comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quid aduersarios effecissedicant: quidiudicem sequi conueniat.
Utrum id quod diligenter ꝑscriptum sit: anid quod acute sit
excogitatũ. Deinde a sententia quac abaduersariis sit exco¬
gitata & scripto ađ tributa: contẽnetur & infirmabitur
Deinde quaeretur quid diui fuerit sud uoluisset ad scribere
aut numnon potuerit ꝑscribi. Deinde a nobis sententia
repperietur: etcausa ꝓferetur quare id scriptor senserit
quod scripserit . & de monstrabitur scriptũ illud eẽ. dilucide
breuit̃ cõmode ꝑ fecte cũoratione cestae. Deinde exempla
ꝓferentur: quaeres cũ ab aduersariis sententia & uoluntoes
ad ferẽtur ab scripto potius iudicatȩsint. Dein de ostendet᷑
quam periculo sum sit abscripto recedere: ocus cõmunis est: contra
cum quicũ fateatur secontra quodlegib scum aut testamento per¬
scriptum sit fecisse. tamen factiquaerat defensionem: Absenten
tia sic dicemus: ꝓrimum laud abimus scriptoris cõmoditatem

Expanded text:
quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et infirmabitur. Deinde quaeretur, quid periculi fuerit, si id voluisset adscribere; aut num non potuerit perscribi. Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se contra quod legibus sanctum aut testamento perscriptum sit, fecisse, tamen facti quaerat defensionem. CAPUT 14 Ab sententia sic dicemus: primum laudabimus scriptoris commoditatem
Abbreviated transcription (Latin):
E tdũ cartt & expedite loquiuolunt: Infantgs simi repperiunt᷑
Itec dũ metuunt indicendo nequid ambiguum dicant nom̃ suũ
pnuntiare non possunt. Uerũ horum pueriles opiniones
rectssimis rationib cumuoles refellemus in praesentiarum
hocintercedẽre Nonalienum fuit uthuius infintiae garrulã
SIUSIDEFINITIONE VTENUR PRIDG̃ ADFERIDI

Expanded text:
eperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam Cum definiti
Abbreviated transcription (Latin):
quiuniuscuiusq reidereb antegestis exempla petere
non possunt: hi ꝑimprudentiã facilbme deducuntur
in fraudem atii qui sciunt quidalii s acciderit: facile exali¬
orum euentis suis rationib poss proui dere ulla igitur¬
re induct : nulla spe fretiarma sustulerunt. Quis hoc cred&
tantam amentiã quequã tenuisse. utimperium pr̃ni temptocre
auderet nullis copiis fretus: Ergo aliquid fuisse necesse est:
quid aliud nisi id quod dico potest ẽe: In adtenuato figurae
genere id quod adfimum & cotidianum sermonẽ demissũ ÷
hocerit exemplũ. Nam ut forte hic inbalneas uenit cocpit
post quã ꝑ fususest defricari. Deinde ubiuisum est utin al¬
ueum descenderet : ecce tibi iste d& ralserso heus in quiđđ adules¬
cers. pueritui modome pulsarunt. Satis facias oport& hic
quiida&atis abignoto p̃ter consuetudinem appellatus c̃&:
erubuit: istedarius cadem et alia dicere coepit. hic uixtamer

Expanded text:
qui unius cuiusque rei de rebus ante gestis exempla petere non possunt, ii per inprudentiam facillime deducuntur in fraudem: at ii, qui sciunt, quid aliis acciderit, facile ex aliorum eventis suis rationibus possunt providere. Nulla igiturre inducti, nulla spe freti arma sustulerunt? Quis hoc credet, tantam amentiam quemquam tenuisse, ut imperium populi Romani temptare auderet nullis copiis fretus? Ergo aliquid fuisse necessum est. Quid aliud, nisi id, quod dico, potest esse?» CAPUT 14 In adtenuato figurae genere, id quod ad infumum et cottidianum sermonem demissum est, hoc erit exemplum: «Nam ut forte hic in balineas venit, coepit, postquam perfusus est, defricari; deinde, ubi visum est, ut in alveum descenderet, ecce tibi iste de traverso: «Heus», inquit, «adolescens, pueri tui modo me pulsarunt; satis facias oportet.» Hic, qui id aetatis ab ignoto praeter consuetudinem appellatus esset, erubuit. Iste clarius eadem et alia dicere coepit. Hic: «Vix; tamen»,
Abbreviated transcription (Latin):
aut audimus. egregiae. turpe. authonestum. inusitatum
magnũ in credibile. ridiculũ iddiu meminisse consueuimꝰ
inpueritia meminimus optime saepe: Nechoc aliade
causa potest accidere : Nisiquod usitateres facileeme

Expanded text:
aut audimus egregie turpe aut honestum, inusitatum, aut audimus egregie turpe aut honestum, inusitatum, magnum, incredibile, ridiculum, id diu meminisse consuevimusin pueritia, meminimus optime saepe; nec hoc alia de causa potest accidere, nisi quod usitatae res facile e
Abbreviated transcription (Latin):
sa. Sedhaecimaginum confirmatio tum ualet sinatura¬
lem memoriã ex suscitacuerimus. aꝑ notatione: utuersu
posito ipsi nobiscum primũ transeamus bis aut ter cum
uersum: Deinde cum imaginib uerba ex primamus.
hocmodo Naturae suppeditacbitur doctrina: Na utraq
altera est paratocminus erit firma: Itec tam̃ ut multoplus
indoctrina atq aste praesidii sit: quod docere ñ grauaremur¬
Nec metueremus. necum ab instituto nr̃o recessissemꝰ mi¬
nus cõmode seruaretur : Haec dilucid abreuitas praecepti
in becillac etinfirmae. quaeuix memoriã possit excitec¬
re: quadecausa utrumq fiat considerandũ est. utcog¬
nita causa. quas uitemus etquas sequamur imagines scire
possimus: Docetigitur nos ipsanatura quidoporteat
fieri: Nam siquas res inuita uidemus paruas usitatas.
cotidianas. meminisse Non solemus : ꝓpterea quod nulla
noua nec admirabili : comouetur animus: at siquiduidemꝰ

Expanded text:
sa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturasa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturalem memoriam exsuscitaverimus hac notatione, ut versu posito ipsi nobiscum primum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremurnei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, minus commode servaretur haec dilucida brevitas praeceptioinbecillae et infirmae, quae vix memoriam possint excitare, qua de causa utrumque fiat, considerandum est, ut cognita causa, quas vitemus et quas sequamur imagines, scire possimus. Docet igitur nos ipsa natura, quid oporteat fieri. Nam si quas res in vita videmus parvas, usitatas, cottidianas, meminisse non solemus propterea quod nulla nova nec admirabili re commovetur animus: at si quid videmus
Abbreviated transcription (Latin):
possit. etreum ad lectum cius astituemus. dextera poculum
sinistra tabulas. medicos testiculos arietinos tenentẽ hoc mo¬
do et testiũ. ethereditatis. etueneno necati memoriam habere
poterimus. Item deinceps cetera crimina ex ordine in locis
poremus: & quotiescumq rem meminisse uolemus si formarũ
dispositionẽ etimaginum diligenti notatione utemur. faci¬
le eaquaeuolemus memoria consequemur. Cũ uer¬
borum similitudines imaginib exprimere uolemus.:
plus negotii suscipiemus. et magis in geniũ nr̃m exercebi¬
mus: idnos hoc modo facere oportebit: lam domiultionẽ
reges atridę parant in loco constituere: Manus ad cadũ
tollentem domitiũ: cum aregibus marciis loriscedatur: hoc
erit iã domi ultionẽ reges: in altero loco aesopum etcimbrũ
subornari: ut adephi geniam in agamemnonem etmenelaũ:
hocerit atridę parant: hoc modo omnia uerbaerint expres¬

Expanded text:
possit. Et reum ad lectum eius adstituemus, dextera poculum, possit. Et reum ad lectum eius adstituemus, dextera poculum, sinistra tabulas, medico testiculos arietinos tenentem: hoc modo et testium et hereditatis et veneno necati memoriam habere poterimus. CAPUT 34 Item deinceps cetera crimina ex ordine in locis ponemus; et, quotienscumque rem meminisse volemus, si formarum dispositione et imaginum diligenti notatione utemur, facile ea, quae volemus, memoria consequemur. Cum verborum similitudines imaginibus exprimere volemus, plus negotii suscipiemus et magis ingenium nostrum exercebimus. Id nos hoc modo facere oportebit: Iam domum itionem reges Atridae parant  in loco constituere manus ad caelum tollentem Domitium, cum a Regibus Marciis loris caedatur: hoc erit «Iam domum itionem reges»; in altero loco Aesopum et Cimbrum subornari, ut ad Ephigeniam, in Agamemnonem et Menelaum: hoc erit «Atridae parant.» Hoc modo omnia verba erunt expres
Abbreviated transcription (Latin):
transcamus: quoniã ergo rerum similes imagines ẽẽ opor¬
tet: ex omnib uerbis. Notas nobis similitũdineselige¬
re debemus Duplices igitur similitudines eẽ debent:
unaererum. alterac uerborum. Rerum similitudines
exprimuntur : cũ sumatim ipsorum negotiorũ imagines
conparamus. Uerborum similitudines constituunture
Cũ uniuscuiusq hominis & uocabuli memoria imagine
notatur: Rei totius memoriam saepe un a note &ima¬
gine simplici conprehendimus. hoc modo: utsiaccusator
dixerit abreo hominẽ. uenenonecatũ ethereditatis causa
factum arguerit. etcius rei multos dixerit testes etconsci
oseẽ: Si hoc primum ut ad defendendum nobis expeditũ
meminisse uolemus. in primolocoreitotius imaginẽ con¬
firmabimus: aiegrotũ in lecto cubantẽ faciemꝰ ipsũ illum
de quo aget᷑ si formã eius detinebimꝰ sicũ non: aliquem
aegrotum deminimo lo cosumemus utcito inmentẽ uenire

Expanded text:
transeamus. CAPUT 33 Quoniam ergo rerum similes imagines esse oportranseamus. CAPUT 33 Quoniam ergo rerum similes imagines esse oportet, ex omnibus rebus nosmet nobis similitudines eligere debemus. Duplices igitur similitudines esse debent, unae rerum, alterae verborum. Rerum similitudines exprimuntur, cum summatim ipsorum negotiorum imagines conparamus; verborum similitudines constituuntur, cum unius cuiusque nominis et vocabuli memoria imagine notatur. Rei totius memoriam saepe una nota et imagine simplici conprehendimus; hoc modo, ut si accusator dixerit ab reo hominem veneno necatum, et hereditatis causa factum arguerit, et eius rei multos dixerit testes et conscios esse: si hoc primum, ut ad defendendum nobis expeditum ‹sit,› meminisse volemus, in primo loco rei totius imaginem conformabimus: aegrotum in lecto cubantem faciemus ipsum illum, de quo agetur, si formam eius detinebimus; si eum non, at aliquem aegrotum ‹non› de minimo loco sumemus, ut cito in mentem venire
Abbreviated transcription (Latin):
etnimis angusti sacpe nonuidentur posse capere imagi
obscuros locos habere oportet: Ne aut obcȩcentur tene¬
bris imagines. aut splendore praefulgeant. Inter ualla
locorũ mediocria ualet c̃ẽ ferepaulo plus autminus pedũ
tricenum: Nã utaspectus. item cogitatio minus ualee
siue nimis ꝓcul remoueris. Siue uechem̃ter prope admo¬
ueris id quod o portet uideri Sed quãqu̾a facileest: ei qui
paulo plorauit et quãuis multos etidoneos locoscomparat᷑
tamen siquis ad isidoneos inuenirese non putecuit ipse
sibi constituat. quãuolet multos licebit. Cogitatioenĩ
quãuis regionem potest am plecti: & in eccsitũ locicuiusdã
ad suum arbitrium fabricari et architectari quarelice¬
bit si hac promptec copia contenti Nonerimus nos¬
met ipsos nobis cogitatione nr̃a regionem constituere.
etidoneorũ locorum cõmodissima distinctionẽ comparare:
Delocis satis dictum est: Nunc adimaginum rationem

Expanded text:
et nimis angusti saepe non videntur posse capere imaginet nimis angusti saepe non videntur posse capere imaginobscuros locos habere oportet, ne aut obcaecentur tenebris imagines aut splendore praefulgeant. Intervalla locorum mediocria placet esse, fere paulo plus aut minus pedum tricenum: nam ut aspectus item cogitatio minus valet, sive nimis procul removeris sive vehementer prope admoveris id, quod oportet videri. Sed quamquam facile est ei, qui paulo plura noverit, quamvis multos et idoneos locos conparare, tamen si qui satis idoneos invenire se non putabit, ipse sibi constituat quam volet multos licebit. Cogitatio enim quamvis regionem potest amplecti et in ea situm loci cuiusdam ad suum arbitrium fabricari et architectari. Quare licebit, si hac prompta copia contenti non erimus, nosmet ipsos nobis cogitatione nostra regionem constituere et idoneorum locorum commodissimam distinctionem conparare. De locis satis dictum est; nunc ad imaginum rationem
Abbreviated transcription (Latin):
gi e cõmoditerꝰ oportebit ut ꝑpetuo nobis herere possint
N amimagines seͥcuti litterae delentur ubinihil utim᷑.
locttẽcquã cera remanere debent: etneforte innumero
locorum falli possimus: quintum quemq placet notari:
Quodgenus sunquinto loco manum aurecem conlocemus.
in decum eo. aliquem Notũm cui praenomex sit dedico
Deinde facileerit incepssimilis notas. quintoquoq loco
conlocare : Item cõmodius est inderelicta quã incelebri
regione locosconparare: propterec quod frequentia
etobambulatio hominum conturbat etinfirmat imagi¬
num notaes. solitudo conseruat inte graui. simu lacrorum
figuras praeterea dissimiles forma atq natura loci con¬
parandi sunt: ut distincti inter lucere possint. Nam
siquimulta inter columnia sumpserit conturbabit᷑
similitudine: utignoret quidin quoq loco conlocarit.
& magnitudine modica et mediocris locos haberȩoport&
Nam et practer modum ampliuagas imagines reddunt.

Expanded text:
gie commeditari oportebit, ut perpetuo nobis haerere possint: nam imagines, sicuti litterae delentur, ubi nihil utimur; loci, tamquam cera, remanere debent. Et, ne forte in numero locorum falli possimus, quintum quemque placet notari: quod genus, si in quinto loco manum auream conlocemus, ‹si› in decumo aliquem notum, cui praenomen sit Decumo; deinde facile erit inceps similis notas quinto quoquo loco conlocare. Item commodius est in derelicta, quam in celebri regione locos conparare, propterea quod frequentia et obambulatio hominum conturbat et infirmat imaginum notas, solitudo conservat integras simulacrorum figuras. Praeterea dissimilis forma atque natura loci conparandi sunt, ut distincti interlucere possint: nam si qui multa intercolumnia sumpserit, conturbabitur similitudine, ut ignoret, quid in quoquo loco conlocarit. Et magnitudine modica et mediocris locos habere oportet: nam et praeter modum ampli vagas imagines reddunt
Abbreviated transcription (Latin):
omnes uidetis: autistidomi nascitur aurũ. aut unde non est
licitum. pecunias cepit : Item saepe iuđ animũ aduesti multos

Expanded text:
omnes videtis, aut isti domi nascitur aurum, aut, unde non est licitum, pecunias cepit.» Item: «Saepe, iudices, animum advorti multos
Abbreviated transcription (Latin):
etin consilium talis causa potest uenire. Ex translatione crimi¬
nis causa constat: cum fecisse nos non negamus sed aliorum peccatis
coactos fecis sedicimus. ut orestes cum sedefendit. in matrem con¬
ferens crimen. Ex remonone criminis causa constat: cum
a nobis noncrimen sedculpam ipsam amouemus. &uel in hominẽ
trans ferimus uel inrem quãpiam conferimus. In hominem
trans fertur : utsi accusatur isqui publiũ supͥpliciũ sefatcatur
occidisse & idiussu consulum defendat. et cosdicat non modo im¬
perasse. sedrationem quoq ostendisse quare id facere liceret:
In rem confestur: utsiquis ex testamento quod ficere iussussit
explebis fcito uetetur. Ex conparatione causa constat cum di¬
cimus necesse fuisse alterutrum facere. & id quod fecerimus
satius fuisse facere. Fa causi huius modiest: c̃. popiliuscũ agal¬
lis obsideretur. Neq fugere ullomodo posset: uenit cũ hostium
ducib in conluctationẽ itecdi scessit: utinpedimenta relinqueret:

Expanded text:
et in consilium talis causa potest venire. CAPUT 25 Ex translatione criminis causa constat, cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amovemus et vel in hominem transferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos dicat non modo imperasse, sed rationem quoque ostendisse, quare id facere liceret. In rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse fuisse alterutrum facere, et id, quod fecerimus, satius fuisse facere. Ea causa huiusmodi est: C. Popilius, cum a Gallis obsideretur neque fugere ullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocutionem; ita discessit, ut inpedimenta relinqueret,
Abbreviated transcription (Latin):
autex cogitecre posset. Deinde num quaesus piciones ex con¬
iecturali constitutione trahipossint: quae significent id consul¬
to factum eẽ. quod necessario cecidisse dicitur. Deinde si
maxime necessitudo quaepiã fuerit. conueniat ne cam satis
Rimum quaERENTUR UTRŨPOTU¬
erit nescire. annon potuerit. Dem de utrũ datasit
opera utsciretur: annon. Deinde utrum casu nescierit: ancul¬
pa : nam qui se ꝓpter uinum autamorem. aut iracundiam
fugisse rationem dicetĩs animi uitio uidebitur nescisse non in¬
prudentia: quare Non prudentia sed defendet seculpa con¬
taminabit. Dcnde coniecturali constitutione quaeretur
utrum scierit anignora uerit: et considerabitur satis ne
in prudentia praesidii debeat. ẽẽ cum factũ ẽẽ constet

Expanded text:
aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex conaut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis rimum quaeretur, utrum potuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit; et considerabitur satisne inprudentia praesidii debeat esse, cum factum esse constet
Abbreviated transcription (Latin):
res in iudicium non uenerit: locus cõmunis. accusatoris contra
cum qui pluscenseat uim quã iudicia ualere oportere: & ab
aduersariis ꝑ contabitur accusator. quid futurum sit sudem
ceteri faciant. ut de indemnatis supplicia sumant. quod eos
idem fecisse dicant. Quid supse accusator idem facere
uoluisset. Defensor eorum peccati a trocitatem proferet
in quoscrimen tranferet. remlocum tempus ante oculos
ponet uthiqui audient existiment aut non potuis se
autnon utile fuisse rem iniudicium uenire¬
ONCES SIOESTPERQUA NODISIE NOSCI
postulamus cadiuiditum purgationem & depraccationem.
cum consulto a nobis factum negamus cadiuiditur in neces¬
situdinem fortunam in prudentiã. Dehis pastibus primũ
ostendendum est : Deinde adpr ecationẽ reuertendum
ꝑculpam uentum sit in neces situdinem: Nũ culpam
ueniendi necessitudiem fecerit. Deinde quaerendum est

Expanded text:
res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut non potuisse aut non inutile fuisse rem in iudicium venireoncessio est, per quam nobis ignosci postulamus. Ea dividitur ‹in› purgationem et deprecationem. cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum culpa ventum sit in necessitudinem num culpa veniendi necessitudinem fecerit. Deinde quaerendum est
Abbreviated transcription (Latin):
accusator utetur loco communi in eum qui inutile utili prae
posuerit. cũ statuendi non habuerit potestatem. Defensor
contraeos: quia equm censcant rẽpernitiosam utili praeponi
utetur loco cõmuni. percon questionem simulquaeret ab ac¬
cusatorib abiudicibus ipsis. quid facturi essent. si in eo loco
fuissent. et tempus locũ. rem. deliberationẽ suã ponet ante
oculos. DETRANS LATIO NE CRIMI NIST
reo ficticausa in aliorum peccatum trans festur: Primũ
quaerendumest uere ne in alium crimen tranferatur:
Deinde spectandũ est acque magnum sit illud peccatũ quod
in alium trans feratur atq illud quo dreus suscepisie dicatur
Deindeo portuerit ne in eccre peccare inqua alius ante pecca¬
rit. Deinde oportuerit ne iudicium antefieri. Deinde
cum factum iudicium non sit deillo crimine quod in alium
trans feratur: O porteat ne decare iudiciũ fieri quae

Expanded text:
accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praepaccusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit, CAPUT 22 cum statuendi non habuerit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur, oporteatne de ea re iudicium fieri, quae
Abbreviated transcription (Latin):
legibus obseruanda sunt hoc modo: rem ubi pacissuuntur
in comitio aut inforo ante meridiem causã cũicttosuntu
Item pacta quae s inclegib obseruantur exconuentir quae
iuire pracstac redicuntur Hisigitur partibiiriurians
demonstrari ius confirmari conuenit i d quõdin absoluta nuri¬
dical faiciundum uidetur DECONPAR AT IORE
utrum satius fuerit agere id quodreusdicat sc fecisse. aut id quod
accusator dicat oportusse fieri. Primum quaeri conueniet
utrũ fuerit utilius ex contentione : Hocest utrum uenustius.
facilius conducibilius. Dem deo portebit quaeri ipsum ne opor¬
tuerit iudicari utrũ fucrit utilius. analiorum fuerit utilius
statuendi potestaes: Deinde inter ponetur ab accusatore
riori ante poneretur : se deo dolomalo Negotium gestum. deali¬
qua ꝓbabilicausa. ab defensore referatur argumentatio
Coniecturalis. dequa antedictum est. Deindequaeretur
potuerit ne uitarine in eum locum ueniretur: hissita tractatis.

Expanded text:
legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videtur. CAPUT 21 utrum satius fuerit facere, id, quod reus dicat se fecisse, an id, quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore riori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis
Abbreviated transcription (Latin):
quaeri sum mouere possit. Ab apologo fabula
ł ueri simili. immutatione. De prauatione IN
Separatione. Collectionȩ Esftȩrarun mutatione
praeterea expectatione similitudine. Nouitate

Expanded text:
que risum mouere possit, uel apollogo uel fabula uel uerisimili immutatione, deprauatione, inuexurpatione, collectione, litterarum mutatione, preterea exspectatione, similitudine, nouitate,
Abbreviated transcription (Latin):
esse dicturos. Abalicuius inter pellatione.
ant uerba facturos: Quid alii soleant. Quiđnos
factur sumus. breuiter exponemus¬
INTOR INSINUATIONEM ET PRIN¬
cipium hoc inter est. Srincipium eius modi debet
esse ut statim a pertis rationibus quibus p̃scripsi¬
mus. Aut beniuolum. Aut attentum. Aut doci¬
lem faciamus auditorem Apinsinuatio eius modi
debet esse. ut occulte perdissimulationem. eadẽ
illa omnia conficiamus. ut adeandem commo¬
ditatem indicendi opere uenire possimus¬
Uerum hac tres utilitates: tam et simtota oratione sunt conparande.

Expanded text:
ersu, ab alicuius interpellatione ant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi sumus, breviter exponemuInter insinuationem et principium hoc interest. Principium eius modi debet esse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimusVerum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparand
Abbreviated transcription (Latin):
dixerunt. Aut cum defessus est eos audiendo qui antedixer̃
Si causa turpitudinem habebit. ex ordiripoterimus his

Expanded text:
dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt. Si causa turpitudinem habebit, exordiri poterimus his
Abbreviated transcription (Latin):
rae cuuimperio om̃s gentes. reges nationes pastimui. pasti
uoluntate consenserunt. cũ aut armis aut libestate apopu¬
lorum superatiessent. ad se trans ferre tantu lis uirib: cona¬
rentur: Quaeret aliquis quid fregellani non suasponte
conatisunt: Eoquidem istiminus facile conarentur. quod
illi quẽ ad modum descissent uidebantur: Nãrerũ imperit

Expanded text:
rae, cui imperio omnes gentes, reges, nationes partim vi, partim rae, cui imperio omnes gentes, reges, nationes partim vi, partim voluntate consenserunt, cum aut armis aut liberalitate a populo Romano superati essent, ad se transferre tantulis viribus conarentur. Quaeret aliquis: Quid? Fregellani non sua sponte conati sunt? Eo quidem isti minus facile conarentur, quod illi quemadmodum discessent videbant. Nam rerum inperit
Abbreviated transcription (Latin):
spurcissimorum domina tu nefario uoluit obruere¬
NM EDIOCRIFICURAUERSABITUN
oratio: sihaec ut antedixi aliquantu lumdemi se¬
rimus. Neq tamen ad infimũ descenderimus siequib¬
cum bellũ gerimꝰ iudices uidetiscum socuis qui pronobis
pugnare : &imperium nr̃m nobiscum simul uisdute etindus¬
tria conseruare soliti sunt: hi cumse etopessuas etcopiam
necessariõ norunt : Tum uero nihilominus ꝓpt̃ ppur qustau¬
tem &omniũ rerum societatem. quo doͣmnib reb p̾rnus
bellũ gerere: quacsoquaereserat qua flc̃tibellum suscuereo
conarentur. cũmulto maximã pastem sociorum inofficio
manere intelli gerent. cũ sibi non multtudinẽ militumr
ñ idoncos imperatores fĩpecuniã publicã presto eẽuidener
fideniq ullam rem quaeres ꝑtinet adbellum adminiferan¬
dũ sicum finitumis definib bellũ gererent. Sitotũ cestam
inuno prodio positum putarent. tam̃ omnib reb instruc¬
tiores et apparatiores uenirent. nodũ illsꝰ imperium orbister¬

Expanded text:
spurcissimorum dominatu nefario voluerit obrueren mediocri figura versabitur oratio, si haec, ut ante dixi, aliquantum demiserimus neque tamen ad infimum descenderimus, sic: «Quibuscum bellum gerimus, iudices, videtis: cum sociis, qui pro nobis pugnare et imperium nostrum nobiscum simul virtute et industria conservare soliti sunt. Ii cum se et opes suas et copiam necessario norunt, tum vero nihilominus propter propinquitatem et omnium rerum societatem, quid omnibus rebus populubellum gerere, quaeso, quae res erat, qua freti bellum suscipere conarentur, cum multo maximam partem sociorum in officio manere intellegerent? Cum sibi non multitudinem militum, non idoneos imperatores, non pecuniam publicam praesto esse viderent? Non denique ullam rem, quae res pertinet ad bellum administrandum? Si cum finitumis de finibus bellum gererent, si totum certamen in uno proelio positum putarent, tamen omnibus rebus instructiores et apparatiores venirent; nedum illi imperium orbis ter
Abbreviated transcription (Latin):
quidreligio : quid metus mostis: quid im perii cupiditas quid
deniq alia ꝑmulta: Item falsa enumeratio est cum pau¬
ciora sunt & plura dicimus. hoc modo: tres ressunt quae
omnes homines sollicitent: metuscupiditas aegritudo satis
enim fuerat dixisse metum cupiditatem qm̃ aegritudinem
cum utraq re coniunetam eẽ necesse est. Item uitiosa¬
ex positio est quaenimium longe repettur. hoc modo. Omniũ
malorum stultiti a est mater: atq̃. praeterisse parit in mensas
cupiditates. Inmense porro cupiditites infinitae. in modera¬
taesunt. hacpariuntr itaen uaritia porro hominem ad quodid

Expanded text:
Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid denique alia permulta?» Item falsa enumeratio est, cum pauciora sunt et plura dicimus, hoc modo: «Tres res sunt, quae omnes homines sollicitent, metus, cupiditas, aegritudo.» Satis enim fuerat dixisse metum, cupiditatem, quoniam aegritudinem cum utraque re coniunctam esse necesse est. Item vitiosaexpositio est, quae nimium longe repetitur, hoc modo: «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod
Abbreviated transcription (Latin):
nullum habebat: relinquitur. Sineq a praedonibus neq ab ini¬
micis occisus est: quod alterinonerant alteros non habebat
ut abs: itesit interaemptus: Nam in huiuscemodi expositio¬
ne rephensione utemur. si quos praeterc os quo illedi xerit
potuisse suscipere maleficium ostenderimus uelut in hoc ex̃¬
emplocum dixerit Necesse ẽẽ aut a praedonibus aut ab ini¬
micis aut a nobis occisum eẽ dicemus potuisse uel a familia
uel acohȩredibus nr̃is. Cum hoc modo illorum coniectionẽ
disturba uerimus nobis latiorem locum defendendi relinqueri¬
mus Ergo hocquoq uitandum est in expositione. nequando
cũ omnia collegisse uideamur. aliquã idoneã pastem reli que
aenu meratione : si aut cũ plura sunt. pauciora dicamꝰ hoc modo :
Duae res sunt iud quaeomnes admaleficiũ inpellant. luxe¬
ries & auaritia:: Quidamor inquit quis piam: quid am̃bitio:

Expanded text:
nullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab ininullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab inimicis occisus est, quod alteri non erant, alteros non habebat, ut abs te sit interemptus.» Nam in huiuscemodi expositione reprehensione utemur, si quos praeterquam quos ille conlegerit, potuisse suscipere maleficium ostenderimus: velut in hoc exemplo, cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis aut a nobis occisum esse, dicemus: potuisse vel a familia vel a coheredibus nostris. Cum hoc modo illorum conlectionem disturbaverimus, nobis latiorem locum defendendi reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, ne quando, cum omnia collegisse videamur, aliquam idoneam partem reliquerienumeratione, si aut, cum plura sunt, pauciora dicamus, hoc modo: «Duae res sunt, iudices, quae omnes ad maleficium inpellant, luxuries et avaritia.» «Quid amor?» inquiet quispiam, «Quid ambitio?
Abbreviated transcription (Latin):
tias quã officio paupestatẽ tueri: Si qui hoc modo exposuerit
argum̃ tationem: ut non curemus quaerere qualisratio aut
rationis confirmatiosit: ipsam facile rep̃hendemuse xpo¬
sitionem. cũ ostendemus id quod inaliquo paupere in probo
sit in omnes pauperes i falso etmiuria conferri. Item
uitiosa expositio est: cum id quod raro fit fieriomnino nega¬
tur. hoc modo: Nemopotest uno aspectu acque praeteriers:
mamorẽ incidere. Nam cũ non nemo deuenerit in amorẽ
uno aspectu & cum ille Neminem dixerit. omninonihil
festur raro id fieri dũ modo aliquando fieri autposse mo¬
do fieri intellegatur. Item uitiosa expositio est cũom t̃s
res ostendemus nos collegisse. & aliquam rem idoneam p̃te¬
rimus hoc modo. Quoniamigitur hominẽ occisum
constat ee Necesseest aut a praedonib aut ab inimi cis
occisum eẽ. aut abste quem ille heredem testamento ex parte
faciebat. praedones in illo loco uisinum qũã sunt: inimicum

Expanded text:
tias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus, id, quod in aliquo paupere inprobo sit, in omnes pauperes falso et iniuria conferri. CAPUT 33 Item vitiosa expositio est, cum id, quod raro fit, fieri omnino negatur, hoc modo: «Nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum nonnemo devenerit in amorem uno aspectu, et cum ille neminem dixerit, omnino nihil differt raro id fieri, dummodo aliquando fieri aut posse modo fieri intellegatur. Item vitiosa expositio est, cum omnes res ostendemus nos collegisse et aliquam rem idoneam praeterimus, hoc modo: «Quoniam igitur hominem occisum constat esse, necesse est aut a praedonibus aut ab inimicis occisum esse aut abs te, quem ille heredem testamento ex parte faciebat. Praedones in illo loco visi numquam sunt, inimicum
Abbreviated transcription (Latin):
hensione sed sicut aliae conplures sua sponte uitios a est¬
ITIOSA RATIOEST QUASAD EXPOSI¬
tionem non est ad cõmodata uel ꝓpt̾ infirmitatem̃ uel
ꝓpter uanitatem. Infirma ratio est. quaenon necessario
ostendit itre ẽẽ quẽ admodũ expͣositum est. uelut apud
plautum: amicum castigare obmeritam noxam inmaneest
facinus. Uerum in actate utile & conͣducibile. hacc expositio est
Uideamus quaeratio ad feratur: Namego amicũ meũ hodiae
non castigabo procõmissã noxla: ex eo que ipse facturus est non
exeo quod fiericonuenit utile quodsit. ratiodinatur. Uana
ratio est/ quac ex falsa causa constat hoc modo: amor fugiendus
Nonest. Nam ex eo uerissima nascitur amicitia: aut hoc modo:
philosophia uitanda est: adfest enim socordiam atq desidiam

Expanded text:
hensione, sed sicut aliae conplures,  sua sponte vitiosa estVitiosa ratio est, quae ad expositionem non est adcommodata vel propter infirmitatem vel propter vanitatem. Infirma ratio est, quae non necessario ostendit ita esse, quemadmodum expositum est, velut apud Plautum: Amicum castigare ob meritam noxiam Inmune est facinus, verum in aetate utile Et conducibile. Haec expositio est. Videamus, quae ratio adferatur: nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia. Ex eo, quod ipse facturus est, non ex eo, quod fieri convenit, utile quid sit, ratiocinatur. Vana ratio est, quae ex falsa causa constat, hoc modo: «Amor fugiendus non est: nam ex eo verissima nascitur amicitia.» Aut hoc modo: «Philosophia vitanda est: adfert enim socordiam atque desidiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpristinis beneficus ignosci conueniret. Uerum nihil postulat
ignosci : Ergo iniudicium nonuenit. aut̾senatum . imperatorem

Expanded text:
pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit: at ‹in› senatum, ad imperatorem
Abbreviated transcription (Latin):
etsuspicionem firmamenti satis habere. Arumoribus.
dicemus: sinegabimus temere famam nasci solere. quinsum sit
aliquid & sidicemus causam non fuisse quare quispiam confin¬
geret etẽminis ceretur & praeterea siceteri falsi soleant ẽẽ:

Expanded text:
et suspicionem firmamenti satis habere. CAPUT 12 A rumoribus et suspicionem firmamenti satis habere. CAPUT 12 A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; et si dicemus causam non fuisse, quare quispiam confingeret et eminisceretur; et praeterea, si ceteri falsi soleant e
Abbreviated transcription (Latin):
siorad miniscendum. quoddeniq sacpescire autsuspicari
rum. haec disputatio conprobabitur. si refellemus quaemque¬
stionib erunt dicta ꝓbabili argumentatione idquae pasti¬
bus coniecturae. quas ante exposuimus facere oportebit
Ab argumentis et signis etceteris locis quib augetur suspicio
dicere hoc modo conuenit. Cũmulta concurrant argu¬
mentac & signa quaeinter se consentiant sem perspicuã
Ñ suspiciosam uiderioportere: Itemplusopostere signis & ar¬
gumentis credi quã testibus. Haec enim comodo exponi
quo modo re uera sint gestoc: testes corrũpiposse uel practio
uel gratia uel metu uel simultate. Contra argumento
et signa &ceteras suspiciones : dicemus hocmodo side monstrabi¬
mus nullam rem esse quã non suspicionibus quiuis possit crimi¬
nari. Deinde unam quãq suspicionem extenuabimus etdabi¬
mus operam ut ostendemus nihilomagis innosecmquã in alium
quempiã conuenire. indignũ facnusee. sine testibus coniecturã

Expanded text:
sior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari rum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebitAb argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam
Abbreviated transcription (Latin):
litterae: hictam etsiuidetur ẽẽ honoris cupidus. tamentantũ¬
noncuriam diligit. quantũ curi ã meretricem addendis lit teris
hoc pacto: hic sibi posset temperare : pisi amori mallet obtempe

Expanded text:
litterae›: «Hic, tametsi videtur esse honoris cupidus, tantum tamen curiam diligit, quantum Curiam?» Addendis litteris hoc pacto: «Hic sibi posset temperare, nisi amorei mallet obtempe
Abbreviated transcription (Latin):
maleficium impellit: ergo auaritia induca aduersarii nr̃i.
hocinse facinus ad miserunt: hic id quod e xtremum dictum:
satis est fuit exponere: Neennium & ceteras po&as imitemur
quibus hocmodo loqui concessumest. Utinamne innemore
pelio securibus caesȩ cecidissent abignę̧ adterram trabes neue
inde naues incho andae exordium cepisset. quaenunc Nomi¬
natur nomine argo qua argiui in eadem lectiuir: uecti petebaÑ
pellem in auratam arietis. colchis imperio regis peli xꝑdolum

Expanded text:
maleficium impellit. Ergo avaritia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admiserunt.» Hic id, quod extremum dictum est, satis fuit exponere, ne Ennium et ceteros poetas imitemur, quibus hoc modo loqui concessum est: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes, Neve inde navis inchoandi exordium Cepisset, quae nunc nominatur nomine Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis Colchis, imperio regis Peliae, per dolum:
Abbreviated transcription (Latin):
nram rationem intelliges : si prius quidillidicant cognoue¬
ris. Cumplurib decausis putant oportere. cum ĩpsi
pracceperint quopacto oporteat ornare elocutionemum¬
uscuiusq generis: ab oratore. autpoeta ꝓbato sum ptum
ponere exemplũ: & primũ se id modestia cõmotos facere
dicunt: ꝓpterece quoduidcatur ẽẽ ostentatio quaedam
non satis habere praccipere deastificio. sedetiam ipsosuide¬
ri uelle astificiose ꝯignere exempla hocest in quiune
ostenttere se ponostendere artem quocre pudor in primis
Et adeam rem in pedimento: ne nos solos ꝓbare. nosama
aut agraccho ponere exemplũ uidetur eẽ arrogantia
illa rełinquere: ad suadeuenire : praeterea exem̃pla
testimoniorum locum optinent: &enĩ quod ad monuerit
& leuiter fecerit praeceptio: exemplo sicut testimonio conꝓ¬
batur. Nonigitur ridiculussit. siquis in lite aut iniudi¬
rei confirmande causa sumitur: Nonergoo portethoc

Expanded text:
nostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognovenostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognoveris. Compluribus de causis putant oportere, cum ipsi praeceperint, quo pacto oporteat ornare elocutionem, unius cuiusque generis ab oratore aut poeta probato sumptum ponere exemplum. Et primum se id modestia commotos facere dicunt, propterea quod videatur esse ostentatio quaedam non satis habere praecipere de artificio, sed etiam ipsos videri velle artificiose gignere exempla: hoc est, inquiunt, ostentare se, non ostendere artem. CAPUT 2 Quare pudor in primis est ad eam rem inpedimento, ne, ut nos et solos probare, nos amaaut a Gracco ponere exemplum, videtur esse adrogantia illa relinquere, ad sua devenire. Praeterea exempla testimoniorum locum optinent. ‹Id› enim, quod admonuerit et leviter fecerit praeceptio, exemplo sicut testimonio conprobatur. Non igitur ridiculus sit, si quis in lite aut in iudirei confirmandae causa sumitur. Non ergo oportet hoc
Abbreviated transcription (Latin):
sit ad petendum poteris existimccre utilitate cognitec:
pluribus uerbis adeam te adhorteri non est sententia
Neaut ur̃o studio diffisi. autminus quamres postulat
dixisse uideamur. De quinta parte rethoricae.
demnceps dicemus tuprimas quasq pcstes inanimo frequen¬
tec & quod maxime necesseest exercitatione confirma¬
UONIA IN HOC LIBRO HEREN¬
ni declocutione conscripsimus ẽtquib in reb
opus fuit exemplis ut inr̃is exemplis usi
sumus etid fecimus praeter consuetudinẽ graecorum.
qui dehacre scripserunt Necessario faciẽndũ est ut pau¬
cis rationem nr̃i consilii demus: atq hoc nos neces situdine
facere non ftudio satiserit signi : quod in superiorib libris
Nihił neq ante rem noq practer rem locuti sumus.
Uunc si pauca quaeres postulat dixerimus: tibi id quod
reliquum est astis. itec utinstituimus ꝑ soluemꝰ: Sed ficilius

Expanded text:
sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te hortari non est sententia, ne aut tuo studio diffisi aut minus, quam res postulat, dixisse videamur. De quinta parte rhetoricae deinceps dicemus: tu primas quasque partes in animo frequenta et, quod maxime necesse est, exercitatione confirmauoniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in rebus opus fuit exemplis uti, nostris exemplis usi sumus et id fecimus praeter consuetudinem Graecorum, qui de hac re scripserunt, necessario faciendum est, ut paucis rationem nostri consilii demus. Atque hoc necessitudine facere, non studio, satis erit signi, quod in superioribus libris nihil neque ante rem neque praeter rem locuti sumus. Nunc, si pauca, quae res postulat, dixerimus, tibi id, quod reliquum est artis, ita uti instituimus, persolvemus. Sed facilius
Abbreviated transcription (Latin):
liores sine labore etmolestia facile inrebus difficiliorib
cẽ ante exercitatos: Necnos hanc uerborũ memoriam
quaeꝑtinet adutilitatem confirmetur. utcbhac difficili
consuetudine. sine labore adillam facilitatem transie pos¬
simus. Sed cũ inomni disciplina infirmaest astis praecep¬
tio sinc summa ad siduitate exercitationis: Tum uero in ne¬
monicis minimum ualet doctrina. nisi industria. studiola¬
bore diligentia. conꝓbatur: Quam plurimos locos ut
habeccs: et quã maxime ad p̃ceptec ac cõmodatos curare
poteris: imaginib conlocandis exerceri cotidie conuenit::
Nonenim sicut aceteris studiis abducimur nonnum¬
quam occupatione. Item abhacre nos potest causa dedu¬
cere aliqua. Numquam est enim quin aliquid memoriȩ
tradere uelimus : et tum maxime cum aliqua maiore
negotio detinemur. Quare cum sit utile facilememi¬
nisse: Nontefallit quod tanto pere utilesit: quanto labore

Expanded text:
liores sine labore et molestia facere, in rebus difficilioribus liores sine labore et molestia facere, in rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memoriam quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad illam facultatem transire possimus. CAPUT 40 Sed cum in omni disciplina infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatur. Quam plurimos locos ut habeas et quam maxime ad praecepta adcommodatos curare poteris; in imaginibus conlocandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sitec tradamus: Praetere a similitudine alia alius
magis cõmouetur: Nam ut saepe formã siquã similem
cuipiam dixerimuseẽ : non om̃s habemus ad sensores quod
alii uidetur aliuditem fit imaginib: ut quae nobis diligent̃
notacsit ea parũ uideatur insignis aliis: quare sibiquẽq
suo cõmodo conuenit i magines conparare. Postremo
praeceptoris est docere: que ad modum quaeriquidq conue¬
niat: et unum aliquod aut alterũ. Non omnia quac eius
generiserunt exemplicausa subicere. quores possit esse
dilucidior: quod deꝓhemiis quaerendis disputamꝰ ratio¬
ficri conuenire: Nunc neforte uerborũ memoriam. autni¬
mis difficilem autparum utilem arbitremur ipsarum
memoria contentussis. quodetutiliores sint & plus habeant¬
facultatis. ad monenduses quare uerborũ memoriã in pro¬
bemus: Namputamus oportere eos quiuelint res faci¬

Expanded text:
quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam similem cuipiam dixerimus esse, non omnes habemus adsensores, quod alii videtur aliud, item fit ‹in› imaginibus, ut, quae nobis diligenter notata sit, ea parum videatur insignis aliis. CAPUT 39 Quare sibi quemque suo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum aliquod aut alterum, non omnia, quae eius generis erunt, exempli causa subicere, quo res possit esse dilucidior: ‹ut› quom de prohemiis quaerendis disputamus, ratiofieri convenire. Nunc, ne forte verborum memoriam aut nimis difficilem aut parum utilem arbitrere, rerum ipsarum memoria contentus sis, quod et utilior sit et plus habeatultatis, admonendus es, quare verborum memoriam ‹non› inprobemus. Nam putamus oportere eos, qui velint res faci
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ : ut sicruentã. autcaeno oblitam. aut rubrica dͥelibutã
inducamus. quomagis insignitasit forma. autridiculas
res aliquas imaginib ad tribuamus: Nãeccres quoq
faciet. ut facilius meminisse possimus. Nam quas res
Ndifficileest: Sedillud facił ẽoportebit: utidentidẽ primos
quoq locos imaginũ renouandarũ causa cderit animo
serunt fecisse. ut multorũ uerborũ imagines conscriberent.
uti quiesi scere uellent paratas haberent. Nequid inquȩ¬
rendo consumerent operȩ: quorũ rationẽ aliquoꝗ decausis
in probamus Primũ quod in uerborum in numerabiliũ
multitudine. ridiculũ sit mille uerborũ imagines conparare :
quantulum enim poterunt haec ualere. cum ex finitec uer¬
borum copiamodo aliud modo aliud nos uerbũ meminisse
oportebit: Deinde cũ uolumus ab industria quem quã
remouere: utnequid ipse quaerat :fnios illiomnia parata

Expanded text:
mus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam mus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imaginibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius meminisse valeamus. Nam, quas resnon difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter aniserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quaerendo consumerent operae. Quorum rationem aliquot de causis inprobamus: primum, quod in verborum innumerabili multitudine ridiculumst mille verborum imagines conparare. Quantulum enim poterunt haec valere, cum ex infinita verborum copia modo aliud modo aliud nos verbum meminisse oportebit? Deinde cur volumus ab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata