies autcerte tenuentur : Continuo enimhostes. interplo¬
rata ꝑuadunt: Preponendi ergo sunt exercitatis simi
campi doctores uicarii. uł tribuni. quia lacriores
retardent & pigrius incedentes accelerare compellant:
Nam qui multum precesserint. suꝑ uentu facto non tam
redire quem effugere cupiunt : Qui uero extremis unt.
de sertia suis ui ostium & propria disperatione superatur
Sciendum &iam qđ aduersarii in his locis quȩ sibi oportuna
intellegunt sub sessa occultius conlocant. uł aperto marte
imp&um faciunt sed nesecr&a noceant . ducis prestat in¬
dustria : Quȩ om̃a prius conuenit explorare : Dep̃hẽsa
uero subsessa. si cir cũuematur utilit̃ plus periculi susti¬
n& quã parabat inferre : Aꝑta aũt uissi p̃par&ur
in montibus altiora loca p̃missis prae sidiis occupanda
ut hostis cum aduenerit repperiatur inferior. nec aud eat

Expanded text:
festinantibus aliis tardius incedentibus interrumpatur festinantibus aliis tardius incedentibus interrumpatur acies aut certe tenuetur; continuo enim hostes interpolata pervadunt. Praeponendi ergo sunt exercitatissimi campidoctores vicarii vel tribuni, qui alacriores retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint superventu facto non tam redire quam effugere cupiunt, qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et propria desperatione superantur. Sciendum etiam quod adversarii in his locis quae sibi oportuna intellegunt subsessas occultius collocant vel aperto Marte impetum faciunt. Sed ne secreta noceant ducis praestat industria, quem omnia prius convenit explorare. Deprehensa vero subsessa, si circumveniatur utiliter, plus periculi sustinet quam parabat inferre. Aperta autem vis si praeparetur in montibus, altiora loca praemissis sunt praesidiis occupanda, ut hostis, cum advenerit, repperiatur inferior nec audeat
Abbreviated transcription (Latin):
intdũ uulneratis. in t̃dumtim̃ tibus & sagmariis clamore
paue faltis pugnantes milites turbarentur : Nedisꝑsi
longius aut conglobati amplius quã expedit in pediret
suos. hostibus quȩ ꝓdessent : Rideo ad exemplũ militũ
&iam in pedim̃ta sub quibusdam signis ordinand aduxer̃:
Deniq: ex ipsis calonibus quos galiarias uocant. Ido¬
neos ac peritos usulegebant quos non amplius quam
ducentis sagittariis pueris que facerent : Hisq uexilla
dabant. ut scirent adquȩ signa deberent inpedimenta
colligert s ed propugnatores. ab in pedimentis laxamento
aliquo diuiduntur ne conspatiledantur : Inp̃lio ambu¬
lante exercitu ut locorum uari& as euenerit ita defensionis
ratio uariatur : Nam in campis patentibus equites magis
solent in pugnare quã pedites: At uero in locis sil uestrib:
uł montuo sissiue palus tribus. pedestres magis formidan¬
dȩ sunt copie:: Illudq: uit andum neper neglegentiã aliis

Expanded text:
interdum vulneratis interdum timentibus et sagmariis clamore interdum vulneratis interdum timentibus et sagmariis clamore pavefactis pugnantes milites turbarentur, ne dispersi longius aut conglobati amplius quam expedit impedirent suis hostibusque prodessent. Et ideo ad exemplum militum etiam impedimenta sub quibusdam signis ordinanda duxerunt. Denique ex ipsis calonibus, quos galiarios vocant, idoneos ac peritos usu legebant quos non amplius quam ducentis sagmariis puerisque praeficerent, hisque vexilla dabant, ut scirent ad quae signa deberent impedimenta colligere. Sed propugnatores ab impedimentis laxamento aliquo dividuntur, ne constipati laedantur in proelio.Ambulante exercitu, ut locorum varietas evenerit, ita defensionis ratio variatur. Nam in campis patentibus equites magis solent impugnare quam pedites; at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres magis formidandae sunt copiae. Illudque vitandum, ne per neglegentiam aliis
Abbreviated transcription (Latin):
Cuius speculator fuerit ab aduersarus
conprehensus: Primi ergo equites iter
arripiant inde pedites inpedim̃ta sagmarii.
calones uł iriculaquȩ in medio conlocenturinta ut ex¬
pedita pars peditũ &equitum sub sequatur : Nã ambu¬
lantibus interdum quidem a fronte sed ir equentius at̃go
suꝑuentus in fertur : Alteribus quoque pari arma¬
torũ manu in pedim̃ta claudenda sunt : Nam insidia¬
sant : illud tam̃ p̃cipue seruandum ẽ ut ea pars ad quã
hostis uenturus creditur oppositis lcetissimis equitib
& leui armatura nec non &iam peditib: sagntarus
muniatur : Quod si undiq: circum funduntur mimici
undiq: debent preparata esse subsidia ne uero repentinꝰ
tumultus amplius noceat. ante comonendi sunt milites
ut parati sint animo ut arma in manibus habeant᷑. Neces¬
sitate subita conterrantur pro uisa non solent esse for¬
midini antiqui diligentis sime p̃cauebant. nea calonib

Expanded text:
cuius speculator fuerit ab adversariis cuius speculator fuerit ab adversariis comprehensus. Primi ergo equites iter arripiant, deinde pedites; impedimenta sagmarii calones vehiculaque in medio collocentur, ita ut expedita pars peditum et equitum subsequatur. Nam ambulantibus interdum quidem a fronte sed frequentius a tergo superventus infertur. A lateribus quoque pari armatorum manu impedimenta claudenda sunt; nam insidiasant. Illud tamen praecipue servandum est, ut ea pars ad quam hostis venturus creditur oppositis lectissimis equitibus et levi armatura nec non etiam peditibus sagittariis muniatur. Quod si undique circumfunduntur inimici, undique debent praeparata esse subsidia. Ne vero repentinus tumultus amplius noceat, ante commonendi sunt milites ut parati sint animo, ut arma in manibus habeant: in necessitate subita conterrent, provisa non solent esse formidini. Antiqui diligentissime praecavebant ne a calonibus
Abbreviated transcription (Latin):
capͥut est . ut ea loca perquae uł quibus itineribus sit
profesturus exercitus gnor&ur : tutissima namq:
expeditio creditur facienda ab hostibus nesciri:
Obhoc u&eres minotauri signum in legi omibus habu¬
erunt. Vt quem ad modum ille in intimo & secre¬
tissimo laberinto abditisperhib&ur. Ita ducis
consilium semꝑ e&̃ occultum: Securum iter agitur
qđ agendum hostes minime suspicantur. Verũ
quia exploratores altrinsecus missi pro fectionem
suspitionibus uł oculis de prehendunt. & int̃dum
trans fage proditores qui non de sunt quemad modum
occurri in gruentibus debeat intim &ur. Dux cum
agmine exercitus profesturus fidelissimos argutis¬
si mosque cum equis probatissimis mittat quiloca
per quaiter faciendum est in pro gressu & atergo
dextra leuaque per lus trent neali quas
aduersari moli antur insidias. Tutius aut̃
operantur exploratores noctibus quam dieb ÷
Nam quodam modo ipse sui proditar inuenit᷑

Expanded text:
caput est, ut ea loca per que vel quibus itineribus sit caput est, ut ea loca per que vel quibus itineribus sit profecturus exercitus, ignorentur; tutissima namque expeditio creditur, facienda ab hostibus nesciri. Ob hoc erunt, ut quemadmodum ille in intimo et secretissimo labyrintho abditus perhibetur, ita ducis consilium semper esset occultum. Securum iter agitur quod agendum hostes minime suspicantur. Verum, quia exploratores altrinsecus missi profectionem suspicionibus vel oculis deprehendunt et interdum transfugae proditoresque non desunt, quemadmodum occurri ingruentibus debeat intimetur. Dux cum agmine exercitus profecturus fidelissimos argutissimosque cum equis probatissimis mittat qui loca per quae iter faciendum est in progressu et a tergo, dextra laevaque perlustrent, ne aliquas adversarii moliantur insidias. Tutius autem operantur exploratores noctibus quam diebus; nam quodammodo ipse sui proditor invenitur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ conpendia diuerticula montes. flumina ad fidem diseripta
consider& usque eo ut solertiores ducesitineraria ꝓuinti¬
arum in quibus necessitas gerebatur. nontantum ad no¬
tata sed &iam pistahabuisse firm̃tur. ut non solum consi¬
lio mentis. uerum aspeltu oculorum uiam profesturus
eliger& ad hoc a prudentoribus & honoratis aclocorũ
ignara separatim deb& uni uersa perquirere & ueritatẽ
colligere depluribus pr&er ea subpericulo eligendum
uiarum duces ido neos scientesq: percipere. eosq
custodiȩ mancipare addita poene ostentatione
uel prȩmii : Erunt enim utiles cum intellegant
nẽ fugiendi sibi copiam super ẽẽ & fidei premium
acperfidiȩ parata supplicia. Pro uidendum
quoque ut sapientes exercitati que quȩrantur
Neduorum aut trium error discrimen pariat
uniuersis : Interdum aũt inperita rusticitas plura
promitut &credit se scire quaenescit: sed cautele

Expanded text:
, compendia deverticula montes flumina ad fidem descripta , compendia deverticula montes flumina ad fidem descripta consideret, usque eo ut sollertiores duces itineraria provinciarum in quibus necessitas gerebatur non tantum adnotata sed etiam picta habuisse firmentur, ut non solum consilio mentis verum aspectu oculorum viam profecturus eligeret. Ad hoc a prudentioribus et honoratis ac locorum gnaris separatim debet universa perquirere et veritatem colligere de pluribus, praeterea sub periculo eligentium viarum duces idoneos scientesque percipere eosque custodiae mancipare addita poenae ostentatione vel praemii; erunt enim utiles cum intellegant nec fugiendi sibi copiam superesse et fidei praemium ac perfidiae parata supplicia. Providendum quoque ut sapientes exercitatique quaerantur, ne duorum aut trium error discrimen pariat universis; interdum autem imperita rusticitas plura promittit et credit se scire quae nescit. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
si diuisȩ copiȩ ꝑ noctem flãmis ꝑdiem fumo significant
sociis qđ alit̃ non potest nunciari: Aliquanti in castelloꝵ
aut urbium turrib: adpendunt traues quibus aliquã do
erestis aliquando depositis indicant quȩ geruntur
Quantasit seruanda cautela cuco uicinis
ui rem militaremstudiosius didicer̃ ad ser̃ plura
init ineribus quã in ipsa acie pericula solere c̃tingere
nam in conflictu armati sunt om̃s & hostem cõminus
uident & ad pugrandũ animo ueniunt p̃parati init inere
minus armatus minusq attentus est miles & suꝑ ueniente
omniq diligentia prouidere dux deb& nȩ ꝓficis cens patiat᷑
incursum uł facile ac sinedam no repellat in latũ : primum
it ineraria omnium regionum in quib: bellũ geritur ple¬
nissime deb & habere perscripta ita ut locorũ int̃ ualla ñ solũ
passuum numero sed &iam uariarum qualitates ꝑdiscat¬

Expanded text:
si divisae sint copiae, per noctem flammis, per diem fumo significant si divisae sint copiae, per noctem flammis, per diem fumo significant sociis quod aliter non potest nuntiari. Aliquanti in castellorum aut urbium turribus appendunt trabes, quibus aliquando erectis aliquando depositis indicant quae geruntur. VI QVANTA SIT SERVANDA CAVTELA CVM VICINIS ui rem militarem studiosius didicerunt asserunt plura in itineribus quam in ipsa acie pericula solere contingere. Nam in conflictu armati sunt omnes et hostem comminus vident et ad pugnandum animo veniunt praeparati; in itinere minus armatus minusque attentus est miles et superventus omnique diligentia providere dux debet ne proficiscens patiatur incursum vel facile ac sine damno repellat inlatum. Primum itineraria omnium regionum in quibus bellum geritur plenissime debet habere perscripta, ita ut locorum intervalla non solum passuum numero sed etiam viarum qualitate perdiscat