comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Iicc̃ siderandum ẽ. quantũ unũ quẽq ꝓpria
fides adiuuet. quando tantũ ꝓfuit aliena.
sropt̃ fidem centurionis. redditaẽ puero sani¬
tas. Fidesnamq magna ẽ. uirtus. Etut ait
iacob apłs. sinequa in possibileẽ. placeredõ.
Dequaetiã ꝑ abacuch prophetã dicit᷑. lust̾
aut̃ m̃s: ex fide uiuit. Quam dñs discipulis
commendans ait. Sihabueritis fidẽ sic̃ gia
nũ sinapis: diceretis montihuic transihinc.
et transiret. Arborimori eradicare. et
trans plantare inmare : et oboediret uob
Et qr incenturione gentili. gentium fidesẽ.
p̃figurata : recte iste qui sic ꝑfectȩ credidit.
centurio ab euangltã appellat᷑. Centurio
enĩ dr̃ qđ subse centũ habeat milites. Cen¬
tenarius quippe numerus ꝑfect̾: qui de
leua transit indexterã. & circulũ expͥmens
fit in modũ coronȩ Illã coronã expͥmens

Expanded text:
siderandum est quantum unumquemque propria fides adjuvet, quando tantum profuit aliena. Propter fidem enim centurionis, reddita est puero sanitas. Fides namque magna est virtus, et, ut ait Apostolus, « sine qua impossibile est placere Deo . » De qua etiam per Habacuc prophetam dicitur: « Justus autem meus ex fide vivit , » quam Dominus discipulis commendannum sinapis, dicetis huic monti: Transi hinc, et ttransplantare in mare, et obediret vobis . » Et quia in centurione gentili, gentium fides est praefigurata, recte iste qui sic perfecte credidit, centurio ab evangelista appellatur. Centurio enim dicitur, quod sub se centum habeat milites. Centenarius quippe numerus perfectus est, qui de laeva transit in dexteram, et circulum exprimens, fit in modum cor
Abbreviated transcription (Latin):
Amendico uob: ñ inuenitantã fidẽ in isrł
Quod ñ depatriarchis & ꝓphetisde
quondã seuidentib : Et si usrł uidenschñ
signa et miraculu faciebat. qͥb uerbui
ad nunciabat. qđ etiam recipere noldus
qr nõ siccito credert̃ quomodocenturio.
Vnde pulchre incenturione ñ solũ ude
gentiũ ẽ c̃ laudata. sedetiã p̃figurata
Sico aut̃ uob̾. quod multiuement aboro¬
te. & occidente. etrecumbent cum hab¬
ham. et isaac. et iacob. in regnocelo
er orientem. et occidentẽ. quattuor
mundi partes. designant᷑. Aquib elecis
omnib gentib erant colligendi in fide:
ñ solũ ꝑp̃dicationẽ a połoꝵ. sedetiã ꝑeos¬

Expanded text:
Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel. » Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel. » Quod non de patriarchis et prophetis dicit, quondam se videntibus, et si Israel videns Deum signa et miracula faciebat, quibus verbum vitae annuntiabat, quod etiam recipere nolebant. Quia non sic cito crediderunt, quomodo centurio. Unde pulchre in centurione non solum fides gentium collaudata est, sed etiam praefiguratauod multi venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum. » Per orientem et occidentem quatuor mundi partes designantur, atquibus ex omnibus gentibus erant in fide, non solum per praedicationem apos
Abbreviated transcription (Latin):
tiliũ pollebant intellere possumꝰ ut ẽ ñ ad¬
ulterare. ñ furtũ facere. ñ rapere. ñ occidere.
inopis miserere. miseris subuenire. & hissimilia.
Inde de cornelio gentililegimꝰ. qđ erat uiriustꝰ.
&bonꝰ. faciens elemosinascũ omni domosua
plebi actimensdm̃ Gelcerte ꝑ hossubiectos
centurionis bonus mala sue cogitationes qͥ cor¬
dinr̃o. ñde sunt possumꝰ accipere. quas nob sub¬
iectas habere debemꝰ. ut sidixerimꝰ malis re¬
cedite. recedant. bonis uenite. et ueniant.
& cũ illis condelectemur. Seruo aut̃ nr̃o. id ÷
corpori dicamꝰ fachoc. et faciet : id ÷ impere¬
Castigo corpusmeũ . & inseruitutẽ redigo: nefor¬
tecum alis p̃dicauerim ipse reꝓb efficiar.
mirabilit̃ administrabat. Non qđ aliꝗd eimi¬
randũ eet̃. qͥ cunctu operat᷑ mirabilit̃. sedut
eundẽ nos mirari debere doceret. Cuũ fidẽ
dñs ad mirans parit̃ & c̃laudans. sequentib sedix

Expanded text:
tilium pollebant, intelligere possumus, ut est, non adtilium pollebant, intelligere possumus, ut est, non adulterari, non furtum facere, non rapere, non occidere, inopis misereri, miseris subvenire, et his similia. Unde de Cornelio gentili legimus , quod erat vir justus et bonus, faciens eleemosynas cum omni domo sua plebi, ac timens Deum. Vel certe per hos subjectos centurionis, bonas malasve cogitationes, quae cordi nostro non desunt, possumus accipere, quas nobis subjectas habere debemus: ut si dixerimus malis, Recedite, recedant: bonis, Venite, et veniant, et cum illis condelectemur. Servo autem nostro, id est corpori, dicamus, Fac hoc et faciet, id est, impereCastigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar .mirabiliter administrabat, non quod aliquid ei mirandum esset, qui cuncta operatur mirabiliter, sed ut eumdem nos mirari debere doceret. Cujus fidem Dominus admirans, pariter et collaudans: « Sequentibus se dixit:
Abbreviated transcription (Latin):
ctiã ñ paruã prudentiã cũ cũ quẽ corporalit᷑
ambulantẽ uidit: ubiq ꝑ diuinitatẽ eẽ. p̃¬
sentẽ intellex̃. Neccaritu s ineo defuisse cre¬
denda ẽ : qr cũ multi ꝓsua suoꝵ̃q. filioꝵ. ac
carorũ salutẽ ad dñm rogaturi accederent.
ille ꝓseruitantum sanitate. Vnde ad huc
in fidei constantia ꝑseuerans. subiunx̃ dicens.
Nam etego homosũ sub potestate : habenssub
me milites. Et dico huicua de et uadit. &
alioueni : etuenit. Et seruo meo fac hoc: etfacit.
Tcsidiceret. Siego qͥhomosum sub potestate
principis. habeo subme milites et dico hiuic
uade & uadit. & alio ueni. et uenit. & seruo
meo fachoc. et facit: quanto magistucũ sis ds̃.
ubiq totus. ubiq p̃sens. ubiq potens. sidixeris
infirmitati recede. nonne recedet Sidixe¬
rissanitati. ueni ñ neueniet: Et ideo ñ est
te necesse corpore eundo fatigare. qͥ solo uer¬
turionis. naturales uirtutes inquib quidã gen¬

Expanded text:
cum eum quem corporaliter ambulantem vidit, ubique per divinitatem esse praesentem intellexit. Nec charitas in eo defuisse credenda est, quia cum multi pro sua, suorumque filiorum ac charorum salute ad Dominum rogaturi accederent, ille pro servi tantum sanitate. Unde adhuc in fidei constantia perseverans subjunxit, dicens: « Nam et ego homo sum sub potestate, habens sub me milites, et dico huic: Vade, et vadit: et alio Veni, et venit: et servo meo: Fac hoc, et facit. » Ac si diceret: Si ego qui homo sum sub potestate principis, habeo sub me milites, et dico huic, Vade, et vadit: et alio, Veni, et venit: et servo meo, Fac hoc, et facit: quanto magis tu, cum sis Deus, ubique totus, ubique praesens, ubique potens, si dixeris infirmitati, Recede, nonne recedet? Si dixeris sanitati, Veni, nonne veniet? Et ideo non est te necesse corpore eundo fatigari, qui solo verjectos centurionis naturales virtutes, in quibus quidam gen
Abbreviated transcription (Latin):
ut non solum inore : sed etiam ex corde cantemꝰ.¬
dnẽ in toto cordemeo Omne quod cumq
facitis in uerbo aut in opere : omnia in nomi
nednĩ ihũ. Nihil adurãm: sed omnia addĩ
głam facite. Dõ semꝑ gratias referentes qͥ
filium suũ ad hac docenda destina re dig¬

Expanded text:
 non solum ore, sed etiam corde cantemuDomine, in toto corde meo. Omne quodcumque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomini, nihil ad vestram, sed omnia ad Domini gloriam faciatis: Deo gratias referentes, qui Filium suum ad haec docenda destinare dig
Abbreviated transcription (Latin):
insiacet indomoparaliticꝰ. et male torquet᷑.
ost curationẽ leꝓsi : uenit᷑ ad aliud mira¬
culũ: in quoñ solum dnĩ uirtus apparet
mranda : sed etiam centurionis. humili¬
tusimitanda. Sed primũ querendũẽ.
quart dicat matheuꝰ centurionem ad dnm̃
acessisse : cũ lucasreferat qđ ñ ipse uene¬
nt. sedseniores iudeoꝵ ꝓse miserit. Sic
eñscriptũ ẽ. in luca. Centurionis cuiusdã
seruus erat moriturus. qͥ erat ei p̃tiosus.
Etcũ auderet accedere ad m̃m: misit seni¬
oresudeoꝵ. qͥuenirent ad eũ dicentes.
Dñẽ : dignumẽ. ut hocilli prȩstes. Diligit
enĩgentẽ nram : nã etsynagogam: ipse
edifficauit nobis. Nonergo putandi st̃.
contaria euangelistȩ sensisse. sed unꝰ de¬
sribit uoluntatt̃. alit̃ opera. Qđ enim
matheus ipsũ accessisse dicit: intencionẽ
lluꝰ descripsit. qr uoluntate accessit.
ostendit centurionis. & quem admodũ
sdm̃ literã factumsit qr cũ eẽt̃ gentilis.

Expanded text:
meus jacet in domo paralyticus, et male torquetur. » Post curationem leprosi venitur ad aliud miraculum, in quo non solum Domini virtus apparet miranda, sed etiam centurionis humilitas imitanda. Sed primum quaerendum est quare dicat Matthaeus centurionem ad Dominum accessisse, cum Lucas referat quod non ipse venerit, sed seniores Judaeorum pro se miserit. Sic enim scriptum est in Luca : Centurionis cujusdam servus erat moriturus, qui erat ei pretiosus. Et cum non auderet accedere ad Jesum, misit seniores Judaeorum, qui venirent ad eum, dicentes: Domine, dignum est, ut hoc illi praestes. Diligit enim gentem nostram, nam et synagogam ipse aedificavit nobis. Non ergo putandi sunt contraria evangelistae sensisse, sed unus describit voluntatem, alter opera. Quod enim Matthaeus ipsum accessisse dicit, intentionem illius descripsit, quia voluntate accessit. ostendit centurionis, et quemadmodum secundum litteram factum sit. Quia cum esset gentilis,
Abbreviated transcription (Latin):
intressubtectũ meũ. ꝑfectã aut̃ habuit fidẽ.
qr cũ eẽt gentilis solo uerbo dm̃ credidit posse
puero reddere sanitatem dic̃s. tantũ dic uerbo.
& sanubit᷑ puerm̃s. Nisi enĩ illum omñptem
fident̃ crederet: nequaquã ꝓserui sui ꝓ

Expanded text:
intres sub tectum meum. » Perfectam autem habuit fidem, intres sub tectum meum. » Perfectam autem habuit fidem, quia, cum esset gentilis, solo verbo Dominum credidit posse puero reddere sanitatem, dicens: « Tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. » Nisi enim illum omnipotentem fidenter crederet, nequa
Abbreviated transcription (Latin):
filius dĩ qͥ decelo uenit ad terrã: ut suꝑbiã
fugiendã & humilitatẽ amandã. atq na¬
turã hominis diligendã ostenderet: ad fi¬
lium reguli rogatꝰ ire noluit e ad seruũ
centurionis & iã cũ ñ rogaret᷑ ñ rogatus
ire paratus fuit. Excelsus enĩ dñs. humilia
ꝓpe respicit : altu aut̃. id ÷ suꝑba. a lon¬
ge cõtempnit. Qm̃ sic̃ petrus apłsde eo e
tes¬
lat᷑ : nonẽ ꝑsonurũ acceptor ds̃. sed inom¬
nigente qͥ operat᷑ iusticiã acceptꝰ ẽ illi.
Et respondenscenturio ait. Dnẽ ñsũ dignꝰ.
ut intressubtectũ meũ : sed tantũ dic uerbo
& sanubit᷑ puerm̃s.
Uagna haeccenturionis declurat᷑ fuisse fides
sed ñ dispar conꝓbat᷑ humilitas. In opere
huuiꝰ centurionis tresimitabiles uirtutes nob
ostendunt᷑. Humilitasscilicet. fides et pru¬
dentia. Magnã enĩ habuit humilitatẽ. qͥ
dicenti dño. egoueniã etcurabo eũ: indignũ
se uidicans. respondit. Dnẽ. ñ sum dignꝰ: ut

Expanded text:
Filius Dei, qui de coelo venit in terram ut superbiam fugiendam, et humilitatem amandam, atque naturam hominis diligendam ostenderet, ad filium reguli rogatus ire noluit, et ad servum centurionis, etiam cum non rogaretur, ire paratus fuit. Excelsus enim Dominus humilia a prope respicit: alta autem, id est superba, a longe contemnit , quoniam, sicut Petrus apostolus de eo testatur, « Non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente centurio, ait: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. » Magna haec centurionis declaratur fuisse fides, sed non dispar comprobatur humilitas. In opere hujus centurionis, tres imitabiles virtutes nobis ostenduntur, humilitas scilicet, fides et prudentia. Magnam enim habet humilitatem, qui, dicente Domino: « Ego veniam et curabo eum, » indignum se judicans, respondit: « Domine, non sum dignus ut
Abbreviated transcription (Latin):
insadueniret auidea ingalileã. habut
& rogauit eũ ut descenderet & sanaret
filiũ eiꝰ. incipiebat enĩmori. Et dix̃ euhs.
Nisi signa et ꝓdigia uideritis ñ creditis. Etille
Onẽ descende. priuꝰquã moriat᷑ filiũ eiꝰm̃s.
Cuidix̃ ds̃. Cade filius tuus uiuit. Quid est
ergo qđ dns ad filiũ reguli rogat̾ ire noluit
et ad seruumcenturionis etiam ñ rogatus
ire paratꝰ fuit : Quis enĩ ignorat maioris eẽ :¬
potestatis regulũ quã centurionem : Nrã
in hoc facto ui diximꝰ suꝑbia c̃fundit᷑ qͥĩcho¬
minib: ñ naturã sed potentiã c̃sideramus.
Quos enĩ potentescernimꝰ. me tuimꝰ. uenera

Expanded text:
Galilaeam, abiit et rogavit eum, ut descenderet et sanaret filium ejus. Incipiebat enim mori. Et dixit ei Jesus: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis. Et ille: Domine, descende priusquam moriatur filius meus. Cui dixit Jesus: Vade, filius tuus vivit. » Quid est ergo quod Dominus ad filium reguli rogatus ire noluit, et ad servum centurionis etiam non rogatus ire paratus fuit? Quis enim ignorat majoris potestatis regulum quam centurionem? Nostra in hoc facto, ut diximus, superbia confunditur, qui in hominibus non naturam, sed potentiam consideramus. Quos enim potentes
Abbreviated transcription (Latin):
dicit᷑. Quidescendunt mare innauib fa¬
cientes operationẽ in aquismultis. Ipsiuide¬
rt̃ opera dnĩ. et mirabilia cius in profun¬
do. Quiergo pelugus munditransirede¬
siderat: huius nauis gremiũ necesse ẽ ascen¬
dat : id ÷ ecđe membrissi fide et opere societ.
Quasienĩ dñsnauẽ ascendit. quando p̃dican¬
tib: discipulis ad ecłamuenit. Sed motus
magnꝰ factus ÷ inmari. qr ꝑsecutio paganor
instigante diabolo contraecłam c̃surrex:
intantũ ut nauiculu operiret᷑ fluctib
uidelicet ut crescente ꝑsecutione : ecła in
paucis fidelib uix latere posset. nec audet¬
et publice nom̃ xpi c̃fiteri. nisiqui paratus

Expanded text:
nt mare in navibus, facientes operationem in aquis multis. Ipsi viderunt opera Domini, et mirabilia ejus in profundo . » Qui ergo pelagus mundi transire desiderat, hujus navis gremium necesse ascendat, id est, Ecclesiae membris se fide et opere societ. Quasi enim Dominus navem ascendit, quando praedicantibus discipulis ad Ecclesiam venit. « Sed motus magnus factus est in mari. » Quia persecutio paganorum, instigante diabolo, contra Ecclesiam consurrexit, in tantum « ut navicula operiretur fluctibus. » Videlicet, ut crescente persecutione, Ecclesia in paucis fidelibus vix latere posset: nec auderet publice nomen Christi confiteri, nisi qui paratus
Abbreviated transcription (Latin):
& sexturiũ olei. id÷ misericordiȩ iusceia
inditus. ipse peccantib lement̃ ignosa
Ethoc adluminuria cõcinnandu ut sic̃
plures peccando suo destrux̃ exẽplo. ita
emendatius uiuendo. suasatis sactione
multo re aedifficet. Offertit quoq duos
passeres uiuos id ÷ corpꝰ̾ et animã suãdi¬
uie seruituti subiciat. Ut sic̃ ex hibuit

Expanded text:
misericordiae viscera indutus, in se peccantibus clementer ignoscat: et hoc ad luminaria concinnanda, ut sicut plures peccando suo destruxit exemplo, ita emendatius vivendo, sua satisfactione multos reaedificet. Offerat quoque duos passeres vivos, id est, corpus et animam suam divinae servituti subjiciat, ut sicut exhibu
Abbreviated transcription (Latin):
sanat̾ fuerit. qͥ huius modisus tmet passior
ueniat ad sacerdote & offerat pemundan¬
one sua tortã panis: uidelicet dulcedire
caritatis qͥb cũq potest inpendat: non sdu
amicis. sed etiã inimicis. Et pulchreꝑaor
panis dulcedo designut̾caritatis: qr sicu¬

Expanded text:
uerit, qui hujusmodi sustinet passionem, veniat ad sacerdotem, et offerat pro emundatione sua tortam panis, videlicet dulcedinem charitatis quibuscunque potest impendat, non solum amicis, sed etiam inimicis. Et pulchre per tortam panis dulcedo charitatis desi
Abbreviated transcription (Latin):
te subiungit᷑. Vide nemini dixeris.: sedua¬
de ostende te sacerdoti. et cetr̃. Forte etiã
sunt nonnulli qui sufficere sibi credunt.
quod solidõ cõpuncto corde peciatu sua
c̃fiteant᷑: nec eanecesse sacerdotib confite¬
ri. tantum modo ait. amalissufo perib
cessent. Quoꝵ opinio siuera eẽt. neqsi¬
dñs leprosus quos ꝑsemetiptũ mund&i
ad sacerdotes misisset. Deniꝰq sipeecant
destinaret dicens. Vade inciuitatem. &
ibidicet᷑ cibi quid tibio porteat facere.
Quod enĩ confitentib peccatusua sacerdoti¬
bus multũ prosit : probat ia cobus a płsdic̃s¬
Confitemini alterutrũ peccata urã: etorã¬
te proinuicem ut saluemini. Et iohannes.
Si confiteamur peccata nrã: fidelisetiustus
ẽ ds̃ ut dimittat peccatu nra etemundet
nos ab omni peccato. Qđ etiã inueteri tes¬
tamento figurate demonstrat᷑. quando
tale deleꝓsis p̃ceptũ moysi ad nõ dicitur.
Sicenĩ scriptuẽ. Et locutusẽ dñs ad mor sen.

Expanded text:
te subjungitur: « Vide nemini dixeris, sed vade, ostende te sacerdoti, » etc. Forte etiam sunt nonnulli, qui sufficere sibi credunt, quod soli Deo compuncto corde peccata sua confiteantur, nec ea esse necesse sacerdotibus confiteri, tantummodo ut a malis suis operibus cessent. Quorum opinio si vera esset, neqnus leprosos, quos per semetipsum mundaverat, ad sacerdotes misisset. Denique si peccatadestinaret, dicens: « Vade in civitatem, et ibi dicetur tibi quid te oporteat facere . » Quod enim confitentibus peccata sua sacerdotibus multum prosit, probat Jacobus apostolusConfitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem ut salvemini . » Et Joannes: « Si confiteamur peccata nostra, fidelis et justus est Deus, ut dimittat peccata nostra, et emundet nos ab omni peccato . » Quod etiam in Veteri Testamento figurate demonstratur, quando tale de leprosis praeceptum Moysi a Domino dicitur, sic enim scriptum est: Et locutus est Dominus ad Moysen :
Abbreviated transcription (Latin):
uobis. Gaudiumerit incęlo suꝑ unopeccato¬
re poenitentiã agentẽ. Nec eget dñsspa¬
tio annorum uł longitudine temporũ in
poenitentia. sed cor contritum et humilia
tum non spernit: qr sĩ nocent malu p̃terita
sinon placent. Primũ aut̃ tetigit leprosum.
& post modũmundauit : qr prius mentẽ
nram̃ ꝑ suã gram̃. ad poenitentiam agen¬
dã inflammat. & post modum digne¬

Expanded text:
vobis, gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente . » Nec eget Dominus spatio annorum vel longitudine temporum in poenitentia, sed cor contritum et humiliatum Deus non spernit: quia non nocent mala praeterita, si non placent. Primum autem tetigit leprosum, et postmodum mundavit, quia prius mentem nostram per suam gratiam ad poenitentiam agendam inflammat
Abbreviated transcription (Latin):
it̾ eũ. siuiderit adhuc crescere lepram sciat
qr lepra ꝑseueransẽ : et tunc iudicet eũ le¬
prosũ eteiciat extra castra. Quimane¬
bit intonsa barba. operto capite. scissaues¬
te : apertoore inmundũ se uidicansomni
tempore separationissuae. Si aut̃ mundatꝰ
fuerit qui huuismodi sustinet passionẽ

Expanded text:
it adhuc crescere lepram, sciat quia lepra perseverans est, et tunc judicet eum leprosum, et ejiciat eum extra castra; qui manebit intonsa barba, operto capite, scissa veste, aperto ore, immundum se judicans omni tempore separationis suae. Si autem mundatus fuerit, qui h
Abbreviated transcription (Latin):
tuam. Om̃ iniquitatẽ meã ego cognosco.
& peccatũ meũ cõtrame est semꝑ. Tibi soli
peccaui. & malum corã tefeci. Et iterum.
Ddlictum meum cognitũ tibi feci: & iniustici¬
asmeas non abscondi. dixi. Conficebor
aduersumme iniusticiã mea in dño. & tu
remisistuimpietatẽ peccatimei. Nec deb&
desperare ueniam. sed dignũ non neglexe¬
nt agere poenitentiam. Nam quantũ
misericorssit dñs erga peccatores conuer¬
sos manifestat᷑ cũm subditur.
t extendens ihs̃ manum : tetigit eum
dicens. Golo mundare.
Et quiauerus: medicuis. qui ñuenit uocare
iustos. sed peccatores adpoemtentiam.
recte leprosum tetigissedicit᷑. Manus enĩ
dñi inscripturis. aliquando maiestatis
sua potentiã. aliquando incarnationis
mysterium significat. Potentiã maiesta¬
tis significat : ut ait psalmista. Inma¬
nus tuas dnẽ commendo spm̃ meum. In car¬
nationis mysterium: ut idem alibi ait.
Emitte manum tuã dealto. Vult enĩ ds̃

Expanded text:
iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper. Tibi soli peccavi et malum coram te feci : » Et iterum: « Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitias meas non abscondi. Dixi, Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei . » Nec debet desperare veniam, si dignam non neglexerit agere poenitentiam. Nam quantum misericors sit Dominus erga peccatores conversos, manifestatur cum subditur: « Et extendens Jesus manum tetigit eum, dicens: Volo, mundare. » Et quia verus est medicus, qui non venit vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam , recte leprosum tetigisse dicitur. Manus enim Domini in Scripturis aliquando majestatis suae potentiam, aliquando Incarnationis mysterium significat. Potentiam majestatis significat, ut ait Psalmista: « In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum . » Incarnationis mysterium, ut idem alibi ait: « Emitte manum tuam de alto . » Vult enim Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ros peccatũ illius obliuis cat᷑ eiusmisericor¬
dia. Dulcedo illiũ uermis. Siquis aut̃ dere¬
surrectionẽ sui corporis dubitut. ipsa ꝑ
hunclocũ fierũ tellegere uulet. Oculienĩ
carneist̃. et dentes ex ossibus. Igit̾ cũ dix̃.
ibierit fletus etstridor dentiũ: ineadẽ effagie

Expanded text:
um illius. Obliviscatur ejus misericordia. Dulcedo illius vermes . » Si quis autem de resurrectione sui corporis dubitat, ipsam per hunc locum fieri intelligere valet. Oculi enim carnei sunt, et dentes ex ossibus. Igitur cum dixit, « ibi erit fletus et stridor dentium, » in eadem effig
Abbreviated transcription (Latin):
uade uende om̃na que habis et dapccupe¬
aibus. et habebis thesaurum incęlo. etue¬
nisequere me. Et quia hunc montẽ diffi¬
ale ascendunt. qui amore diuitiarum
sunthonorati: habut ille tristis quod mul¬
as haberet possessiones. Huius quoq ex¬
emplũ paulus apłs secutus. quasicumqui

Expanded text:
vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni sequere me. » Et quia hunc montem difficile ascendunt, qui amore divitiarum sunt onerati, abiit ille tristis, eo quod multas haberet possessiones. Hujus quoque exemplum Paulus Apostolus secutus, quasi cum qui
Abbreviated transcription (Latin):
re deterra tua et decognationetua. et dedo¬
mopatristui : etueniint̃ram quã monstra¬
uerotibi. Quio boediensdõ statim exiuit :
nescinis quo pengeret  Et cum magis acmagis
fide et dilectione indm̃ ꝓficeret: dedit caꝰ
ds̃unigenitũ filium ꝑ reꝓmissionẽ in senectu¬
te suu. nomine isaac. Dix̃q cids̃ postea.
Tolle unigenitũ filiumtuũ quem diligisisa ac
&uade interrã uisionis. atq offerens eum
ibi in holocaustũ : suꝑ unum montiũ quẽ mon¬
strauerotibi: Qui consurgens statĩstrauit
a sinũ suũ : ducenssecũ duos iuuenes. et isa ac
filium suum. Cumq die tercia eleuutis oc¬
culis. uidisset ꝓcul locum quemostenderat
eids̃. dix̃ puerissuis. Ex pectate hic cũ
asino. ego et puer illuc usq ꝓperantes.
postquã ad orauerimus reuertumurad
uos. Et cumim posuisset ligna suꝑ isa ac
filium suum: imposuit eũ suꝑ aram. Ex¬
tenditq manũ et arripuit gladiũ: ut in¬
moluret filium. Et ecce angłsdnĩ decȩlo

Expanded text:
re de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quam monstravero tibi . » Qui obediens Deo statim exivit, nesciens quo pergeret, et cum magis ac magis fide et dilectione in Deum proficeret, dedit ei Deus unigenitum filium per repromissionem in senectute sua, nomine Isaac. Dixitque ei Deus postea : « Tolle unigenitum filium tuum quem diligis Isaac, et vade in terram visionis, atque offeres eum ibi in holocaustum, super unum montium quem monstravero tibi . » Qui « consurgens, statim stravit asinum suum, ducens secum duos pueros, et Isaac filium suum. » Cumque die tertia elevatis oculis vidisset locum procul, quem ostenderat ei Deus, dixit puerasino; ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos. » Et cum imposuisset ligna supra Isaac filium suum, imposuit eum super aram, « extenditque manum et arripuit gladium ut immolaret filium. Et ecce angelus Domini de coelo
Abbreviated transcription (Latin):
& tollat crucẽ suam et sequatur me.
Scecceleprosus ueniens: ad orabat eũ
dicens. Onẽ suus. potesme mundare
iquis in hocloco solã litterã attendit: non
paruã fidem habiusse. leprosusiste cognos¬
cit᷑. Dm̃ enĩ ñ dubitauit. quem supplex
adorauit : nec de eiusdubitauit potestate
cũ sola requi siuit uoluntate dicens. Onẽ
suiis potes me mundare. Onde fides ꝓtinꝰ

Expanded text:
ucem suam, et sequatur me . » « Ecce leprosus veniens adorabat eum, dicens: Domine, si vis, potes me mundare. » Si quis in hoc loco solam litteram attendat, non parvam fidem habuisse leprosus iste cognoscitur. Deum enim non dubitavit, quem supplex adoravit. Nec de ejus dubitavit potestate, cum solam requisivit voluntatem, dicens: « Domine, si vis, potes me
Abbreviated transcription (Latin):
tait illi. Vide nemini dixeris. seduade
ostendete sacerdoti. et offermunus qđ
p̃cepit moyses intestimonium illis
Quidẽ enĩ qđ dñs. qui alibi sanato homine
Ialegione demonis precepit dicens. uade
inciuitatẽ ad tuos. & ad nuntia eis quan¬
ta tibi fecerit ds̃: nunc aut̃ leproso curato
dicit. uide nemini dixeris: Nosnimirũ
in hoc facto instruit. quosfrequent̃ in anis
gła temptut : ostendens etiam in bono ope¬
re iactantiã eẽ fugiendã. Sie nimille d¬

Expanded text:
sed vade, ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis. » Quid est enim quod Dominus, qui alibi sanato homine a legione daemonis praecepit, dicens : « Vade in civitatem ad tuos, et annuntia eis quanta tibi fecerit Deus, » nunc autem leproso curato dicit: « Vide nemini dixeris? » Nos nimirum in hoc facto instruit, quos frequenter inanis gloria tentat, ostendens etiam in bono opere jactantiam esse fugiendam. Si enim ille
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃oihũ. Sed dñs qui salutem conferre
uenerat non de dignatus ÷ tangere leꝓsum.
ut eũ ad salutẽ ꝓueheret. Quasienĩ leꝓsũ
tangendo curauit. quando ꝑ hoc qđ nrae
carnissimilitudinem assumpsit. a peccatis
animȩ nos liberauit. Et qui uerbo leprosũ
curare poterat : tangendo curare maluit.
quia ꝑ hoc qđ morticinum nraẽ cartus suse¬
pit. apeccatoꝵ cõtagione nos purifica¬
uit : ostendens seipsũ hominẽ eẽ. dequo
ꝑ esaiam fuerat ꝓphetatum. Vidimꝰ eũ
ñ habentẽ specie neq decorem : et desideraium
cũ despectũ et nouissimũ uirorũ: uirũ do

Expanded text:
 Sed Dominus, qui salutem conferre venerat, non dedignatus est tangere leprosum, ut eum ad salutem proveheret. Quasi enim leprosum tangendo curavit, quando per hoc, quod nostrae carnis similitudinem assumpsit, a peccatis animae nos liberavit. Et qui verbo leprosum curare poterat, tangendo curare maluit: quia per hoc quod morticinum nostrae carnis suscepit, a peccatorum contagione nos purificavit, ostendens seipsum esse de quo per Isaiam fuerat prophetatum: « Vidimus eum non habentem speciem, neque decorem, et desideravimus eum despectum et novissimum virorum, virum
Abbreviated transcription (Latin):
mus : quia nos similes sibi facit. Sed uince
id ÷ indõ diabolum. Vince inbonũ malum.
inpacientia summa inimicum et aduersari¬
umtuũ. p̃bendo ci cybum et potũ : uesti¬
Dũ enĩtuis beneficus ꝓuocasillũ ad hoc ucte.
incipiat diligere: eomodo quo superius dixi¬
mꝰ. quodã modo superas illũ. Uel uince in
uince et supera uitia &x peccata: accipiendo
exeis palmam uictoriae.

Expanded text:
mus, quia nos similes sibi facit. Si autem mus, quia nos similes sibi facit. Si autem id est in Deo diabolum. Vince in bono malum, in patientia supera inimicum et adversarium tuum, praebendo ei cibum et potum, vestium enim tuis beneficiis provocas illum ad hoc ut te incipiat diligere eo modo quo superius diximus, quodammodo superas illum. Vel vince in vince et supera vitia et peccata, accipiendo ex eis palmam victoriae.
Abbreviated transcription (Latin):
egi contrahunc uirum : cur ita tanta malu
intuli. quimihi tot bonu contulit: Sine
causa ergo : infestuseieram. Qua propt̾ qr
tam benigne et pacient᷑ erga me agit. incipi¬
amillũ diligero ut carissimum fr̃m. quem
actenꝰ ꝑ sequebat᷑ ut hostem. Siaut̃ qui cy¬
raret. dum eius beneficus honoratus eum
non diliger& : iam hoc non est caritus. Ideoq
melius ẽ ita intellegi ut supradiximus. in pri¬
modcardore caritatis. Quod uero dicit suꝑ
tiones et uoluntates mente disponunt᷑.
non abira. non ab odio. non ab iniusticia.
Siue noli uinci amalo: id ÷ adiubolo: a quo¬
dum uinceris dum contra inimicum tuũ iracun¬
dia accenderis. qr ad suã uoluntatẽ te trahit.
Alit̃. Situas iniuria sulcisci uolueris. amalo
umceris. quia ei quitibimalũ fecit: similis
efficeris. Quando cumq enĩdiabolo uł ui¬
tio aliquo oboedimꝰ : uincimur ab illo.
Dummalũ ꝓmalo reddimur. ab illo uincim
qui nob iniuriam fecit: et cui uicem reddi¬

Expanded text:
egi contra hunc virum? cur ei tanta mala egi contra hunc virum? cur ei tanta mala intuli, qui mihi tot bona contulit? Sine causa ergo infestus ei exstiti: Quapropter, quia tam benigne et patienter erga me agit, incipiam illum diligere ut charissimum fratrem, quem hactenus persequebar ut hostem. Si autem ei cieparet, dum ejus beneficiis honoratus eum non dilexerit; jam hoc non est charitas, ideoque melius est ita intelligi, ut supra diximus in primo de ardore charitatis. Quod vero dicit, suptiones et voluntates mente disponuntur. non ab ira, non ab odio, non ab injustitia. Sive, noli vinci a malo, id est diabolo, a quo vinceris dum contra inimicum tuum iracundia accenderis, quia ad suam voluntatem te trahit. Aliter: Si tuas injurias ulcisci volueris, a malo vinceris, quia ei qui tibi malum fecit, similis efficeris: quandocunque enim diabolo vel vitio alicui obedimur, vincimur ab illo. Dum malum pro malo reddimus, ab illo vincimur qui nobis injuriam fecit, et cui vicem reddi
Abbreviated transcription (Latin):
malũ intulert̃ uindictã poenurum gehen¬
nȩ. Quia enĩ homo inuinditta modũ exce¬
dit : nec potesse uindicare cum tranquillita¬
cet illos: & qui non moueat᷑ adirã iuxta qđ
ei cximius orator salomondicit. Iuaut̃ dñe:
cum tranquillitate omnia iudicus. Huius
cedit modũ. nec ꝑ turbat᷑ insuo iudicio.
ed siesurierit inmicus tuus cibu illum.
Fsisicit. potumda illi.
i hoc feceris: tunc ꝓmalo reddens bonu. &
Paccipies magnu p̃mia.
Hoc eni faciens: carbonesignis congerens sup
capud eius. Carbonesignis appellut in hoc
loco feruorem caritatisdi et ꝓximi : de qͦ
feruore dñs dix̃. Ignemueni mitere.¬
Si hoc inquit feceris quȩ superius diximus.
cybum uidelicet et potũ in imi coministran¬
do: carbones ignis. id ÷ ardorem caritatis
ponessuꝑ capud eius id ÷ suꝑmentem eius.
quatinus tuis beneficus delectatus incipiat.
tediligere. quem antea exosũ habebat
in tantum ut dicat. Quid ẽ quod actenus

Expanded text:
malum intulerunt, vindictam poenarum gehenmalum intulerunt, vindictam poenarum gehennae. Quia enim homo in vindicta modum excedit, nec potest se vindicare cum tranquillitacet illos, et qui non movetur ad iram, juxta quod ei eximius orator Salomon dicit: Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas omnia . Hujus cedit modum, nec perturbatur in suo judicio. Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi. Si hoc feceris, tunc pro malo reddes bona, et accipies magna praemia. Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Carbones ignis appellat in hoc loco fervorem charitatis Dei et proximi, de quo fervore Dominus dicit: Ignem veni mittereis, inquit, quae superius diximus, cibum videlicet et potum inimico ministrando, carbones ignis, id est ardorem charitatis, pones super caput ejus, id est super mentem ejus; quatenus tuis beneficiis delectatus, incipiat diligere te, quem antea exosum habebat, intantum ut dicat: Quid est quod hactenus
Abbreviated transcription (Latin):
animum suũ seruet paccatũ et quictum:
habensin se cumillis pacẽ diligendo eos.
qua omnium dñs auctor eoꝵ ẽ: licet
utus se abillo separent. In hoc loco etin
equentib ꝓhibet contentiones et lites:
quib maxime pax tuolut᷑.
Uonuos metipsos defendentes cm̃i.¬
Altero : ut si fuerit quis infideliũ contranos
excitatus ꝓ nomine xp̃i. aut quos alicu¬
ius urgu uerb̾ contradictoriis. ꝓut ratio
dictat parçam. quomansueti et humiles
appareamꝰ. imitantes eũ qui pauca coram
pilato respondit.
trauos irati seuiunt ꝑ mittite uob̾ nocere.
quia pacientia ur̃a remunerabit᷑. et eorũ se¬
uitia puniet᷑. Uel date locũ ire: id÷ nolue
uos uindicare. sed fugite deinoloco ad
ꝑsecuti inciuitate una. fugite in alia. Qd
aut̃ dicit datelocum irȩ. hac illius intelle
loquit᷑ ꝑ exemplũ ꝓpheticũ. Scriptũ ẽ enĩ.
Michi uindictã : subaudit᷑. reseruata
enter tulistis p̃mia ad coronũ. et illis qui

Expanded text:
animum suum servet pacatum et quietum, animum suum servet pacatum et quietum, habens in se cum illis pacem, diligendo eos, quia Dominus omnium auctor est, licet vitiis se ab illo separent. Hoc loco, et in sequentibus, prohibet contentiones et lites, quibus maxime pax violatur. Non vosmetipsos defendentes, cmodo ut si fuerit quis infidelium contra nos excitatus pro nomine Christi, aut causa alicujus jurgii, verbis contradictoriis, prout ratio dictat parcamus, ut mansueti et humiles et appareamus, imitantes Dominum, qui pauca coram Pilato respondit. tra vos irati saeviunt, permittite vobis nocere, quia patientia vestra remunerabitur, et eorum saevitia punietur. Vel, date locum irae, id est, nolite vos vindicare, sed fugite de loco ad lo vos fuerint persecuti in civitate una, fugite in aliam . Quod autem dicit: Date locum irae, haec ira vel . Scriptum est enim: Mihi vindictam, subaudis reservate, enter tulistis praemia et coronam; et illis qui
Abbreviated transcription (Latin):
eddiderit: qm̃ potest fieri ut qui prius
malum intulit. qđ peccatum aut malũ
eit᷑. ignofauerit. Ille uero qui uindicta.
ex pecit etiucem reddit: quod inalum fu¬
erit statim ostendit. Et dum dicit apłs
lemtangit. Fideliideo quia fr̃ ẽ. et
infideli: ut lucrari possit
souidentes bonu non solum coram
dõ sedetiam corã omnib: hominibus.
orandõ bonu sibi ꝓuidet: quuntimꝰ
cordis. ei qui secreta intuet᷑ placere stu¬
det Etillum non cogitatione. non uerbo
nonopere uult offendere. nec offendit¬
in quantũ ualet. Prouidet et corã omnib
hominib bona : qui uerbo etmorib omniq
conuersatione in omni uit a suu ꝓuirib suis.¬
id÷ in quantũ ualet in rep̃ hensibilẽ sep̃ bet¬
Sifieri potest dicit: qđ aut uix aut nulla¬
ueris teq cõtem ꝑserit : nonuult tecũ
habere pacem. Similit̃ deiudeo intelle¬
gendũ : atq heretico. Dicamus et aliter.
Est quilibet platus. increpat subiectos delin
bert non potest : & cumita sit unusquisq

Expanded text:
reddiderit: quoniam potest fieri ut qui prius malum intulit, quod peccatum aut malum esset ignoraverit; ille vero qui vindictam expetit, et vicem reddit, quod malum fuerit, statim ostendilem tangit; fideli ideo, quia frater est; et infideli, ut lucrari possit. Providentes bona non solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus. Coram Deo bona sibi providet, qui intimo cordis ei qui secreta intuetur placere studet, et illum non cogitatione, non verbo, non opere vult offendere, nec offendit quantum valet. Providet et coram omnibus hominibus bona, qui verbo et moribus, omnique conversatione in omni vita sua pro viribus suis, inquantum valet, irreprehensibilem seSi fieri potest, quia vix aut nullaveris, teque contempserit, non vult tecum habere pacem. Similiter de Judaeo intelligendum atque haeretico. Dicamus et aliter: Et quilibet praelatus increpat subjectos delinqbere non potest; et cum ita sit, unusquisque
Abbreviated transcription (Latin):
et creatust̃. Allegoricȩ aut̃. leꝓsus iste gen
designat humanum: qđ tc̃ leprã peccati
incurrit : quando p̃ceptum dñi in para dyso
contempsit. Vnde bene iuxtu aliũ euan¬
gelistũ non solũ lepsus sed etiã plenus lepra
fuisse describit᷑. qͥm̃ ueniens dñsincarnȩ in¬
id ÷ in carne apparente leprosus ei occurrit.
quia intellex̃ genus humanũ tamex iudȩis
quã exgentib. iniquitatis lepra pollutum.
aliter mundationẽ animȩ se ñ posse accipe¬
re. nisi ꝑ eiusdem qui peccatum non fecit
nec inuentus ẽ dolusinore euis. Teste apło
quiait. Nonẽ distinctio udei et greci.

Expanded text:
et creata sunt . » Allegorice autem leprosus iste genus et creata sunt . » Allegorice autem leprosus iste genus designat humanum, quod tunc lepram peccati incurrit, quando praeceptum Domini in paradiso contempsit. Unde bene, juxta evangelistam, non solum leprosus, sed etiam plenus lepra fuisse describitur: quoniam veniens Dominus in carne, inid est in carne apparente, leprosus ei occurrit: quia intellexit genus humanum tam ex Judaeis quam ex gentibus iniquitatis lepra pollutum, aliter mundationem animae se non posse accipere, nisi per ejus fidem qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus, teste Apostolo qui ait: « Non est distinctio Judaei et Graeci.
Abbreviated transcription (Latin):
textendens ihs̃ manũ. tetigit eũ dicens
Iolo mundare.
Ibicummagnu apparet dñi potestus.
non minor eus declarat᷑ humilitas Lepro¬
sũ eũ quemlex extra castra eiciebat. quẽ
seribȩ etpharisȩi uix respicere dignabant᷑.
ille tangere ñ recusauit. qui cum munda¬
re poterat sine tactu. ostendens quia eiꝰ
tactus salusẽ credentibus. Queritur qua¬
recdĩs leprosum tetigit: cũ lex p̃cipiat
cum nontangere. Primum uthumilitatis
& compassionis exemplum nob̵ ostenderet:
nec despiciendos proximos propt̃ aliquas
debilitates decluraret. Deinde : non ser¬
ium sed dnm̃ legisse eẽ. ostenderet. Qui
cum scđm legem ambuluret: etiã suprale¬
gem quoscumq uellet mundaret. Quod
aut̃ dit. uolo mundare. non simul iuingen¬
dumẽ. edegendum uolo mundare. ut
quidum latmorũ putauert̃. sed priusdi¬
cendũ uolo : deinde inferendumẽ. mun¬
dare. Ad singula ergo uerba leprosi: singula
ferentia. Dixit enĩ et facta st̃: mandauit

Expanded text:
manum, tetigit eum dicens: Volo, mundare. » Ubi cum magna appareat Domini potestas, non minor ejus declaratur humilitas. Leprosum enim, quem lex extra castra ejiciebat, quem scribae et Pharisaei vix respicere dignabantur, ille tangere non recusavit, qui eum mundare poterat sine tactu, ostendens quia ejus tactus salus est credentibus. Quaeritur quare Dominus leprosum tetigerit, cum lex praecipiat eum non tangere? Primum, ut humilitatis et compassionis exemplum nobis ostenderet, nec despiciendos proximos propter debilitates aliquas declararet. Deinde, ut non servum, sed Dominum legis se esse ostenderet, qui cum secundum legem ambularet, etiam supra legem quoscunque vellet, mundaret. Quod autem ait: « Volo, mundare, » non simul jungendum est et legendum, Volo mundare, ut quidam Latinorum putaverunt, sed prius dicendum « Volo, » deinde inferendum est « mundare. » Ad singula ergo verba leprosi singula ferentia: « Dixit enim et facta sunt, mandavit
Abbreviated transcription (Latin):
ȩccłe. Manifestauit qđ ipse eet. quicunta
ex nihilo potuit creare: quietiam quan¬
do uoluit elem̃ta potuit immutare.
t crediderunt in eum discipulieius.
otandumẽ eos quod tunc primũ in eũcr¬
diderint : maxime cumabillo ad nuptia
uocatieẽ. dicant᷑. Sed qui prius credidera
uiso micraculo. firmius credederunt. Et
quem antea hominẽ credebaN. hoc signi
uidentes. dm̃uerũ & hominem eẽ. credia¬

Expanded text:
Ecclesiae: manifestavit quod ipse esset qui cuncta ex nihilo potuit creare, qui etiam quando voluit, elementa potuit immutare. Et crediderunt in eum discipuli ejus. » Non putandum est quod tunc primum in eum crediderint, maxime cum ab illo ad nuptias vocati esse dicantur: sed qui prius crediderant, viso miraculo, firmius crediderunt, et quem antea hominem credebant, hoc signum videntes, Deum verum et hominem esse credid
Abbreviated transcription (Latin):
nc. Et ut uera eẽ. crederent quȩn
uerbis audieranT: consequenter min¬
lum adiungere curauit dicens.
Et descendente eodemonte : secute sim
eũ curbȩ multe. Ubi spãlit̃ montẽ i
quo dñs sedit. calum intelligere pos¬
sumus: in quocum patre mansit. et
manet semꝑ aequalis. Tunc aut̃ de
monte descendit : quando ꝓpt̃ nos¬
assumpsit. ut qui inui sibiliserat insuis us¬
bilis appareret innr̃is Et quem non pat¬
ramus uidere insua altitudie̾: saltemo¬
nosceremus in nr̃a infirmitate. Vnde u¬
ta congruã rationem solidiscipuliu
Quia ante suamincarnationem notusio
iudea tantum erat ds̃ : & in isrł magus
nomeneuis. Atergo postquam usq adu
humanã naturã assumendũ descendi
ꝓtinus ꝑfidem multe turbe cum secue
sunt nationũ. De quib olim esaasp¬
dixerat dicens. Et erit in nouissimis dis¬
eb p̃paratus monsdomus dnĩ inueras
montium : et eleuabit᷑ suꝑ colles. ti
limis erit ualde. Et uenient ad eumos

Expanded text:
. Et ut vera esse crederent quae in verbis audierant, consequenter miraculum adjungere curavit, dicens: « Et descendente eo de monte, secutae sunt eum turbae multae. » Ubi spiritualiter montem, in quo Dominus sedit, coelum intelligere possumus, in quo cum Patre mansit, et manet semper aequalis. Tunc autem de monte descendit, quando propter nosassumpsit, ut qui invisibilis erat in suis, visibilis appareret in nostris: et quem non poteramus videre in sua altitudine, saltem cognosceremus in nostra infirmitate. Unde juxta congruam rationem, soli discipuli in ae sunt eum: quia ante suam incarnationem notus in Judaea tantum erat Deus, et Israel magnum nomen ejus: at vero, postquam usque ad nostram humanam naturam assumendam descendit, protinus per fidem multae turbae eum secutae sunt nationum. De quibus olim Isaias praedixerat, dicens: « Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et sublimis
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ non sic̃ dm̃ glorificauert̃. sed euanues
in cogitationibus suis. id÷ uanifactist ñn
ferentes dõ grãs decolluto sibi donograd¬
& sine suismeritis. Alit̃. Apud sesapos
uł prudensẽ. quicum sit stultus sapient
seputut eẽ: & gloriat᷑ inse. quia sperat
scire quod nescit. Vel & ium tertiomab
prudens apud se eẽ dicit᷑. qui uindictacas¬
tendo sua siniurias ulciscit᷑ qđ seque
uersiculus indicat.
Nullimalum ꝓmalo reddentes. Mult
putant ñ cẽpeccatũ : siquis acceptu inus
se ulciscit᷑. & uindictum iterum sumit.
mauiseẽ: delictum. simalũ quis ꝓmialo

Expanded text:
 glorificaverunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis , id est, vani facti sunt, non referentes Deo gratias de collato sibi dono sine suis meritis. Aliter: Apud se sapiens vel prudens est, qui cum sit stultus, sapientem se putat esse, et gloriatur in se, quia sperat scire quod nescit. Vel etiam tertio modo: Prudens apud se esse dicitur, qui vindictam expetendo suas injurias ulciscitur, quod sequens versus indicat: Nulli malum pro malo reddentes. Multi putant non esse peccatum si quis accepta injuria se ulciscitur, et vindictam iterum sumit. majus esse delictum, si malum quis pro
Abbreviated transcription (Latin):
dendũ nob̵ magistri eccłe reliquerunt.
tdicit eis iħs. Haurite nuno et ferte archi¬
triclino. Ettulerunt.
rchitridinus dicit᷑: princepstriclinii.
Quia archon grece: latine dicit᷑ princeps.
Tridinium aut̃ ÷ domus. tres ordines. habens.
Possumus quoq ad litterã hunc architri¬
clinũ. aliquẽ ex maiorib uideoꝵ̃ acci¬
pere: qualis erat nichodemus. uł gamali¬
l. siue discipulus eius tunc saulus. postea
ordines. coniugatoꝵ continentium. atq
uirginũ. Iussit aut̃ dñsarchitridinam
num ex aqua factũ ditre. quia illis spã¬
lis doctrina cõmendat᷑. qui scunt discer¬
nere inter uetus et nouum testamentũ.

Expanded text:
runt. « Et dicit eis Jesus: Haurite nunc et ferte architriclino. Et tulerunt. » Architriclinus dicitur princeps triclinii, quia ἀρκός Graece, Latine dicitur princeps; triclinium autem est domus tres ordines habens. Possumus quoque ad litteram hunc architriclinum, aliquem ex majoribus Judaeorum accipere, qualis erat Nicodemus vel Gamaliel, sive discipulus ejus tunc Saulus, postea ordines, conjugatorum, continentium atque virginum. Jussit autem Dominus architriclino vinum ex aqua factum dare, quia illis spiritualis doctrina commendatur, quia sciunt discernere inter Vetus et Novum Testa
Abbreviated transcription (Latin):
mutu ret inuinum : ut discant fideles qr ñ
aliũ legẽ uenit docere : nisiquam ꝑseruum
suum moysen dederat. sed ipsam spãlit̾ in¬
ter p̃tando in melius cõmutare. Bencautꝰ
dicit᷑: et manifest auit głam suã. Man

Expanded text:
mutaret in vinum, ut dicant fideles quia non mutaret in vinum, ut dicant fideles quia non aliam legem venit docere, nisi quam per servum suum Moysen dederat, sed ipsam spiritualiter interpretando in melius commutare. Bene autem dic
Abbreviated transcription (Latin):
accipit̃ ioħ apłs. Quicum nuptiasfecis¬
set uiso miraculodnĩ. relinquens nupti¬
as. uirgo eum secutusẽ. Onde et dilectꝰ
dñi dicit᷑. Sp̃alit̃ uero idem sponsus: ipse
xp̃sintelligit᷑. Et dicit ei.
Imnis homo : primum bonum unũ ponit.
Et cum inebriati fuerit᷑: tuncid qđ deteri¬
usẽ. Tuaut̃ seruastibonum uinũ usq ad huc.
Doctoꝵ̃ ẽ discernere quantũ distet inter
legẽ et eugłm. & inter litterã occidentẽ.
& spm̃uiui ficantem. & int̾ bonũ et malũ.
sic̃ architriclinus int̃ unũ discrecionẽ habu¬
it et aquam. Qm̃ quantum distat int̾
a quã etumũ : tantum distat inter legis
p̃sentia. ipsa elementa mutata sunt : quando
lex carnalis ipsoit̃p̃tante sp̃alit̃ ÷ intel¬
lectu. Intantũ : ut quicumq hanc dulcedi¬
nem gustauerit: ad miret᷑ & dicat.
Omnis homo: primũ bonum uinum ponit.
Hoc fecit initium ihs̃ signorũ inchanagalileae.
Pulchre ergo dñs initium signoꝵ. Osuorũ
hoc miraculum uoluit consecrare ut aquas

Expanded text:
apostolus: qui cum nuptias fecisset, viso miraculo Domini, relinquens nuptias, virgo eum secutus est, unde et dilectus Domini dicitur. Spiritaliter vero idem sponsus ipse Christus intelligitur. « Et dicit ei: Omnis homo primum bonum vinum ponit, et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est. Tu autem servasti bonum vinum usque adhuc. » Doctorum est discernere, quantum distet inter legem et Evangelium, et inter litteram occidentem et Spiritum vivificantem, et inter bonum et malum, sic architriclinus inter vinum discretionem habuit et aquam. Quoniam quantum distat inter aquam et vinum, tantum distat inter legis n Domini ergo praesentia ipsa elementa mutata sunt, quando lex carnalis ipso interpretante spiritaliter est intellecta, in tantum, ut quicunque hanc dulcedinem gustaverit, admiretur et dicat: Omnis homo primum bonum vinum ponit. « Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae. » Pulchre ergo Dominus initium signorum suorum hoc miraculo voluit consecrare, ut aquas
Abbreviated transcription (Latin):
et adulteros: iudicabit ds̃. Bonuẽ erpo
copula conuigalis. melior continentus
uidualis. ꝑ fectio uero integritas ur¬
lis. Ad conꝓbandum haec dñs de intemor
uirginis utero nascit᷑: mox natis ab an
uidua benedicitur: iuuenis factus at
lebratoribus nuptiarum inuitatus uea¬
se legit᷑. Hac iuxta litteram dicta sin
Sp̃i aliter uero conuinctionem xp̃i edi

Expanded text:
et adulteros judicabit Dominus. Bona est ergo et adulteros judicabit Dominus. Bona est ergo copula conjugalis, melior continentia vidualis, perfectior vero integritas virginalis. Ad comprobandum haec, Dominus de intemerato virginis utero nascitur: mox natus, ab Anna vidua benedicitur: juvenis factus, a celebratoribus nuptiarum invitatus venisse legitur. Haec juxta litteram dicta sunt. Spiritualiter vero conjunctionem Christi
Abbreviated transcription (Latin):
heresim destrux̃: quinuptiusdam nare
uoluer̃. Sienĩ nuptiȩ bonȩ noneent:
nequaquam ad eus filius uirginis uenire.
nec eas suo miraculo dignaret consecra¬
re. Etsi nuptiȩ bone noneent quȩ ꝓpt̃
amorem filiorẽfiunt: nequaquam dñs
in initio masculum et feminamcreasset.
nec dicturus eẽt. Propt̾ hoc relinquet
homo patrem et matremsuum et adhere¬
bit uxorisue. eterunt duo in carne una.
Vnde et dñsinterrogatus adiscipulis. sio por¬
teret dimittere ux̾orem quacumq ex cau¬
sa: ut ostendat bonum coniugium. legi¬
time celebratum: uit. Quod ds̃coniunt¬
xit. homo non separet. Nam qui dimise¬
am secutus: ait. Giridiligĩte uxoresurãs
diligit: scipsum diligit. Et utiat̃. Propt̃
habeat : et unuqueq uxor suumiurunh¬
beat. Vir uxori debitum reddat : sin¬
ter et uxor uiro. Mulier suicorporsi
testatemnon habet : seduir. Similitere
uir suicorporis potestatem non habet:
auiro non discedere. Quod sidiscesserit:
ẽ cubile inmaculatum. Pornicatoresnan

Expanded text:
struxit, qui nuptias damnare voluerunt. Si enim nuptiae bonae non essent, nequaquam ad eas filius virginis venire, nec eas suo miraculo dignaret consecrare. Et si nuptiae bonae non essent, quae propter amorem filiorum fiunt, nequaquam Dominus in initio masculum et feminam creasset nec dicturus esset. « Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una . » Unde et Dominus interrogatus a discipulis si oporteret dimittere uxorem, quacunque ex causa, ut ostendat bonum esse conjugium legitime celebratum, ait: « Quod Deus conjunxit, homo non separet. Nam qui dimiseam secutus, ait: « Viri, diligite uxores vestras, dilexit Echabeat et unaquaeque suum uirum habeat. uxori uir debitum reddat, similiter et uxor uiro. uxor corporis sui potestatem non habet sed uir. similiter et uir corporis sui potestatem non habet iro non discedere: quod si discesserit, et cubile immaculatum . » Fornicatores namque