comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ademerit qut̃i philo¬
sophiã concesserit: Neq
eo quo ei ars quã edidit
mihi mendo sissime scripta
uideatur : Nam satis iN
ex uid&ua exantiquis
artib ingeniose & dili¬
gent̃ electas res collo¬
casse. ⁊ non nihil ipse
quoq noui ꝓtulisse
Uerum oratori minimũ
est de arte loqui qđ
hic fec̃. multo maximũ
exar te dicere qd eũ
minime potuisse
om̃is ui demus
neteriatollit thesin & ꝓbat sercete tollere Ncũinquit resillas in quib philo sophi ingeno¬
susim mugno cũlaborẽ uersatis has oratori quasi paruas partes ad plicaredem tae t
O nacoriscilicet qui egre suũ qq̃ impl& officium. QOSIMAGNAM INHIS EERMA¬
GΟΛΑΙΗΑΟVΙSSΙΤΡΑCVΙΤΑΠΙΜ Ostenditiam hermagoran qđ primũ fuit uim reulli¬
us nonuidis se quã ad oratoris materiã quasi parũ aliquid ad plicarat. Nuncillud ali¬
ud tractut nec quid polliceat᷑ intellegereuid&ur. ł tostendit primoñ recte eũ

Expanded text:
erit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur; nam satis in ea videtur ex antiquis artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes videmusteria tollit thesin et probat se recte tollere. Nam, inquit, res illas in quibus philosophi ingeniosissimi magno cum labore uersati sunt, has oratori quasi paruas partes adplicare dementiae est, oratori scilicet qui aegre suum quoque implet officium. QVOD Sl MAGNAM IN HIS HERMAGORAS HABVISSET FACVLTATEM. Ostendit iam Hermagoran, quod primum fuit, uim rei illius non uidisse quam ad oratoris materiam quasi paruum aliquid adplicarat. Nunc illud aliud tractat: NEC QVID POLLICEATVR INTELLEGERE VIDETVR. Et ostendit as primo non recte eum
Abbreviated transcription (Latin):
dignitatẽ uocis & corporis moderatio Id÷ ut rẽ magnã dicturus põpã corporis uocisq:
ꝑpandas Vt remhumilẽ diccurus haeceadẽ moderatius ostentes Pronuntiatio ergo
induob ẽ inuoce & in corpore Corpus uero duo hab& motũ sui &uultũ quoscilia¬

Expanded text:
DIGNITATE VOCIS ET CORPORIS MODERATIO, id est ut rem magnam dicturus pompam corporis uocisque DIGNITATE VOCIS ET CORPORIS MODERATIO, id est ut rem magnam dicturus pompam corporis uocisque praepandas, ut rem humilem dicturus haec eadem moderatius ostentes. Pronuntiatio ergo in duobus est, in uoce et in corpore; corpus uero duo habet, motum sui et uultum, quo scili
Abbreviated transcription (Latin):
cquisolesis s onter itia secutus triplice materiã rhecoriȩ artis ẽẽ die dudicualem
qcitrosecutus. quinq partes ẽẽ confirmat Inuentionẽ dispositione elocutione
memorc̃ iptuliniticitionẽ Inuentionẽ cẽdicit ad negoti fide aut uerarũ rerũ aute
uerisimilium excogitationẽ Sed ortitor inuerisimilib: maxime uersat᷑. Duoe nige¬
neras argum̃torum ecessariũ & ꝓbabile Necessariũ in ueris reb ẽ P robabile in
ueri similib:. Dispositionẽ dicitee ut inuenta locis recessariis ꝑordinẽ disponamꝰ¬
ł locutio nẽ porro induob ponit inidoneis uerbis & in sententus. Scilic& rein uerbis
singularib: barbaris m sit. nein plurib: solo ecismus Deinde siue uerba siuesententias
utom p&enter inuentionib: dispositis ad plicemus :Memoriã uero illã ẽẽ dicit
ut circa inuentiones &inendas argumenta uel uerba firmit̃ conceptateneamus ł rgo
dicentis hȩc memoria ẽ non legentis : Deinde ꝓnuntiatio : inquit exrerũ & uerborũ

Expanded text:
secutus triplicem materiam rhetoricae artis esse dixit, iudicialem, Cicero secutus quinque partes esse confarmat: inuentionem, dispositionem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. Inuentionem esse dicit ad negotii fidem aut uerarum rerum aut ueri similium excogitationem; sed orator in ueri similibus maxime uersatur. Duo enim genera sunt argumentorum, necessarium et probabile; necessarium in ueris rebus est, probabile in ueri similibus. Dispositionem dicit esse ut inuenta locis necessariis per ordinem disponamus. Elocutionem porro in duobus ponit, in idoneis uerbis et in sententiis, scilicet ne in uerbis singulis barbarismus sit, ne in pluribus soloecismus, deinde siue uerba siue sententias ut competenter inuentionibus dispositis applicemus. Memoriam uero illam esse dicit, ut circa inuentiones retinendas argumenta uel uerba firmiter concepta teneamus. Ergo dicentis haec memoria est, non legentis. Deinde PRONVNTIATIO EST, inquit, EX RERVM ET VERBORVM
Abbreviated transcription (Latin):
sicum potestate . iure
Aniniuria felix. clarꝰ
Ancontra. quales libe¬
ros habeat. aut side
non uiuo queretur

Expanded text:
si cum potestate, iure an iniuria; felix, clarus an con- tra; quales liberos habeat. ac si de non vivo quaeretur
Abbreviated transcription (Latin):
terim exempli milo occidit Ñ occidit᷑ Noccidio Partess̃ singulȩ quȩstionis : Sediã pa¬
rentis occisio hominis occisio patriȩ ꝓditio sũ ma ẽ : Ergo factũ solũ negotiũ ẽ ꝓpositio sticti

Expanded text:
terim, exempli modo, occidit—non occidit partes sunt singulae quaestionis. Sed iam parentis occisio, hominis occisio, patriae proditio summa est. Ergo factum solum negotium est; propositio facti
Abbreviated transcription (Latin):
Sedutipseait breuit̃ describenda. Ergo qm̃ define tractauimꝰ Nuncqq̃ quid tract& dequali¬
tateuideam IGeneris est contro uersia cũ & quid factũ sit conuenit & quo id factũ Nomine

Expanded text:
sed, ut ipse ait, 'breuiter describenda'. Ergo quoniam de fine tractauimus, nunc quoque quid tractetur de qualised, ut ipse ait, 'breuiter describenda'. Ergo quoniam de fine tractauimus, nunc quoque quid tractetur de qualitate uideamus. GENERIS EST CONTROVERSIA, CVM ET QVID FACTVM SIT CONVENI
Abbreviated transcription (Latin):
łtquia reinom̃ semꝑ adiunctũ ẽ ideo de nomine controuersia ẽ. Qđ inquit nom̃ breuiter
nob definiendũ ẽ & contraatq aduersarius dicat describendũ &dat explũ: Vt siquis sacrũ¬
uerit fur ansacrilegussit iudicandus factũ constat. Nã sacrũ expriuato
constat eẽsublatũ. Denomine incertũ ẽ utrũ ille fur ansacrilegus iudic&ur. Quarede¬
finitionib: nris nom̃ illi aliud quã aduersarii uolunt in ponere debemus. Definienda res
erit uerbis & breuit̃ describenda. Adunũ quidẽ utrũq tendit Sed qui a multimodis defim¬
tionis uideamꝰ interim quid intersit interdefinitionẽ & descriptionẽ. Definitiotalis est
Hlomo animal ẽ rationale bipes risusapax. Descriptio uero talis est . Homo ẽ qui rectũ uestic̃e
rotundo capitis attollit: Cuis subcollo humeri brachiaq: demissa &c& era in hunc modũ

Expanded text:
Et quia rei nomen semper adiunctum est, ideo de nomine controuersia est. Quod, inquit, nomen breuiter Et quia rei nomen semper adiunctum est, ideo de nomine controuersia est. Quod, inquit, nomen breuiter nobis definiendum est et contra atque aduersarius dicat describendum; et dat exemplum: VT SI QVI SACRERIT, FVR AN SACRILEGVS SIT IVDICANDVS. Factum constat: nam sacrum ex privato constat esse sublatum; de nomine incertum est, utrum ille fur an sacrilegus iudicetur. Quare definitionibus nostris nomen illi aliud quam aduersarii uolunt imponere debemus. DEFINIENDA RES ERIT VERBIS ET BREVITER DESCRIBENDA. Ad unum quidem utrumque tendit, sed quia multi modi sunt definitionis, uideamus interim quid intersit inter definitionem et descriptionem. Definitio talis est: 'homo animal est rationale, bipes, risus capax'. Descriptio uero talis est: homo est qui erectum uerticem rotundo capitis attollit, cui sunt sub collo umeri brachiaque demissa, et cetera in hunc modum,
Abbreviated transcription (Latin):
& hicde liberaciua potest cẽ. Deliberat senatus an custhagimi partat. Ergonihil iniudiciũ
nuisi dep̃terico cadit Nominis ẽ c̃ trouersia cũ defac cocuenit & quaerit̃ id qđ factũst quo
enomine appellet᷑ : Nunc de fine tractat Cũ nominis inquit ẽ contro uersia idẽ cũ quȩ rit᷑
quo id qđ factũ ẽ Nomine appell&ur. Verũ cũ de nomine ambigit᷑ & dere Necesse ẽ amnbigat᷑
Nom̃ enĩ reiest resuero nũquã sine nomine ẽ : quarecũ denomine dubitatio ẽ dere qq̃ dis¬
bit& necesse ẽ Ergo definitiuus status huius modiẽ : Cũ defacto constat& dere ł nomi¬
ne contro uersia ẽ : Int̃factũ enĩ &rẽ hocint̃ ẽ. Res est certã sui formã & speciem circa cog¬
nitionẽ r&inenis Ergo sispecies reinota ẽ Nom̃ qq̃ notũ sit Necesse ẽ Factũ ẽc̃fusũ quid¬
dã & incertũ hoc solo certũ qđ scitur quid factũ ẽ infineitaq factũ constat sed res ñ c̃stcit

Expanded text:
 hic deliberatiua potest esse: deliberat senatus an Carthagini pareat. Ergo nihil in iudicium nisi de praeterito cadit. NOMINIS EST CONTROVERSIA, CVM DE FACTO CONVENIT ET QVAERITVR ID, QVOD FACTVM SIT, QVO NOMINE APPELLETVR. Nunc de fine tractat: cum 'nominis', inquit, 'est controuersia', id est cum quaeritur quo id quod factum est nomine appelletur. Verum cum de nomine ambigitur, et de re necesse est ambigatur: nomen enim rei est, res uero numquam sine nomine est, quare, cum de nomine dubitatio est, de re quoque dubitetur necesse est. Ergo defulitiuus status huiusmodi est, cum de facto constat et de re uel nomine controuersia est. Inter factum enim et rem hoc interest: res est certam sui formam et speciem circa cognitionem retinens - ergo si species rei nota est, nomen quoque notum sit necesse est -, factum est confusum quiddam et incertum, hoc solo certum, quod nescio quid factum est. In fine itaque factum constat, sed res non constat.
Abbreviated transcription (Latin):
aquid faturũ sit hoc modo.
si cartaginem relique rimꝰ
in columem . Nunquid sit
quo nomine appellet. Quo
ingenere necesse ẽ id eo
Nominis eẽ controuerliã
qđ derẽipsa ñ conueniat
non qđ de facto non con¬
st& sed qđ id qđ factũ sit
aliud alii uideatur esse
& idcirco alius alio nomine
id appellet. Quare in eius¬
modi generib definienda
reserit uerbis & breuit̃
describenda Vt siquis
sacrũ expriuato subri¬
puerit utrũ fur ansacri¬
legus sit iudicandus.
sit furquid sacrilegus &
sua descriptione ostende¬
re alio nomine illã rem
dequa agito aappellari
opostere atq aduersa¬
rii dicuNT Generis est con¬
trouersia cũ & qiđ fac¬

Expanded text:
quid futurum sit, hoc modo: si Carthaginem reliquerimus incolumem, num quid sit quo nomine appelletur. quo in genere necesse est ideo nominis esse controver- siam, quod de re ipsa non conveniat; non quod de facto non constet, sed quod id, quod factum sit, aliud alii videatur esse et idcirco alius alio nomine id appellet. quare in eiusmodi generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; quid sit fur, quid sacrilegus, et sua descriptione ostendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appellare opor- tere atque adversarii dicunt. Generis est controversia, cum
Abbreviated transcription (Latin):
argum̃ tandi ratio
dilucidior erit. cũ &ad
genus & ad exẽplũcau¬
sestatĩ poterit ad cõmoda¬
ri Constitutione causȩ

Expanded text:
argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit accommodari. Constitutione caus
Abbreviated transcription (Latin):
cum accidit. omnino narra¬
tione suꝑ sedendũ ẽ: Non loco
dicitur. cũ non inea par te
orationis conlocatur inqua

Expanded text:
cum accidit, omnino narratione supersedendum est. non loco dici- tur, cum non in ea parte orationis conlocatur, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
nuinil splendidũ nihil diligent̃ accuritũ habere debemꝰ Neipsa dicendidiligentia
diffedentiã Negotũ de mons tremꝰ Docuit quid in principiis quid in in sinuatione quid
generalit̃ in utroq obseruare debemꝰ. Quare postquã ostendit quid faciendũ eẽt¬

Expanded text:
nihil splendidum, nihil diligenter accuratum habere debemus, ne ipsa dicendi diligentia nihil splendidum, nihil diligenter accuratum habere debemus, ne ipsa dicendi diligentia diffidentiam negotii demonstremus. Docuit quid in principiis, quid in insinuatione, quid generaliter in utroque obseruare debemus; quare, postquam ostendit quid faciendum e
Abbreviated transcription (Latin):
otte fabulasincipias ł apolego adpsenss uegotiũ ꝑtinentibus Fabiudãeis quais firei nder
extitisbiu la onapitis medosct tepiest ris alus q simlibo: A polegisunt exreb humilib
suin quit egotii dignitas pati & risu łiocũ mouere oportebit iiperĩt taleu cogotuu
surqu u tiostonda honsit ardiquatr isti & seuera comodũ eritincipere uducntanq put
abi fasirdũc q uinc duntir Rauno sabamara rob elat. ltin quit studiũ audieridi a pue
faciendũ etĩ quicłimn si nuatione separatĩ disputuumꝰ Nunc inquit breuit inutrũq
s cepta dabum qe xordiui sententiarũ & grauitatis plurimũ deb& haberẽ Dententi¬
arii inquit ñllarit q̃ generalit̃ dicunt᷑ ut est illud obsequiũ amicos ueritates odiũ
pcinit q re ceptũ : autẽ Nequid in principis generalit̃ dicat᷑. Sedhic sententias
accipiamꝰ sensus atq inuentiones plurimas atq easde graues Prderea inquit ut com̃¬

Expanded text:
a fabula incipias uel apologo ad praesens negotium pertinentibus. Fabulae sunt quas fere uidemus extitisse ex Phaedris, Medeis, Clytaemestris aliisque similibus. Apologi sunt ex rebus humilibus si, inquit, negotii dignitas patietur, risum uel iocum mouere oportebit; sin autem tale negotium fuerit, ut iocandum non sit, a re aliqua tristi ac seuera commodum erit incipere. NAM VT, inquit, CIBI FASTIDIVM NVNC DVLCI RE, NVNC SVBAMARA RELEVATVR, ita, inquit, studium audiendi apud faciendum esset, quid in insinuatione, separatim disputauimus; nunc, inquit, breuiter in utrumque praecepta dabimus. EXORDIVM SENTENTIARVM ET GRAVITATIS PLVRIMVM DEBET HAGERE. Sententiarum, inquit, non illarum quae generaliter dicuntur, ut est illud: "obsequium amicos, ueritas odium parit" - praeceptum est autem ne quid in principiis generaliter dicatur -, sed hic sententias accipiamus sensus atque inuentiones plurimas atque easdem graues. Praeterea, inquit, ut comm
Abbreviated transcription (Latin):
cepta seruabunt᷑ : Verũ &iã qm̃ in primo librodocuit & hicadmon& fines suos certos habentge¬
Nercusta c̃trouersicarũ Necesscrio ꝓpt̃ fines alia qđa p̃cepta & alia q̃đã argum̃ta tradtanda s
de quib: Nc̃ tractabit : Finẽ hab& iudicialis causa ȩquitatẽ : Deliberatiua finẽ hab& utilitatẽ
Ergo ꝓpt̃ finẽ quasi alia argum̃tas necessaria : Aliude ni cogit in tractatu p̃t̃ c̃stitutionẽ quã lib&
ille qui ȩ quitatẽ cupitiudicib: ꝑsuadere. Aliud ille quiostendere cupit hones tatẽ aliud qui os

Expanded text:
aecepta seruabuntur; uerum tamen, quoniam, quod in primo libro docuit et hic admonet, fines suos certos habent geaecepta seruabuntur; uerum tamen, quoniam, quod in primo libro docuit et hic admonet, fines suos certos habent genera ista controuersiarum, necessario propter fines alia quaedam praecepta et alia quaedam argumenta tradenda sunt, de quibus nunc tractabit. Finem habet iudicialis causa aequitatem, deliberativa finem habet utilitatem, nestatem. Ergo propter fines quasi alia argumenta sunt necessaria ; aliud enim cogit in tractatu praeter constitutionem quamlibet ille qui aequitatem cupit iudicibus persuadere, aliud ille qui ostendere cupit honestatem, aliud qui os
Abbreviated transcription (Latin):
puitionẽ legalẽ & constitutionẽ id ÷ rotionalẽ statũ Prȩcepta aut dicendieadẽ teser¬
diciale causarũgenꝰ ac cõmodant᷑ : de incepsindeliberatiuũ & demonstratiuũ argum̃tandilo cos
& pceptadabimꝰ : F initis omnib: p̃ceptis quȩdari feceraNT ad om̃s c̃stitutiones & adomã genera
nlegib: s̃dũ taxat iniudicialigenere causarũ transit tullius ad deliberati¬
uã causcũ ł ad demonstratiuã ñ qđ alia p̃cepta eẽ possint deliberatiuȩ & demonstratiuȩ quã fu¬
er iniu diciale genere dũ caxat inc̃stitutionib: nã parimodo c̃iectura fines & c&erȩ consti¬
tutiones & om̃a genera c̃tro uersiarũ uersant᷑ in deliberatiuo & demons tratiuo quẽ ad mo¬
dũ iniudiciali : Vnde ñ alio mododicendas iniudiciali& alio inc&eris. sed e ađe ubiq dicendip̃¬

Expanded text:
nitionem legalem et constitutionem, id est rationalem statum. Praecepta autem dicendi eadem resernitionem legalem et constitutionem, id est rationalem statum. Praecepta autem dicendi eadem reserDICIALE CAVSARVM GENVS ACCOMMODANTVR, DEINCEPS IN DELIBERATIVVM ET DEMONSTRATIVVM ARGVMENTANDI LOCOS ET PRAECEPTA DABIMVS. Finitis omnibus praeceptis quae dari poterant ad omnes constitutiones et ad omnia generalegibus sunt dumtaxat in iudiciali genere causarum, transit Tullius ad deliberativam causam et ad demonstrativam, non quo alia praecepta esse possint deliberativae et demonstratiiectura, finis et ceterae constitutiones et omnia genera controuersiarum uersantur in deliberatiuo et demonstratiuo, quemadmodum in iudiciali. Vnde non alio modo dicenda sunt in iudiciali et alio in ceteris, sed eadem ubique dicendi pr
Abbreviated transcription (Latin):
lectionenitit᷑ istis : Coniec turã ñ eẽ firmũ argum̃tũ sed ẽẽ diuinationẽ : De in destulti eẽ
scriptoris nomã q̃ cauendas inlege c̃scribere : His qui in eolocosint adimat potestatẽ Neq
ꝑmittat sed ut quasi ꝑmissio eẽ uideat᷑ : Collectio fit ex aliis : Definitio ẽ cũscrip¬
to uerbũ aliqđ ẽ positũ cuius de uiquȩrit᷑ : Subiungit Postremã legalẽ
controuersiã. quã definitionẽ nominauit : Quȩ nulla parte distat
ac̃stitutione rationaliNisi qđ uerbũ in lege positũ ł inscrip¬
tura aliquacũ definit᷑ quidsignific& quidsit tunc fit᷑ le¬
gtilis definitio : Supponit exemplũ dehis qui nauẽ
suã dicunt unus in cubuerit gladio alt̃ remũ
imperitꝰ gubernandi tenuerit. gubernator
quid sit niciuẽ deserere & quid si tumnauẽ remanere : Hae sola discr&io ẽdita int̃ defi¬

Expanded text:
lectione nititur isti sunt; coniecturam non esse firmum argumentum, sed esse diuinationem; deinde stulti esse lectione nititur isti sunt; coniecturam non esse firmum argumentum, sed esse diuinationem; deinde stulti esse scriptoris non omnia quae cauenda sunt in lege conscribere. HIS, QVI IN EO LOCO SINT, ADIMAT POTESTATEM. Neque so permittat, sed ut quasi permissio esse uideatur, collectio fit ex aliis. DEFINITIO EST, CVM IN SCRIPTO VERBVM ALIQVOD EST POSITVM, CVIVS DE VI QVAERITVR. Subiungit postremam legalem controuersiam, quam definitionem nominauit; quae nullo distat a constitutione rationali nisi quod uerbum in lege positum uel in scriptura aliqua cum definitur quid significet, quid sit, tunc fiet legalis definitio. Supponit exemplum de his qui nauem suam dicunt, quod unus incubuerit gladio, alter remum imperitus gubernandi tenuerit, gubemator a discretio est data inter defi
Abbreviated transcription (Latin):
libro exposito addere p̃terea &iã poterit isqui c̃tra collectionẽ nitit᷑ uti & ipseutat᷑ aliqua collecti¬
one : Qđsi & contigerit isdẽ argum̃tis utet̃ : quos supra dedimꝰ ei quiutit᷑ collectione : Sin aut̃
Ñ poterituti hoc ag& ut ostendat scriptũ solũ considerari opostere. Peric littire iura oña si
similitudines accipiant᷑ : Nihilenĩ eẽ pene qđ ñ alteri simile eẽ uideat᷑ : Postremuiꝰ loci cõmunes s
ab eo quiutit᷑ ratiocinatione extrascriptũ ꝑc̃iecturã id qđ scriptũ nĩ ẽ accipio postere : Dem¬
de qđ neminẽ posses cripturã cõplecti uniuersa : Illũ tantũ modo benes cribere legẽ qui quȩ dã
contigerat ex quib: alia quȩ p̃terit intellegipos sint : Lociuero cõmunes contraeũ qui col¬

Expanded text:
libro expositum. Addere praeterea etiam poterit is qui contra collectionem nititur, uti et ipse utatur aliqua collectilibro expositum. Addere praeterea etiam poterit is qui contra collectionem nititur, uti et ipse utatur aliqua collectione; quod si ei contigerit, isdem argumentis utetur quae supra dedimus ei qui utitur collectione. Sin autem non poterit uti, hoc aget, ut ostendat scriptum solum considerari oportere; periclitari iura omnia, si similitudines accipientur; nihil enim esse paene, quod non alteri simile esse uideatur. Postremo loci communes sunt ab eo qui utitur ratiocinatione: extra scriptum per coniecturam id quod scriptum non est, accipi oportere; deinde neminem posse scriptura complecti uniuersa; illum tantummodo bene scribere legem, qui quaedam contingat ex quibus alia, quae praeterit, intellegi possint. Loci uero communes contra eum qui col
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃ torũ faciendorũ ex quib iterũ colligit᷑ hunc ftcienditestam̃tipotestatẽ ñ babenfe
Tracta tꝰ uero hab& & locos argum̃torũ tales : Primũ ut scriptũ laudemꝰ &e firmemꝰ Demde
conferamus cũ eofacto qđ colligimus asscriptũ : Deinde ut simile ẽẽ doceamꝰ : Deinde ut sullud
Etid circo ascriptore legis p̃t̃ missũ eẽ uideat᷑ : De in dedoceamꝰ inmultis flegib: multa ẽp̃teriri
Sed accipih̃ ac siñ sint p̃terita Ex his scllic& q̃ scripta s : Hȩc dĩc quiutit᷑ collectione : qui c̃tra
pugnat ante omã laborare deb& ut similitudinẽ tollat. Et dicat aliudẽe in eo qđ scriptũ est
aliudin eo qđ ad missũ ẽ : Ac ꝓptereti ẽẽ dissimile & ñ debere accipiex eo qđ scriptũ ẽ id qđ ñ scriptũ ẽ
cũ sit multa distantia dissimilitudinis apud partes : h̃ s̃ quȩ & similitudines. De quib: in primo

Expanded text:
terum colligitur, hunc faciendi testamenti potestatem non habuisse. Tractatus uero habet et locos argumentorum tales: primum ut scriptum laudemus et confirmemus; deinde conferamus cum eo facto quod colligimus ad scriptum: deinde ut simile esse doceamus; deinde ut, si illud et idcirco a scriptore legis praetermissum esse uideatur; deinde doceamus in multis legibus multa praeteriri, sed accipi haec, ac si non sint praeterita, ex his scilicet quae scripta sunt. Haec dicit qui utitur collectione. Qui contra pugnat, ante omnia laborare debet ut similitudinem tollat et dicat aliud esse in eo quod scriptum est, aliud in eo quod admissum est, ac propterea esse dissimile et non debere accipi ex eo quod scriptum est id quod non scriptum est, cum sit multa distantia. Dissimilitudinis autem partes hae sunt quae et similitudinis, de quibus in primo
Abbreviated transcription (Latin):
in hominũ. pars inbes¬
tiarũ gnẽ numerat᷑.:
atq hominũ genꝰ. &
insexu c̃siderat᷑ uiri¬
leanmuliebre sit.
⁊hnatione. patria.
cognatione. ȩtate :
Natione gaius anbar¬
barus. patria. Atheni¬
ensis. anlacedemonils:
cognatione. quib ma¬
iorib: quib: consangui¬
neis: etate puer. an
adolescens Natu gran¬
dioi ansenex : p̃terea
c̃moda ⁊ Inc̃modac̃¬
siderant᷑ ab nat᷑a da¬
ca. animo aut corpo.¬
rihocmͦ. ualens an inhe¬
cillis longus anbreuis:
formosus. andeformis.
uelox. antardus sit. acu¬
cus. an hebecior. me¬
mor anobliuios. co¬
mis. officios. an inface¬
tus pudens. paciens. an
INATURA

Expanded text:
in hominum, pars in bestiarum genere numerantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione, aetate. natione, Graius an barbarus; patria, Atheniensis an Lacedaemonius; co- gnatione, quibus maioribus, quibus consanguineis; aetate, puer an adulescens, natu grandior an senex. praeterea commoda et incommoda considerantur ab natura data animo aut corpori, hoc modo: valens an inbecillus, longus an brevis, formonsus an deformis, velox an tardus sit, acutus an hebetior, memor an obli- viosus, comis officiosus an infacetus, pudens, patiens an a natura
Abbreviated transcription (Latin):
itõ uorits honestũ hoc qđ ꝓpt̃se expetit᷑ Estaliud qđ hac Natura & hacuiẽ ut ꝓpt̃ fructus aliquos
expetat᷑ ut ẽ pecunua : Itẽ qͣuiddã mediũ & dignitate & fructu alio expetendũ ut amicita
gloria & c&̃ huius modi: Sed his trib: expetendis hocẽ honesto utili & illo t̃tio qđ mixtũ ẽ
adiungunt᷑ duo ad tractatũ necessaria necessitudo & affectio : Dequib: poste a ple¬
nius disputabit᷑ atq honestũ ipsũ qđ ppe t̃se expetit᷑ cũ inducis pastes ut diximꝰ distribu¬
tũ sit prius tractat deeo ipso qđ purũ ẽ nulloriti lo sociato quã diximꝰ eẽ iustutẽ Hanc
diuidit in pastes .iiiiͬ. Prudentiã iustitiã fostitudinẽ tẽperantiã : Et definit prudentiã
eiq tresspecies subiungit memoriã intellegentiã ꝓuidentiã Quȩ ratione tẽporũ cons

Expanded text:
item ueritas; honestum hoc propter se expetitur. Est aliud, quod hac natura et hac ui est, ut propter fructus aliquos expetatur, ut est pecunia. Item est quiddam medium et dignitate et fructu alio expetendum, ut amicitia, gloria et cetera huiusmodi. Sed his tribus expetendis, hoc est honesto, utili et illi tertio quod mixtum est, adiunguntur duo ad tractatum necessaria, necessitudo et adfectio, de quibus postea plenius disputabitur. Atque honestum ipsum, quod propter se expetitur, cum in duas partes, ut diximus, distributum sit, prius tractat de eo ipso quod purum est, nullo utili sociato. Quam diximus esse uirtutem, hanc diuidit in partes quattuor: prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam. Et definit prudentiam eique tres species subiungit, memoriam, intellegentiam, prouidentiam, quae ratione temporum cons
Abbreviated transcription (Latin):
festũ: Etenĩ ex captiuis primũ serui facti sint captiuitas bello inbello ñ nisi incerta for¬
tuna Itaq seruũ eẽfortunȩ ẽ. Hoc &iã infortuna c̃siderandũ pecuniosus antenuis
riuatus an cũ potesiaut Sed quia nunomodo capimꝰ potestate : Sed quia ñuno modo¬

Expanded text:
festum est. Etenim ex captiuis primum serui facti sunt; captiuitas bello; in bello non nisi incerta forfestum est. Etenim ex captiuis primum serui facti sunt; captiuitas bello; in bello non nisi incerta fortuna; itaque seruum esse fortunae est. Hoc etiam in fortuna considerandum, PECVNIOSVS SIT AN TENVIS, PRIVATVS AN CVM POTESTATE. Sed quia non uno modo capimus potestatem, recte addidit: S
Abbreviated transcription (Latin):
enĩmihiẽ ẽ ñ pot : nisi similis mei. Deinde quo in negotio quȩstu & artificio sitoccupatꝰ que ren¬
dũ Necesse : enĩ ut indita nra aliquid agamꝰ quonos occupemꝰ E thic actꝰ inuita aliquid
cognitã aut exerceas aut tradas ut orator utrh&or & alia huius modi. Alio qui scire aliqd
ꝑfecte & exercere nolle habitꝰ : Deinde aliquid ñ plenescire neq id qđ cũq exercere ad fectio ÷
erũ unius cuiꝰq rei & habitꝰ & ad fectꝰ si exerceant᷑ & inactusit uict ÷ Añĩ aduertendũ in quidđ̃
&iã quomodorẽ familiarẽ adminis tr& qua c̃su&udine domesticasit Exreb: enĩ priuatis
& domesticis quẽ admodũ quis in rep̃ uiuat facile possumꝰ agnoscere infortuna q̃ retur
hoc quasinatura eẽ magis uidet᷑ ut seruus quis anlibersit Serui enĩ sȩpenascunt᷑ Sedut̃
taceamꝰ ut multi sȩpȩ exfortuna serui sint &iã illos quinascunt᷑ exfortuna seruos cẽ mani¬

Expanded text:
enim mihi esse non potest nisi similis mei. Deinde QVO IN NEGOTIO, QVAESTV ET ARTIFICIO SIT OCCVPATVS quaerendum; necesse est enim ut in uita nostra aliquid agamus quo nos occupemus. Et hic actus in uita aliquid cognitam aut exerceas aut tradas, ut orator, ut rhetor et alia huiusmodi. Alioqui scire aliquid perfecte et exercere nolle habitus est; deinde aliquid non plene scire neque id quodcumque exercere adfectio est; uerum uniuscuiusque rei et habitus et adfectio si exerceatur et in actu sit, uictus est. Animaduertendum, inquit, etiam QVO MODO REM FAMILIAREM ADMINISTRET, QVA CONSVETVDINE DOMESTICA SIT; ex rebus enim privatis et domesticis quemadmodum quis in re publica uivat facile possumus agnoscere. IN FORTVNA QVAERITVR. Hoc quasi naturae esse magis uidetur, ut seruus quis an liber sit; serui enim saepe nascuntur. Sed ut taceamus ut multi saepe ex fortuna serui sint, etiam illos qui nascuntur ex fortuna seruos esse mani
Abbreviated transcription (Latin):
poris conseente & absoluta e liqua unrt ꝑfectionẽ Habit̃ inquit iste t alienu ster
erẽ diant ut uurtutifinquit hic habitꝰ animi Virtꝰaut̃ quadruplex iustitia tẽperan¬
na forticudo prudentia: Sedtunc habitꝰ siuirtutẽ itateneam̃ accept̃a ut pũquã
a semel cõparata recodamꝰ Nãsifrequent̃ suacuuiq reddamꝰ & aliquando rapiamus
ũiustitie babitũ ꝑintẽ perantiã ñ tenem similit̃ &circa reliquasuir gutes leaenĩ
habit definitus Habitũ appellamus animiaut corporis constantẽ & aliquã inre ꝑfec

Expanded text:
BSOLVTAM ALIQVA IN RE PERFECTIONEM. Habitus, inquit, iste est alicuius rei esse dicat; 'ut uirtutem', inquit; hic habitus animi. Virtus autem quadruplex, iustitia, temperantia, fortitudo, prudentia. Sed tunc habitus, si uirtutem ita teneamus acceptam ut numquam a semel comparata recedamus. Nam si frequenter sua cuique reddamus et aliquando rapiamus, iam iustitiae habitum per intemperantiam non tenemus, similiter et circa reliquas uirtutes; ita enim est habitus definitus, HABITVM APPELLAMVS ANIMI AVT CORPORIS CONSTANTEM ET ABSOLVTAM
Abbreviated transcription (Latin):
mã uiolabat stultorũ &improborũ temeritas & audacia: Quando aliquid faciendũ¬
ꝑsua demus ab honesto abutili a possibili ꝑsuademꝰ int̃dũ & necessariũ ponimus
Visdẽ p̃ceptis &iã illã rẽquȩ non sit factarep̃hendimus ut hiccycero c̃querit᷑ sapientes
a rep̃ recessisse Si quide ut id ñ facerent suberat honestas. Nã quo in dignius rẽ hones¬
lũ submouere utile ÷ SSuberat possibilitas sstultorũ inquit &in ꝓborũ temeritas &au¬
dacia facileenĩ stulti actemerarii superant᷑ eostudiosius & illis resistendũ fuit & rei
publicȩ consulendũ I hic qq̃ honestũ atq utile seruauit. honestũ ÷ enĩ in ꝓbis resistere

Expanded text:
mam violabat stultorum, et improborum temeritas, et audacia, summo cum reipumam violabat stultorum, et improborum temeritas, et audacia, summo cum reipuhonesto, ab utili, a possibili persuademus; interdum et necessarium ponimus. Isdem praeceptis etiam illam rem quae non sit facta reprehendimus, ut hic Cicero conqueritur sapientes a re publica recessisse, siquidem ut id non facerent suberat honestas: 'nam quo indignius rem honesre publica periculum submouere utile est; suberat possibilitas: 'stultorum', inquit, 'et improborum temeritas et audacia'; facile enim stulti ac temerarii superantur. EÏ STVDIOSIVS ET ILLIS RESISTENDVM FVIT ET REI PVBLICAE CONSVLENDVM. Hic quoque honestum atque utile seruauit. Honestum est enim improbis resistere,
Abbreviated transcription (Latin):
canũ. Neq graccos afri¬
cani nepotes. quib. in ho¬
minib erat summa uir¬
t̃us. & summo uirtute
amplificata auctoritas
quentia Quare meo qui¬
dẽ animo nihilominus
eloquentia studendua
& si ea quidẽ & priuatĩ & pu¬
blice ꝑuerse abutuntur. sed
eo uehementius ne mali
magno cũ detrimentobo¬
noꝵ & communi om̃i um ꝑnł¬
cie plurimum possint. cum
presertim hoc sit unum
qđ ad om̃is res & priuatas
⁊ publicas maxime ꝑtine¬
at. hoc tuta. hoc honesta
reip periculis maxime fuerat suc currendũ & hocquasi ꝑ indignationẽ ꝓnuntiandũ. Qđ
uero ait a plerisq recte dicit non enĩ om̃s sapientes a rep̃ recesser̃ : Nã athełiensib:
solon legesscripfit Etquia norat multos eẽ inre p̃corruptissimos in exiliũ ultroꝓfeci:
cripsitisdem atheniensib: leges &dracon duorũq hominũ legib: utunt᷑. Ligurgus&iam lace¬
paucire liqui facile aut cesser autoppressis sNã quo in dignius remhonestissimã & rectissi¬

Expanded text:
canum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas uentia. quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim et publice abutuntur; sed eo quidem vehemen- tius, ne mali magno cum detrimento bonorum et com- muni omnium pernicie plurimum possint, cum prae- sertim hoc sit unum, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat, hoc tuta, hoc honestae periculis maxime fuerat succurrendum, et 'hoc' quasi per indignationem pronuntiandum. Quod uero ait 'a plerisque', recte: non enim omnes sapientes a re publica recesserunt. Nam Atheniensibus Solon leges scripsit, et quia norat multos esse in re publica corruptissimos, in exilium ultro profectus est. Scripsit isdem Atheniensibus leges et Draco, duorumque hominum legibus utuntur; Lycurgus etiam Lacepauci reliqui facile aut cesserunt aut oppressi sunt. NAM QVO IN
Abbreviated transcription (Latin):
tiua uero qualitate ñ factũiustũ sedcausã factiiustã fuisse c̃tepidirsꝰ: Itaq in abscluta qualitate
aequi& rectinatura quaerit᷑ : in ad sũ ptiua uero qualitate ñ factũ iustũ ratio quaerit᷑ Quae
ad sumptiua quattuor locis diuidit᷑. Concessione remotione criminis relatione criminis
cõparatione Verũ hic iiͦͭͬ horũ locorũ cicero ordinẽ conuertit Nã a postremoqđ hic posuit
r&rorsũ uersus ordo est Etenĩuim singularũ defensionũ c̃siderare debemꝰ Primo hocest in no¬
centis hominis ut dicat ñ feci. De indefeci Sed ñsic uocat᷑ Tertio feci Et sicuocat᷑ Sediure feci

Expanded text:
tiva uero qualitate non factum iustum, sed causam facti iustam fuisse contendimus; itaque in absoluta qualitate tiva uero qualitate non factum iustum, sed causam facti iustam fuisse contendimus; itaque in absoluta qualitate aequi et recti natura quaeritur, in adsumptiva uero praemii et poenae ratio quaeritur. Quae adsumptiva quattuor locis diuiditur: concessione, remotione criminis, relatione criminis, comparatione. Verum hic quattuor horum locorum Cicero ordinem conuertit: nam a postremo, quod hic posuit, retrorsum uersus ordo est. Etenim uim singularum defensionum considerare debemus. Primo hoc est innocentis hominis, ut dicat 'non feci', deinde 'feci, sed non sic uocatur', tertio 'feci et sic uocatur, sed iure feci
Abbreviated transcription (Latin):
qualitas talis est cũ aliquid gexerati iure cautũ adspeciem deuo caens ut pica ame s llua fo¬
tead pdait ł rgoinnegorialiqualitate exe quitate p̃cedentis iuris nouaura furmant ia et
utdiceat id qdinctentione uersat᷑ Etid eo defuturo ẽ qđ &ia uris peritfaciunt Quisifor¬
te id quo dettit᷑ iureñ ccutũ ẽ ꝑpint̃ p̃tationẽ statutiiuris id &ic̃ qđ in eodẽ iure nominatĩ
in contineur ad firmans hoc ese qđ ait : Cuidiligentiae peẽ apud nos uris consulti existimant᷑
Hocoq tepus futuriũ demonstrat cũ ait quidiurissit sit considerat᷑ Consideratio eni dein¬
cerio ẽ tquiaiuris consideratio ẽ defuturo ẽ IAciuridicialis quidẽ induas partes distri¬
buit᷑ ab solutã & adsumptiuã  Negotialis qualitasstat nec aliquas ex se partes fundit Iuri¬
dicialis uero induas partes funditur. In absolutã qualitatẽ & ad sumptiuã. Deinde hic qq̃
rerũ c̃pendiũ teneredebemus qđ in absoluta qualitate factũ ipsũ iustũ adserimꝰ Inad sũ ꝑꝓ

Expanded text:
qualitas talis est, cum aliquid generatim iure cautum ad spedem deuocamus. Vt puta: 'VIROquod petit. Ergo in negotiali qualitate ex aequitate praecedentis iuris noua iura firmantur, id est, ut liceat id quod in contentione uersatur: et ideo de futuro est. Quod etiam iuris periti faciunt, qui, si forte id quo de agitur iure non cautum est, per interpretationem statuti iuris id etiam quod in eodem iure nominatim non continetur adfirmant. Hoc est quod ait: CVI DILIGENTIAE PRAEESSE APVD NOS IVRIS CONSVLTI EXISTIMANTVR. Hoc quoque tempus futurum demonstrat, cum ait: 'quid iuris sit consideratur'. Consideratio enim de incerto est, et quia iuris consideratio est, de futuro est. AC IVRIDICIALIS QVIDEM IN DVAS PARTES DISTRIBVITVR, ABSOLVTAM ET ADSVMPTIVAM. Negotialis qualitas stat nec os aliquas ex se partes fundit, iuridicialis uero in duas partes funditur, in absolutam qualitatem et adsumptivam. Deinde hic quoque rerum compendium tenere debemus, quod in absol
Abbreviated transcription (Latin):
nit̃ & exnegotiorũ & ex ꝑsonarũ at tributionib: sumunt᷑ & reliqua : Coniecturȩ argu¬
m̃ta sugger̃ causa ꝑsona factũ : Vtiq id eo tria quia singula : Suisigit᷑ rationib: catisa
suis ꝑsonui&iã apꝓbdt᷑ E odemodo factũ: Qđ cũ singula siuis rcitionib: ꝑseinc̃iectura fidẽ¬

Expanded text:
NITER ET EX NEGOTIORVM ET EX PERSONARVM ATTRIBVTIONIBVS SVMENTVR et reliqua. Coniecturae arguNITER ET EX NEGOTIORVM ET EX PERSONARVM ATTRIBVTIONIBVS SVMENTVR et reliqua. Coniecturae argumenta suggerunt causa, persona, factum; utique ideo tria quia singula. Suis igitur rationibus causa, suis persona etiam adprobatur; eodem modo factum, quod cum singula suis rationibus
Abbreviated transcription (Latin):
usus exercitatio atq haecs at tributa negotio : Exquib: cũ dr̃ argum̃tũ implet᷑ argum̃ta¬
tio exnegotio : inuenit᷑ aut̃ argum̃ tatio p̃terea quȩ cõmunit̃ sumat᷑ ex attributis nego¬
tio & at tributis ꝑsonȩ ut at tributa ꝑ sonȩ ñ mihi ꝑsonã hoc ẽ uitã p̃teritã hominis de¬
clarent sed hoc facinꝰ apꝓbent qđ intendit᷑ sicut declarabt̃ quȩ supponunt᷑ exemplo ÷
Suspiciones ducent᷑ id est coniectura capiet᷑ : E xipsis omnib: partib: ꝑtẽptabit᷑: Vt ñ mix¬
ta sint at tributa ꝑsonȩ sed tantũ solasi facta im ipsonegotio ł actione totius negotu
impleta : hoc eni ingenerespectabit locus tẽpus occasio facultas : Modũ in c̃iectura
ñ posuit quic infeccinore c̃fessio sẽp inspicit᷑ : Sunt aut̃ aliquȩ aliȩ suspiciones quȩ cõmu

Expanded text:
usus, exercitatio. Atque haec sunt attributa negotio, ex quibus cum ducitur argumentum impletur argumentausus, exercitatio. Atque haec sunt attributa negotio, ex quibus cum ducitur argumentum impletur argumentatio ex negotio. Inuenitur autem argumentatio praeterea quae communiter sumatur ex attributis negotio et attributis personae, ut attributa personae non modo personam, hoc est uitam praeteritam hominis declarent, sed hoc facinus adprobent quod intenditur, sicut declarabunt quae supponuntur exemplo. SVSPICIONES DVCENTVR. Id est coniectura capietur. EX IPSIVS OMNIBVS PARTIBVS PERTEMPTABITVR. Vt non mixta sint attributa personae, sed tantum sola sint facta in ipso negotio uel actione totius negotii impleta. HOC ENIM IN GENERE SPECTABITVR LOCVS, TEMPVS, OCCASIO, FACVLTAS. Modum in coniectura non posuit, quia in facinore
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbari : Exfacto aut̃ ipso suspiciones ducent᷑ : Restat t̃tia parsꝓbationis in c̃iectura ex
negotio : Huius partes .iiii. s̃. ut in libro primo expositũ ẽ : Etenĩ at tributa negotio .iiii.s̃:
ontinenticacũ negotio ingestione negotii adiuncta negotio quȩ gestũ negotiũ c̃seq̃nt᷑
Haec breuit̃ hicrepetit qm̃ iã in libro primo tractatas acdicit inc̃iecturã om̃agenera inci¬
dere ñ om̃s partes ut in c̃tinentia Negotii antenegotiũ innegotio post negotiũ facta om̃a
in suspicionẽ uocemꝰ : Itẽ in gestione negotii. locũ tepus occasionẽ facultates demodo con¬
ticenscens qđ reimanifestȩ & in confessione habitȩ modus sẽꝑ ẽ : itẽ adiuncta negotio
pars quȩ gestũ negotiũ c̃seqr ad ciecturã tribu& argum̃ta ubiquȩrit᷑. lex c̃suetudo pactu

Expanded text:
probari. EX FACTO AVTEM IPSO SVSPICIONES DVCENTVR. Restat tertia pars probationis in coniectura, ex probari. EX FACTO AVTEM IPSO SVSPICIONES DVCENTVR. Restat tertia pars probationis in coniectura, ex negotio; huius partes quattuor sunt, ut in libro primo expositum est. Etenim adtributa negotio quattuor sunt: continentia cum negotio, in gestione negotii, adiuncta negotio, quae gestum negotium consecuntur. Haec breuiter hic repetit, quoniam iam in libro primo tractata sunt; ac dicit in coniecturam omnia genera incidere, non omnes partes, ut in continentia negotii, ante negotium, in negotio, post negotium facta omnia in suspicionem uocemus, item in gestione negotii locum, tempus, occasionem, facultates, de modo conticiscens quod rei manifestae et in confessione habitae modupars, quae gestum negotium consequitur, ad coniecturam tribuet argumenta, ubi quaeritur lex, consuetudo, pactio,
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ dicat᷑ : De inde clius locus cõmunis uitã honestȩ actã reo debere ꝓd eẽ ipsã eẽ certis¬
simã testẽ morũ & uolumatł. criminationẽ in imicorũ inuidia ftccile posse c̃poni: Haec si
honestauitaõ atsiiner̃ aliquȩ turpitudines. laborandũ ẽ ut ftlsc ẽẽ dicamꝰ inimicorũ cri¬
minationẽ collecta ł eo uitiom̃tis ad missȩ quo facilius uenic̃ ꝓmererem᷑ neglegentia Ne¬
cessitate adulescentia ł quo lib& cilio affectuanimi ñ ꝑnitioso amore ł cliquo huiꝰ generis:
Postremo laborandũ ẽ. ut tͣpitudines uitȩ p̃teritȩ ł indissimili genere uitiorũ eẽ docetint᷑
ut qm̃ in nocentẽ ꝓbare ñ possumꝰ ab hoctantũ facinore qđ iniudicio ẽremotũ eẽ doceamꝰ:
inuero ẽ uita turpissima Nullo genere defensionis suprci posito purganda locus cõmu¬
nis induci deb& uitã p̃teritã spec tari ñ debere. Neq demorib: hoccrim̃ qđ intendit᷑ cõ¬

Expanded text:
 ipsam esse certissimam testem morum et uoluntatum, criminationem inimicorum inuidia facile posse componi. Haec, si honesta uita est; at si inerunt aliquae turpitudines, laborandum est ut falsa esse dicamus, inimicorum criminatione collectas, uel eo uitio mentis admissas quo facilius ueniam promeremur, neglegentia, necessitate, adulescentia uel quolibet alio adfectu animi non pernicioso, ut amore uel aliquo huius generis. Postremo laborandum est ut turpitudines uitae preteritae uel in dissimili genere uitiorum esse doceantur, ut quoniam innocentem probare non possumus, ab hoc tanto facinore quod in iudicio est remotum esse doceamus. Sin uero est uita turpissima nullo genere defensionis supra posito purganda; locus communis induci debet, uitam praeteritam spectari non debere neque de moribus hoc crimen quod intenditur com
Abbreviated transcription (Latin):
unecesse fuerit id fieri : In quib: omnib: spectat᷑ sẽꝑ c̃siliũ : Qđ sunhis c̃siliũ cernit᷑ & factũ ꝓ¬
bat̃ consiliũ aut̃ at tributũ ꝑsonȩ ẽ : ergo at tributo ꝑsonȩ factũ ꝓbat᷑ : Huius reidocendȩ
causci supͣ positũ thema tractando excutit habere argum̃ta anterẽ qđ in itinere se tã fa¬
miliarit̃ applicarit qđ sermonis causa quȩsierit qđ simulde uerterit cenarit : Itẽ in re
Nox somnus : Postrem qđ solus exerit qđ illũ tã familiarẽ comitatũ ȩquo animo reliquerit
qđ oruentũ gladiũ habuerit: haec anterẽ inrepost rẽ : At tributa negotios quȩ ft¬
&bec omã negotios at tributa łfficiat᷑ negotii exat tributis ꝑsonȩ & negotiis cõmunũ apꝓbatio¬
quã iãtemere ad maleficiũ accessisse : inqua requȩrit᷑ Nũ alio modo cõmodius fieri potuerit

Expanded text:
an necesse fuerit id fieri. In quibus omnibus spectatur semper consilium. Quod si in his consilium cernitur, et factum pan necesse fuerit id fieri. In quibus omnibus spectatur semper consilium. Quod si in his consilium cernitur, et factum probatur; consilium autem attributum personae est; ergo attributo personae factum probatur. Huius rei docendae causa supra positum thema tractando excutit habere argumenta ante rem; QVOD IN ITINERE SE FAMILIARITER APPLICARIT, QVOD SERMONIS CAVSAM QVAESIERIT, QVOD SIMVL DEVERTERIT, CENARIT; item in re NOX, SOMNVS; post rem QVOD SOLVS EXIERIT, QVOD ILLVM TAM AEQVO ANIMO RELIQVERIT, QVOD CRVENTVM GLADIVM HABVERIT. Haec ante rem, in re, post rem attributa negotio sunt, quae fahaec omnia negotio sint attributa, efficiatur negotio ex attributis personae et negotiis communquam tam temere ad maleficium accessisse. in quo quaeritur, num quo alio modo commodius potuerit
Abbreviated transcription (Latin):
ospiciente ratione & cgotiũ ꝓbine potuer̃ : Iinfortuna inquit spectat᷑ dignitas diuiti̧ ẽditio
Haeclic& psonȩ attributa sint tam̃ cũ dicodiues ẽ affectattr ramidẽ seruus peruit oc cidere
consuls̃ pdidit patriã argum̃tũ factis a ꝑsonȩ at tributis fado ÷ Parimodo dec̃silio siquib
palit̃qđ inquestione ẽ anfieri potuerit deinde an abalio potuerit deinde an facultas fuerit:
Int̃posse & stcultatẽ hocint ẽ : Cũ substantia efficiendȩ rei in est autde ẽ. defacultate tractat᷑
ut siures ministeria pecunia : Atsi aut ꝑnatura res negat᷑ aut ꝑlocũ aut ꝑtẽpus de eo quȩ rit᷑
an potuerit sidicat᷑ tullius int̃fecisse romulũ qđ utiq fieriñ potuerit ꝑtẽpus neͣ haber& posse :¬
tẽ locofit siclicuiꝰ qui arguit᷑ cedis ab eoloco ubicedes ftcta est absentia declarat᷑ : Tertio quȩ¬
rit᷑ utrũ id stacinus sit qđ penitere fuerit necesse . Itẽ qđ specelandiñ haber&: Deinde querit᷑

Expanded text:
spiciente ratione et negotium probare poterunt. In fortuna, inquit, spectatur dignitas, diuitiae, condicio; haec licet personae attributa sint, tamen cum dico 'diues est, adfectat tyrannidem; seruus, potuit occidere; consul, non prodidit patriam', argumentum factis a personae attributis facio. Pari modo de consilio; si quibus paliter quod in quaestione est an fieri potuerit, deinde an ab alio potuerit, deinde an facultas fuerit. Inter posse et facultatem hoc interest; cum substantia efficiendae rei inest aut deest, de facultate tractatur, ut sunt uires, ministeria, pecunia; at si aut per naturam res negatur aut per locum aut per tempus, de eo quaeritur an potuerit: si dicatur Tullius interfecisse Romulum, quod utique fieri non potuit per tempus nec habet posse. Item loco fit, si alicuius qui arguitur caedis, ab eo loco ubi caedes facta est absentia declaratur. Tertio quaeritur 'utrum id facinus sit, quod paenitere fuerit necesse', item 'quod spem celandi non haberet'; deinde quaeritur
Abbreviated transcription (Latin):
purũ acseparatũ : Itẽ er̃ triagenera rerũ uitandarũ in utilepurũ & illudutilecũ t᷑pi: De inde

Expanded text:
purum ac separatuni. Item tria erunt genera rerum uitandarum; inutile purum, et illud inutile cum turpi, deinde purum ac separatuni. Item tria erunt genera rerum uitandarum; inutile purum, et illud inutile cum turpi, deinde
Abbreviated transcription (Latin):
uident᷑ & demonstratiuȩ ꝓpt̃ fines ꝓprios c̃uenire & poterat quidẽ supponere exempla delibe¬
ratiuȩ ꝑ singulas c̃stitutiones hoc tut docer& incidere indeliberatiuã c̃iecturã finẽ &rłquas
constitutiones : Itẽ parimodo inde monstratiua sed qm res aꝑta ẽ dicere p̃teriit Nerẽ satis
clarã dũ aꝑtionẽ ꝑ exempla uultred dereobscuriorẽ exemplorũ diuersitatẽ feciss&: Rerũ
exp&endarũ triageneras paraut̃ numerus uitandarũ ex c̃traria parte : Deliberatiuȩ cau¬
copulatis reb: nom̃ a meliore parte cõponit᷑ ut demonstratiuã causã cũ intellegamꝰ habere
laudẽ & uituperacionẽ quidã tam̃ hanc eandẽ causã a parte meliore sicuti diximꝰ laudatiuã
eẽ dixer̃ : Ergo cũ honestũ Nc̃ ꝑsesolũ sit nc̃ sit aliud qđ iunctũ ẽ & utilitati tam̃ &iã honesti
nomine nuncupat᷑ : Suntigit᷑ tria q̃ ex p&unt᷑ honestũ purũ honestũ cũ utili & ipsũ utile

Expanded text:
uidentur et demonstrativae propter fines proprios conuenire; et poterat quidem supponere exempla deliberativae per singulas constitutiones, hoc est, ut doceret incidere in deliberativa coniecturam, finem et reliquas constitutiones, item in demonstrativa; sed quoniam res aperta est, dicere praeteriit, ne rem satis claram dum apertiorem per exempla uult reddere, obscuriorem exemplorum diuersitate fecisset. RERVM EXPETENDARVM TRIA GENERA SVNT, PAR AVTEM NVMERVS VITANDARVM EX Circo honestum dicitur, quia semper in copulatis rebus nomen a meliore parte componitur; ut demonstrativam causam cum intellegamus habere laudem et uituperationem, quidam tamen hanc eandem causam a parte meliore, sicuti diximus, laudativam esse dixerunt. Ergo cum honestum nunc per se solum sit, nunc sit aliud quod iunctum est et utilitati, tamen etiam hoc honesti nomine nuncupatur. Sunt igitur tria quae expetuntur; honestum purum, honestum cum utili, et ipsum utile
Abbreviated transcription (Latin):
aut facti aut nominis
nem exqua causa nas¬
citur. constitutionem
appellamus. Constitu¬
tio ẽ prima conflictio
causarum exdepulsio¬
ne intentionis ꝓfecta

Expanded text:
aut facti aut no- minis nem, ex qua causa nascitur, consti- tutionem appellamus. constitutio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓximifacile int̃ficiant᷑ : Dein de reliqua p̃ceptadat comunit̃ in utrãq partẽ : Etenĩcũ
ãbȩ leges niccnt᷑ quȩ p̃cepta dccta fuerint unipasti ad alterã partẽ quae &iã ipsa lege

Expanded text:
proximi familiae interfaciantur; deinde reliqua praecepta dat communiter in utramque partem. Etenim cum proximi familiae interfaciantur; deinde reliqua praecepta dat communiter in utramque partem. Etenim cum ambae lege nitantur, quae praecepta data fuerint uni parti, ad alteram partem, quae etiam ipsa lege