comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rem autem uixisse: fidem tamen seruare romanis ꝑ¬
Oseuerauerunt.
A Racum cum oppug naret mitbridates captiuos e¬
uis urbi prodi xii ostenditq obsessis arbitratus
futurum: ut mieratione socioꝵ compelleret ad de¬
ditionem oppidanos at illi cohortati ad faciendam
fortiter mortem captiuos seruere romanis fidem ꝑ¬
seuerauerunt.
Ionienses cum a niatochis liberi et coniuges ce¬
derentur preoptauerunt spectare supplicia pigno¬
rum suoꝵ ꝗͣ a romanis deficere. Numantini ne se de¬
derent fame mori prefixis foribus domuũ suaꝵ ma
neum paucoꝵ iactura capet uis ne inquit tu
Dex illis esse paucis.
Enophon cum equo ueheretur & pedites iugum
quodlam occupare iussisset unus ex eis obmur-¬
murandoq diceret facile eum laboriosa sedentem im¬
ꝑare. desiluit & gregalem equo imposuit cursu ipse¬
ꝑuenit ad destinatum iugum. Cuius facti ruborem
cum perpeti miles non posset irridentibus cõmilitonib

Expanded text:
rem autem vixisse. Fidem tamen servare Romanis prem autem vixisse. Fidem tamen servare Romanis perseveraverunt. Cyzicum cum oppugnaret Mithridates, captivos eius urbis produxit ostenditque obsessis, arbitratus futurum, ut miseratione suorum compelleret ad deditionem oppidanos; at illi cohortati ad patiendam fortiter mortem captivos servare Romanis fidem perseveraverunt. Segovienses, cum a Viriatho his liberi et coniuges redderentur, praeoptaverunt spectare supplicia pignorum suorum quam a Romanis deficere. Numantini, ne se dederent, fame mori praefixis foribus domuum suarum mneum paucorum iactura caperet, "visne", inquit, ex illis paucis esse?" Xenophon, cum equo veheretur et pedites iugum quoddam occupare iussisset, unum ex eis obmurmurantem audiens facile tam laboriosa sedentem imperare, desiluit et gregalem equo imposuit, cursu ipse ad destinatum iugum contendens. Cuius facti ruborem cum perpeti miles non posset, irridentibus commilitonibus
Abbreviated transcription (Latin):
sia gerens inter eliam & numiam in hostium co:¬
Opias incidisset & uiuus adducertur execratus in
consule romano captiuitatem. uirga qua ad equum
erat usus oculum tragis a quo tenebatur eruit. atq
ab eo ꝑ dolorem concitato transuerberatus. dedecus
seruitutis ut uoluerat effugit
cato censorũ filius inacie decedente equo pro¬
sapsus cum se recolugisset animaduertissetq
giadium excidisse: uagine ueritus ignominiam re-¬
diit in hostem ex eoq aliquibus uulneribus recuꝑa¬
to deinde gladio reuersus est ad suos
Etilin. a penis obsessi parentes & liberos prop.¬
ter in opiam eiecerunt ipsi coriis madefactis
& igne siccatis folusq arboꝵ & omni genere ani¬
malium uitam trahentes .xi. mensibus obsidionẽ¬
passi sunt nec oppidum hercultio tradiderunt.
Asilini obsidente hannibale tantam in opiam ꝑ¬
pessi sunt: ut .c. denaruis murem uenisse proditum
memorie sit eiusq uenditorem fame perisse empto¬

Expanded text:
sia gerens inter Elaeam et Myrinam in hostium csia gerens inter Elaeam et Myrinam in hostium copias incidisset vivosque abduceretur, exsecratus in consule Romano captivitatem virga, qua ad equum erat usus, oculum Thracis, a quo tenebatur, eruit atque ab eo per dolorem concitato transverberatus dedecus servitutis, ut voluerat, effugit. M. Cato, Censorii filius, in acie decidente equo prolapsus, cum se recollegisset animadvertissetque gladium excidisse vaginae, veritus ignominiam redit in hostem exceptisque aliquot vulneribus, reciperato demum gladio, reversus est ad suos. Petilini a Poenis obsessi parentes et liberos propter inopiam eiecerunt, ipsi coriis madefactis et igne siccatis foliisque arborum et omni genere animalium vitam trahentes undecim menses obsidionenia passi sunt nec oppidum Hirtuleio tradiderunt. Casilini obsidente Hannibale tantam inopiam perpessi sunt, ut CC denariis murem venisse proditum memoriae sit eiusque venditorem fame perisse, empto
Abbreviated transcription (Latin):
dixit nullius se eo die opera nisi detime legionis
usurum. Quo assetutus est: ut decimani tanꝗͣ pre¬
cipue fortitudinis testimonio concitarentur et ceteri
pudore ne penes alios gloria uirtutis esset.
Acedemonius quidam nobilis phylippo denun¬
tiante multis se prohibiturum nisi ciuitas sibi
Straderetur non inquit & pro patria mori nos pro¬
Thibebit.
Eonidas lacerlemonius cum dicerentur ꝑse sa¬
gitaꝵ multitudine nubes esse facturi fertur
dixisse melius in umbris propugn abimus.
Elus pretor urbanus cum ei ius dicenti. picus in
capite obsedisset & auruspices respondissent di¬
missa aue hostium uictoriam fore naata popu¬
Stu uincente ipse cum . xiiii. celiis ex eadem familia
in prelio est occisus. hunc quidam non celium sed
lelium fuisse & lelios non celios perisse credunt.
Decius primo pater postea filius in magistratu se
pro re publica deuouerunt aduersisq in hostẽ
Sequis adepti uictoriam patrie contulerũt.
Crassus cum bellum aduersus aristonicum in a¬

Expanded text:
opera nisi decimae legionis usurum. Quo adsecutus est, ut et decimani tamquam praecipuae fortitudinis testimonio concitarentur et ceteri pudore, ne penes alios gloria virtutis esset. Lacedaemonius quidam nobilis, Philippo denuntiante multis se prohibiturum, nisi civitas sibi traderetur, "num", inquit, "et pro patria mori nos prohibebit?" Leonidas Lacedaemonius, cum dicerentur Persasagittarum multitudine nubes esse facturi, fertur dixisse: "melius in umbra pugnabimus." C. Aelius praetor urbanus, cum ei ius dicenti picus in capite insedisset et haruspices respondissent dimissa ave hostium victoriam fore, necata poputu vincente ipse cum quattuordecim Aeliis ex eadem familia in proelio est occisus. Hunc quidam non C. Caelium, sed Laelium fuisse et Laelios, non Caelios perisse credunt. P. Decius, primo pater, postea filius, in magistratu se pro re publica devoverunt admissisque in hostem equis adepti victoriam patriae contulerunt. P. Crassus, cum bellum adversus Aristonicum in A
Abbreviated transcription (Latin):
tus ab hasdrubale ad primos tantum ordines relato con¬
silio incipiente nocte quo tempore minime expectabatur
Sꝑ stationes hostium erupit.
Decius tribunus militum bello sãnitico cornelio con¬
suli iniquis locis deprehenso ab hostibus suasit: ut
Sad occupandum collem qui in propu.quo erat modicã
manum micteret seq ducem his qui miftebantur ob¬¬
tinuit. aduocatus indiuersum hostis tmisit consulem
decium autem cinxit obseclitq. Illas quoq angusti¬
as nocte eruptione cun eluctatus esset decius incolu¬
mis cum militibus consuli accessit. Idem fecit sub atti¬
lio calatino consul cuius uarie traduntur nomina alii
barũ non nulli cecli omplurimi calphurnium flamam
uocitatum scripserunt. hic cum dimissum in eam ual¬
lem uideret exercitum cuius omnia latera que suꝑio¬
ra hostis insederat depoposcit & accepit a consule: ccc.
milites quos ortatus: ut uirtute sua exercitum seruarẽt
in mediam uallem decurrit ad opprimendos eos undiq

Expanded text:
primos tantum ordines relato consilio, incipiente nocte, quo tempore minime exspectabatur, per stationes hostium erupit. P. Decius tribunus militum bello Samnitico Cornelio consuli iniquis locis deprehenso ab hostibus suasit, ut ad occupandum collem, qui in propinquo erat, modicam manum mitteret, seque ducem his qui mittebantur obtulit. Avocatus in diversum hostis emisit consulem, Decium autem cinxit obseditque. Illas quoque angustias nocte eruptione facta cum eluctatus esset Decius, incolumis cum militibus consuli accessit. Idem fecit sub Atilio Calatino consule, cuius varie traduntur nomina: alii Laberium, nonnulli Q. Caedicium, plurimi Calpurnium Flammam vocitatum scripserunt. Hic cum demissum in eam vallem videret exercitum, cuius latera omniaque superiora hostis insederat, depoposcit et accepit a consule trecentos milites, quos hortatus, ut virtute sua exercitum servarent, in mediam vallem decucurrit; ad opprimendos eos undique
Abbreviated transcription (Latin):
menibus ex pressit qđ se ipsos dederunt & oppidũ.
UDuelius consul subinde exercendo milites re¬
migesq consecutus est : ut securis carthaginẽ¬
sibus usq in id tempus in norie consuetudinis su¬
bito admota classe murum occupauit.
Annibal in ttalia multas urbes cepit cum ro
manoꝵ habitu quosdam suoꝵ ex longo belli
quibusdam arinis ad similitudinem hostiliũ
tu adnussiq ꝑ hunc errorem ut socũ. possessionẽ
loci cum strage hostium adepti sunt.
lmon dux atheniensium incaria insidiatus cui
gnes ferendam: uacuam defensoribus cepit urbem.
Ilcibiades dux atheniensium cum ciuitatem
pertinentibus disseruit in theatro ubi ex more gre¬
coꝵ locus consultationi prebebatur dũq consilu¬
specie multitudinem tenet. athenienses quos ad
id preparauerat incustoditam urbem ceꝑunt
Raminunda thebanus in archadia die festo ef¬
fuse extra menia. uagantibus hostium feminis

Expanded text:
moenibus expressit, ut se ipsos dederent oppidani. moenibus expressit, ut se ipsos dederent oppidani. C. Duellius consul subinde exercendo milites remigesque consecutus est, ut securis Carthaginiensibus usque in id tempus innoxiae consuetudinis subito admota classe murum occuparet. Hannibal in Italia multas urbes cepit, cum Romanorum habitu quosdam suorum, ex longo belli quibusdam armis ad similitudinem hostilium,tu admissique per hunc errorem ut socii, possessionem loci cum strage hostium adepti sunt. Cimon, dux Atheniensium, in Caria insidiatus cuidignes ferendam vacuam defensoribus cepit urbem. Alcibiades, dux Atheniensium, cum civitatempertinentibus disseruit in theatro, ubi ex more Graecorum locus consultationi praebebatur; dumque consilspecie tenet multitudinem, Athenienses, quos ad id praeparaverat, incustoditam urbem ceperunt. Epaminondas Thebanus in Arcadia die festo effuse extra moenia vagantibus hostium feminis
Abbreviated transcription (Latin):
ret procurrendo propius quotiens acie decertarent¬
& in eum tela dirigendo cõmissam sibi babilonioꝵ
Durbem tradidit cyro.
hilippus oppido samioꝵ exclusus apollonio ex pre¬
fecto eoꝵ ad proditionem corcupto ꝑsuasit: ut
plaustrum lapide quadrato oneratum in ipso aditu por¬
te poneret. Confestim signo dato insecutus oppidanos

Expanded text:
ret procurrendo propius, quotiens acie decertaretur, etret procurrendo propius, quotiens acie decertaretur, et in eum tela dirigendo, commissam sibi Babyloniorum urbem tradidit Cyro. Philippus, oppido Saniorum exclusus, Apollonidi praefecto eorum ad proditionem corrupto persuasit, ut plaustrum lapide quadrato oneratum in ipso aditu portae poneret. Confestim deinde signo dato insecutus oppidanos
Abbreviated transcription (Latin):
qui cum presidio epirotaꝵ urbem obtinebat. sa
tarentinis: ut se legatum ad consulem mifteret a
quo plena promissa ex pacto referens in securitatẽ
oppidanos resoluit. atq ita in custoditam urbẽ
cursori tradidit.
Arcellus cum syracusanum quendam sosi stratũ
ad proditionem concitaret ex eo cognouit remis¬
Ssiores custodias fore die festo quo epicides prebitu¬
Trus esset uini epulaꝵq: copiam. Insidiatus igitur hy¬
Slaritati & que sequebatur socordie munimenta cõ¬
scendit uigilibusq cesis aꝑuit exercitui romano
Surbem nobilibus uictoriis claram.
Arquinius suꝑbus cum gabios in deditionem
acciꝑe non posset filium sium tarquinium ce¬
sum uirgis ad hostem misit. Is incusata hostis patris
seuitia ꝑsuasit gabinis. odio suo aduersus regem ute¬
retur a dux ad bellum electus tradidit patri gabi
rata eius fide truncata de industria facie ad ho¬
Estes dimisit. Illo asserente iniuriaꝵ fide creditus
Sinimicissimus eyro cum hãc ꝑsuasionem adiuua¬

Expanded text:
qui cum praesidio Epirotarum urbem obtinebat, salTarentinis, ut se legatum ad consulem mitterent, a quo plena promissa ex pacto referens in securitatem oppidanos resolvit atque ita incustoditam urbem Cursori tradidit. M. Marcellus, cum Syracusanum quendam Sosistratum ad proditionem sollicitasset, ex eo cognovit remissiores custodias fore die festo, quo Epicydes praebiturus esset vini epularumque copiam. Insidiatus igitur hilaritati et, quae eam sequebatur, socordiae munimenta conscendit vigilibusque caesis aperuit exercitui Romano urbem nobilibus victoriis claram. Tarquinius Superbus, cum Gabios in deditionem accipere non posset, filium suum Sextum Tarquinium caesum virgis ad hostem misit. Is incusata patris saevitia persuasit Gabinis, odio suo adversus regem uterentur, et dux ad bellum electus tradidit patri Gabiorata eius fide, truncata de industria facie, ad hostes dimisit. Ille assentante iniuriarum fide, creditus inimicissimus Cyro, cum hanc persuasionem adiuva
Abbreviated transcription (Latin):
ISPOSITIS DRIMO LIBRO
exemplis instructuris ut mea de¬
fert opinio ducem in his que añ
cõmissum preliũ agenda sunt. De¬
inde reddamus pertinentia ad ea
que in ipso prelio agi solent & de¬
uide ta que post prelium. Eoꝵ que ad prelium ꝑ¬
tinent speties sunt.¬
Rimo de tempore ad pugnam eligendo

Expanded text:
ispositis primo libro exemplis instructuris, ut mea fert opinio, ducem in his, quae ante commissum proelium agenda sunt, deinceps reddemus pertinentia ad ea, quae in ipso proelio agi solent, et deinde ea, quae post proelium. Eorum, quae ad proelium pertinent, species suntI. De tempore ad pug
Abbreviated transcription (Latin):
ros ut cutra uexationem suoꝵ hoscilia impediret consi¬
lia: initio statim noctis uasa cõ clamare milites et ẽt̃¬
preter aduersarioꝵ castra agi mulos cum fremitu
& sonum iussit continuare: qua re territos uolebat ar¬
bitrari castra cesarem mouere.
Cipio africanus ad accipienda auxilia cũ cõme¬

Expanded text:
ros, ut citra vexationem suorum hostilia impediret consiros, ut citra vexationem suorum hostilia impediret consilia, initio statim noctis vasa conclamare milites et praeter adversariorum castra agi mulos cum fremitu et sono iussit; continuere se, quos retentos volebat, arbitrati castra Caesarem movere. Scipio Africanus ad excipienda auxilia cum com
Abbreviated transcription (Latin):
Ello punico quedam ciuitates a romanis deficere
ad penos destinauerant: cum obsides quosclam re
gati dirimere deberent. Missosq eos uelut contraria
pignora retinuerunt. nec ante reddiderunt ꝗͣ ipsi
recuparent suos.
Egati romanoꝵ cum missi essent ad anthiocum
regem qui secum hannibalem uictis iam cartha
effecerunt: ut is regi fieret suspectus. cui gratissimus
alioquin erat & utilis propter calliditatem & peritiam
Sbellandi.
consilio usus est. Et aduersus thracios. sed de ca¬
ptiuitate iugurte res parum processit:. uiuum enim
sibi tradi uolebat. plurimum tamen consecutus est.
Nam cum intercepte fuerint epistole eius ad regios
amicos scripte in eos omnes reos animaduertit. spo¬
Sliatusq consiliis amicos postea parare non potuit.
Etellus aduersus iugurtam bellum gerens mis¬
sos ad se legatos eius corrupit. ut sibi regẽ pro
clerent. Cum etiam alii uenissent idem fecit.
AEsar per exceptum quendam aquatorem cũ com¬
perisset afranium petreiumq castra noctu motu-¬

Expanded text:
Punico quaedam civitates, quae ad Poenos destinaverant, cum obsides dedissent, qgati dirimere deberent, missosque eos velut contraria pignora retinuerunt nec ante reddiderunt, quam ipsi reciperarent suos. egati Romanorum, cum missi essent ad Antiochum regem, qui secum Hannibalem victis iam Carthageffecerunt, ut is regi fieret suspectus, cui gratissimus alioquin et utilis erat propter calliditatem et peritiam bellandi.consilio usus est et adversus tertios. Sed de captivitate Iugurthae res parum processit; vivum enim tradi sibi volebat. Plurimum tamen consecutus est, nam cum interceptae fuissent epistulae eius ad regios amicos scriptae, in omnis eos rex animadvertit spoliatusque consiliis amicos postea parare non potuit. etellus adversus Iugurtham bellum gerens missos ad se legatos eius corrupit, ut sibi proderent regem; cum et alii venissent, idem fecit; aesar, per exceptum quendam aquatorem cum comperisset Afranium Petreiumque castra noctu motu
Abbreviated transcription (Latin):
multitudine transituri essent in siciliam ad eum
derent. dimissiq syracusas occulte redirent. afris
necesse fuit. capta castella presidio militum tenere.
Q uos dionisius redactos ad quam uoluerat paucitatẽ
pene par numero aggressus uicit. cum suos contra¬
xisset & aduersarios sparsisset.
Gesilaus lacedemonius cum inferret bellum thy
sapherni cariam se petere simulauit. quasi ap
nem aduocato in cariã thyssapherne. ipse lydiam
ubi caput hostium regni erat. irrupit. oppressisq ul

Expanded text:
multitudine traiecturi essent in Siciliam ad eum derent dimissique Syracusas occulte redirent. Afris necesse fuit capta castella praesidio obtinere; quos Dionysius, redactos ad quam voluerat paucitatem, paene iam par numero adgressus vicit, cum suos contraxisset et adversarios sparsisset. Agesilaus Lacedaemonius, cum inferret bellum Tisssaphernae, Cariam se petere simulavit, quasi aptnem avocato in Cariam Tissapherne, ipse Lydiam, ubi caput hostium regni erat, irrupit oppressisqu
Abbreviated transcription (Latin):
ueret qua consensus romanoꝵ distingueret.
landi parerat. ut infamia distingueret agris
publicatis possessionibus suis.
Abius maximus quinto consul cum galloꝵ
Tromanum exercitus coissent contra quos & ipse tra
sapenii muniminante castra cõmuniebat scripsit
fuluio & postumio qui in presidio urbi erant. copias
assitium mouerent. quibus assecutis ad sua defendẽ¬
da etrusci cimbriq descenderunt. Relictos sãnites
gallosq fabius & collega decius aggressi uicerunt.
Urius aduersus sabinos qui ingenti exercatu con¬
scripto finibus sius nostros occupauerant occul¬
tis itineribus manum misit que desolatos agros eoꝵ
uicosq ꝑ diuersa incendit. Sabini ad arcendã do¬
mesticam uastationem recesserunt. curio contigit &
uacuos infestare hostium fines & exercitum sine pre¬
lio aduertere sparsumq: cedere
Idius paucitati suoꝵ diffidens cum in ad uen-
gligentius custodiri captiuos. ex quibus pauci qui ꝑ¬

Expanded text:
eret, qua consensus Romanorum distringeretur. landi par erat, ut infamia distringeret, agrispublicatis possessionibus suis. Fabius Maximus quinto consul, cum Gallorus populum Romanum exercitus coissent, contra quos et ipse trans Appenninum in Sentinate castra communiebat, scripsit Fulvio et Postumio, qui in praesidio urbi erant, copias ad Clusium moverent. quibus assecutis ad sua defendenda Etrusci Umbrique deverterunt; relictos Samnites Gallosque Fabius et collega Decius adgressi vicerunt. M'. Curius adversus Sabinos, qui ingenti exercitu conscripto relictis finibus suis nostros occupaverant, occultis itineribus manum misit, quae desolatos agros eorum vicosque per diversa incenderunt. Sabini ad arcendam domesticam vastitatem recesserunt; Curio contigit et vacuos infestare hostium fines et exercitum sine proelio avertere sparsumque caedere. T. idius, paucitate suorum diffidens, cum in adventuglegentius custodiri captivos. Ex quibus pauci, qui p
Abbreviated transcription (Latin):
plũbatis. onagris balistis scorpio¬
tis liburnis rectis pontib in adu̾¬
sanor transeunt naues. Ibiq gla¬
tãꝙ demuro ita de excelsiorib ta¬
bulatis facilius uulnẽnt ułpuni¬
ant iimicos. Oleo incendano stupa
sulfure. bitumine obuolute. ⁊ ardẽ¬
tes sagitte pro balistis in hosticary¬
nuͣm nauium alueos infingunt᷑.
unctas q cera ⁊ pice ⁊ resina tabu
xo cadẽ̾. ardere cogunt᷑ in fluctib.
Int̾ tãta tñ mortiũ gn̾a accrrimuᷤ
casus est ꝙ ad sumenda piscib in¬
sepulta sunt corpora.

Expanded text:
plumbatis onagris ballistis scorpiotis liburnis iniectisque pontibus in adversariorum transeunt naves ibique glatamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulxo, alii ardere coguntur in fluctibus; inter tanta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepulta sunt corpora.
Abbreviated transcription (Latin):
Transitusq siderũ quos planetas
uocant cũ prescripto cursu dici ar¬
bitrio creatoris suscipiunt signale
deẜũt. ⁊ freq̃nt̾ assolent serena tũ¬
bare. Int̾ linnoꝵ aũt dies tẽpestati¬
b plenos ⁊ nauigãtib ꝙͣ maxime
metuendos. non solum ꝑitieratio
s ⁊̃ uulgi usus intelligit.
De locor nã siue remigibus.
autar gubernator q solertia ẽ lo¬
ca in quib nauigatur portus q
cognosce̾. ubi infesta. ꝓminẽtib uł
latentib scopuł uadosa ac sicca
uitent᷑. Tanto eĩ securitatis maior
ẽ quanto maiore altenus fũt ĩ na¬
uarchis aũt diligentia inguberna¬
torib ꝑitia in remigib uirtus eligi¬
tur. ꝓpterea qr nauał pugna trãql¬
lo ꝯmictit᷑ mari liburnaꝵ q nõ uẽ¬

Expanded text:
transitusque siderum, quos planetas vocant, cum prescripto cursu dies arbitrio creatoris suscipiunt et signa, vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies, tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos, non solum peritie ratio, sed etiam vulgi usus intelligit. DE LOCORVM NOTITIA SIVE REMIGIBVS Nauticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere, ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari liburnarumque
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. qr nauis periculũ ẽ nam ui¬
tiosam eẽ. ꝙͣ domũ. ex cip̃sso igit᷑¬
abiete pcipue liburna contexit᷑.
utilius ereis claius ꝙͣ ferreis. ꝯ¬
fĩgẽdaᷤ quãlibet eẽ grauior aliqͣn
uideat expensa. tñ qr amplui du
rat lucrum afferre. Nam ferreos
clauos tẽperie ⁊ humoe̾ celeriter
ta decima usq ad iugesimam
sccdam arbores pcidant᷑ ex ꝗbus
liburne ꝯtexende sunt. In hus ẽ
tantũ octo dieb cesa materes ĩ¬
munis ẜuat᷑ a cane. reliquis ãt
⁊ ꝯtẽplatoem ip̃ius religionisa¬
gnoscimus quam pro eternita¬
te bis tm̃ dieb placuit celebraĩ
idest per mensem. Iului ⁊ augr¬
stũ. ⁊ per auctũnale equinocti
um usq in kalendas ianuariaᷤ
his nãq m̃sib arescente humo¬
re sicciora ⁊ ideo fortiora sunt ligꝰ
iecte fuint trabes secent᷑. uł ne sta¬
tim ut secte fui̾nt mictant᷑ in na¬
uim. Siꝗdem ⁊ adhuc solida arbo¬
res ⁊ etiam diuisa per tabulas du¬
plices ad maiorẽ siccitatẽ oportet

Expanded text:
nto magis periculum est navem vitiosam esse quam domum. Ex cypresso igitabiete precipue lyburna contexitur, utilius ereis clavis quam ferreis nfigenda; quamlibet enim gravior aliquanto videatur expensa, tamen, quia amplius durat, lucrum probatur afferre; nam ferreos clavos tempore et humore celeriter ta decima luna usque ad vicesimam secundam arbores praecidantur ex quibus liburnae contexendae sunt. His enim tantum octo diebus caesa materies immunis servatur a ccontemplatione ipsius religionis agnoscimus, quam pro eternitate his tantum diebus placuit celebrari. id est per mensem Iulium et Augustum, et per autumnale aequinoctium, id est usque in Kalendas Ianuarias. His namque mensibus arescente humore sicciora et ideo fortiora sunt lignaiectae fuerint trabes secentur vel statim ut sectae fuerint mittantur in navem, siquidem et adhuc solidae arbores et iam divisae per tabulas duplices ad maiorem siccitatem mereantu
Abbreviated transcription (Latin):
de telis torm̃tisq mutalibus.
ulta ꝗdẽ armoꝵ gnã p̃liũ terrestẽ
desiderat. s nauale certam̃ nõ so¬
dimictet᷑ ⁊ turribꝰ. quid eĩ crudelius
ꝙͣ ꝯgressione nauali ubi aquis ho¬
mines ꝑimunt᷑. ⁊ flãmis p̃cipue. er¬
go ẽẽ debet omĩum ut catafracti uł
loricati. galeati ⁊̃ a ocreis muniti
sint mlites. de onere nãq armoꝵ
nemo põt ꝯq̃n qui stans pugnat ĩ
iactus lapidum. ⁊ ampliora ꝑꝑt̾

Expanded text:
TORMENTISQVE MVRALIBVS Multa quidem armorum genera proelium terrestre desiderat, sed navale certamen non sodimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi et aquis homines perimuntur et flammis? Praecipua ergo esse debet tegminum cura, ut catafracti vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sint milites; de onere namque armorum nemo potest conqueri qui stans pugnat in ictus lapidum
Abbreviated transcription (Latin):
collapsis q uelis liburnã pigrio
hñs ex utraq ꝑte latissimũ ⁊ acu¬
tissimum ferrum. per has in me
dio ardoe̾ pugnãdi ꝑitissimi nay¬
te uel milites cotidianis utunt᷑¬

Expanded text:
collapsisque velis liburnam pigriorhabens ex utraque parte latissimum et acutissimum ferrum. Per has dio ardore pugnandi peritissimi naute, vel milites quotidianis utunt
Abbreviated transcription (Latin):
⁊uenit acerbitas tẽpestatis. Circa
uẽbr̃ aũt m̃s. crebris tẽpestatibus
nauigium ꝯturbat uigiliarũ yema¬
lux mĩma nox prolixa. nubiũ dẽ¬
sitas acris obscruritas uẽtorum¬
nata seuitia. nõ solum classes a
pelago. s ⁊̃ cõmeantes a terrestri
itinere deturbat. post ⁊ quicũq
naturalem ut ita dicã nauiga¬
toẽm in solẽm certamine publi¬
coq spectaculo multarũ gẽtiũ
celebrant ⁊ płimoꝵ siderũ ip̃ius

Expanded text:
ca vembri autem mense crebris tempestatibus navigia conturbat Vergiliarum hiemalux minima noxque prolixa, nubium densitas, aeris obscuritas, ventorumnata saevitia non solum classes a pelago sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbat. Post natalem vero, ut ita dicam, navigationis, qui sollemni certamine publicoque spectaculo multarum urbium celebratur, plurimorum siderum ipsiusque
Abbreviated transcription (Latin):
Reterea utile est ut alto ⁊ libero
In eiᷤ in oĩ c̾tamine tria armam̃to¬
rũ gnͣa plurinũ adictoriam pro¬
desse noscunt᷑ asseres falces bipẽ¬
ne. asser dicit᷑ cũ trabes subtiliꝰ
aclonga ad ad similitudinẽ anti¬
penne pendet in malo utroq ca¬
pite ferrato hũc siue a dextra suĩ
a sinistra parte adusarioꝵ se iuinc¬
serit nauis prouice anetis ĩpelłt.
Qui bellatores hostis siue nautaᷤᷤ

Expanded text:
eterea utile est ut alto et libero In eiusmodi certamine tria armamentorum genera plurimum ad victoriam prodesse compertum est, asseres falces bipinnes. Asser dicitur cum trabes subtilis ac longa ad similitudinem antemnae pendet in malo utroque capite ferrato. Hunc, sive a dextra sive a sinistra parte adversariorum se iunxerint naves, pro vice arietis vi impellunt; qui bellatores hostium sive nautas
Abbreviated transcription (Latin):
Duersum arietes uł in fauces sũt
plura remedia aliqn centones
⁊ culcitras funib suspendũt ⁊ illa
opponũt locis quos cedit aries ut
impeditus ⁊ materia molliore frac¬
tis non destruat murũ. alii laqueiᷤᷤ
captos anctes multitudine hoĩum
de muro in obliquũ trahunt. ⁊ cum
ip̃is testudinib euertunt. plures in
modũ forficis dentatũ fuib colli¬
gãt ferum quẽ lupũ uocant appre¬
bẽsũ q anetem/ aut en̾tunt aut i¬
ta suspendunt ut impetũ nõ hãt fe¬
riendi. Int̾dũ bases colune mamo¬
reuibrato ĩpetu iaciunt e muris ari¬
etesq ꝯfringunt. Ꝙ si tanta uis fu¬
erit ut murus arietib ꝑforet᷑ et hd
sepe accidit ut decidat. una spes su¬
perest: ut destructis domib mun aliꝰ
intrinsicus murus hostib addatur.
ut si in trabinos parietes penetrare

Expanded text:
dversum arietes, vel etiam falces sunt plura remedia. Aliquanti centones et culcitras funibus calant et illis opponunt locis ubi cedit aries; ut impetus machine, materia molliori fractus, non destruat murum. captos arietes per multitudinem hominum de muro in obliquum trahunt et cum ipsis testudinibus evertunt. Plures in modum forficis dentatum funibus inligant ferrum, quem lupum vocant, apprehensumque arietem aut evertunt aut ita suspendunt ut impetum non habeat feriendi. Interdum bases columnaeque marmoreae vibrato impetu iaciuntur e muris arietesque confringunt. Quod si tanta vis fuerit ut murus arietibus perforetur et quod saepe accidit decidat, salutis una spes superest ut destructis domibus alius intrinsecus murus addatur hostesque intra binos parietes, si penetrare
Abbreviated transcription (Latin):
in prelus pro signo dr ntputa uie¬
torie palma. uirtus di nobis cu.
triũphus ĩꝑatoris. ⁊ alia quecũq
a sũt que per tubã aut cornua a¬
ut burinã dant᷑. Tuba que direc
ta est appellat᷑ bucina que in se¬
met ereo circulo flectitur. Cormi
tẽꝑato arte spiritu q canentis
fiatũ emictit auditui. nam ĩdu¬
bitant̾ per hunc sonũ agnoscit

Expanded text:
o signo dicitur, ut puta vitorie palma, virtus: deus vobiscum, triumphus imperatoris et alia quecumque alia sunt que per tubam, aut cornu, aut buccinam dantur: tuba que dta est appellatur, bucina quae in semet aereo circulo flectitur, cornu nexum, temperato arte spiritu quem canentis flatus emittit auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit
Abbreviated transcription (Latin):
latis q ꝯpacta. ⁊ ne tm̃ opus hosti¬
li xremet᷑ incendio diligentissime
tudo. Nam interdum tricenis pe¬
iprum tanta sit ut non solũ my¬
ros s q̃ turres lapideas altitudine
supet. huic plures rote amica ate
sublunt᷑. quaꝵ lapsu uolubilima¬
gnitudo tamen ampla ĩnouat᷑. ply¬

Expanded text:
latisque compacta et ne tantum opus hostili concremetur incendio diligentissime tudo. Nam interdum tricenos peipsarum tanta fit ut non solum muros sed etiam turres lapideas altitudine superent. His plures rotae mechanica arte subduntur, quarum lapsu volubili magnitudo tam ampla moveatur. P
Abbreviated transcription (Latin):
De ariete falce testudirus.¬
E materia ac tabulatis testudo ote¬
nt᷑ que ne exurãtur incendis co¬
nis uł cilicus centonib q uestit᷑. hoc
intrinsicus accipit trabem que aut
adũco p̃figit᷑ ferro. ⁊ fabx uocat᷑ abe¬
o qd incurua est. ut de muro extͣhat
lapides. aut certe caput ip̃ius uesti
rissimam frontẽ qua subruat ini¬
ros uł qd̾ moẽ anetum retrocedit ut
impetu uehementius fenat. Testu¬
do aut ad similitudinẽ testudinis¬
uẽ uocabulum sũpsit. qr sicut. illa
modo reducit mõ p̃mit caput ita
machina mentum interdũ reduẽ
trabem interdũ emictit ut fortius

Expanded text:
DE ARIETE FALCE TESTVDINE De materia ac tabulatis testudo contexitur, quae ne exuratur incendio coriis vel ciliciis centonibusque vestitur. Haec intrinsecus accipit trabem, quae aut adunco praefigitur ferro et falx vocatur ab eo quod incurva est, ut de muro extrahat lapides, aut certe caput ipsius vestitd habet durissimam frontem quae subruit muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehementius feriat. Testudo autem a similitudine verae testudinis vocabulum sumpsit, quia, sicut illa modo reducit modo proserit caput, ita machinamentum interdum reducit trabem interdum exerit ut fortius
Abbreviated transcription (Latin):
te sunt.⁊ ubi adheserunt qr ardẽ¬
tes ueniũt uniu̾sa ꝯflagrant. fa¬
lancam aũt ad modũ aste uali¬
do p̾figit᷑ ferro. Int̾dũ tubur ⁊̃ ⁊ba
stile illa sulfure sine bitumine
stupisq ꝯuoluit᷑. infusa oleo qd
incendariũ uocant. que baliste ĩ¬
petu destinata perrupto munimi¬
ne ardens figit᷑ ligno. turtitã q
machinã frequent̾ incendit. de¬
poĩti quoq hoĩes funib cũ hoste̾
dormiunt. cũ laternis portãt lu¬
cernas ⁊ incensis machinis rur¬
hibe̾ ꝯsueuerunt. primo talẽ extͣ¬
bunt turrẽ que ꝓpugna culũ ciui¬
tatis iudeatur inferior. dem̃ secre¬
to aliã de tabulis intrinsicus tur¬
niculam faciunt. ⁊ cũ munis fuit
machina sotiata. subito funibq
de qua egredientes armati/q al¬
tior inuenit᷑. statĩ capiũt cuitateᷤᷤ
Quo pacto suffodiatur t̾ra ut ma¬

Expanded text:
te sunt et ubi adheserint, quia ardente sunt et ubi adheserint, quia ardentes veniunt, universa conflagrant. Falcaria autem ad modum haste, valido prefigitur ferro, inter cubum etiam et hastile sulphur, resina bitumine stuppisque involvitur, infuso oleo, quod incendiarium vocant; que baliste impetu destinata perrupto munimine, ardens figitur in ligno, turritamque machinam frequenter incendit. Depositi quoque homines funibus, cum hostes dormiunt, in lanternis portant lucernas et incensis machinis, rurhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitatis videatur inferior; deinde secreto aliam de tabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus tde qua egredientes armati, quia altior invenitur, statim capiunt civitatem. XX QVO PACTO SVFFODIATVR TERRA VT MA
Abbreviated transcription (Latin):
conatur. pñs aũt piculum ciuita¬
tis est si ad murũ turris fuĩt admo¬
ta. Plures eĩ accipit salis ⁊ diu̾so
gnͣe conatur irrũre. Nam in ĩferio¬
rib h̃t arietem cuius impetu de¬
struit muros. Circa uõ medi ã ꝑtẽ
accipit pontẽ fictum de uob tra¬
bib septũ q uimine quẽ subito
platum inter turrẽ murũ q ꝯsti¬
tuunt᷑ a suꝑ eum gradientem de
machina bellatores in cuutatẽ
transeunt ⁊ occupant muros in sy¬
periorib turris ilius partib ꝯta¬
rus ⁊ sagittis collocant᷑ qui defen¬
sores uerb̃ ex alto cõtis missilib
saxis qr prosternant. Quo fc̃o ca¬
pitur cutas sine mora. Quid ẽ
aspiciant altiorem hostiũ murũ
Quẽadmõm ãbula toi̾a t̾ris possit ĩcẽdi
uictn manifesto discrimĩ mul
tis occurritur medis. Prumũ si
ꝯfidentia uł uirtus est militaris.
eruptõe fc̃a globus egredit᷑ ãma¬
toꝵ. Et ui hostib puisis machi¬
mentum illud ingens. direptis
ma condat᷑ maleoli uł ut sagit¬

Expanded text:
atur. Praesens autem periculum civitatis est si ad murum fuerit turris admota. Plures enim accipit scalas et diverso genere conatur inrumpere. Nam in inferioribus habet arietem, cuius impetu destruit muros; circa mediam vero partem accipit pontem, factum de duabus trabibus saeptumque de vimine, quem subito prolatum inter turrem murumque constituunt et per eum egredientes de machina bellatores in civitatem transeunt et occupant muros; in superioribus autem turris illius partibus contati et sagittarii collocantur qui defensores urbis ex alto contis missibilibus saxisque prosternant. Quo facto civitas capitur sine mora. Quid eniaspiciant altiorem hostium murum? XVIII QVEMADMODVM AMBVLATORIA TVRRIS POSSIT INCENDI Huic tatis occurritur modis. Primum si confidentia vel virtus est militaris, eruptione facta, globus egreditur armatorum et vi hostibus pulsis, machinamentum illud ingens, direptis ma condatur. Malleoli velut sagit
Abbreviated transcription (Latin):
uocant. magno labore terra de fodit᷑
inferna quent᷑ uia que frans dupli¬
cib oꝑatur in sidus: aut eĩ penetãt
urbem ⁊ noctu non sentientib op
cunt hostes q in sus domib ꝑimĩt
ignorantes. aut certe cũ ad muroꝵ
fundamenta ꝑuencrint suffodiũt
coꝵ maximam ꝑtem ⁊ appositiᷤ sic¬
ciorib lignis rumam muri tumu¬
lario oꝑe suspendũt. sarmẽta ĩfrãt
iũgunt. aliaqz fomenta flãmaru
tũc ꝑatis bellatotorib suꝑ ignis im¬
mictit᷑. perustis q colũnis ligneis
atq tabulatis muro subito corruẽ¬
te emuptioni aditus reserat᷑.¬
Quẽ admodũ m̃sura colligatꝰ ad
sclalas uł machinas faciendas.
nẽ supent cuutatis. Mensura aũt
colligit᷑ duplici modo. aut eĩ linote¬
nui ⁊ expedito uno capite innectit᷑
sagitta que cũ ad muri fastigia di¬
recta perueneit ex mensura lim i
muroꝵ altitudo dep̃hendit᷑. aut c̾te
cũ sol oblicus umbram turriũ muro¬
rũ q iaculat᷑ in terram tunc ignorã¬

Expanded text:
a, magno labore terra defoditur inferna quaeritur via. Quae fraus duplicibus operatur insidiis. Aut enim penetrant urbem et noctu non sentientibus opcunt hostesque in ipsis domibus perimunt ignorantes, aut certe cum ad murorum fundamenta pervenerint suffodiunt eorum maximam partem appositis siccioribus lignis ruinamque muri tumultuario opere suspendunt, sarmenta insuper iungunt aliaque fomenta flammarum; tunc praeparatis bellatoribus operi ignis immittitur combustisque columnis ligneis atque tabulatis muro subito corruente inruptioni aditus reseratQVEMADMODVM MENSVRA COLLIGATVR AD SCALAS VEL MACHINAS FACIENDAS nem exsuperent civitatis. Mensura autem colligitur duplici modo: aut enim linum tenue et expeditum uno capite nectitur in sagitta, quae cum ad muri fastigia directa pervenerit, ex mensura lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignoran
Abbreviated transcription (Latin):
Iuerse aũt ꝓuincie quibusdã tẽpo¬
rib man plurimũ potuerũt. Et idõ¬
dou̾sa gñ̾a nauiũ fuerunt. s augu¬
sto dimicante antiquo p̃lio eũ li¬
burnaꝵ auxiliis precipue nictꝰ
fuisset. Antonius exꝑimento¬
tanti certamĩs.patuit liburno¬
rum naues ceteris ceͣ aptiores
Ergo similituiline ⁊ noĩe usur¬
pate ad eaꝵ instarclassẽ romaĩ
principes texuerũt. ⁊ liburna q̃
dalmatie pars est diadercine sb̾¬
ie cens cuutati huius exẽplo nẽ
naues bellicis fabricant.⁊ ãplec¬
tant̾ liburne¬

Expanded text:
iverse autem provincie, quibusdam temporibus, mari plurimum potuerunt et diversa genera navium fuerunt: sed Augusto dimicante attico prelio, cum lyburnarum auxiliis precipue, victus fuisset Antonius, extanti certaminis patuit Liburnorum naves ceteris aptiores. Ergo similitudine et nomine usurpato ad earundem instar classem Romani principes texuerunt. Liburnia namque Dalmatiae pars est Diadertinae subiacens civitati, cuius exemplo nunc naves bellicae fabricantur et appellantur liburn
Abbreviated transcription (Latin):
plius ꝑdest qd inueĩt antiquitas
ut an portam addat᷑ ꝓpugnaculũ.
cuius ingressu ponatur cateracta
que anulis ferreis suspendet. ut si
hostes intraui̾nt dimissa cadẽ ex¬
tinguant᷑ inclusi. ita tñ supͣ portã
iurus est ordinandus ut accipi¬
at foramina per qͥ de supenori pãte
porte effusa subiectũ restringat ĩcẽ¬
de ligno erates facẽnt quas metal¬
las uocauerũt. lapidibq cas ꝯple¬
rent easq arte int̾ propugnacula
ꝯstituas. ut si super scalas ascendiss
hostis. ⁊ partẽ aliquã ip̃ius ꝯtinge¬
rit sup caput suum uergas saxa.
Que sp̃es prẽde sĩt ꝓdefẽsioẽ muroꝵ.
Itumen sulfur picem liquidã. cley¬
quoq hastilib sagittis q neccͣia re¬
ponunt᷑. Saxa rotunda de fluuus qr
pro soliditate grauiora sunt ⁊ aꝑtio¬
ra mictẽtib diligẽtissime colligunt᷑.
ex quib muri replent᷑ ⁊ turres. Ner¬

Expanded text:
plius prodest, quod invenit antiquitas, ut ante portam addatur propugnaculum in cuius ingressu ponitur cataracta, quae anulis ferreis ac funibus pendet, ut si hostes intraverint demissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat foramina per quae de superiore parte effusa aqua subiectum restinguat incende ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas, ut si super scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius contigisset, supra caput suum urgeret saxa.ur. Bitumen, sulphur, picem liquidam, olquoque hastilibus sagittisque necessaria reponuntur. Saxa rotunda de fluviis quia pro soliditate graviora sunt et aptiora mittentibus diligentissime colliguntur; et quibus muri replentur et turres;
Abbreviated transcription (Latin):
micantẽ. In bac quoq ⁊ cñ panci¬
orib ⁊ cũ minus fortiorib potens
adu̾sariũ substinẽ. ita si monte
uł mare aut flum̃ uł lacũ. aut
citatẽ aut paludes aut abrup
recta acie ordines. s in illa que
munitõem nõ h̃t om̃s equites ⁊
ferrentarios ponas tuc securus ꝓ
tuo arbitrio cũ hoste ꝯfligis qñ ab
una ꝑte natura loci te muniuit ab
alia duplex ꝓpe ponitur acies. Illd̾
tñ obẜuandum est quo nicħ mrrliꝰ
inueĩtur ut suĩ dextro cornu solo
pugnare uolueris ibi fortissimos
ponas. siñ sinistros ibi serenissios
colloces. siũ in medio face̾ cune¬
os uoluis perquos aciem hostiũ
rupas ibi exercitatissimos ordine
bellatoẽs. Uictoria eĩ per paucos fiꝰ
ꝯsueuit. Tantũ est ut electi a duce
sapientissimo in hiis locis in q̃b
ratio ⁊ utilitas postulãt ordinẽt᷑.¬

Expanded text:
n hac quoque et cum paucioribus et cum minus fortibus poteris adversarium sustinere. Hoc est, si montem aut mare aut flumen aut lacum aut civitatem aut paludes aut abruptm tuum directa acie ordines, sed in illa ala quae munitionem non habet omnes equites et ferentarios ponas. Tunc securus pro tuo arbitrio cum hoste confligis, quia ab una parte loci natura te munit, ab alia duplex prope ponitur equitatus. Illud tamen observandum est, quo nihil melius invenitur, ut, sive de dextro cornu solo pugnare volueris, ibi fortissimos ponas, sive de sinistro, ibi strenuissimos colloces, sive in medio cuneos facere volueris per quos acies hostium rumpas, in cuneo exercitatissimos ordines bellatores. Victoria enim per paucos fieri consuevit. Tantum est ut electi a duce sapientissimo in his locis in quibus ratio et utilitas postulat ordinent
Abbreviated transcription (Latin):
pulset reliquis suis correctis in si¬
mulitudinem ueri. Sextus est mo¬
dus qui pauciores infumioresq
hr̃e se nouit. Septimus modus¬
tem aut ciuitatem. aut mare aũ
aluuiũ aliqd̃ debet hr̃e subsiduũ.
Qui ꝯfidit equitatu aptiora loca
querat equitib. ⁊ rem magnam
sitõem te mutare ꝯuenit. Quid fi
debeat tractato cu multis. Quid
uo sis fcũs cũ paucissimis ac fidelis¬
simis. uł potius ip̃e te cum

Expanded text:
pulset reliquis suis porrectis in sipulset reliquis suis porrectis in similitudinem veri, qui sextus est modus. Qui pauciores infirmioresque habere se novit septimo modmontem aut civitatem aut mare aut fluvium aut aliquod debet habere subsidium. Qui confidit equitatu aptiora loca quaerat equitibus et rem magis sitionem mutare te convenit. Quid fieri debeat tractato cum multis, quid vero facturus sis cum paucissimis ac fidelissimis vel potius ipse tecum.
Abbreviated transcription (Latin):
testantur. um qr hoc sepius necͣce
est eueĩre. quot modis possit fien
declarandũ est. primo caueto ut tu¬
i nesciant te ideo recedẽ q⁊ decline
mire ꝯflictum. sed credant te idõ¬
reuocare illos ut ad importumoe̾
locum inuitet hostis ut facilius
supetur aut ut certe inseq̃ntibu
aduersanis secretiores collocent̾
insidie. Nam ad fugam paratist̃
qui ducẽ suum sẽtiunt desperare¬
Iud quoq uitandũ est ne hoste
te recedẽ sentiant ⁊ statim irruãt
Propterea pleriq ante pedites sy¬
os equites suos posuerũt. ut discy¬
rentes adusarios uitẽ non sine̾nt
quẽ admodũ a scedebant. Itẽ ꝑti¬
culatim incipientes a primis sin¬
gulas acies subducebant retroq
reuocabant. in gradu suo manẽ
Qui cũ subito cemunt hostes usi¬
sis suis inconsulte sequit᷑ quã ip̃e¬
uictoriam. Qui multitudine ⁊ uir¬
tute peedit quadrata dimicet frõ¬
nstram alam fortissimã hr̃e seno¬
quintus est nec nũo militũ nec
dextra sua sinistrã alam hostium

Expanded text:
cis. Verum quia hoc sepius necesse est evenire, quibus modis tute possit fieri, deliberandum est. Primum, ut tui nesciant ideo te recedere, quia declinas inire conflictum, sed credant arte revocari ut ad oportuniorem locum invitetur hostis ac facilius superetur aut certe insequentibus adversariis secretiores collocentur insidiae; nam ad fugam parati sunt qui ducem suum sentiunt desperare.Illud quoque vitandum est, ne hostes te recedere sentiant et statim inruant. Propterea plerique ante pedites suos equites posuerunt, ut discurrentes adversarios videre non sinerent quemadmodum pedites abscedebant. Item particulatim incipientes a primis singulas acies subducebant retroque revocabant, in gradu suo manentiam. Subita conterent hostes, usiersos suos inconsulte sequitur, quam ipseferro. Qui multitudine et virtute praecedit quadrata dimicet fronnistram alam fortissimam habere se noqui est dextra sua sinistram alam hostium
Abbreviated transcription (Latin):
si teloꝵ ictu clamoris horror acceᷤᷤ¬
seĩt. Semper aũt studẽ debes ut pͥ¬
or istruas aciem qr ex arbitriotu¬
o potes face̾ qd̾ tibi utile indicas
cum nullus obsistat. Dem̃ ⁊ tiri
auges ꝯfidentiam. ⁊ adu̾sarũs fi¬
duciam minus. qr fortices uidẽt᷑.
qui ꝓuocare non dubitant. mnĩci
aũt incipiunt formidare qr uidet
ꝯtra se acies ordinari. Huic addit̃
maximũ ꝯmodũ. qr tu ĩstructus

Expanded text:
si cum telorum ictu clamoris horror accesserit. Semper autem studere debes ut prior instruas aciem, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi utile iudicas cum nullus obsistit; deinde et tuis auges confidentiam et adversariis fiduciam minuis, quia fortiores videntur qui provocare non dubitant, inimici autem incipiunt formidare qui vident contra se acies ordinari. Hinc additur maximum commodum, quia tu instructus
Abbreviated transcription (Latin):
uocant. Nam excellẽtissĩs militi¬
cuneũ excipiat ⁊ ex utraq ꝑte con¬
cludat. Quo fc̃o aciem non põt rũ
ut turbata acie reꝑit᷑. Globus aũt
dr̃ qui sua acie seꝑatur. uagos ut¬
quem alter populosior uł fortior
bet eẽ satis bellicosus ⁊ prouidus
Quia sinistra pars difficilior ẽ. ⁊ ue¬
lut mãca in acie ꝯsistit. Ideo circa
se bonos equites suꝑ numerarios
⁊uelocissimos pedites br̃e debet.
de ꝗb sinistrũ cornu sẽꝑ extendat
ne circũueĩat᷑ ab hostib. Hoc obser
pugna ꝯmictit᷑ uelis ordines cõ¬
nuitare. aut de locis sus aliquos
ad alia transferre. statim eĩ nascit᷑
tumultus atq ꝯfusio. ⁊ quos ĩꝑitoᷤᷤ
ꝯturbatos q inueneit facilius ho¬

Expanded text:
s militicuneum excipit atque ex utraque parte concludit, quo facto aciem non potest ruut turbata acies reparetur. Globus autem dicitur qui a sua acie separatus vago suquem alter pbet, satis bellicosus et providus, quia sinistra pars difficilior est et velut manca in acie consistit. Ideo circa se bonos equites supernumerarios et velocissimos pedites habere debet, de quibus sinistrum cornu semper extendat, ne circumveniatur ab hostibus. Clamor pugna, velis ordines commutare, aut de locis suis aliquos numeros ad alia transferre, statim enim nascitur tumultus atque confusio; et quos imparatos conturbatosque invenerit, facilius ho
Abbreviated transcription (Latin):
Otentissime natoes ac principes
secrati nullam maioe̾m głam eẽ
putauerũt ꝙͣ aut fundare nouas
ciuitates. aut abalus alitas inno¬
men suum sub quadam amplifica¬
na muniunt᷑. aut manu autroq
ludib flumĩb. manu fossis. aũmy¬
ris. In nature bnfitio tutissimũ eli¬
gentis ꝯsilium. in plano q̃nt᷑ fũdãtiꝰ
antiquissimas cuutates ita in cã¬
pis patentib ꝯstitutas. ut deficiẽte
auxilio locoꝵ. arte tñ ⁊ ope reddẽnt᷑
inuicte. Non directos s angulosos
muros faciendos.
noluerũt. ne adictus arietũ eẽnt
dispõiti. sed simiosis aufractib iac¬
tis fundamentis clausis urbes cre¬
brioẽs q turres in ip̃is anguł redoi¬

Expanded text:
otentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificanatura muniuntur aut manu aut utroludibus vel fluminibus, manu fossis ac muro. In illo naturali beneficio tutissimo eligentis consilium, in plano quaeritur fundantis antiquissimas civitates ita in campis patentibus constitutas ut deficiente auxilio locorum arte tamen et opere redderentur invictae. II NON DIRECTOS SED ANGVLOSOS MVROS FACIENDOS noluerunt, ne ad ictus arietum esset expositus, sed sinuosis anfractibus iactis fundamentis clausere urbes, crebrioresque turres in ipsis angulis reddi
Abbreviated transcription (Latin):
uiam ascendẽdi hostib dandã ut de¬
leant᷑ facilius fugientes.
leriq reimilitaris ignari plenio¬
rem uictoriam eẽ credunt si adu̾¬
sarios aut locoꝵ angustus aut ar¬
matoꝵ multitudine cucũdederit.
ut aditum non inueniant ascon¬
dendi. Sed clausis ex desꝑatõe cre¬
scit audacia. ⁊ cũ speĩ nicħ est sũ¬
mit arma fortitudo. libenter eĩ cu¬
pit ille comorari qui sine dubio
scit se cẽ moriturum. Ideoq scipi¬
onis laudata siũa est qui dixit

Expanded text:
IAM ABSCEDENDI HOSTIBVS DANDAM VT DELEANTVR FACILIVS FVGIENTES Plerique rei militaris ignari pleniorem victoriam credunt si adversarios aut locorum angustiis aut armatorum multitudine circumdederint ut aditum non inveniant abscedendi. Sed clausis ex desperatione crescit audacia, et cum spei nihil est sumit arma formido. Libenter cupit commori qui sine dubio scit se esse moriturum. Ideoque Scipionis laudata sententia est, qui dixit
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ alia que dux belli in eꝗs/ aut in¬
dum̃tis ⁊ in ip̃is armis ut digno¬
scant hostes p̃cipit eustodire. Itẽ
nb appendũt trabes quib aliqñ e¬
rectis aliqñ depoĩtis iudicant que
gerunt᷑. Quãta sit yuanda cautela
cũ uicinis hostib monet᷑ exercitus
ui rem militarẽ studiosius noue¬
rũt asserũt plura in itineribus
in ꝯflictu armati sunt om̃s ⁊ bosteᷤ
minus armatus minus q attẽt᷑
tu uł fraude repente turbatur. Idõ¬

Expanded text:
a, que dux belli in equis, aut indumentis et in ipsis armis, ut dignoscatur hostis precipit custodiri. Item ribus appendunt trabes, quibus aliquando erectis aliquando depositis indicant quae geruntur. VI QVANTA SIT SERVANDA CAVTELA CVM VICINIS HOSTIBVS MOVETVR EXERCITVS Qui rem militarem studiosius didicerunt asserunt plura in itineribus in conflictu armati sunt omnes et hosteminus armatus minusque attentus fraude subsessae repente turbatur. Id
Abbreviated transcription (Latin):
tũs ⁊̃ tria debet añ prospicẽ solem
puluẽm ⁊ uentum. Nã solan faci¬
em cripit uisũ. uẽtus ꝯtrarius tu¬
a inflectit ac deprimit hostiũ ad¬
iuuat tela. puluis a fronte ꝯgest
oculos implet ⁊ claudit. Acies dr̃¬
ex̾citus instructus ⁊ qiͣ frons que
aduersus hostem spectat. hoc ĩ pu¬
gna publica si sapienter disponi¬
tur plurimũ uiuat. Sumꝑite ꝙͣ¬

Expanded text:
turus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si