comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ous dẽ peciunuȩ plures dissimilib generib: heredes esse : Ergounai constitu¬
tione intellectũ est : quo modo etrationes etrationũ infirmationef
eproptereta iudicationes plures fianit
eNERAL I hoc est qualitatis constitutionis p̃cepta suꝑ ponit
Cuius species eẽ duas dixit. IuNIDΙCIΑLE ETNEQΟTIALẼ Duas enĩ de¬
liberatiuã etdemonstratiuã in priorilibro sustulit: cnunc prius
denegotiali tractat qm̃ si plex eẽ noscit᷑ Iu Nbicialis inspecies ẽ distributa
Hȩcuegotialis habet litẽ . cũ quȩstio ẽ. quideẽ debeat Quod colligit᷑ exiure
iã c̃stituto quomodo id sit habendũ undec̃trouersia ẽ. Supponit
exẽplũ quod scđi heredes si etͥ eã hereditatẽ uindicent q̃ uenert pupillo.
quã sibi uindicant agnati. Pacit intentionẽ agnatorũ : deinde depulsꝰ¬
sionẽ heredũ scđorũ : Tunc quȩstionẽ quorũ sit hereditas Affert᷑ RXTO
a secundis heredib: : quod unius pecuniȩ heredes diuersi eẽ ã possunt

Expanded text:
eiusdem pecuniae plures dissimilibus gene- ribus heredes esse? ergo una in constitutione intel- lectum est, quomodo et rationes et rationum infirma- tiones et propterea iudicationes plures fianteneralis, hoc est qualitatis constitutionis praecepta supponit, cuius species esse duas dixit, iuridicialem et negotialem; duas enim, deliberativam et demonstrativam, in priori libro sustulit. Ac nunc prius de negotiali tractat, quoniam simplex est, non ut iuridicialis in species distributa. Haec negotialis habet litem, cum quaestio est quid esse debeat, quod colligitur ex iure iam constituto, quo modo id sit habendum unde controuersia est. Supponit exemplum, quod secundi heredes sibi et eam hereditatem uindicent quae uenerit pupillo, quam sibi uindicant adgnati. Facit intentionem adgnatorum, deinde depulsionem heredum secundorum, tunc quaestionem, quorum sit hereditas. Adfertur ratio a secundis heredibus, 'quod unius pecuniae heredes diuersi esse non possunt'
Abbreviated transcription (Latin):
et non abultimo repetetur. Etsicuiꝰ resatis erit sũmã dixisse. eiuspar¬
tes nondicentur. Nam sȩpesatis ẽ quod stictũ sit dicer golltue narres

Expanded text:
et non ab ultimo repetetur, et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur—nam saepe satis est, quid factum sit, dicere, ut ne narres
Abbreviated transcription (Latin):
monu et grauioris confirmationis uttruor fuga pallor puluis et q̃ his sunt simił¬
id qđ inopinione ꝑositũ ẽ et in id qđ habet ad hȩc quandã similitudinẽ Sed hastres
partes ipsasreseẽ diximꝰ deqͥb: probabile fit argum̃tũ Verũ in histrib: hȩcrur

Expanded text:
monii et gravioris confirmationis, ut cruor, fuga, pallor, pulvis, et quae his sunt simid quod in opinione positum est et in id quod habet ad haec quandam similitudinem; sed has tres partes ipsas res esse diximus de quibus probabile fit argumentum. Verum in his tribus rebu
Abbreviated transcription (Latin):
autaliquide&lege. Postea quoð uehementissimum est.
facti autintentionis aduersariorum cumipso scripto.
contentionenquidscriptum sit. quid factum. quidiuratus

Expanded text:
aut aliquid ex lege; postea, quod vehementissimum est, facti aut intentionis adver- sariorum cum ipso scripto contentione, quid scriptum sit, quid factum, quid iuratus
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ etutilis et necessarii . VISΕtuΑTUR indeliberationis p̃ceptis coguos¬
cetur: De indeo portebit ipsã illã cõparatiuã IDICΑtΙoΝ̃ exponere:
tanquã ctusã deliberatiuã. etdeet ex deliberatio tiis p̃ceptis dsraceps dicere

Expanded text:
autem et utilis et necessarii vis et natura in deliberationis praecep- tis cognoscetur. deinde oportebit ipsam illam com- parativam iudicationem exponere tamquam causam deliberativam et de ea ex deliberationis
Abbreviated transcription (Latin):
merationib: Qm̃habesistũ equũ. autemerisoportet. Autheredita tepossi¬
deas. Aut munere acceperis. Aut domicibinatus sit : Aut sihorũ nihilẽ . sib¬
ripueris nec esseẽ Sineq emisti Neq heredicate uenit . Neq donatusẽ
Neq dominatus ẽ : necesseẽ ergo subripueris Hoc cõmode rephendat᷑
sidicipossit ex hostib: equus ee captus cuiꝰ p̃dȩ sectioñ uenierit. Quo mlato

Expanded text:
merationi- bus: quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si eorum nihil est, subripueris ne- cesse est: si neque emisti neque hereditate venit ne- que donatus est neque domi natus est: necesse est ergo subripueris. hoc commode reprehenditur, si dici possit ex hostibus equus esse captus, cuius praedae sectio non venierit; quo inlato
Abbreviated transcription (Latin):
andefendere in his consueuerint: Et hiceuentus quinaiturã negotii c̃sequit᷑:
qualis apud homines habeat᷑ iđ bonus anmalus attendendendũ ẽ Iitiet
supͣ dixit . attendendũ qͥ homines primũ fecerint. quide iade cõꝓbaueriNT
Non enĩ exeo quica aliquid consequit᷑ argum̃tũ ẽ sed quia autbonũ aut mali
exquclitate fit argum̃tũ Etcȩ certi quȩ stictũ aliquod similit̃ confestĩ
aut exinterucllo solent conseqͥ: Int̃dũ enĩ uicinior int̃dũ tardior ẽ euentꝰ
Vt putta siquẽ uoluero occidere . uiciuus ẽ euentꝰ ut mox me oderit. Dein¬
desitrando alicuidisciplinã tardiorhic euentꝰ Primoem̃ fortassis oͥferi¬
dic̃ deinde amat acdiligit Dei depostremoattendendũẽ. Datpos¬
tremũ breue et cõmune p̃ceptũ utrũ aliquid hone stũ sit anutile in his
eẽ considerandũ q̃ gestũ negotiũ consecunt᷑ Verũquȩ sint partes honesta¬

Expanded text:
OFFENDERE IN HIS CONSVERINT. Et hic euentus qui naturam negotii consequitur, OFFENDERE IN HIS CONSVERINT. Et hic euentus qui naturam negotii consequitur, qualis apud homines habeatur, id est bonus an malus, adtendendum est. Ita et supra dixit adtedendum qui homines primum fecerint, qui deinde comprobauerint; non enim ex eo quia aliquid consequitur, argumentum est, sed quia aut bonum aut malum ex qualitate fit argumentum. ET CETERA QVAE FACTVM ALIQVOD SIMILITER CONFESTIM AVT EX INTERVALLO SOLENT CONSEQVI. Interdum enim uicinus, interdum tardior est euentus; ut puta, si quem uoluero occidere, uicinus est euentus ut mox me oderit. Deinde si trado alicui disciplinam, tardior hic euentus; primo enim fortassis offenditur, deinde amat ac diligit. DEINDE POSTREMVM ADTENDENDVM EST. Dat postremum breue et commune praeceptum, utrum aliquid honestum sit an utile in his esse considerandum quae gestum negotium consecuntur. Verum quae sint partes honesta
Abbreviated transcription (Latin):
it negotiupsius anĩa duertendã eẽ naturã iđ qui solexnt euentu ensea
istcudconsert
Sedhic euentus ab illo euentuquẽ in adiunctis negotio demonstrtuim hocdistat:
quodille euentus naturaliter certis reb: affixus est etrẽ suã quad ã uia cneces¬
sitate c̃seqͥtur : Hic aut̃ euentu s int̃dũ necessarius et naturalis ẽ Vt parricdiũ¬
seẽ et utñ nocetit necesseẽ Sȩpeenĩ malũ euentũ a morhabet sȩpebonũ Deniq
utostender& cicero euentũ istũ exnatura negotu ittceẽ considerandũ ut scias
et incontrariũ posseconu erti: deindẽ inquit natura eius euenire uulgo
mentũ est sideqͦagimus euentus frequenius conseqͣtur sidica sa mormct̃gis
nocet Prȩceret hoc sciamus int̃ eẽ int̃istũ euentũ et illũ suꝑiorẽ . qđ hictãtius
nego tieuentus ẽ ille uero unius cuiusq rei Aitenĩ sup̃ Quare hoc ingene¬
re ut cõmodius qͥd euenturũ sit ante animo c̃cipipossit qͥd quaq: exresolẽtit

Expanded text:
it negotii ipsius animaduertendam esse naturam, id est qui soleat euentus factum istud consequi. Sed hic euentus ab illo euentu quem in adiunctis negotio demonstrauimus hoc distat, quod ille euentus naturaliter certis rebus adfixus est et rem suam quadam ui ac necessitate consequitur; hic autem euentus interdum necessarium et naturalis est, ut 'parricidiust', et ut 'non noceat necesse est'; saepe enim malum euentum amor habet, saepe bonum. Denique ut ostenderet Cicero euentum istum ex natura negotii ita esse considerandum, ut scias et in contrarium posse conuerti, 'deinde', inquit, ‘natura eius, euenire uulgo mentum est si de quo agimus euentus frequentius consequatur, si dicas: 'amor magis nocet'. Praeterea hoc sciamus interesse inter istum euentum et illum superiorem, quod hic totius negotii euentus est, ille uero unius cuiusque rei. Ait enim supre, ut commode, quid eventurum sit, ante animo colligi possit, quid quaque ex re soleat
Abbreviated transcription (Latin):
Q uod sinquit sententiã scriptoris neq: ep aminondȩ neq ur̃ĩs litterisuidemꝰ
corrigiposse multo magis illud reipsc etiudicio urõ muttri ñ potest qđ neuer

Expanded text:
Quod si, inquit, sententiam scriptoris neque Epaminondae neque uestris litteris uidemus corrigi posse, multo magis illud re ipsa et iudicio uestro mutari non potest, quod ne uer
Abbreviated transcription (Latin):
et uerbo uno pluribue. in ea sententia inqua is quidicet accipien¬
dum eẽ demonstrabit. Dein dee xsuperiore. et ex inferiore scriptura:
doceudum id quodquerat᷑ fieriꝑspicuum : q uaresi piase paratimex

Expanded text:
eo verbo uno pluribusve in eam sen- tentiam, in quam is, qui dicet, accipiendum esse demon- strabit. deinde ex superiore et ex inferiore scriptura docendum id, quod quaeratur, fieri perspicuum. quare si ipsa separatim ex
Abbreviated transcription (Latin):
coepit sed amateria artis Primũ aut̃ genus est materia. Materia porro induas spe¬
cies diuidit᷑ : Est aut̃ materia artis est non artis Rursus materia artis diuidit᷑ in
artes plurimas grã maticã dialecticã rethoricã. aliasq multas. Ergo a materia
artis quȩ medio supͣ ẽ incipit . ut diffiniat matheriem artis rethoricae
MATHERIA

Expanded text:
coepit, sed a materia artis. Primum autem genus est materia. Materia porro in duas species diuiditur: est autem materia artis, est non artis. Rursus materia artis diuiditur in artes plurimas, grammaticam, dialecticam, rhetoricam aliasque multas: IMG 1 Ergo a materia artis, quae medio supra est, incipit, ut definiat materiam artis rhetoricae. 'Materia
Abbreviated transcription (Latin):
Dmus et quȩratione regit᷑ om̃ib: est instructior reb: ecaꝓparatior quo
ea quȩ temere et nullo consilio administratur. Exercitusis cui p̃positus

Expanded text:
mus ea quae ratione regitur omnibus est instructior rebus et apparatior quam ea quae temere et nullo consilio administratur. Exercitus is cui praepositus
Abbreviated transcription (Latin):
EMOΤIO criminis ẽ : cum eius intentio facti. quod ab adũsario infertur. in aliũ
Causaremotionis hoo nobis exemplo sit. Rbodii quosdã legarunt athenas
Legatis quȩstores sumptumquẽ oportebat dari: nondederunt. Legati : ꝓfecti
non sunt. Accusantur. Intentio ẽ. Proficiscio portuit. depuls iẽ ño portuit
Quȩstio ẽ. Oportueritne. Ratio ẽ Sumptus enimquidepublico darisolet
is. ab questore nonẽ datus. Infirmatioẽ. Vosta menid quodpublice uobis
erat negotiidatũ : conficereo portebat. Iudicatio ẽ. Cumhis quilegatieraNT
sumptus quidebebatur depublico nondaretur : oportuertne eos conficere.
nihilominus legationẽ IHoc ingenere primum sicut incȩteris siquid aut
exconiecturali. autexalia constitutionesumi possit : uiderio portebit.
Deindepleraq: excomparatione. et exrelatione criminis. in hanc quoq: cau¬
sam conuenuire poteruNT Accusator autem illum cuius culpa idfactum

Expanded text:
emotio criminis est, cum ejus intentio facti, quod ab adversario infertur, in alium Causa Forte, causae remotionis hoc nobis exemplo sit: Rhodii quosdam legatis quaestores sumptum, quem oportebat dari, non dede- runt. legati profecti non sunt. accusantur. intentio est: proficisci oportuit. depulsio est: non oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: sumptus enim, qui de publico dari solet, is ab quaestore non est datus. infirmatio est: vos tamen id, quod publice vobis erat negotii datum, conficere oportebat. iudi- catio est: cum iis, qui legati erant, sumptus, qui de- bebatur de publico, non daretur, oportueritne eos con- ficere nihilo minus legationem? hoc in genere pri- mum sicut in ceteris, si quid aut ex coniecturali aut ex alia constitutione sumi possit, videri oportebit. deinde pleraque et ex comparatione et ex relatione criminis in hanc quoque causam convenire poterunt. Accusator autem illum, cuius culpa id factum
Abbreviated transcription (Latin):
logismissuis nuncquinq ꝑtitis. nunc triꝑtitis ꝓbat quinq ꝑtitã argum̃tatione
Et primo asserit propositionẽ et approbationẽ int̃seeẽ diuersa Inqͣasser¬
tione primo argum̃ti deinde exempli ẽ sillogismus. Dehinc simili ratione
asseritassũptiõnẽ et approbationẽ eꝰ int̃secediuersas. Inquarursus
asertione primo argum̃ti deinde exempli ẽ sillogis mꝰ: Itaq postꝗ probauit ꝓpo¬
sitionẽ et assuptionẽ ab approbationib: suis longe cẽ sepgratas concludit cõ

Expanded text:
logismis suis nunc quinquepertitis, nunc tripertitis probat quinquepertitam esse argumentationem, et primo adserit propositionem et adprobationem inter se esse diuersas; in qua adsertione primo argumenti, deinde exempli est syllogismus. Dehinc simili ratione adserit adsumptionem et adprobationem eius inter se esse diuersas, in qua rursus adsertione primo argumenti, deinde exempli est syllogismus. Itaque postquam probauit propositionem et adsumpti
Abbreviated transcription (Latin):
eius argum̃ tationis quȩ ꝑraitiocinationẽ tractat᷑ Illius aut̃ argum̃ tutio¬
nis q̃ ꝑ inductionẽ tractat᷑ triꝑtitti ẽ argum̃tatio Verũ hoc in primis ce¬
nere debemus argum̃tũ nunc uicinũ eẽ quȩstioni nunc aquȩstione longin¬
quũ Argum̃tũ enĩ ꝓlatũ nunc ipsiquȩstioni prodest nunc eirei q̃uicina
ẽquȩstioni Iitiq: argum̃tũ nunc uicinũ ẽ quȩstioni nunclo cot̃tio nunc
quarto nunc quinto nascit᷑ Aristo telesci autẽ dicit. etiã loco decimo possefie
nargum̃tũ Sed cũ sȩpeargum̃tũ tã longe aquȩstione sit hoctantũ sillogis miẽ

Expanded text:
ONEM TRACTATVR. Illius enim argumentationis quae per inductionem tractatur tripertita est argumentatio. Verum hoc in primis tenere debemus, argumentum nunc uicinum esse quaestioni, nunc a quaestione longinquum. Argumentum enim prolatum nunc ipsi quaestioni prodest, nunc ei rei quae uicina est quaestioni; itaque argumentum nunc uicinum est quaestioni, nunc loco tertio, nunc quarto, nunc quinto nascitur, Aristoteles autem dicit etiam loco decimo posse fieri argumentum. Sed cum saepe argumentum tam longe a quaestione sit, hoc agunt syllogismi
Abbreviated transcription (Latin):
uersaria factũ &nta factũ noneget᷑. qđ sũma stultitia sit
contra dicere: deinde recitatio sequitur ipsiusscripti
frequens. et comparatio facti cðm scripto uario modo:
Nunc ad teipsũ utredeas. nunc adiudices ista tractes: Sed ad
iudices cũ dicit᷑. ostendet᷑ dũ ẽ. quid seqͥ uidices debeant. qđ
duab: decausis. sit apudiudices dubitatio. si aut obscure
scriptũ sit. aut a duersarius aliquid neg& : At hic utrũq:
manifestumee. unde iudices pare re legioportet.
non interpͥtarilegem. Posthȩc subuinguntur ea quȩ
contraeum dicuntur. quiutitur sententia: Et quorsiã
supra dix imud. sententia aut idensemꝑspectat. dut̃.
ad tempus accom modantur: Siad idem spectare dicit
sententia. illequis criptonititur. dicitnono portere: nod
deuoluntatequȩrere. cumscriptum exstet. quod in¬
ditiumeͥ uoluntatis: Deinde in commodumee. si hoc
instituatur. ut abscripto recedatur. Namsicnec scriptores. .s. scriptũ suũ

Expanded text:
uersario factum et ita factum non negetur, quod summa stultitia sit contra dicere. Deinde recitatio sequitur ipsius scripti frequens et comparatio facti cum scripto, uario modo, nunc ad te ipsum ut redeas, nunc ad iudices ista tractes. Sed ad iudices cum dicitur, ostendendum est, quid sequi iudices debeant,'quod duabus de causis fit ut sit apud iudices dubitatio, si aut obscure scriptum sit aut aduersarius aliquid neget; at hic utrumque manifestum esse, unde iudices parere legi oportet, non interpretari legem. Post haec subiunguntur ea, quae contra eum dicuntur, qui utitur sententia. Et quoniam supra diximus: 'sententia aut idem semper spectat aut ad tempus accommodatur', si idem spectare dicitur sententia, ille qui scripto nititur dicit non oportere nos de uoluntate quaerere, cum scriptum exstet, quod indicium est uoluntatis; deinde incommodum esse si hoc instituatur, ut ab scripto recedatur; nam nec scriptores ratum fu
Abbreviated transcription (Latin):
iudicationẽ et ñ conueniat : Hȩc p̃cepta q̃ nunc finiaui status ponimus etearũ
partes ꝓpt̃ qualitatẽ q̃ partes plures hab& et c̃trouersias. legales statusdic̃
Maiestatẽ minuere ẽ : Definitio ẽ rei deqͣquȩrit᷑ Purib: uerbi setrationib:
confirmandũ : Suꝑior definitio .ẽ. hȩc confirmatio definitionis Postea
ad id quod definieris deductio definitionis ad speciẽ . Hoc exopimone
hominũ sumet᷑ quomodo destruat᷑ descriptio aduersȩ partis: Verã
Iđ VER̃ HoneSTÃ VTILẽ Vtetiã excollatione melior accus atoris defini¬
tioꝓbet᷑. Dein desimiliratione causa tractanda. ut definias. approbes.
deducas adspeciẽ. infirmes definitionẽ aduersȩ partis. docendo stilsã.
turpẽ inutilẽ Cõpares etiã q̃ utilior ẽ uł reliq̃ aut aminore . aut amaiore :¬
aut a pari. Sed in tot definitionib: omĩ a hȩc quot resdefiniendȩ suat

Expanded text:
iudicationem et non conueniat. Haec 'praecepta', quae nunc finitiui status ponimus; 'et earum iudicationem et non conueniat. Haec 'praecepta', quae nunc finitiui status ponimus; 'et earum partis', propter qualitatem, quae partis pluris habet; 'et controuersias', legales status dicis. MAIESTATEM MINVERE EST. Definitio est rei de qua quaeritur. PLVRIBVS VERBIS ET RATIONIBVS CONFIRMANDVM. Superior definitio est, haec confirmatio definitionis. POSTEA AD ID QVOD DEFINIERIS. Deductio definitionem ad speciem. HOC EX OPINIONE HOMINVM SVMETest ueram, honestam, utilem; ut etiam, ex conlatione melior accusatoris definitio probetur. DEINDE SIMILI RATIONE CAVSA TRACTANDA. Vt definias, adprobes, deducas ad speciem, infirmes definitionem aduersae partis, docendo falsam, turpem, inutilem; compares etiam quae utilior est uel reliqua aut a minore aut a maiore aut a pari; sed in tot definitionibus omnia haec, quot res definiendae sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
simliter p̃cepta etiã defensor Nã quonia funtũ ꝓbarediult illequise deseñdit.
postdefinitionẽ eteꝰ apꝓbationẽ deductionẽ faciecads peciẽ : Contra cũ sacrilegiũ
defimerit quihoc ad misisse señuult. llic ftciet locot̃tio separationẽ speciei
a definitione. Ergohis modis et partib: definitionẽ suã accus ator implebit
Habebit aut̃ cõmunẽ locũ ex ipsa definitiua constitutione suptũ in malitiã
eiꝰ qui ñ modorerũ uerũ etiã uerborũ potestatẽ sibiarrogare conet᷑
ut et faciat quoduelit et quod fecerit id quo uoluerit nomine appellet
ExcuPlũ generis iđ finitiui .. flãminius isqui consul .R. Historiã
a post sequentib: dedit Iubicatio ẽ exratione etrefutatione rationis
controuersia Adhanciudicationẽ argum̃ tationes om̃s afferre oportebit
Adhanc iudicationẽ iđ finitiuã : nealiã cũ fereris constitutionẽ hic aliã facias

Expanded text:
similiter praecepta etiam defensor. Nam quoniam furtum probare uult ille qui se defendit, similiter praecepta etiam defensor. Nam quoniam furtum probare uult ille qui se defendit, post definitionem et eius adprobationem deductionem faciet ad speciem; contra, cum sacrilegium definierit, qui hoc admisisse se non uult, illic faciet loco tertio separationem speciei a definitione. Ergo his modis et partibus definitionem suam accusator implebit. Habebit autem communem locum ex ipsa definitiva constitutione sumptum in malitiam eius qui non modo rerum, uerum etiam uerborum potestatem sibi adrogare conetur, ut et faciat quod uelit, et quod fecerit id quo uoluerit nomine appellet. EXEMPLVM GENERIS, id est finitiui. C. FLAMINIVS, IS QVI CONSVL REM. Historiam a post sequentibus dedit. IVDICATIO EST. Ex ratione et refutatione rationis iudicatio. AD HANC IVDICATIONEM ARGVMENTATIum feceris constitutionem, hic aliam facias
Abbreviated transcription (Latin):
sitnrã descriptio Hȩc insi plici definitione: Sed siduȩ respluresue de fi¬
niendȩ sunt ist omĩa ꝓ definiendarũ numero duplicantur. Quȩrit᷑
enĩ sȩpe fursit ansacrilegus. qui uasit expriuato sacra surripuerit.
uł desa cro priuatta. Quoniã aparte accusatoris etquid sit sacrilegiũ
etquid sit furtũ definiendũ est an singulis definitionib: illa supͣ posita
p̃cepta cõplebit: Definiet aut approbabit. Deduc&. Infirmabit. Quȩ
cũ fecerit indefiniendo sacrilegio fitciet rursus inde finiendo furto
mutatata tantũ tertia parte p̃cepti. Accusator enĩ qui sagcri legiũ
uult ꝓbare. Negare uult furtũ Ita definitione sacrilegũ qđ probare
nitidr ut et᷑ illis supͣ positis p̃ceptis Inde finitione uerõ furti qa furcũ
negabit utetur p̃ceptis defensoridatis Id est ut post definitionẽ
eteius apꝓbationẽ separationẽ speciei ficciat adefinitione fini&q
Fietq: in hoc themate eteius modi cõplexione ut definitionũ uertas

Expanded text:
stra descriptio. Haec in simplici definitione; sed si duae res pluresue definiendae sunt, ista omnia pro definiendarum numero duplicantur. Quaeritur enim saepe fur sit an sacrilegus qui uasa ex privato sacra subripuerit uel de sacro privata. Quoniam a parte accusatoris et quid sit sacrilegium et quid sit furtum definiendum est, in singulis definitionibus illa supra posita praecepta complebit, definiet, adprobabit, deducet, infirmabit; quae cum fecerit in definiendo sacrilegio, faciet rursus eadem in definiendo furto, mutata tantum tertia parte praecepti. Accusator enim, qui sacrilegium uult probare, negare uult furtum; ita in definitione sacrilegii, quod probare nititur, utetur illis supra positis praeceptis, in definitione uero furti, quia furtum negabit, utetur praeceptis defensori datis, id est ut post definitionem et eius adprobationem separationem speciei faciat a definitione, fietque in hoc themate et in eiusmodi complexione definitionum, ut uertat
Abbreviated transcription (Latin):
quã satisẽpeat᷑ huius modi Quod siñ .p. scipio corneliã filiã tiberio graccho
collocas sec atq: exea duosgrachos ꝓcreas set tantȩ sediciones natȩ ñ essent
Quare hoc in cõmodũ scipioni adscribendũ uidet᷑. Huiꝰ modi est illa quoq
Longiuseni repeciute ẽ quã respostulabat. CALA definitio ẽ cũ aut

Expanded text:
quam satis est petitur, huius- modi: quodsi non P. Scipio Corneliam filiam Ti. Graccho conlocasset atque ex ea duos Gracchos pro- creasset, tantae seditiones natae non essent; quare hoc incommodum Scipioni adscribendum videtur. huius- modi est illa quoque longius enim repetita est, quam res postulabat. mala definitio est, cum aut
Abbreviated transcription (Latin):
tatem et aliquorũ iudicium similidere aut auctoritatẽ proferre imitatione
dignã Deinde eandem aut consimilem. aut maiorem aut minorẽ a girem
in p̃senti demonstrare : Sinoratio aduersariorũ fidẽ uidebitur auditorib:

Expanded text:
tatem; et aliquorum iudicium simili de re aut auctoritatem proferre imitatione dignam; deinde eandem aut consimilem aut maiorem aut minorem agi rem in praesenti demonstrare. Sin oratio adversariorum fidem videbitur auditorib
Abbreviated transcription (Latin):
rentes cognatos. amicos. affines. necessarios etiã quȩ magis rara et
eximia sunt si ab eo cũ magno aliquid labore aut periculo aut utraq
recũ neces seneet̃ officiicaus a. aut in .R. P. aut in parentes. aut in aliquos
eorũ qͥ mͦ ex positi sunt stactũ eẽ dic& Deinde senihil deliquissẽ. pullacu

Expanded text:
rentes, cognatos, ami- cos, affines, necessarios; etiam quae magis rara et eximia sunt, si ab eo cum magno aliquid labore aut periculo aut utraque re, cum necesse non esset, officii causa aut in rem publicam aut in parentes aut in aliquos eorum, qui modo expositi sunt, factum esse dicet; denique si nihil deliquisse, nulla cu
Abbreviated transcription (Latin):
illorũ decrim̃ti acceperimus. nemoerit p̃ternos mecipsos quẽ iure accusarepossimus
Acprimũ quidẽ decipiincõ modũ ẽ Iterũ stultũ tertio turpe Carthcginense saut̃

Expanded text:
illorum detrimenti acceperimus, nemo erit praeter nosmet ipsos, quem iure accusare possimus. ac primo quidem decipi in- commodum est; iterum, stultum; tertio, turpe. Cartha- ginienses aut
Abbreviated transcription (Latin):
dũ nuncistũ paciam᷑ cũ p̃stolex sit non exeo quod a ꝑtissime scriptũ est sed exeo
quod suȩ cauisȩ conuenit : scriptoris uoluntatẽ int̃p̃tari Quo dsuusosiuđ
legib: optẽpera redebetis et id stcere ñ potestis nisiid qđ scriptũ ẽ in lege

Expanded text:
dum nunc istum patiamur, cum praesto lex sit, non ex eo, quod apertissime scriptum est, sed ex eo, quod suae causae convenit, scriptoris voluntatem interpretari. quodsi vos, iudices, legibus optemperare de
Abbreviated transcription (Latin):
ex sortib: ex oraculis. uatib: ostentis. prodigus responsis similib reb
tẽmaiorib: nris. Regib: ciuitatib: uentib: hominib: sapientissimis
Senatu Populo. Legũ scriptorib Secundus locus est ꝑquẽ illa
resad quosꝑtineat cũ amplificationẽ ꝑ indignationẽ ostenditur.
anadom̃s anamaiorẽ partẽ qđ a trocissimũ ẽ. anad superiores quales
sunthi quorũ ex auctoritate in dignatiosumit᷑ qđ indignissimuẽ
anad pares añimo fortuna. corpore quod iniquissimũẽ. anad

Expanded text:
ex sortibus, ex oraculis, vatibus, ostentis, prodigiis, responsis, similibus rebus; item maioribus nostris, regibus, civitatibus, gentibus, hominibus sapientissimis, senatui, populo, legum scripto- ribus. secundus locus est, per quem, illa res ad quos pertineat, cum amplificatione per indignationem osten- ditur, aut ad omnes aut ad maiorem partem, quod atrocissimum est; aut ad superiores, quales sunt ii, quorum ex auctoritate indignatio sumitur, quod in- dignissimum est; aut ad pares animo, fortuna, cor- pore, quod iniquissimum
Abbreviated transcription (Latin):
etdedanata impulsione euentũ eiꝰ causȩ fuisse condudimus. Histrib: locis accu¬
sator utitur᷑ impulsione In ratiocinatione ugro hisuaat quosnunac dicã Demors

Expanded text:
et declarata impulsione euentum eius causae fuisse concludimus. His tribus locis accusator utitur in impulsione, in ratiocinatione uero his quos nunc dicam: demons
Abbreviated transcription (Latin):
ciauis adaret quȩ illi commodum eratdare. non ad scriberet quaeuellet: Hoc
enim non ad scrpto : quȩ heres uellet ipsedaret. N uncquia adscripsit utriq
eorum cautũ uoluit. qͥa hoc ñ ad scripto consuluisset heredi. Ergo conludit
p̃ceptum. in huius modicausis. ĩtadebere tractari : Si hocmodo scripsisset :
illo uerbo nsus cẽt. hocñeet. Isto loco uerbum pofuisset. dut non potuisset
quia ex hoc intelligitur uoluntasscriptoris deindeq quas idelibe¬
ratiuo modo tractandũ. quidutilius. quidhonestiussit. Esseautem
lotos cõmunes utriq parti: siquid ꝑamplificationẽ dicipossit. Quod
illus reineq administratio. quama duersarius dicit. Nihilenĩ ꝓhibet
fictam exempli locoponere : fictam materiam iđ theticã legẽ. si netertt
ꝑsona. Deindesuin lege exambiguo eritcontroũsia HNon inaliqͣ alia scriptura

Expanded text:
a daret quae illi commodum erat dare, non adscriberet 'quae uellet'. Hoc enim non adscripto, quae heres uellet, ipsa daret; nunc quia adscripsit, utrique eorum cautum uoluit, quia hoc non adscripto consuluisset heredi. Ergo concludit praeceptum huiusmodi in causis nos ita debere tractare: 'hoc modo scripsisset, illo uerbo usus esset, hoc non esset, isto loco uerbum posuisset aut non posuisset'. criptum est, quia ex hoc intellegitur uoluntas scriptoris; deinde quasi deliberativae modo tractandum quid utilius, quid honestius sit; esse autem locos communes utrique parti, si quid per amplificationem dici possit. QVOD ILLIVS REI NEQVE ADMINISTRATIO, quam aduersarius dicit. NIHIL ENIM PROHIBET FICTAM EXEMPLI LOCO PONERE. Fictam materiam, id est theticam legem sine certa persona. DEINDE SI IN LEGE ERIT EX AMBIGVO CONTROVERSIA, non in alia ali
Abbreviated transcription (Latin):
numer atio parsnecessariȩ argumenta semorẽ gessissestitea tur¬
tionis ẽ Hȩccuiꝰ modisit supͣdiximus Uerũ cũ ab aduersario ꝓponet᷑. duob
modis poterit rep̃hendi Siaut aliqͥd p̃termissũ eẽ in enumeratione docam
quod pronobis sit : Aut siom̃ĩa qͥdẽ enumeratti sunt: sed in hisaut consa¬
riũ ponimꝰ eestilsũ eẽ monstram aut confitem aliqͥd ittieẽ etostendimosce

Expanded text:
numeratio pars necessariae argumentationis est: haec cuiusmodi sit supra diximus. Verum cum ab aduersario proponetur duobus modis potent reprehendi, si aut aliquid praetermissum esse in enumeratione doceamus quod pro nobis sit, aut si omnia quidem enumerata sunt, sed in his aut contrarium ponimus et falsum esse monstramus, aut confitemur aliquid ita esse et ostendimus e
Abbreviated transcription (Latin):
dicent. nisiidquodscriptum sit. spectare oportere. Ethoo
eo magis. Tilegitimum scriptum ꝓferetur. iđ autlex ipsa.

Expanded text:
dicent, nisi id, quod scriptum, spectare oportere; et hoc eo magis, si legitimum scriptum pro- feretur, id est aut lex ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
seris exet pante quã ipse in tellexeris sie t̃partẽ Aduersarius ad aliã
partẽ ꝑ cõplenionẽ uelit accomodare. de monstrare oporcebit

Expanded text:
seris ex ea parte, quam ipse intellexeris, eam partem adversarius ad aliam partem per conplexionem velit accommodare, demonstrare oportebit
Abbreviated transcription (Latin):
mat argum̃ta õfficiiꝰ Ipsius aut̃ cõperisationis contrarias partes tenebit :¬
utdoceat utile honestũ Necessariũ fuis sequod fecerit . aut tanto pere
ꝑgradũ ucile fuisse honestũ necessariũ. Loci cõmunes ab accusatore

Expanded text:
mat argumenta officii. Ipsius autem compensationis contrarias partes tenebit,ut doceat utile fuisse, honestum, necessarium fuisse quod fecerit, aut tanto opere per gradum utile fuisse, honestum, necessarium. Loci communes ab accusatore
Abbreviated transcription (Latin):
fici posse. cĩtam̃ etiã efficere
Deniq: & iã iustũ. sapiente &
magnũ uirũ cicero ait uidisse
in hominib materiẽ. sed dubi¬
tasse de effectu. Ait enĩ. Siqͥs
eã poss& elicere. Utrũq: tam̃
dat huic uiro. & intelligere.
& efficere. Est enĩ & sapiens &
eloqͣs. Et prȩcipiendo melio¬
rẽ reddere. Erat ergo in ho¬
minib: animus in sed ideo red¬
dere. quia uiderȩtur amis¬
sus. Erat bonꝰ animꝰ. & ideoait
Praecipiendo meliorẽ reddere
Nis causis igitur honestissimis
ut uidemus. iste quidã cõpulsus
ẽ ad eloquentiam. hoc ẽ ad id
unde nasci ad actus primũ coe¬
pit eloqͣntia. Quae eni causa
honestior quã homines bestia¬
rũ modo uiuentes praeceptis
utilib: atq honestis. ad humana
atq diuina cognitione traduce¬
re : Ergo istũ uirũ magnũ atq
sapiente quẽcũq: accipiamus
Multi enĩ saturnũ platonẽ
aristotelẽ. atq: alios uolunt iN¬
telligi. sederrant. Qui disꝑsos
homines in agris & intectis sil¬

Expanded text:
fici posse, non tamen etiam eflicere. Denique etiam istum sapientem et magnum uirum Cicero ait uidisse in hominibus materiem, sed dubitasse de effectu. Ait enim: 'si quis eam posset elicere'. Vtrumque tamen dat huic uiro, et intellegere et efficere; est enim et sapiens et eloquens. ET PRAECIPIENDO MELIOREM REDDERE. Erat ergo in hominibus animus, sed ideo 'reddere' quia uidebatur amissus; erat bonus animus, et ideo ait 'praecipiendo meliorem reddere'. His causis igitur honestissimis, ut uidemus, iste quidam compulsus est ad eloquentiam, hoc est ad id unde nasci ad actus primum coepit eloquentia. Quae enim causa honestior quam homines bestiarum modo uiuentes praeceptis utilibus atque honestis ad humanam atque diuinam cognitionem traducere? Ergo istum uirum magnum atque sapientem quemcumque accipiamus; multi enim Saturnum, Platonem, Aristotelem atque alios uolunt intellegi, sed errant. QVI DISPERSOS HOMINES IN AGRIS ET IN TECTIS SIL
Abbreviated transcription (Latin):
potuisse cõmitti. Ergo at tributum ꝑsonȩ. facit ꝑsonȩ fidem. Facto
aut̃. ꝓdẽ apꝓbata ꝑsona. Quod cumitasit. nouum p̃ceptũ dedit.¬
Idcirco tullius p̃ceptũ dedit possequoq: ex attributis ꝑsonȩ et negotiorũ
approbationes nasci ex utraq: suspicione cõmunes : Int̃ at tributta ꝑsonȩ
accepimus FORTUNÃ NATVRÃ VICTṼ STVDIA FACTA CASVS ORATIOVES
consilia. Haitũ Hȩcutiq si at tributa ꝑsonȩ accipimꝰ fortunã. sicut
sup̃diximusꝑsonã probabunt. Verũ ꝑspiciente ratione. et negotiũ pro¬
bare poterunt. Infortuna inquit spectatur dignitas. diuitiȩ condi¬
tio. Haeclicet ꝑ sonȩ attributa sint. tamencumdico diues. ẽ.
affectat tirannidẽ Seruꝰ potuit occidere. consulnon ꝓdidit patriã
argumentum factis aꝑsonȩ attributis facio. Parimodo dec̃s ilio.

Expanded text:
potuisse committi. Ergo attributum personae facit personae fidem, facto autem prodest adprobata persona. Quod cum ita sit, nouum est, iidcirco Tullius praeceptum dedit, posse quoque ex attributis personae et negotiorum adprobationes nasci ex utraque suspicione communes. Inter attributa personae accipimus fortunam, naturam, uictum, studia, facta, casus, orationes, consilia, habitum. Haec utique si attributa personae accipimus, sicut supra diximus, personam probabunt; uerum perspiciente ratione et negotium probare poterunt. In fortuna, inquit, spectatur dignitas, diuitiae, condicio; haec licet personae attributa sint, tamen cum dico 'diues est, adfectat tyrannidem; seruus, potuit occidere; consul, non prodidit patriam', argumentum factis a personae attributis facio. Pari modo de consilio
Abbreviated transcription (Latin):
c̃gruere ⁊ coherere cũ causa ex his ducas oport& quȩ pꝰ dicendas̃. Quare cũiudica¬
tio & ea quȩ adiudicationẽ oport& argum̃ta inueniri: diligent̃ erunt artificio rrꝑ¬
ta. cura & cogitatione ꝑtractata : tũdeniq: ordinandes̃ cȩterȩ partes orationis
łepartes sex ex̃. omino nob̵ uident᷑ Exordiũ, Narratio, particio, confirmatio rep̃hen¬
so conclusio. Nc̃ qm̃ exordiũ princeps om̃iũ debebit ẽẽ. nos qͦq primũ inracionẽ
exordiendi p̃cepta dibimꝰ m̃ om̃is ratio : defacto iã confessio. ẽ : id circo in omib: con¬
stitutionib: dicit iudicationẽ deinfirmatione rationis fieri. p̃ter inc̃iec tura :
In coniettura enĩ.: facti nulla confessio ẽ. Quare inconiectura. eadẽ erit ludi¬
catio quȩ questio Factũ ẽ. ñ ẽfactũ. factũ nesit. Quot aut̃ in cauia constitutio

Expanded text:
congruere et cohaerere cum causa, ex iis ducas oportet, quae post dicenda sunt. quare cum iudicacongruere et cohaerere cum causa, ex iis ducas oportet, quae post dicenda sunt. quare cum iudicatio et ea, quae ad iudicationem oportet argumenta inveniri, diligenter erunt artificio reperta, cura et cogitatione pertractata, tum denique ordinandae sunt ceterae partes orationis. eae partes sex esse om- nino nobis videntur: exordium, narratio, partitio, con- firmatio, reprehensio, conclusio. Nunc quoniam exordium princeps debet esse, nos quoque primum in rationem ERIENTVR. Quoniam omnis ratio de facto iam confessio est, idcirco in omnibus constitutionibus dicit iudicationem de infirmatione rationis fieri praeter in coniectura; in coniectura enim facti nulla confessio est. Quare in coniectura eadem erit iudicatio quae quaestio: 'factum est', 'non est factum', 'factumne sit'. QVOT AVTEM IN CAVSA CONSTITVTIO
Abbreviated transcription (Latin):
defensori accusator enĩ ꝓfirmam̃to assertionẽ hab&. Sed hoc ut diximꝰ raro
incausa cadit Cui modi aut̃ sit firmam̃tũ ipsu. cicero doc&. Vt siuelit dicere
horestes eius modi animũ matri suae fuisse in patrẽ fuũ. inse ipsũ acsorores. in
regnũ & reliqua. Et inc&eris quidẽ constitutionib: adhunc modd̃ iudica¬
tiones repperient In coniecturali aut̃ c̃stitutione. quia ratioñẽ : factũ eni
ñ concedit᷑ ñ potest exductione rationis nasci iudicatio . Quare necesse ÷
eandẽ eẽ questionẽ & iudicationẽ. Factũ ẽ. Nonẽ factũ Lactũ nesit. Iuot
aut̃ in causa constitutiones. aut earũ partes er̃ totidẽ necesse erit. quȩstio¬
nes raciones idicationes firmam̃ta repperiri is om̃ib: incausa reꝑtii de¬
niq: singulȩ partes totius causȩ considerande sunt : Nañ ut ꝗdq: dicendũ primũ
ȩ̃ ita primũ anĩ maduertendũ uidet᷑ Idõq illa quȩ pͥma dicunt᷑. siue hem̃t̃ uelis

Expanded text:
defensori; accusator enim pro firmamento adsertionem habet. Sed hoc, ut diximus, raro in causam cadit. Cuiusmodi autem sit firmamenum, ipse Cicero docet: VT SI VELIT DICERE ORESTES in ceteris quidem constitutionibus ad hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali autem constitutione, quia ratio non est—factum enim non conceditur—, non potest ex deductione rationis nasci iudicatio. quare ne- cesse est eandem esse quaestionem et iudicationem: factum est, non est factum, factumne sit? quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt, totidem necesse erit quaestiones, rationes, iudicationes, firma- menta reperire. Tum his omnibus in causa repertis denique sin- gulae partes totius causae considerandae sunt. nam non ut quidque dicendum primum est, ita primum animad- vertendum videtur; ideo quod illa, quae prima dicun- tur, si vehementer velis
Abbreviated transcription (Latin):
Amicꝰ est. qui mihi usu uitȩ simi¬
lis . pio ac fideli amore coniungi¬
tur. Et quia socius aliquid no¬
biscũ gerit. Ideoꝰ firmissimas¬
ait societates. Quia amicꝰpio nob̾
amore conuingitur. ideo ait scis¬
simas amicitias. Ergo intͣdũ a¬
mic est. & socius non est. si me¬
cũ nihilgerat. Et rursus cum
sit socius. a micꝰ nonẽ si aliquid
mecũ inuitꝰ gerat. Propterea cice¬
roubiq duo hȩc iungit. socios
populi romani. atq: amicos
lta & hic firmissimas socie¬
tates. scĩssimas amicitias. In¬
telligo. Recte intelligo. Ait eñi
supra. Eoc litterarũ monim̃tis
repetere instituo. Ergo hic qđ

Expanded text:
amicus est qui mihi usu uitae simiamicus est qui mihi usu uitae similis pio ac fideli amore coniungitur. Et quia socius aliquid nobiscum gerit, ideo ait 'firmissimas societates'; quia amicus pio nobis amore coniungitur, ideo ait 'sanctissimas amicitias'. Ergo interdum amicus est et socius non est si nihil mecum gerat, et rursus, cum sit socius, amicus non est si aliquid mecum inuitus gerat. Propterea Cicero ubique duo haec iungit, "socios populi Romani atque amicos"; ita et hic 'firmissimas societates, sanctissimas amicitias'. INTELLEGO. Recte 'intellego'; ait enim supra 'ex 'litterarum monumentis repetere instituo'. Ergo id q
Abbreviated transcription (Latin):
us bella gesta. post pace̾ eẽ fun¬
datã. Res inquit romana plu¬
rimũꝰ imperio ualuit. Seruio
Sulpicio & .Mi. Marcello c̃suli¬
b: om̃i gallia cis relmũ. atq int᷑¬
mare nr̃um. & oceanũ. nisi quae
apaludib: inuia fuit. ꝑdomita
Hlic bellũ gerit᷑ de inde pace̾ me¬
morat consecut᷑a. Optimis aut mo¬
rib & maxima concordia. egit¬
Rp: int̃ secundũ . atq: postremum
bellũ cartaginense. Querit᷑ utrũ
in bellis aliquid possit eloqͣntia.
Potest enĩ sine dubio. & tantũ qͦn¬
tũ uirtꝰ potest. Nã si uirtute bella
finiunt᷑ & eloqͣntia bella finiunt᷑
Ideo ergo ait. Plurima bella re¬
stincta. lã illud notũ ẽ. qđ bella
ardereclicant᷑ ut ait. Ardebat õ¬
nis hispania citerior. Itẽ quis tan¬
ti incendia belli. P irmissimas¬
ciuitates societates. scĩssimas ami¬
cias. Int̾ sociũ & amicũ hoo int᷑¬
ẽ. Socius est qui nobis aliqͦ pacto
ad aliquid gerendũ coniungit᷑.

Expanded text:
us bella gesta, post pacem esse funus bella gesta, post pacem esse fundatam. "Res", inquit, "Romana plurimum imperio ualuit Seruio Sulpicio et Marco Marcello consulibus, omni Gallia cis Renum atque intmare nostrum et Oceanum, nisi qua paludibus inuia fuit, perdomita". Hic bellum geritur, deinde pacem memorat consecutam. "Optimis autem moribus et maxima concordia egit inter secundum atque postremum bellum Chartaginense". Quaeritur autem utrum in bellis aliquid possit eloquentia; potest sine dubio, et tantum quantum uirtus potest. Nam si uirtute bella finiuntur, et eloquentia bella fi niuntur; ideo ergo ait 'plurima bella restincta'. Iam illud notum est, quod bella ardere dicantur, ut ait: "ardebat omnis Hispania citerior". Item: "quis tanti incendia belli". FIRMISSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Inter socium et amicum hoc interest: socius est qui nobis aliquo pacto ad aliquid nobiscum gerendum coniungitur,
Abbreviated transcription (Latin):
rã nauis . R.p. enĩ dicit᷑ gub na¬
ri. Cũ aut̃ res a nr̃a memori
a ꝓpt̃ uetustatẽ remotas. Ex¬
positis malis incipit dicere
quid boni habeat eloqͣntia.
Anr̃a memoria inquit remo¬
tas. Vt excus& memoriã. qua¬
si neglegentẽ. addidit propt̃
uetustatẽ Ergo illa quȩ nimis
amemoria nr̃a remota sunt.
qui scire possumꝰ  Eoc litte¬
rarũ monimtis inquit repete¬
re instituo. Hec monim̃ta
duplicit᷑ accipimꝰ. aut annales
aut historias. Primo enĩ anna¬
les fuer̃ post historie factes
rima bella restincta. firmis¬
simas ciuitates scĩssimas ami¬
cias . Dicendũ ẽ hoc loco quid
sit ciuitas. Est aut̃ ciuitas col¬
lȩcta hominũ multitudo ad
iure uiuendũ. Cũ ergo fuerit
ciuitas constituta. necesse ẽ
ut primo bella patiat᷑. poste¬
a pac̾e̾ agat. Paxenĩ a pactodi¬
citur. Pactũ uero ẽẽ N potest . ni
si causa pͣcedat. id est bellũ. Hoc
& Salustius tenuit. cũ derebus
romanis loqͣret᷑. Dicit enĩ pri¬

Expanded text:
ram nauis: res publica enim dicitur gubernari. CVM AVTEM RES A NOSTRA MEMORIA PROPTER VETVSTATEM REMOTAS. Expositis malis incipit dicere quid boni habeat eloquentia: 'a nostra memoria', inquit, 'remotas'. Vt excuset memoriam quasi negligentem, addidit 'propter uetustatem'. Ergo illa quae nimis a memoria nostra remota sunt qui scire possumus? EX LITTERARVM MONVMENTIS, inquit, REPETERE INSTITVO. Haec monumenta dupliciter accipiamus, aut annales aut historias: primo enim annales fuerunt, post historiae factae rima bella restincta, firmisSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Dicendum est hoc loco quid sit ciuitas: est autem ciuitas collecta hominum multitudo ad iure uiuendum. Cum ergo fuerit ciuitas constituta, necesse est ut primo bella patiatur, postea pacem agat. Pax enim a pacto dicta; pactum uero esse non potest nisi si causa praecedat, id est bellum. Hoc et Sallustius tenuit, cum de rebus Romanis loqueretur: dixit enim pri
Abbreviated transcription (Latin):
ui cerit quĩ dsumptus in eamrẽ autlaboris insumpserit. et quid
aliquando tale fecerit: num alieni laboris aut deo rumbonita¬
tis p̃miumsibi postulet: Num aliquando ipsetale mobcausamaliquẽ

Expanded text:
ixerit, quid sumptus in eam rem aut laboris insumpserit; ecquid aliquando tale fecerit; num alieni laboris aut deorum bonitatis praemium sibi postulet; num aliquando ipse talem ob causam alique
Abbreviated transcription (Latin):
VNC generalem constitutionẽ et partes eius consideremꝰ: Cumet facto
et factinom ine concesso neq ulla actionis illata controuersia Vzet
natura et genus ipsius negotii q̃rit᷑ constitutionẽ generalẽ appellamꝰ
Huius primas eẽ partes duas nobis uideridiximus NEΟΤIΑLT̃ ET I RI ticulẽ
NEΟT IALISest quȩ in ipsonegotio iuris ciuilis hab& inplicatã contro uersicã
EAẽ hui modi Quidã pupillũ heredẽ fecit Pupullus aut̃ ante mortuus ẽ.¬
itq ue qua insua tutela uenir& Dehered itate ecc q̃pupillo uenit : int̾eos qui patris
pupilli heredes secundis : et int̃agnatospupilli controuersia ẽ fossessio
heredũ secundorũ ẽ Intentio ẽ agnatorũ Nrc̃ peccunia ẽ dequa iscuius
agnatisumus testatus nonẽ DePulsio ẽ Immonrã quiheredessecundi
tẽstam̃to patrissumus. Qua estio ẽ utrorũ sit Ratioe Pat enĩ e sibiet

Expanded text:
nunc generalem constitutionem et partes eius consideremus. Cum et facto et facti nomine concesso neque ulla actionis inlata controversia vis et natura et genus ipsius negotii quaeritur, constitutionem generalem ap- pellamus. huius primas esse partes duas nobis videri diximus, negotialem et iuridicialem. Negotialis est, quae in ipso negotio iuris civilis habet implicatam controversiam. ea est huiusmodi: quidam pupillum heredem fecit; pupillus autst, quam in suam tutelam venit. de hereditate ea, quae pupillo venit, inter eos, qui patris pupilli heredes secundi sunt, et inter adgnatos pupilli contro- versia est. possessio heredum secundorum est. intentio est adgnatorum: nostra pecunia est, de qua is, cuius adgnati sumus, testatus non est. depulsio est: immo nostra, qui heredes testamento patris sumus. quaestio est: utrorum sit? ratio: pater enim et sibi et
Abbreviated transcription (Latin):
rant᷑ Atq hominũ genꝰ et in sexu considerat᷑ uirile an muliebresit . et
innatione patria cognatione ȩtate. Natione graeuis anbarbarus . Patria atche

Expanded text:
rantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre sit, et rantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione, aetate. natione, Graius an barbarus; patria, Athe
Abbreviated transcription (Latin):
itiq: tullii quia nom̃ ex sanguine ẽ Deinde ad dit ꝓprio Rursus et uocabulũ
ꝓpriũ potest ẽe comune ut cicero propriũ uocabulũ seditim̃ multi possunt
essecicerones Iitq ad didit certũ scilicet qđ ex om̃ib constat qͦuniuscuiq:¬
ꝑsonȩ uerũ et ñ nisiei possit nom̃ intelligi Etrece certũ nom̃ Int̃dũ enĩ
ex libidine etquadã obtrectatione nom̃ imponit᷑ : ut illud insa lustio
t irannũq et cinnã apellantes Itaq huiꝰ modi nom̃ certũ eẽ ñ potest
Quotien scũq aut̃ specialit̃ aliꝗd uolumꝰ includere . his trib: includimꝰ. Suc
PROPRIO CERTO Ut tullius Suis eũ certis ꝓpriisq criminib: accusabo
ATUR A ipsã definire difficile ẽ Partes aut̃ enumerare eas quarũ indigemꝰ
adhanc p̃ceptionẽ facilius ẽ Fȩ aut̃ parti diuino partĩmortali ingenere
uersant᷑ Mortaliũ aut̃ parsin hominũ parsinbestiarũ generenume¬

Expanded text:
itaque Tullii, quia nomen ex sanguine est. Deinde addit 'proprio'. Rursus et uocabulum itaque Tullii, quia nomen ex sanguine est. Deinde addit 'proprio'. Rursus et uocabulum proprium potest esse commune, ut 'Cicero' proprium uocabulum, sed tamen multi possunt esse Cicerones. Itaque addidit ‘certum', scilicet quod ex omnibus quattursonae uerum et non nisi eius possit nomen intellegi, et recte 'certum nomen': interdum enim ex libidine et quadam obtrectatione nomen imponitur, ut illud in Sallustio: "tyrannumque et Cinnam appellantes". Itaque huiusmodi nomen certum esse non potest. Quotienscumque autem specialiter aliquid uolumus includere, his tribus includimus 'suo, proprio, certo', ut Tullius: "suis eum certis propriisque criminibus accusabo". NATVRAM IPSAM DEFINIRE DIFFICILE EST. Haec ratio ead hanc praeceptionem, facilius est. eae autem partim divino, partim mortali in genere ver- santur. mortalium autem pars in hominum, pars in bestiarum genere nume
Abbreviated transcription (Latin):
Agnom̃ Prenom̃ porro : int̃dũ unat int̃dũ duaib: int̃dũ trib: litteris continet᷑
Vt Ci gtuus .C. N. gneus ut s. e.x. sextus Euitq: ñ nulla apud maiores nr̃os
p̃nominis ratio Nã et quintũ ideo dixer̃ qđ quinto fortassis loconatuseẽt. Et
luciũ ideo quod fortasse eet̃ iniciolucis exortus Verũ qm̃ hȩc apud nosratio
nihilualet. argum̃ tũ dep̃ nomine ñ quȩrimꝰ Cognom̃ porro maiorũ ÷
modis aut exanimo aut ex corpore. aut exfortuna Exanimo sic̃suꝑb
et pius Excorpore sic̃ crassus et pulcher Exfortuna sic̃ a fricanꝰ creac
Quatuor his itiq partib ꝑsonȩ ꝓpriũ etcẽrtũ nom̃ includit᷑ PRENO AVNE¬
cognom̃ a fricanꝰ agnom̃ : RGuãtũ aut̃ sinecesse fuerit : inu trib quȩremꝰ
In nomine cognomine agnomine . Ittiq definitionis istius hȩc est ꝓpositio
Sed qđ suũ ẽ potest eẽ cõmune cũ fratrib: cũ ꝓpinquis. ut tullius Multienĩ

Expanded text:
 Praenomen porro interdum una, interdum duabus, interdum tribus litteris continetur, ut G. Gaius, ut Gn. Gnaeus, ut Sex. Sextus, fuitque nonnulla apud maiores nostros praenominis ratio: nam et Quintum ideo dixerunt quod quinto fortassis loco natus esset, et Lucium ideo quod fortasse esset initio lucis exortus. Verum quoniam haec apud nos ratio nihil ualet argumentum de praenomine non quaeremus. Nomen porro maiorum est modis, aut ex animo aut ex corpore aut ex fortuna: ex animo sicut Superbus et Pius, ex corpore sicut Crassus et Pulcher, ex fortuna sicut Africanus et Creticus. Quattuor his itaque partibus personae proprium et certum nomen includiturcognomen, Africanus agnomen. Argumentum autem, si necesse fuerit, in tribus quaeremus, in nomine, cognomine, agnomine. Itaque definitionis istius haec est propositio: Sed quod suum est, potest esse commune cum fratribus, cum propinquis, ut Tullius; multi