comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
curam ipsius ꝑtinebant disciplinȩ seueriatis
exercitio non solum peditũ sed&ic̃ equitum
legionariorum p̃cepto eius cottidie curabatur
Ipsc aut̃ cus tus diligens sobrius. legionẽ sibiereditã
ad siduis operib adomnẽ leuotionem ad forma¬
bat industriam sciens ad p̃fecti laudem subiec¬
torum redunda re uistutem: Deoppicio pre¬
rat &iam castrorũ p̃fectus lic& inferaor
dignitate occupatus tim̃ non mediocrib:
causis ad quemcastrorum positiobell & fossȩ
aestimatio ꝑtinebat tabernacula ł cȩsae mili¬
tũ cum in pedim̃tis omnib: nutu ipsius cura¬
bantur : Pr&erea ergo contubernales &me¬
dici a quibus curabantur expense &ia m adẽ
in cdustriã ꝑtinebant: uehicula sagorarurfee
non e&xiu fepram̃ta quib materiessecatur lee
detur quib q aperiuntur fossȩ contesiteus ualĩ
a que duetus. itẽ ligna ł stramina a radeo e otngri
ballis terccaeraq genera torm̃ torum nede enente

Expanded text:
curam ipsius pertinebant; disciplinae severitas, curam ipsius pertinebant; disciplinae severitas, exercitatio non solum peditum sed etiam equitum legionariorum praecepto eius cotidie curabatur. Ipse autem iustus diligens sobrius legionem sibi creditam assiduis operibus ad omnem devotionem, ad omnem formabat industriam, sciens ad praefecti laudem subiectorum redundare virtutem. X DE OFFICIO PRAEetiam castrorum praefectus, licet inferior dignitate, occupatus tamen non mediocribus causis, ad quem castrorum positio, valli et fossae aestimatio pertinebat. Tabernacula vel casae militum cum impedimentis omnibus nutu ipsius curabantur. Praeterea aegri contubernales et medici a quibus curabantur, expensae etiam, ad eius industriam pertinebant. Vehicula sagmarii nec non etiam ferramenta quibus materies secatur vel caeditur quibusque aperiuntur fossae, contexitur vallum, aquae ductus, item ligna vel stramina, arietes onagri ballistae ceteraque genera tormentorum ne deessent
Abbreviated transcription (Latin):
da cohors habebatcenturiones quinq: similiter
tertia quasta usq ad decimã cohortẽ in tota autẽ
legione erant centurioner quinquaginta quin¬
que: De orpicio prefecrilegionus: uiur¬
ed legati imperatoris ex consulibus exercitus
mitcebantur quib: legiones & auxilia uni uer¬
sa obtẽperabant in ordinatione pacis uel neces¬
sitate bellorũ in quorũ locum inlustresuiros
constat magis trosmilitũ substitutos aquib:
non tantum binȩ legiones sed &ic̃ plures numeri
gub nantur: Proprius autẽ iudex erat p̃fectus
legionis habens comitiuȩ primior dinis dignititẽ:
qui absente legato tã quã uicarius ipsius potes¬
tatẽ maximã ninebat: tribuni ł centuriones
c&eriq milites cius p̃cepta seruabant uigiliarũ
siue profectionis Tessera ab eodem p&ebatur
similes crimen aliqđ ad mississ& atctorratem
p̃fectilegionis atribuno deputa batur ad poenã
Arma omniũ militũ itẽ equi uestes annona ad

Expanded text:
da cohors habebat centuriones quinque; similiter da cohors habebat centuriones quinque; similiter tertia, quarta, usque ad decimam cohortem. In tota autem legione erant centuriones quinquaginta quinque. VIIII DE OFFICIO PRAEFECTI LEGIONIS Sed legati imperatoris ex consulibus ad exercitus mittebantur, quibus legiones et auxilia universa obtemperabant in ordinatione pacis vel necessitate bellorum; in quorum locum nunc illustres viros constat magistros militum substitutos, a quibus non tantum binae legiones sed etiam plures numeri gubernantur. Proprius autem iudex erat praefectus legionis, habens comitivae primi ordinis dignitatem, qui absente legato tamquam vicarius ipsius potestatem maximam retinebat. Tribuni vel centuriones ceterique milites eius praecepta servabant; vigiliarum sive profectionis tessera ab eodem petebatur; si miles crimen aliquod admisisset, auctoritate praefecti legionis a tribuno deputabatur ad poenam; arma omnium militum, item equi vestes annona, ad
Abbreviated transcription (Latin):
milites principalos qui priui legiis muniuntur
Reliquimunifices appellantur. quia ꝓpt̃ nu nera
q &usta cutem consu&udo tenuit. ut expri¬
mo principelegio promouer&ur : centurio
primi piliqui nonsolum aquilȩ p̃erat uerũ
in prima aciegubernabat. hic tã quã caput
totius legionis merita conse quebatur & cõ modi
Itemprimus astatus duascenturias id ÷ .cc. homines
ducebat in acie secunda. quẽ nunc ducenarium
uocant: Princeps autẽ primȩ cohor tiscenturĩa
inlegione ꝓpe omiã quae ordinanda sunt ꝑtinent:
Itẽ secundus astatus centuriã semis idx .cl. homi
Quib: magnȩ utilitaitis & magnus honor est aue¬
terib: constitutus . ut c&erimilites extota legione
omnilabore acdeuotione contenderent ad tanta
p̃mia ꝑuenire : Erant enĩ centuriones qui singu¬
lascenturias curabant. qui nunc cente narii
nominantur: Erant decani denis militib p̃positi.
qui nunc caput contubernii uocantur: Secun¬

Expanded text:
milites principales, qui privilegiis muniuntur. milites principales, qui privilegiis muniuntur. Reliqui munifices appellantur, quia munera Vetus tamen consuetudo tenuit ut ex primo principe legionis promoveretur centurio primi pili, qui non solum aquilae praeerat verum in prima acie gubernabat. Hic tamquam caput totius legionis merita consequebatur et commoda. Item primus hastatus duas centurias, id est ducentos homines, ducebat in acie secunda, quem nunc ducenarium vocant. Princeps autem primae cohortis centuriam in legione prope omnia quae ordinanda sunt pertinent. Item secundus hastatus centuriam semis, id est centumquibus magnae utilitates et magnus honor est a veteribus constitutus, ut ceteri milites ex tota legione omni labore ac devotione contenderent ad tanta praemia pervenire. Erant etiam centuriones qui singulas centurias curabant, qui nunc centenarii nominantur. Erant decani, denis militibus praepositi, qui nunc caput contubernii vocantur. Secun
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptum ducis. quo uł ad aliquodopus uł adbel¬
lũ moueur exercitus : Campigeni hoc ÷ ante¬
signa ideosic nominati. quia eorũ opera atq
uirtutes exercitus genus crescit : cãpom&ato¬
res qui p̃cedemes locum eligunt castris. bone¬
ficiarii abeo appellati qđ ꝓ mouentur beneficio tri¬
bunorũ : Librarii abeo quodin libros referant
rationes admilites ꝑtinentes : Tubicines cornicines
&bucinatores qui tuba uł aere cornuo uł bucina
cõmittere proeliũ solent: Armaturae dupla res
quiabi nasconsecuntur annonas: simplares quia
singulas : Messores qui in castris adpodismũ deme¬
Torquati duplares. torquati simplares:torquesaureus
solidȩ uirtutis p̃miũ fuit quẽ qui meruis s& ꝓpt̃
laudem interdum duplares consequebatur. anno¬
nas: Duplares sinquiplares duplares ducis. sen¬
quiplares unã semis conse quebatur annonam:¬
Cndidati duplares candidati simplares: hisun

Expanded text:
praeceptum ducis quo vel ad aliquod opus vel ad belpraeceptum ducis quo vel ad aliquod opus vel ad bellum movetur exercitus. Campigenii, hoc est antesignani, ideo sic nominati quia eorum opera atque virtute exercitui genius crescit in campo.Metatores qui praecedentes locum eligunt castris. Beneficiarii ab eo appellati quod promoventur beneficio tribunorum.Librarii ab eo quod in libros referant rationes ad milites pertinentes. Tubicines cornicines et bucinatores qui tuba vel aere curvo vel bucina committere proelium solent.Armaturae duplares qui binas consequuntur annonas, simplares qui singulas. Mensores qui in castris ad podismum demeTorquati duplares, torquati simplares: torquis aureus solidus virtutis praemium fuit, quem qui meruisset praeter laudem interdum duplas consequebatur annonas. Duplares, sesquiplares: duplares duas, sesquiplares unam semis consequebantur annonam.Candidati duplares, candidati simplares.Hi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
intor du ee consueuit sinontantulm unun
hos temi sedora alicos mlia ricuse s ierit iuss
suscopene Nocdina cccnadus prrinci¬
ntiqua ordinatione legionis e posita principa¬
lũmilitũ &ut ꝓprio uerbo uttir principioꝵ
nomina acdignitates. secđm p̃sentes matri¬
culas indicabo: Tribunus maior ꝑ epistolam
sacrã imperatoris iudicio destinatur. minor
tribunus ꝑuenit ex labore tribunus autem
uocatur ex tribu. quia p̃est militibus quos ex
tribuprimus romelus legit : Ordinarii dicun¬
tunqui in proelio primos ordines ducunt:
augustales appellantur. quia baugusto ordi¬
nariis iuncti sunt : Flauia les itẽ tã quam secun¬
di augustales a diuo uespasanosunt legio¬
nib: additi : A qui liferi quia quilã portant:
obtiones ab adoptando appellati. qđ hitã quã¬
adoptati cumeorum uicario solent uni uersa
ꝓcurare signiferi qui signa postant . quosnunc
dia conarios uocant: Tesserarii qui tessera ꝑcon¬
tubernia militum nuntiant : Tesser autẽ dicitꝰ

Expanded text:
interdum esse consuevit si non tantum unam cohortem sed etiam alias miliarias fuerit iussa suscipere. VII NOMINA ET GRADVS PRINCIntiqua ordinatione legionis exposita principalium militum et ut proprio verbo utar principiorum nomina ac dignitates secundum praesentes matriculas indicabo.Tribunus maior per epistolam sacram imperatoris iudicio destinatur; minor tribunus pervenit ex labore. Tribunus autem vocatur ex tribu, quia praeest militibus, quos ex tribu primus Romulus legit.Ordinarii dicuntur qui in proelio quia primi sunt ordines ducunt. Augustales appellantur qui ab Augusto ordinariis iuncti sunt. Flaviales item, tamquam secundi Augustales, a divo Vespasiano sunt legionibus additi.Aquiliferi qui aquilam portant.IOptiones ab adoptando appellati, quod aadoptati eorum atque vicarii solent universa curare. Signiferi qui signa portant, quos nunc draconarios vocant.Tesserarii qui tesseram per contubernia militum nuntiant; tessera autem dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
tia signa ueneratur : hab& pedites mille centũ
quinque equites loricatos centũ triginta duo
Etappellatur cohorsmiliaria haec prima est
apudlegiones ab ac cũpugnandũ ÷: Prima
acies incipit ordinari: Secunda cohors hab&
pedites quingentos quinquaginta quinq: equi¬
tes sex aginta sex & appaelatur cohosr quinqua¬
gentaria : Tertia cohors similiter hab& pediter
quingentos quinqua ginta quinq: equites
quinqua giata sex sed in hac cohoste tertia ua¬
lidiores ꝓbarimori ÷ quia in media acie consis¬
tit cohors : Quarta hab& pedites quingentos
quinqua ginta quinq: equites sex aginta sex
Eohos quinta hab& pechites quingentos quin¬
quaginta quinq: equites sex aginta sex: sed
& quinta cohors strenuos desiderat milites
quia sic̃ prima indextroita quinta in sinistro
ponitur cornu. Nã quinq: cohostes in prima
⁊cieor dimantur : Sexta cohors inbabe puetdr es

Expanded text:
tia signa, veneratur. Habet pedites mille centum tia signa, veneratur. Habet pedites mille centum quinque, equites loricatos centum triginta duos, et appellatur cohors miliaria. Haec caput est legionis; ab hac, cum pugnandum est, prima acies incipit ordinari. Secunda cohors habet pedites quingentos quinquaginta quinque, equites sexaginta sex, et appellatur cohors quingentaria. Tertia cohors similiter habet pedites quingentos quinquaginta quinque, equites sexaginta sex, sed in hac cohorte tertia validiores probari moris est, quia in media acie consistit. Cohors quarta habet pedites quingentos quinquaginta quinque, equites sexaginta sex. Cohors quinta habet pedites quingentos quinquaginta quinque, equites sexaginta sex; sed et quinta cohors strenuos desiderat milites, quia sicut prima in dextro ita quinta in sinistro ponitur cornu. Hae quinque cohortes in prima acie ordinantur. Sexta cohors habet pedites
Abbreviated transcription (Latin):
xpm & scm̃ ĩpm̃ & ꝑ maiestatẽ imperatoris quȩ
secđm dm̃ generihumano diligenda ÷ & colenda:
Nã imperator cũ augusti nom̃ accipie tã quã
p̃senti & corporalidõ fidelis÷ praestanda de¬
uocio inpendendus ꝑuigil famulatus: Dõenĩ
uł priuatus uł militans seruit cũ fideliter eum
diligit quidõ regnat auctõre iurant autem
milites omnia sestrenuȩ facturos quae p̃ce¬
perit imperator numquã deserturos militiã
uł mortem recusaturos ꝓromana republica:
Quot cohorres inuna sinr legione:
tem quot milites inuna cohortesint: scien¬
dũ aut̃ ÷ inuna legione decẽ cohortes essedebe¬
re sed prima cohors reliquas & numero militũ
& dignitate p̃cedit nã genere atq institutione
litterarũ uiro selectissimos quaerit : Haec enim
suscipit aquilam qđ praecipuum signum in ro¬
ma no est semꝑ exercitu & totius legionis insigne
haec imagines imperatorum. hocẽ diuina & p̃sen¬

Expanded text:
sanctum et per maiestatem imperatoris, que sanctum et per maiestatem imperatoris, que secundum deum generi humano diligenda est et colenda; Nam imperator cum Augusti nomen accepit, tamquam praesenti et corporali Deo fidelis est praestanda devotio et impendendus pervigil famulatus; Deo enim vel privatus vel militans servit cum fideliter eum diligit qui Deo regnat auctore. Iurant autem milites omnia se strenue facturos quae praeceperit imperator, numquam deserturos militiam nec mortem recusaturos pro Romana re publica. VI QVOT COHORTES IN VNA SINT LEGIONE, ITEM QVOT MILITES IN VNA COHORTE SINT Sciendum autem est in una legione decem cohortes esse debere. Sed prima cohors reliquas et numero militum et dignitate praecedit. Nam genere atque institutione litterarum viros electissimos quaerit. Haec enim suscipit aquilam, quod praecipuum signum in Romano est semper exercitu et totius legionis insigne; haec imagines imperatorum, hoc est divina et praesen
Abbreviated transcription (Latin):
Nomnib: auctorib: inuenitur singulos consules
aduersũ hostes copiosissimos. non ãplius quã binas
duxisse legiones additis auxiliis sotiorũ tanta in
illis erait exercitatio tanta fidutia un cuibello
duȩ legiones fierent crederentur posse sufficere
Qua ppt̃ ordinationẽ legionis antiquȩ secdđm nornã
miliarsiuris eꝓponã quae discriptio si obscurion
aut in politior uidebitur nonmihi sed difficultati
ipsius rei conuenit inputairi ad tento itaq: animo
sȩpius relegenda s̃. ut memoria intellegentiaq:
ualeant conp̃hendi: necesse . ẽ tnĩ inuictã eẽ
rempublicã cuius imperator militari aste ꝑcepta
quantos uolucrit faciat exercitus bellicosos
Quẽ admodũ lecio constiru atur
iligenterigitur lectisi uniorib: animis cor¬
porib:q: praestãtib: additis &iã exercitus
cotidianis quattuor ueleo amplius m̃ suum
iussu auspicusq inuictissimi principis legio
formatur nã uicturis punctis milite scripto.
cũ matruculis insertiiura resolent &ideo mili

Expanded text:
omnibus authoribus invenitur singulos consules adversum hostes copiosissimos, non amplius quam binas duxisse legiones, additis auxiliis sociorum: tanta in illis erat exercitatio, tanta fiducia, ut cuivis bello due legiones, crederentur posse sufQuapropter ordinationem legionis antiquae secundum normam militaris iuris exponam. Quae descriptio si obscurior aut impolitior videbitur, non mihi sed difficultati ipsius rei convenit imputari. Attento itaque animo saepius relegenda sunt, ut memoria intellegentiaque valeant comprehendi. Necesse est enim invictam esse rem publicam cuius imperator militari arte percepta quantos voluerit facit exercitus bellicosos. V QVEMADMODVM LEGIO CONSTITVATVR Diligenter igitur lectis iunioribus animis corporibusque praestantibus, additis etiam exercitiis cotidianis quattuor vel eo amplius mensum, iussu auspiciisque invictissimi principis legio formatur. Nam victuris in cute punctis milites scripti, cum matricul
Abbreviated transcription (Latin):
neque unt tam apeditibus quãabequitibus si ne periculo
transcantur hab& ferreos ar pationas quos lupos uocant
& falces serreas confixas. longissi mis contis item ad fossarũ
opera facienda bidentes li gonespala s rutra albeos cofinos
quibus terra port& : hab& quoq: dolabras secures. ascias
serras quibus materia acpali dedo lantur at que serranur
Hab & prȩc̃ea artifices cũ omnibus ferram̃tis quiad oppug¬
nandas ostium ciuitates testud nesmus culos ane ei
ui ncas utappellantur tes &iam appellatorias faciant uerũ
nesingulo numerando plura dicantur. umn uersa quae
in quocumq belli genere necessaria et̃ creduntur secum
legio deb& ubi que portare ut in quo uis loco fixerit castra
armata faciat ciuitatem Fł ues &i renxti ciri

Expanded text:
nequeunt tam a peditibus quam ab equitatu sine periculo nequeunt tam a peditibus quam ab equitatu sine periculo transeantur. Habet ferreos arpagones, quos lupos vocant, et falces ferreas confixas longissimis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas rastra alveos cophinos quibus terra portetur. Habet quoque dolabras secures ascias serras, quibus materies ac pali dedolantur atque serrantur. Habet praeterea artifices cum omnibus ferramentis, qui ad oppugnandas hostium civitates testudines musculos arietes vineas, ut appellant, turres etiam ambulatorias faciunt. Verum ne singula enumerando plura dicantur, universa quae in quocumque belli genere necessaria esse creduntur secum legio debet ubique portare, ut in quovis loco fixerit castra armatam faciat civitatem. INCIPIVNT CAPI
Abbreviated transcription (Latin):
nam ꝑ singulas centurias singulas carro balistas habere
consueuit : Quibus multi ad trahendumfingul
singula
contubornia ad armandum uł dirigendum hoc est undec̃ĩ
homines deputantur nam quanto maiores fuerint. tanto
longius acfortius tela iaculantur non solũ aũt castra
defendunt uerum &iam in capo post aciem grauis arma¬
tur aeponuntun ante. Quarũ imp&um nec equites
lori cati nec pedites scutati possumb ostiũ sta e : in una aũt
legione quin quaginta quinq: carrobalistȩ esse solent¬
Item decem onagri hoc ẽ singuli ꝑ singulas cohortes
in carpentis bubus portantur armati. ut si fortehostes
adpugnandum uenerint uallum sagittis & saxis possint
castra defendi : scafas quoq desingulis trauibus excabatas
cum longissimis funibus & interdum &iam ferreis catenis
secum legio porta. Quatenꝰ contextis hisdẽ si c̃dicunt monox r¬
lis suꝑiectis &iam tabulais. flumina sine pontib: quae uadari

Expanded text:
Nam per singulas centurias singulas carroballistas habere Nam per singulas centurias singulas carroballistas habere consuevit, quibus muli ad trahendum et singula contubernia ad armandum vel dirigendum, hoc est undecim homines, deputantur. Hae quanto maiores fuerint, tanto longius ac fortius tela iaculantur. Non solum autem castra defendunt verum etiam in campo post aciem gravis armaturae ponuntur; ante quarum impetum nec equites loricati nec pedites scutati possunt hostium stare. In una autem legione quinquaginta quinque carroballistae esse solent.Item decem onagri, hoc est singuli per singulas cohortes, in carpentis bubus portantur armati, ut si forte hostes ad oppugnandum venerint vallum sagittis et saxis possint castra defendi. Scafas quoque de singulis trabibus excavatas cum longissimis funibus et interdum etiam ferreis catenis secum legio portat, quatenus contextis hisdem, sica sine pontibus quae vadari
Abbreviated transcription (Latin):
plebis fauorem cottidiana meditatione a tessuas. aut ser¬
uare aut augere consuescunt᷑ militem cuius ẽ manibus
seruanda respubli castudiosius oport& scientiã dimicandi
usum qrei belli cȩ iugibus exercitiis custodire. Cui con¬
tingit non tantumgloriosa uictoria sed &iã amplior p̃da
quẽ ad opes ad dignitates ordomilitȩ &imperatoris iudi¬
cium consueuit euehere artificessec nici ab exercitiis non
recedunt ꝓlaude uulgi milessacram̃t᷑ lestus ab exercitio
armorũ uł nouellus uł iam u&ustus cessare non deb&
cui pugnandum est ꝓsalute propria & libertatt cõmum
Prȩsestim cum anti qua sit prudensq sententia om̃s artes
in meditatione consistere: Enuneratio ferłnĩ toꝵ
uel corchinarũ Lecionis
egio aũt non tantũ militũ numero sed &iã genere fera¬
mentorum uincere consueuit : Primũ omniũ instru¬
itur iaculis. quȩ nullȩ loricȩ nulla poss̃ scuta sufficere:

Expanded text:
plebis favorem cotidiana meditatione artes suas aut serplebis favorem cotidiana meditatione artes suas aut servare aut augere consuevit: militem, cuius est manibus servanda res publica, studiosius oportet scientiam dimicandi usumque rei bellicae iugibus exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed etiam amplior praeda, quem ad opes ac dignitates ordo militiae et imperatoris iudicium consuevit evehere. Artifices scaenici ab exercitiis non recedunt pro laude vulgi: miles sacramento lectus ab exercitio armorum vel novellus vel iam vetustus cessare non debet, cui pugnandum est pro salute propria et libertate communi, praesertim cum antiqua sit prudensque sententia omnes artes in meditatione consistere. XXV ENVMERATIO FERRAMENTORVM VEL MACHINARVM LEGIONIS egio autem non tantum militum numero sed etiam genere ferramentorum vincere consuevit.Primum omnium instruitur iaculis quae nullae loricae, nulla possunt scuta sufferre.
Abbreviated transcription (Latin):
& quȩdam uelut ba silicȩ ad pedites in quib: tẽpestate uł
uentisiȩr&urbato subteto armis erudiebat᷑ exercitus :¬
&eris aũt &iam hbernis diebussi niues tantum plu ui eq
cessarent exercericogebantur in cãpone in t̃missa c̃su&udo
& animos militum debilitar& & corpora : siluã cedere portare
onera transilire fossas natare in mari siue fluminib:. gradu
pleno ambulare uł currere &iam armatos cũs arcinis sus
frequentissime conuenitiut cotidiani laboris usus in pace
difficilis nonuideat᷑ inbello : Siue ergo legio siue auxilia
fuerint exerceant᷑ ad siduae nã que ad modum bene exerci¬
tatus miles prelium cupitita formidat indostus: postremo
sciendum est inpugna usum amplius prodẽt quã uires : Nom
si doc trina cess& armoꝵ nihil paganus distat amilite
Execpla ndhor rationũ exercrtꝰ coilutaris
dealiis atibus trac ta
dileto uenator auriga prop̃t exiguam mercedem uł certe

Expanded text:
et quaedam velut basilicae ad pedites, in quibus tempestate vel et quaedam velut basilicae ad pedites, in quibus tempestate vel ventis aere turbato sub tecto armis erudiebatur exercitus. Ceteris autem etiam hibernis diebus, si nives tantum pluviaeque cessarent, exerceri cogebantur in campo, ne intermissa consuetudo et animos militum debilitaret et corpora. Silvam caedere, portare onera, transilire fossas, natare in mari sive fluminibus, gradu pleno ambulare vel currere etiam armatos cum sarcinis suis frequentissime convenit, ut cotidiani laboris usus in pace difficilis non videatur in bello. Sive ergo legio sive auxilia fuerint, exerceantur assidue; nam quemadmodum bene exercitatus miles proelium cupit, ita formidat indoctus. Postremo sciendum est in pugna usum amplius prodesse quam vires; nam si doctrina cesset armorum, nihil paganus distat a milite. XXIIII EXEMPLA ADHORTATIONVM EXERCITII MILITARIS DE ALIIS ARTIBVS TRACTA thleta venator auriga propter exiguam mercedem vel certe
Abbreviated transcription (Latin):
gestiendo ꝓ uolare cũ saltu. Nunc cȩdentes in t̃gare silere
mis ibilib: &iam palos ipsos procul serire meditent᷑ . ut & ars
diligent̃ & dexterȩ uirtus possit ad crescere sagittarii uero
uł funditores sco pas hocẽ fruticũ uł straminũ fasces ꝓ signo
ponebant ita ut sexcentis pedib: r emouerentur a signo
ut sagittis uł certelapidib: ex sustibalo destinatis signũ sȩpius
tangerent : ꝓp̃t ea sine tropidatione in acie faciebant
quod ludentes in cãpofecerant semꝑ : Ad suescendum est
&iam uł semel tantum circafunda capud rot& cũ ex ea
emittitur saxũ sed & man᷑ sala om̃s milites meditabantur
libralia saxa iastare. qui ususparatior creditur quia
non desiderat fundam : missibilia quoq: uł plũbatas iugi
ꝑp&uoq exercitio dirigere cogebantur . usque ad eo
ut tẽpore hiemis d&egulis uł scandalis. quȩ si de essent cerbe
decan nis ulua đ culmo & porticus tegerentur ad eqͥtes

Expanded text:
gestiendo provolare cum saltu, nunc cedentes in terga resilire. gestiendo provolare cum saltu, nunc cedentes in terga resilire. Missibilibus etiam palos ipsos procul ferire meditentur, ut et ars dirigendi et dexterae virtus possit adcrescere. Sagittarii vero vel funditores scopas, hoc est fruticum vel straminum fasces, pro signo ponebant, ita ut sexcentis pedibus removerentur a signo, ut sagittis vel certe lapidibus ex fustibalo destinatis signum saepius tangerent. Propterea sine trepidatione in acie faciebant quod ludentes in campo fecerant semper. Adsuescendum est etiam ut semel tantum funda circa caput rotetur cum ex ea mittitur saxum. Sed et manu sola omnes milites meditabantur libralia saxa iactare, qui usus paratior creditur, quia non desiderat fundam. Missibilia quoque vel plumbatas iugi perpetuoque exercitio dirigere cogebantur, usque adeo ut tempore hiemis de tegulis vel scindulis, quae si deessent certe de cannis ulva vel culmo, et porticus tegerentur ad equites
Abbreviated transcription (Latin):
si cut iam dictum est exercitus nom̃ accepit ium ores qͥdẽ
& noui milites mane ac p̃meridiem adomne genus
exercebantur armorum : V&eres aũt &eruditisine
in t̃missi one semel indiem exercebant᷑ armis neq: enim
longitudo a&atis aut annorumnumerus artẽbelli cãtradit¬
s ed continua iexercitat ionis meditacio eruditum militem¬
reddit trro armaturã quȩ cunctis dieb: ex hib&ur
usu ipso ad quiritur corporis & scienda feriendi hostẽ seq:
protegen dip̃ sertim sigladiis cõminus dimic&ur : Illud
uero maius est ut seruare ordines discant & uexillũ suũ
intantis ꝑmixtionibus in ipsa ꝓlixione comitentur.
nec int̃doctos aliquis error ex istat. Quod multitudinisit
tanta confusio: ad palũ quoq: uł sudibus exerceri ꝑ cõmodũẽ
cum latera uł pedes aut caput p&ere. punctim cȩsimq:
condiscant saltus quoq: & istus facese parit̃ ad suescat.
in surgere trepidantes inlipeũ rur susq subsidesł nunc

Expanded text:
sicut iam dictum est, exercitus nomen accepit.Iuniores quidem sicut iam dictum est, exercitus nomen accepit.Iuniores quidem et novi milites mane ac post meridiem ad omne genus exercebantur armorum, veteres autem et eruditi sine intermissione semel in die exercebantur armis; neque enim longitudo ased continua exercitationis meditatio. Nam eper est tiro. Armaturam quae festis diebus exhibetur usu ipso adquiritur corporis et scientia feriendi hostem seque protegendi, praesertim si gladiis comminus dimicetur; illud vero maius est, quod servare ordines discunt et vexillum suum in tantis permixtionibus in ipsa prolusione comitantur nec inter doctos aliquis error existit, cum multitudinis sit tanta confusio. Ad palum quoque vel sudibus exerceri percommodum est, cum latera vel pedes aut caput petere punctim caesimque condiscant.Saltus quoque et ictus facere pariter adsuescant, insurgere tripudiantes in clipeum rursusque subsidere, nunc
Abbreviated transcription (Latin):
canunt pariter : Classicum itẽ appellatur. qđ bucinatores
percornũdicunt hoc in signe uid&ur imperii qui classi cũ
canitur imperatore prȩsente . uł cũ inmilitẽ capitalit̃ anim¬
aduertitur. quia hoc eximperatoris legibus fieri necesse est
siue ergo ad uigilias uł agrarias faciendas siue ad opus aliquod
uł ad decussionẽ cãpi exeunt milites tubicine uocante operat᷑
&rursus tubi cine ad moniti cessant : Cũ aũt mouentur
signa ut ĩa motafigendas̃ cornicines canunt : Quod ideo
in omnib: exercitus or ꝓcessi omibus custodit᷑ imipsa pugna
facilius obtemperent milites. si ue eos pugnare siue stare
siue sequi uł redire p̃ceperint duces : si quidem ratio mani¬
festa sit semꝑ in ocio debere fieri qđ necessario faciendũ uidet᷑
in prelio: De exerciitatti one mili ttuco
egionis ordinatione digesta ad exercitiũ reuertimur unde

Expanded text:
cornicines pariter. Classicum item appellatur, quod buccinatores cornicines pariter. Classicum item appellatur, quod buccinatores per cornu inducunt. Hoc insigne videtur imperii, quia classicum canitur imperatore praesente vel cum in militem capitaliter animadvertitur, quia hoc ex imperatoris legibus fieri necesse est. Sive ergo ad vigilias vel ad agrarias faciendas sive ad opus aliquod vel ad decursionem campi exeunt milites, tubicine vocante operantur et rursus tubicine admonente cessant. Cum autem moventur signa aut iam mota figenda sunt, cornicines canunt. Quod ideo in omnibus exercitiis et processionibus custoditur ut in ipsa pugna facilius obtemperent milites, sive eos pugnare sive stare sive sequi vel redire praeceperint duces, siquidem ratio manifesta sit semper in otio debere fieri quod necessario faciendum videtur in proelio. XXIII DE EXERCITATIONE MILITVM egionis ordinatione digesta ad exercitium revertimur, unde,
Abbreviated transcription (Latin):
in orbes om̃s cohortes perdiuersas adminis trauerit
scolas : In prima cohorte ad hanc peruenit palmã in qua
exomnilegione in finita commoda consequatur. sicut primi¬
scrinius in officio prȩfectorum p̃tor adhonestum quaesto¬
sumq militiae peruenit finem : Italegionarii ȩquites
cohortessuas contubernii aduectione uenerantur. cum
naturalit̃ equites apeditib: soleant discrepar e: per hanc ergo
contestationẽ in legiombus & omnium cohortiũ & equitũ
peditum que seruatur una concordia : Quid Iatt tu¬
Bi craes & cormcines er classicũ Intersrꝑ
Sab & prȩter ea legio tubicines cornicines bucinatores tubicina
adbellũ uocat milites &rursum receptui canit : Corniees
quociens canunt. non milites sed signa ad eorũ obtemperant
nutũ : ergo quociens ad ali qđ opus exituris solimilites
tubicines canunt quotiens mouenda sunt signa cor nicines
canunt : Quociens aut pugnatur. & tubi cines & cornicines

Expanded text:
in orbem omnes cohortes per diversas administraverit in orbem omnes cohortes per diversas administraverit scolas, in prima cohorte ad hanc pervenit palmam in qua ex omni legione infinita commoda consequatur, sicut primiscrinius in officio praefectorum praetorio ad honestum quaestuosumque militiae pervenit finem. Ita legionarii equites cohortes suas contubernii affectione venerantur, cum naturaliter equites a peditibus soleant discrepare. Per hanc ergo contextionem in legionibus et omnium cohortium et equitum peditumque servatur una concordia. XXII QVID INTER TVBICINES ET CORNICINES ET CLASSICVM INTERSIT Habet praeterea legio tubicines cornicines bucinatores. Tubicen ad bellum vocat milites et rursum receptui canit. Cornicines quotiens canunt, non milites sed signa ad eorum obtemperant nutum. Ergo, quotiens ad aliquod opus exituri sunt soli milites, tubicines canunt; quotiens movenda sunt signa, cornicines canunt; quotiens autem pugnatur, et tubicines et cornicin
Abbreviated transcription (Latin):
inquem totalegio particulam aliquã conferebat sepul¬
turae scilic& causa ut siquis ex contub nalibus defeciss&
deillo undecimo sacco ad sepulturã ipsius promer &ur
expensa : Haec ratio apud signiferos ut nunc dicunt
in cofino seruabatur. &ideo signiferi non solum fideles
sed &iam litterati homines eli gebantur qui & serua
In leqione rrapieri procooiones
ut ꝑ ocõs cohor res Raseant ꝯuipro¬
ontantum humano consilio sed &iam diuinitatis
instinctu legiones aromanis arbitror constitutas.
inquibus decem cohortes ita sunt ordinatȩ ut omniũ
unum corpus. una uideatur cẽ coniunctio: nãqua si
in orbem quondã ꝑdiuersas cohostes & diuersas scolas
milites ꝓmouentur. ita ut ex prima cohorte ad gradũ
quẽ piam ꝓmotus uadat ad decimam cohortẽ & rursus
ab ea crescentib: stipendiis. cum maiore graduper alias
recurrat ad primam : Ideo primi pilicenturio postquã

Expanded text:
in quem tota legio particulam aliquam conferebat, sepulin quem tota legio particulam aliquam conferebat, sepulturae scilicet causa, ut si quis ex contubernalibus defecisset de illo undecimo sacco ad sepulturam ipsius promeretur expensa. Haec ratio apud signiferos, ut nunc dicunt, in cophino servabatur; et ideo signiferi non solum fideles sed etiam litterati homines eligebantur, qui et servaIN LEGIONE ITA FIERI PROMOTIONES VT PER OMNES COHORTES TRANSEANT QVI PRONon tantum humano consilio sed etiam Divinitatis instinctu legiones a Romanis arbitror constitutas, in quibus decem cohortes ita sunt ordinatae ut omnium unum corpus, una videatur esse coniunctio. Nam quasi in orbem quendam per diversas cohortes et diversas scolas milites promoventur, ita ut ex prima cohorte ad gradum quempiam promotus vadat ad decimam cohortem et rursus ab ea crescentibus stipendiis cum maiore gradu per alias recurrat ad primam. Ideo primi pili centurio, postquam
Abbreviated transcription (Latin):
a pud signa mĩlites seques tua¬
Reser uandum.
lluduero ab antiquis diuinitus institutũ est
utex donatiuo quodmilites consequuntur
dimidia pars sequestrar&ur apud signa.
&ibidem ipsis militibus serua r&ur. neꝑ luxũ
aut in anium rerum conparationem ab ipsis¬
militibus contubernalibus possit absũmi.
pleriq: enim homines & praccipue pauperes
tantum erogant quantum habere potue¬
rint: sed potius is ta pecunia. primum
ipsis contuber nalibus doc&ur ad commoda
namcum publica sustententur annona.
ex omnib: donatiuis aug&ur eorũ ꝓmedia ate
castrensi peculiũ miles deinde qui sũptussuos scitapud
signa depositos dedescrendonihilcogitait magis diligit signa
pillis inacie forbus dimcat morehumani Ingenirut
pro illis habeat maximam curam inquibus suã uidẽt
positam esse substantiam demi que decem folles hoc est
decem sacciꝑ cohortes singulas ponebantur. inquib:
haecratio condebatur ad debatur &iam saccus undecimꝰ

Expanded text:
APVD SIGNA MILITES SEQVESTRAAPVD SIGNA MILITES SEQVESTRARE SERVANDAM Illud vero ab antiquis divinitus institutum est, ut ex donativo quod milites consequuntur dimidia pars sequestraretur apud signa et ibidem ipsis militibus servaretur, ne per luxum aut inanium rerum comparationem ab ipsis contubernalibus posset absumi; plerique enim homines et praecipue pauperes tantum erogant quantum habere potuerint. Sepositio autem ista pecuniae primum ipsis contubernalibus docetur accommoda; nam cum publica sustententur annona, ex omnibus donativis augetur eorum pro medietate castrense peculium. Miles deinde qui sumptus suos scit apud signa depositos de deserendo nil cogitat, magis diligit signa, pro illis in acie fortius dimicat, more humani ingenii, ut pro illis habeat maximam curam in quibus suam videt positam esse substantiam. Denique decem folles, hoc est decem sacci, per cohortes singulas ponebantur in quibus haec ratio condebatur. Addebatur etiam saccus undecimus
Abbreviated transcription (Latin):
que ses annonaria cłcfulis peliptiens adnotatun
rias deomib centuris & contubͥnus uicissim milites faciũ
uen q̃ contra iustitiã p̃grau&ur aut alicui ꝓ rȩste&cur
inmuntu Nomina eoꝵ qui uicessuas fecer̃ brerib:
insert quandoquis comeatũ acceperit ł quot dierum
nd no ati inbreuib tunc enĩ difficile cõmeał dabatur
niscausis iustissimis acͥpbatis necaliquib milites insti¬
tutideputabantur obsequis nec pͥuata eisdẽ negotia
mandaban᷑ si quidẽ inc̃gruũ uider&e ĩperatoris militẽ
qui ueste &annona publica pascebat᷑ utilitatib uacare
priuatis. Adobsequia tam̃ iudicũ uł tribunoꝵ noc ñ &ã
principaliũ deputabantur milites quiuo cabantur
accensi hoc ÷ postea additi quã fuiss& legio cõpl&a
quosnunc suꝑnu merarios uocant fasciculariã
ta menid ÷ lignum fenum aquam. stra men&iã
legitimimilites incastra portabant munifices
enim abeo appellantur. qđ haec munera faciunt
dona tiui par tẽ dimidiaco debent

Expanded text:
adnotatur. rias, de omnibus centuriis et contuberniis vicissim milites faciunt, et ne quis contra iustitiam praegravetur aut alicui praestetur immunitas, nomina eorum qui vices suas fecerunt brevibus inseruntur. Quando quis commeatum acceperit vel quot dierum adnotatur in brevibus. Tunc enim difficile commeatus dabatur nisi causis iustissimis adprobatis, nec aliquibus milites instituti deputabantur obsequiis nec privata eisdem negotia mandabantur, siquidem incongruum videretur imperatoris militem qui veste et annona publica pascebatur utilitatibus vacare privatis. Ad obsequia tamen iudicum vel tribunorum nec non etiam principalium deputabantur milites qui vocabantur accensi, hoc est postea additi quam fuisset legio completa, quos nunc supernumerarios vocant. Fasciculariam tamen, id est lignum foenum aquam stramen, etiam legitimi milites in castra portabant; munifices enim ab eo appellantur quod haec munera faciunt. XX DONATIVI PARTEM DIMIDIAM DEBENT
Abbreviated transcription (Latin):
hom nes in longũ uł int̃ singulos ordines in latũ debeat custodri¬
xxi deequitib: or dinandis.xeni. De subsidus quȩ p̃ aciem doc̾at᷑.¬
XiII
in quo tertius¬
.XIiii
quibus remediis uirtuti. uł dolis hostiũ resistat᷑ inacie¬
XX
Quod generibus pugna publi ca commitatur & quo¬
modo &iam qui inferior numero & uirib: ẽ ualeat obtintre¬
xXII Vi am ab scedendi hostibus dandam ut deleantur facilius

Expanded text:
homines in longum vel inter singulos ordines in latum debeat custodirihomines in longum vel inter singulos ordines in latum debeat custodiriXVI De equitibus ordinandisXVII De subsidiis quae post aciem collocanturXVIII in quo tertiusXVIIII Quibus remediis virtuti vel dolis hostium resistatur in acieXX Quot generibus pugna publica committatur et quomodo etiam qui inferior numero et viribus est valeat optinereXXI Viam abscedendi hostibus dandam ut deleantur facilius
Abbreviated transcription (Latin):
qui modus eẽ deb& exercitus .n. quem ad modum sanitas
guber n& exercitus .in. quanta cura ꝓuidenda sint atq.
seruanda pabula uł frum̃ta .iiii. quẽ ad modum oporteat
ꝓuidere nes editionem milites faciant .v. siȩ norũ militarꝰ ũ
quanta sint genera¬
VI quãta sit ser uanda cautela cũ uicinis hostib mou& exercitus¬
uii quẽ ad modum flumina quȩ maiorar̃ transeantur¬
xiii. Quem ad modum castradebeant ordinari¬
viiii quae & quanta consi derandas ut intellegatur utrũ suꝑ¬
uentibus ex insidiis anpublico debeat in arte confligi¬
x quid oporteat fieriꝰ desuetam ad puȩna exercituhabeat ultr ronẽ¬
xi quȩipso die procurandi sint cũ publica cõmittit᷑ pugna¬
xii Inuestigandum quid sentiant milites pugnatur i¬
xiii quc̃ ad modum idoneus locus eligatur ad pugnã¬
xm Quem ad modum acies debeat ordinariut in conflictu
reddatur inuista¬
.X. Ratio podismi quantum spatium in acie int̃singulos

Expanded text:
Qui modus esse debeat exercitusII Quemadmodum sanitas gubernetur exercitusIII Quanta cura providenda sint atque servanda pabula vel frumentaIIII Quemadmodum oporteat providere ne seditionem milites faciantV Signorum militarium quanta sint generaVI Quanta sit servanda cautela cum vicinis hostibus movetur exercitusVII Quemadmodum flumina quae maiora sunt transeanturVIII Quemadmodum castra debeant ordinariVIIII Quae et quanta consideranda sint ut intellegatur utrum superventibus et insidiis an publico debeat Marte confligiX Quid oporteat fieri si quis desuetum a pugna exercitum habeat vel tironemXI Quae ipso die procuranda sint quo publica committitur pugnaXII Investigandum quid sentiant milites pugnaturiXIII Quemadmodum idoneus locus eligatur ad pugnamXIIII Quemadmodum acies debeat ordinari ut in conflictu reddatur invictaXV Ratio podismi, quantum spatium in acie inter singulos
Abbreviated transcription (Latin):
auxiliis hoc ẽ decẽmilia peditum &duo milia equitũ credi¬
der̃ posse sufficere quã manũ p̃iores uelut minores duces
ad expeditionem sepe ducebant: Quodsi magnȩ hostium
copiae ducerentur consularis potestas cum iugintimilib
multitudo exgentibus fero cissimis rebellass&. t unc
nimia necessitate cogente duo deces &duo mittebantur
exercitus Cumeius modi p̃cepto ut pro uideant nequid
res publi caderim̃ti capiat ꝓ consules ambo altero demique
noannis ꝓpe omnib: pugnar &ur ideo sufficiebant militum
copiae quia utilius ndicabant nontam grandes exercitus
habere quã msirucos Illa tam̃ ratione seruata neum quam
amplior multitudo sociorũ auxiliarium ess& in castris
qubern&ur exercrtus:

Expanded text:
auxiliis, hoc est decem milia peditum et duo milia equitum, crediauxiliis, hoc est decem milia peditum et duo milia equitum, crediderunt posse sufficere, quam manum praetores vel minores duces ad expeditionem saepe ducebant. Quod si magnae hostium copiae dicerentur, consularis potestas cum viginti milibumultitudo ex gentibus ferocissimis rebellasset, tunc nimia necessitate cogente duo duces et duo mittebantur exercitus cum eiusmodi praecepto: "provideant ne quid res publica detrimenti capiat consules ambo alterve" vel "ano annis prope omnibus pugnaretur, ideo sufficiebant militum copiae quia utilius iudicabant non tam grandes exercitus habere quam plures, illa tamen ratione servata ne umquam amplior multitudo socialium auxiliarium esset in castris GVBERNETVR EXERCITVS
Abbreviated transcription (Latin):
casibus subiac& amplior multitudo initineribus pro
molesua semper est tardior : In longiore aũt agmine
&iam a paucis suꝑuentum ad sol& pati : In locis aũt asperis
uł fluminibus transeundis ꝓp̃t inpedim̃torum moras
sepe decipitur p̃ter ea ingenti labore numero sis anima¬
libus equis que pabula colliguntur rei quoq: fru¬
m̃tariae difficultas quac i n omni expeditione ut anda ẽ
cito maiores fatigat exercitus : nã quanto lib& studio
prepar &ur annona tanto maturius deficit quanto
pluribus erogatur aquadenique ipsam mie mulitudim
aliquando uix sufficit: qđ si casu acies uerteren tergum
necesse est multos cadere demultis & illos quieffugerint
ut semel territos postea formidare conflictũ u&eres auĩt
quire media difficultatum experimentis didicerent
non tam nume rosos quã eruditos armis exercitus habere
uoluer : Itaq: in leuioribus bellis munã legionem mix̧tis

Expanded text:
casibus subiacet amplior multitudo. In itineribus pro casibus subiacet amplior multitudo. In itineribus pro mole sua semper est tardior; in longiore autem agmine etiam a paucis superventum adsolet pati; in locis autem asperis vel fluminibus transeundis propter impedimentorum moras saepe decipitur; praeterea ingenti labore numerosis animalibus equisque pabula colliguntur. Rei quoque frumentariae difficultas, quae in omni expeditione vitanda est, cito maiores fatigat exercitus. Nam quantolibet studio praeparetur annona, tanto maturius deficit quanto pluribus erogatur. Aqua denique ipsa nimiae multitudini aliquando vix sufficit. Quod si casu acies verterint tergum, necesse est multos cadere de multis et illos qui effugerint ut semel territos postea formidare conflictum. Veteres autem qui remedia difficultatum experimentis didicerant non tam numerosos quam eruditos armis exercitus habere voluerunt. Itaque in levioribus bellis unam legionem mixtis
Abbreviated transcription (Latin):
preparat bellum qui uistoriam cupit milites
inbuat diligenter quisecundos obtat euentus
dimic& ate non casu: nemo prouocare nemo
aud & offendere quem intellegit superiorem
esse sipugn&. Oui mod c̃e debext exercrtus
Primus liber trronum dilectum exercitium que
de prompsit. sequens legionis institutionem disciplinãq
edocuit militarem : hic tertius classicum sonat. Ideo
enim illa prȩmissasunt ut haec in quibus peritia certa¬
minum &uictoriae summa consistit disciplinȩ ordine
cus todito & intellegerentur celerius & am̃ plius
adiuuarent : Exercitus dicitur tam legionum quã
&iam auxiliorum nec non a&iam equitum ad gerendũ
bellum multitudo collecta : Hic modus a magistris
queritur armorum: nam cum xerfis & larii & mitdri¬
datis c&erorum que regum qui innumer abiles arma¬
uerant populos exempla releguntur. euidenter appa¬
r & nimium copiosos exercitus magis propria multi¬
tudine quã hostium uir tute de pressos : Nam plurib:

Expanded text:
praeparet bellum; qui victoriam cupit milites praeparet bellum; qui victoriam cupit milites imbuat diligenter; qui secundos optat eventus dimicet arte, non casu. Nemo provocare, nemo audet offendere, quem intellegit superiorem esse si pugnet. I QVI MODVS ESSE DEBEAT EXERCITVS Primus liber tironum dilectum exercitiumque deprompsit. Sequens legionis institutionem disciplinamque edocuit militarem. Hic tertius classicum sonat. Ideo enim illa praemissa sunt ut haec, in quibus peritia certaminum et victoriae summa consistit, disciplinae ordine custodito et intellegerentur celerius et amplius adiuvarent. Exercitus dicitur tam legionum quam etiam auxiliorum nec non etiam equitum ad gerendum bellum multitudo collecta. Huius modus a magistris quaeritur armorum. Nam cum Xersis et Darii vel Mitridatis ceterorumque regum qui innumerabiles armaverant populos exempla releguntur, evidenter apparet nimium copiosos exercitus magis propria multitudine quam hostium virtute depressos. Nam pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
usũ uaria & atem que pugnandi preciperent
edocere . qui non hossumma ad miratione laucdãdos
quicam p̃cipue artẽ ediscere uolugrunt sine
qua aliae artes esse non possunt : horũ sequen¬
tes instituta romani martii operis prȩcepta
& usum r&inuer & litteris prodider̃ que perdi¬
uersos auctores libros que dispersam perator
inuicte medio critatẽ meam adbreuiare iussisti
ne uł fastidium nascer&ur explurimis. uł pleni¬
tudo fidei deess& in paruis : quantum autem in p̃lus
lace demoniorum disciplina prosuerit. ut omittã
c&era xancs dipideclaratur exemplo quatilium
regulum romanum que exercitum sepe uictorem
cum cartagi nen sibus non uirtute sed arte solus ferr&
auxiliũ Prostratis exercitibus cepit ac domuit
unoque congressutrium phans bellum omne confecit
Nec minus hambal p&iturus italiam lace demoniũ
dostorem quae siuit armorum. Cuius monitis
tot consules tantas que legiones inferior numero
ac uiribus inter emit : Igitur quidesi derat pacem

Expanded text:
usum varietatemque pugnandi praeceperint edocere. O viros summa admiratione laudandos, qui eam praecipue artem ediscere voluerunt sine qua aliae artes esse non possunt!Horum sequentes instituta Romani Martii operis praecepta et usu retinuerunt et litteris prodiderunt, quae per diversos auctores librosque dispersa, imperator invicte, mediocritatem meam adbreviare iussisti, ne vel fastidium nasceretur ex plurimis vel plenitudo fidei deesset in parvis. Quantum autem in proeliis Lacedaemoniorum disciplina profuerit, ut omittam cetera, Xanthippi declaratur exemplo, qui Atilium Regulum Romanumque exercitum saepe victorem, cum Carthaginiensibus non virtute sed arte solus ferret auxilium, prostratis exercitibus cepit ac domuit unoque congressu triumphans bellum omne confecit. Nec minus Hannibal petiturus Italiam Lacedaemonium doctorem quaesivit armorum, cuius monitis tot consules tantasque legiones inferior numero ac viribus interemit. Igitur qui desiderat pacem
Abbreviated transcription (Latin):
instituta. alius int̃ eos ÷ usus armorum : Necesse ẽ
aut̃ tordius aduictoriã ꝑuenire. qui discrepan
antequã dimicent: Deniq cũ in expeditionib pluri¬
mũ ꝓsit om̃s milites unius p̃cepti significatione con¬
uerti. Non possunt equaliter iussa conplere qui
ante parit̃ non fuer̃ : Tam̃ haec ipsa siso lẽpnibus
diuersisq: exercitiis ꝓpe cottidie roborentur. non
mediocriter iuuant : Nam legionib sẽꝑ auxiba
tã quã leuis armatura in acie iuuebantur. ut in
his proeliandi magis adminiculũ ess& quã princi¬
pale subsidiũ : Legio aut̃ ꝓpriis cohortib plena
Cũ grauẽ armaturã hoc ÷ serentarios. sigitirios
sundaterer balistarioscũ ꝓprios & sibi insitoseqͥtes
legionariosisdem mitriculas teneat cũ uno animo
pariq consensu castramuniat aciem instruat
proelumgerat &ommi parte ꝑfecta mulloeax trui¬
secus indigens adium̃to quantie lib& hostuon multi¬

Expanded text:
instituta, alius inter eos est usus armorum. Necesse est instituta, alius inter eos est usus armorum. Necesse est autem tardius ad victoriam pervenire qui discrepant antequam dimicent. Denique, cum in expeditionibus plurimum prosit omnes milites unius praecepti significatione converti, non possunt aequaliter iussa complere qui ante pariter non fuerunt. Tamen haec ipsa si sollemnibus diversisque exercitiis prope cotidie roborentur non mediocriter iuvant. Nam legionibus semper auxilia tamquam levis armatura in acie iungebantur, ut in his proeliandi magis adminiculum esset quam principale subsidium. Legio autem propriis cohortibus plena cum gravem armaturam, hoc efunditores ballistarios, cum proprios et sibi insitos equites legionarios hisdem matriculis teneat, cum uno animo parique consensu castra muniat, aciem instruat, proelium gerat, ex omni parte perfecta, nullo extrinsecus indigens adiumento, quantamlibet hostium multi