comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯuenire. His atq hmi partib iustitiȩ. si ꝗͣ rẽ in ꝯtioe̾ ait
ĩ ꝯsilio faciencdã cẽsebimꝰ: iustã ẽẽ ostendemꝰ. ꝯtͣriis ĩ iustam
mꝰ res magnas ⁊ celsas seqͥ ⁊ appeti oport̾e. Et itẽ res humiles
as fua clignitate iudicare. Itẽ ab nulla re honesta picłi
laboris magnitudine deduci oport̾e. Antiqͥorẽ mortẽ t̃pitu¬
dine hr̃i. nullo dolore cogi ut ab officio recedat᷑. Nullꝰ ꝓm¬

Expanded text:
ustitiae si quam rem in contione aut in consilio faciendam censebimus, iustam esse ostendemus, contrariis iniustam. mus res magnas et celsas sequi et appeti oportere; et item res has dignitate sua iudicare. Item ab nulla re honesta periculi aut laboris magnitudine deduci oportere; antiquiorem mortem turpitudine haberei; nullo dolore cogi, ut ab officio recedatur; null
Abbreviated transcription (Latin):
rese peccasse dicet: pͥmũ q̃ret᷑ utr̃ potuerit scire an ñ potun
Dein̾ utr̃ data sit oꝑa ut sciret᷑: an ñ. Dem̾ utr̃ casu nescie¬
rit an culpa. Nã qͥ se pp̃ uinũ. Aut amorẽ. Aut iracundiam
fugisse rõnẽ dicet: is aĩ uicio uidebr̾ nescisse ñ ĩprudẽti
Qre ñ imprudẽtia se defendit: s culpa ꝯtaminabit ꝑsor
Deiñ ꝯiecturali ꝯstitone q̃ret᷑ utr̃ scierit an ignorauert.
ẽẽ ꝯstet.  Cũ in fortunã causa ꝯfẽt᷑. ⁊ ea re defensor igris
reo dicet oport̾e: eadẽ oĩa uidẽt᷑ ꝯsidatida. q̃ de necesta¬
dine p̾cepta st. Etenĩ hȩ õs partes purg̾tonis uit ses¬

Expanded text:
 quaeretur, utrum potuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit;esse constet. Cum in fortunam causa confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes
Abbreviated transcription (Latin):
insidiosꝰ inimic̃ incolum̃ ẽẽ nolu it. Cui tandẽ ħ mir̃ ui¬
debr̃: Nã c̃ feras bestias uideamꝰ alacres ⁊erectas uadere
ut alt̾i bestiȩ noceant: ñ ÷ incͤdibile putandũ istiꝰ qͦ aĩũ feris
crudelẽ. atq Inhumanũ cupide ad inimici ꝑniciẽ ꝓfectũ
Psertĩ cũ in bestiis nuillã. neq bonã. neq mnalã rõnẽ udẽ¬
amꝰ. in isto płimas. ⁊ ꝑpessumnas rones semꝑ fuisse intelligamꝰ

Expanded text:
 incolumem esse noluit: qui tandem hoc mirum videbitur? Nam cum feras bestias videamus alacres et erectas vadere, ut alteri bestiae noceant, non est incredibile putandum istius quoque animum ferum, crudelem atque inhumanum cupide ad inimici perniciem profectum; praesertim cum in bestiis nullam neque bonam neque malam rationem videamus, in isto plurimas et pessumas rationes semper fuisse int
Abbreviated transcription (Latin):
aliũ tͣnsferat᷑: atq illd̃ ꝙͦ. reꝰ suscepisse dicat᷑. Deu̾i opor¬
tueit ne peccare in ea re in qͣ aliꝰ añ peccarit. Deiñ o
diciũ fieri q̃ res in iuditiũ ñ deuenit. Locꝰ cõmunis
accusatoris ꝯtͣ eũ qͥ plus censeat uĩ ꝗͣ iuditia uałe opor¬
tere. Et ab adu̾sariis ꝑcunctabr accusator ꝗͥ fut᷑um sit
si idẽ cet̾i facia̾t. ut de indẽpnatis supplicia sumat. ꝗͦ eoᷤ
idẽ fecisse dicant. Qd si ipse accusator idẽ face̾ uoluisset.
Defensor eoꝵ peccati atͦcitatẽ ꝓfẽt ĩ qͦs cͥm̃ t̃nsfet᷑. Rẽ. loc.
tp̃s añ ocłos ponet. Ut hii qͥ aucliut existiment aut nͥ¬

Expanded text:
nsferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, dicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, q
Abbreviated transcription (Latin):
m dt ne paruula qͥdđ dubit̾oe.: aut offensiõe impedirenur:
bi ad hanc ronẽ p̃ceptiõis assiduitatim ȩxercitatonis accomo¬
uon uoluntas scriptoris c̃ scͥpto difsicde uideb̾r: Si a scom narĩdaiẽ¬
m id s cͥptũ fuisse in lege. Aut in testam̃to. aut in stiplõe
Aut qͣlibet scͥpto ꝙͦ. ad eã rem ꝑtinebit. Demn colłone. ꝙͥ. scͥp¬
tum sit: qͥ adu̾sarii se fecisse dicant. qͥ. udicẽ seqͥ ꝯueniat.
atrũ id ꝙͣ. diligent᷑ ꝑscriptũ sit. An id ꝙͦ acute sit excogita¬
tum. Nem̃ ea sententia q̃ ab adu̾sariis sit excogitata: ⁊ s cͥp
senserit.ꝗͣ scripserit. ⁊ demonstrabr scͥptũ illd. eẽ. diluci¬
de. Breuit̾. Comode. ꝑfecte. c̃ orone certa. Dem̃ exempla
ꝓferent᷑. q̃ res c̃ ab adũsariis sententia redłet᷑: ⁊ uoluntas
afferet᷑: as cͥpto potiꝰ iudicate sit. Nem̃ ostendet᷑ ꝗͣ ꝑicłosũ¬

Expanded text:
aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommo. CAPUT 13 Cum voluntas scriptoris cum scripto dissidere videbitur, si a scriaut stipulatione aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scriptsenserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, qu
Abbreviated transcription (Latin):
pecit᷑ ħ mͦ. Ou̾i maloꝵ stultitia mat̾ ÷ atq mat̾ies. Ea pari
imm̃sas cupiditates. Imm̃sȩ porro cupiditates infinitȩ ⁊ imn¬
modatȩ st̃. Hȩ pariunt. Auaritiã. Auaritia porro hoiẽ
ad qͦuis maleficiũ ĩpellit. G adu̾saris auaritia inducdi
ad t̾rã tͣbes. neue iñ nauis ĩc hoande exordiũ cepisset. qͣni
nõat᷑. argoᷤᷤ. qͣ argiui delecti uiri uecti pecebãt pellẽ inaura
tã arietis colchis. ĩꝑio regis pelie ꝑ dolũ. Na nũꝙͣ. hera ertad
mea medea efferret pedẽ domo. Nã hic satis erat dr̃e si id

Expanded text:
 «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod vis maleficium impellit. Ergo avaritia inducti ad terram trabes, Neve inde navis inchoandi exordium Cepisset, quae ntam arietis Colchis, imperio regis Peliae, per dolum: Nam numquam ‹era› errans mea ‹domo› efferret pedem. Nam hic satis erat dicere, si id
Abbreviated transcription (Latin):
res ad reliquũ ꝑsoluendũ. Uerũ ħ fut᷑a satis scio. te enĩ nꝰ
ignoro. S nos deinceps ad cet̾a p̾cepta tͣnseamꝰ. ut id ꝙͦ libu̾¬
tissime facienꝰ: tue rectissime uoluntati morẽ geram.u:¬

Expanded text:
res ad relicum persolvendum. Verum haec futura satis scio; te enim non res ad relicum persolvendum. Verum haec futura satis scio; te enim non ignoro. Nos deinceps ad cetera praecepta transeamus, ut, quod libentissime faciamus, tuae rectissime voluntati morem geramu
Abbreviated transcription (Latin):
m̾iã captabimꝰ. potestatẽ subiciemꝰ. Si ꝗͥ nr̃is ꝑximis. pa¬
rentib. Liberis. cet̾is necessariis casurũ sit ꝑp̃ nr̃as calamita¬
tes aꝑiemꝰ. ⁊ simł ostendemꝰ illoꝵ nos sollicitudine. ⁊ mise¬
ria ñ nr̃is in cõmodis dolẽ. Side clem̃tia. humanitate. mi̾a¬
nr̃a qͣ in alios usi fuimꝰ aꝑiemꝰ. Si nos sẽꝑ aut dui ĩ malis
fuisse ostendimꝰ. Si nr̃m fc̃m aut fortunã ꝯq̃rem. Si a̾um
nr̃m fortẽ. patientẽ in cõmodoꝵ ostendemꝰ sut᷑m. Cõmi¬
sãto̾nẽ b̾uẽ ẽe̾ oportet: nicħ enĩ lacͥma citiꝰ arescit:
ERe locos obscurissimos totiꝰ artificii tͣctauimꝰ ĩ ħ libro.
dũaꝵp huic uolumini modus hic sit. Reliqͣs p̾ceptioes¬
tta diligent᷑ nob̾ẽ. ⁊ sñ nob̾ ꝯsid̾ab̾: ⁊ nos industriȩ fructus
ex tua scientia capiemꝰ: ⁊ tute ñrã diligentiã laudab̾ tuiaq ꝑ¬
ceptione letab̾e. Tu scientior eris p̃ceptoꝵ artificio: nos alacͦo¬

Expanded text:
iam captabimus, potestatem subiciemus: si, quid nostris parentibus, liberis, ceteris necessariis casurum sit propter nostras calamitates, aperiemus, et simul ostendemus illorum nos sollicitudine et miseria, non nostris incommodis dolere: sira, qua in alios usi sumus, aperiemus: si nos semper aut diu in malis fuisse ostendemus: si nostrum fatum aut fortunam conqueremur: si animum nostrum fortem, patientem incommodorum ostendemus futurum. Conmiserationem brevem esse oportet. Nihil enim lacrima citius arescit. Fere locos obscurissimos totius artificii tractavimus in hoc libro; quapropter huic volumini modus hic sit: reliquas praeceptionestex tua conscientia capiemus, et tute nostram diligentiam laudabis, tua perceptione laetabere: tu scientior eris praeceptorum artificii, nos alacrio
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ pestifer cius. Nã nicħo mag̃ qͣdruplatoris ꝙͣ. furis. ꝗͣ sic¬
cari aut ꝑcditoris attulit diffõnẽ. ꝑItẽ uitiosũ ÷. ꝓ argͥco
sumꝰe: ꝙͦ in dis qͥsitone positũ ÷. ut siqͥs ꝙ̃ furti argu̾et. ⁊ ita
dicat eũ ẽẽ hoĩe iꝓbũ. Auarũ. fraudulentũ. ei rei testimo¬
solue ħ m. No ꝯueñ censores istũ uob̾ satisface̾ ex eo qi ait se
ñ posse adẽe̾ ita ut uiratꝰ fuerat. qr si ad exercitũ ñ ueniss:
iudicatas res. s impedita. ⁊ in simili ꝯtͦuersia posita exẽpli
ligas. tali dari arma qͣł qͥ gessit fuit iubet. potiri si ffudẽ¬

Expanded text:
et pestifer civis.» Nam nihilo magis quadruplatoris quam furis, quam sicarii aut proditoris attulit definitionem. Item vitisumere, quod in disquisitione positum est; ut si quis quem furti arguat et ita dicat, eum esse hominem inprobum, avarum, fraudulentum: ei rei testimoo: «Non convenit, censores, istum vobis satis facere, quod ait se non potuisse adesse ita, ut iuratus fuerat. Quid? Si ad exercitum non venissetiudicata res, sed inpedita et in simili controversia posita exempli legas: Tali ‹dari arma, qualis qui gessit› fuit, Iubet, potiri si stude
Abbreviated transcription (Latin):
ui defensiõe ħmͦ. Cũ te expetebant os florentissimo in reg¬
no: reliqͥ. nc̃ desertũ ab oĩb sũmo ꝑicło solus ut restituam
paro. Ftẽ uitiosũ ÷. qͦ. in aliã partẽ ac dictũ sit pot̾ accipi.
dr buim̾i. Ut si qͥs potens ac factiosus in ꝯtiõe dixĩt. Satiꝰ
⁊ ita regib. ꝗͣ uti mał legib. Nã ⁊ ħ tãetsi rei augendȩ cau¬

Expanded text:
ur defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes, florentissimo Regno reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ‹ut› restituam paro. Item vitiosum est, quod in aliam partem ac dictum sit potest accipi. Id est huiusmodi, ut si quis ‹potens ac factiosus in contione› dixerit: «Satius est uti regibus, quam uti malis legibus.» Nam et hoc, tametsi rei augendae cau
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsentiant: Rẽ ꝑspicuã ñ suspiciosam uidi oport̾ẽ. Itẽ pł
oport̾e Signis ⁊ Argm̃tis c̃di ꝙͣ. testibꝰ. Heñi eo mͦ expom
Quo mͦ reu̾a sint gesta. T̃ estes corrumpi posse. ł p̾tio. ł gr̃a ł m
tu. ł simultate. Cont᷑ Arg̾m̃ta ⁊ Signa. ⁊ cet̾as suspicioe̾s dice¬
mꝰ ħ mͦ. Si demonstrabimꝰ nullã rem ẽẽ. ꝗͣ ñ suspicionibꝰ qͥuis
possit cͥminari. Demn̾ unã ꝗ̃ q suspicionẽ extenuabimꝰ. ⁊ dabi¬
mꝰ oꝑã ut ostenclamꝰ nicħ mag̃ in nos eam ꝙ. in aliũ q̃mpiã ꝯui¬
nire. Indignũ facinꝰ ẽẽ: Sine testibꝰ ꝯiecturã: ⁊ suspicionẽ fir¬

Expanded text:
 videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem fir
Abbreviated transcription (Latin):
De p̃cone utem. c̃ fatebimꝰ nos pec casse. neq id ĩpͣdei
aut fortuitu. Aut necio fecisse dicemꝰ. ⁊ tñ ignosci poli
labimꝰ. Hic ignoscendi rõ q̃rit᷑ ex his locis. si pła ais
maiora officia ꝙͦ malefitia uilebut̃t᷑ ꝯstare. Si qͣ uist
ait nobilitas erit in eo qͥ supplicabit. si qͣ spes erit usu fut᷑a.
si sñ supplicio discesserit. si ipse illȩ supplex. mansuet᷑. ⁊
misericors in potestatib ostendet᷑ fuisse. si ea q̃ peccauit.
ñ odio neq crudelitate. s officio ⁊ recto studio cõmotus
fecꝰ Si tali de causa aliis qͦ ignotũ÷. si nicħ ab eo ꝑicłi nob̾
fut̾m uidebr̾. si eũ missũ fecĩmꝰ. Si nulla aut ã nr̃is cuib
ant ab aliqͣ eiuitate uituꝑat̾o. ex ea re suscipiet᷑.  Hoci cõ
locis oibꝰ utet᷑ ex ꝯtͣrio utet᷑ is qͥ ꝯtͣdicet c̃ ãplifioone. ⁊ enume¬

Expanded text:
ecatione utemur, cum fatebimur nos peccasse neque id inprudentes, aut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignoscendi ratio quaeritur ex his locis: si plura aut maiora officia quam maleficia videbuntur constare; si qua virtus aut nobilitas erit in eo, qui supplicabit; si qua spes erit usui futurum, ‹si› sine supplicio discesserit; si ipse ille supplex mansuetus et misericors in potestatibus ostendetur fuisse; si ea, quae peccavit, non odio neque crudelitate, sed officio et recto studio commotus fecit; si tali de causa aliis quoque ignotum est; si nihil ab eo periculi nobis futurum videbitur, si eum missum fecerimus; si nulla ‹aut› a nostris civibus aut ab aliqua civitate vituperatio ex ea re suscipietur. CAPUT 26 locis omnibus ex contrario utetur is, qui contra dicet, cum amplifi
Abbreviated transcription (Latin):
fensiois. In ea ꝯueñ q̃ri uire ne sit fc̃m. He eo causa posita
dr̃e pot̾imꝰ: si ex qͥbꝰ partibꝰ ius ꝯstet cognouĩmꝰ. Constat gͥ o
his partibꝰ. paat᷑a. Lege. Consuetudine. Iudicato. Rqͦ ⁊ bono
uat᷑. qͦ iure parentẽ ã libis ⁊ a parentibꝰ libi colunt᷑. Flrege
uis÷. idꝗͣ iussu połi sanccitũ :. Qd gn̾s. ut in uis eas c̃ uocens
C onfuetudine ius: id ꝙͦ. sn lege eq̃ ac si legitimũ sit usitati
:. Qd gñs. lad ꝙͣ argẽtario tuleris expensũ: a socio eiꝰ repet̾e re¬
te possis. ꝑIudicatũ÷. Id de qͦ sententia lata sit aut dectũ it¬
positũ. ẜa sepe diu̾sa ft̃. ut aluid alii iudici aut p̾tori. aut ꝯli¬
li. aut tͥbuno plebis placit̾ sit. Et fit ut de eadẽ re sepe aliꝰ al¬
ud dec̾uĩt. Aut iudicarit. Qd gñs.m. drusꝰ p̾tor urbauꝰ ꝙͦ. s̃ he¬
de m̃dati ag̾et᷑: iuditiũ reddidit. Sext̾ iuliꝰ ñ. Itẽ. Gaiꝰ ceciłiꝰm

Expanded text:
causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bovatur, quo iure parentes a liberis, et a parentibus liberi coluntur. Legei iussu sanctum est quod genus: ut in ius eas, cum voceris. Consuetudine ius est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum herede mandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item
Abbreviated transcription (Latin):
agente. Hȩc legibꝰ ⁊ moribꝰ eqͦ ⁊ bono repꝑiunt᷑. de
qͥbꝰ dicet᷑ in uiridiciali absoluta. In causa ro̾cinali
pͥmũ q̃ret᷑. Quid in reb̾ maioribꝰ. Aut minoribꝰ. Aut si¬
milibꝰ similit̃. Scͥptũ. aut iudicatũ sit. Dem̾ utrũ ea
res simił sit ei rei q̃ de agr̃ an dissuntł. Neiñ utr̃ ꝯsulto and¬
ea re nicħ scriptũ sit. qͣ uoluerit cauẽ. iõ ꝗͦ satis cautũ pita¬
rit ꝑp̃ cet̾oꝵ scriptoꝵ similitudinẽ. Ne partibꝰ legitinȩ ꝯst¬
tutꝰonis satis dictũ ÷: Ne ad iuridicialẽ reuertam᷑:¬

Expanded text:
nte. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter ceterorum scriptorum similitudinem. De partibus legitimae constitutionis satis dictum est: nunc ad iuridicialem revertem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ litteras seqͥ Negligẽ uoluntatẽ. Demn id ꝙͦ. scͥptũ sit: aut
ñ potuisse fieri. aut ñ lege. Aut ñ more. Nõ nat᷑a. Nõ ȩqͦ
ri nemo dicet. At ea q̃ ã nob̾ facta st̃. Iustissime facta.
Dem̾. Contrariã sententiã. aut nullã ẽẽ. Aut stultam.
aut iniustã. aut ñ posse fieri. aut ñ ꝯstare c̃ suꝑiorib̾.
⁊ inferioribꝰ sententiis. dut c̃ iure cõmuni. Aut ẽ aliis le

Expanded text:
em. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse fieri, aut non lege non more non natura non aequo ime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure co
Abbreviated transcription (Latin):
partib̃ iniuriã demonstrari. ius ꝯfirmari ꝯueñ. Idq in ałs̃¬
lita nuridiciali faciendum uidecur:
dicare. itr᷑ fuerit itilꝰ. analioꝵ fuerit ittiliꝰ statuendi po¬
cisłas. Nem̃ int̾ponet᷑ ab accusatore suspicio ex ꝯftictione
fensor ꝯt᷑ eos qequũ censeat rẽ ꝑnitiosã utili p̃poni: utet᷑ lo¬
co cõmuni ꝑ ꝯqtonẽ. ⁊ simł qͣrat᷑ ab accusatoribꝰ ⁊ ciuib¬
ipsis qͥ. fc̃uri eẽnt si in eo loco fuissent. ⁊ tp̃s. loc̃. rem.
deliberationem suam ponet ante ocłos¬
ae sr arario cͥminis: c̃ ab reo fci causa ĩ alioꝵ pec¬

Expanded text:
partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videtur. dicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› fensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco coipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum pec
Abbreviated transcription (Latin):
u̾saris int̾p̃tant᷑: Scͥptor fieri uoluisset: ostendendum e̾
Dein̾ id qͦ. nos int̾p̾tem᷑. ⁊ fieri posse. ⁊ honeste. ⁊ Rete¬
⁊ lege. more. ⁊ Natura. bono ⁊ equo. fieri posse. Quod
aduersarii int̾̃p̃tent᷑. ex Contrario. Nec ẽẽ ambigue scͥptũ
Cũ inteligat᷑: utͣ sententia u̾a sit. St qͥ arbitrent᷑ ad
hãc causa t̃ctancłã: uehem̃t ꝑtine̾ cognitonẽ amphibe¬
phibologias aucupant᷑ eas ⁊̃ : q̃ ex parte alt̾a sententiã nullã
posst̃ int̾ptari. Itaq ⁊ alieni sermonis molesti int̾pellatore.
⁊ scripti tũ odiosi. tũ obscuri int̾p̃tes st̃.⁊ dũ caute ⁊ expe¬
dͥite loqͥ uolũt: Infantissimi repꝑiũt᷑. Ita. dũ metiuit in
dũdo. Neqͥ ambiguũ dict̃: Nom̃ suũ ꝓnuntiare ñ posst̃.
Serũ hoꝵ pueriles opiniones rectissimis ronibꝰ c̃ uoles refel¬
lemꝰ. In p̃sentiarũ ħ int̾ced̾e ñ alienũ fuit. ut ħꝰ infantiȩ
garrulã disciplinã contempn̾emus:¬

Expanded text:
versarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehemphibologias occupant eas, quae etiam parte ex altera sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores, et scripti tum odiosi, tum obscuri interpretes sunt, et dum caute et expedite loqui volunt, infantissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam disciplinam contemneremus
Abbreviated transcription (Latin):
port̾e dolori. Qđ alius alio recentior sit. in dolore. Qđ inge¬
mosior sit ad cõminiscendũ. Qđ deniq sepe scire aut̃
suspicare posset. Qd q̃sitor uelit audire. Ed c̃ dixerit :i¬
telligat sibi finẽ doloris fut᷑um. Hȩc disputatio c̃pbat᷑
Si reifellemꝰ q̃ in q̃stionibꝰ ert̃ dicła. ꝓbabili argm̃tatiõ.
idq partibꝰ ꝯiecture. qͣs añ exposuim face oportebit ¶ I¬

Expanded text:
 credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque p
Abbreviated transcription (Latin):
captat. ⁊ c̃ calũmatorẽ calũniari cͥminat᷑. Cõmunes
loci st̃. tũ Accusatoris tũ defensoris. Atestibus: ꝯtͣ testes.
Aquestionibꝰ: ꝯtͣ questiones. Ab argunitis: ꝯtͣ argum̃ta.
Aa umoribꝰ: ꝯtͣ numores. ¶testibꝰ dicemꝰ. Sccłm aucto¬
ritatẽ ⁊ uitã testiũ. ⁊ ꝯstanitiã testimonix. Cont᷑ testẽ.
Uitȩ turpitudinẽ. Testimomoꝵ inꝯstantiã. Si aut fieri
ñ potiuise dicemus. Aut ñ fc̾m eẽ. ꝙͦ dict̃. Aut scire illos
tis ⁊ cruciatu uoluisse queri. Et sũmo dolore hoĩes cogi.
ut qͥcqͥ sciant dicant. Et p̾t̾ea ꝯfirmatior erit ħ disputa¬
tio. Si quȩ dicta ert̃ argum̃tando. hisdẽ uns qͥbꝰ oĩs ꝯiec

Expanded text:
captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos ntis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis c
Abbreviated transcription (Latin):
utrum dissentiant. ut altera iubeat. Altera uetet. an ita ũ
alt̾a cogat. Alt̾a ꝑmittat. Infirma enĩ erit defensio eiꝰ. qͥ ne¬
gabit se fecisse qͣ cogẽt᷑. Cũ alt̾a lex ꝑmitteret. Plus emꝰ
ualet sanctio: ꝑmissio̾e. Itẽ. Alia defensio tenuis ÷: c̃ idos
tiõe. Collaudatiõe utem᷑. Dem̃ ꝯtrariȩ legis enodabimꝰ
uoluntatẽ. ⁊ eam themus ad nr̃e causȩ cõmodũ. Deinde
aluriditiali absoluta sumemꝰ rõnẽ iuris. ⁊ q̃remꝰ partes in¬

Expanded text:
ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein de iuridiciali absoluta sumemus rationem iuris et quaeremus partes iu
Abbreviated transcription (Latin):
monstrat. aut aliũ neminẽ potuisse ꝑfice̾. nͥ adu̾sariũ. ⁊ eũ
ipsũ aliis rõnbꝰ aut ñ potuisse. aut ñ ȩq̃ cõmode potuisse.
aut eũ effugisse illas rõnes cõmodiores ꝑꝑ cupiditatem.
Hoc loco defensor demonstret oportet. aut aliis qͦ bono fu¬
isse. aut alios qͦ id ꝗͦ ipse insimulet᷑ potuisse facere¬

Expanded text:
um neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere
Abbreviated transcription (Latin):
utim̃ rei honestande ⁊ collupletande causa ꝯfirmata arg̾tone
de medio tolle. uobebat. a qͦ sibi ñ iniuria sũmũ ꝑicłũ metis¬
bat. Ui debat eni illo incolumi se incolum̃ ñ fut᷑m. sꝑabat i¬
lius morte se salutẽ ÷ͥ cõꝑare. Consueuãt si iure ñ potat. qͦ¬
uis imuria ĩimico exitiũ machinari. Cui rei mors indis¬
na palamedis testimoniũ dat. Ergo ⁊ metꝰ ꝑicłi ortabat᷑
eũ int̾imẽ ã qͦ suppliciũ uẽbat᷑. ⁊ ꝯsuetudo peccandi malefi¬

Expanded text:
utimur rei honestandae et conlocupletandae causa, confirmata argumentade medio tollere volebat, a quo sibi non iniuria summum periculum metuebat. Videbat illo incolumi se incolumem non futurum; sperabat illius morte se salutem sibi conparare; consueverat, se iure non potuerat, iniuria quavis inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedi testimonium dat. Ergo et metus periculi hortabatur eum interimere, a quo supplicium verebat
Abbreviated transcription (Latin):
hocentis ⁊ innocentis ꝯseqͥ soleant. H ccusator di¬
Cẽ zi pot̾it adusariũ cũ ad eũ uentũ sit: erubuisse. Ex¬
oalluisse. Ticubasse. In ꝯstant᷑ locutũ eẽ. Concidisse. Pollici¬
Accusator dicet eũ usq adeo p̾meditatũ fuisse. Qd sibi eẽt.
asu euent᷑m. ut ꝯfidentissime resistens respondet. Q signa
ꝯfidentiȩ. ñ limocentiȩ ft̃. Defensor. Si ꝑtimuerit. magi¬
udine picłi. ñ ꝯscientia peccati. se cõmotũ eẽ. dicet. di
pttice. Ea ht locos ꝓͥos. atq cõmunes. Propͥi st̃ hi

Expanded text:
nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, polliciaccusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si picione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii,
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ inuentõnis ab arte debet̾ ꝓficisci: ceta facile cõꝑabit exerci¬
tatio Temp̃ ita qr̃. Qua parte anni. Qua hora. Noctu. an
tͣnsigendã. Scierit ne satis ad id ꝑficiendũ spacii futurũ.
Nam parui refert spacii satis fuisse. ad id ꝑficiendum.
ne fuerit ad rẽ adoriendã. An alia melior. q̃ aut p̾t̾ita sit.
Et ex alt̾a parte imbecillitas. Inopia. Stultia. Impruden¬
tia. In apparõ. demonstrabit᷑ fuisse. ꝑ ꝗͣ rẽ scire oportuerit.
Utrũ diffidendũ sit. an ꝯfidendũ fueritꝰ. Spes celandiq̃
fuexit q̃rit᷑. ex consciis. ex Arbitris. Aiutorib. Lib̾is. aut

Expanded text:
enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an i‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, ne fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit  ex altera parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut
Abbreviated transcription (Latin):
potuerit: ꝯfugiet ad imprudentiã. Stultitiã. Adolescentiã.
ert̃ ñ debeat assignari. Sin ueheñt᷑ hõis tͣpitudine impe¬
diet᷑. ⁊ infamia: pꝰ dabit oꝑam. ut falsos rumores dissipatoᷤᷤ
eẽ. dicat. de innocente. ⁊ utet᷑ loco cõmuni. Numoribus
credi ñ oport̾e. Si nicħ eoꝵ fieri pot̾ Utet᷑ extrema defensi¬
one ⁊ dicat. ñ se de moribꝰ eiꝰ apud censores. Sed de cͥminibꝰ¬

Expanded text:
poterit, confugiet poterit, confugiet erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminib
Abbreviated transcription (Latin):
In qͦ pͥmũ ꝯsidabit accusator nũiꝗͥ simile ꝗͥ fecerit. Siid
bebit. eẽ. occupat᷑ ut ad eã causã causã peccati ꝙͣ paulo añ
posuerat: Uita hõis possit accõmodari. ħ mͦ. Si dicet Caui
sa pecuniȩ fecisse: ostendet eũ seꝑ auarũ fuise. Si honons¬
ambitiosũ: ita pot̾it ai uitiũ. cũ causa peccati ꝯglutinare. Si ñ
potit par uiciũ cũ causa reꝑire. repꝑiet dispar: Si ñ pot̾it a¬
uarũ demonstrare: demonstret corruptorẽ. ꝑfidiosũ. Siꝰ qͥmͦ
pot̾it. Neniq aliqͦ aut ꝙͣ. pluribꝰ uicus ꝯtaminare ꝑsonam.
Hein qͥ illud fecerit tã neqͥt̾ eundẽ hc̃ tã ꝓperã fecisse. ñ
ẽẽ. mirandũ. Si uehem̃t᷑. Castus ⁊ integer existimabit᷑ ad¬
usariꝰ: dicet facta ñ famã spectari oporte̾. Illũ an occultas¬
se sua flagitia se planũ facturũ. ab eo maleficiũ ñ ab eẽ. Pe¬
fensor pͥmũ demonstrabit. Uitã integrã si potuerit. Id si nͥ

Expanded text:
itur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si idbebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodarise, ostendat eum semper avarum fuisse, si honorisambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare personam; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non
Abbreviated transcription (Latin):
aubtos utemꝰ qͥd p̾tisimũ dicamꝰ. aut cui loco pͥmũ respõdeamus.¬
inoue possit. ab apologo. a fabła iui simili. imitone. d̾pͣuata ĩ u̾si¬
mont ad abigilo: suspiciõe. irrisiõe stultitia. exuꝑatione. collatõe.
arar i huirtatioe. pͥtea expectõne. similitudine. nouitate. historia.
Ii. aut alicꝰ utt̾pellatõe. aut arrisio̾e. Si ꝓmiserimꝰ. alr᷑ ac para¬
as suerimꝰ nos ee dictõs. nos ñ eodẽ mͦ ut ceti soleant u̾ba fcuros: qͥ¬

Expanded text:
dubitatione utemur quid potissimum dicamus, aut cui loco primo respondeamusmovere possit, ab apologo, fabula verei simili, imitatione depravata, inversione, ambiguo, suspicione, inrisione, stultitia, exuperatione, collectione, litterarum mutatione, praeter expectationem, similituuersu aut aliter interpellatione aut arrisione. Et si promiserimus aliter, ut parati fuerimus, nos dicturos esse, nos non eodem modo, ut cuncti soleant, uerba facturos, q
Abbreviated transcription (Latin):
pugnari dbe. Ut ꝓ uiro forti ꝯtͣ parricidã. Turꝑe gn̾s t̃telligrꝰ.
haise causa honestatis ⁊ tpitudinis partẽ. IHumile gns ÷ : ẽ coͦ¬
accõmodari. Exordioꝵ duo st̃ gn̾a. Oncipiũ. gͦ gce ꝓemiuꝰ¬
appellat᷑ ⁊ ĩsinuatõ q̃ epͥodos nõat᷑. Pncipiũ ÷: c̃ stati auditoris
aiũ nob idoneũ reddimꝰ ad audiendũ. ld ita sum̃r. ut attnͣtos. ut
dociles uͭ beniuolos auditoies hr̃e possimꝰ. Si gn̾s ca̾e dubium
habemꝰ: a beniuolẽtia pͥncipiũ ꝯstituemꝰ. ne qͥ ulla t᷑pitudinis
pars noħ obesse possit. Sin humile gn̾s erit ca̾e:. faciemꝰ at¬
tntos. Sm tͣpe ca̾e gn̾serit: ĩsinuat̾oe utndũ ÷. d̃ qͣ pꝰtiꝰ dicemꝰ.¬
nͥ eͦ nacti erimꝰ qͣre adu̾sarios cͥminãdo bñ iuolẽtiã caꝑe posimꝰ.
Si honestũ ca̾e gñs erit: licebit recte ł uti ł ñ uti pͥncipio.
Si uti uolemꝰ: aut id oportebit ostñdẽ qͣre cã sit honesta. aut

Expanded text:
pugnandum, ut pro uiro forti contra par<r>icidam. Turpe genus intelligitur, quod habet in se causa honestatis aut turpitudinis partem. Humile genus est, cum conadcommodari. Exordiorum duo sunt genera: principium, qus nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpitudinis pars nobis obesse possit. Sin humile genus erit causae, faciemus attentos. Sin turpe causae genus erit, insinuatione utendum est, de qua posterius dicem nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere, qua re causa sit honesta, aut
Abbreviated transcription (Latin):
uagabant᷑. ⁊ s uictu ferino uitã ꝓpagabãt. nec r̾one animi
qͥcꝗͣ. s pleraq uirib corꝑis administrabat. Nõ dũ diuine
religioĩs. ñ humani officii rõ colebat᷑. Nemo nuptias uidat
legitimas. ñ certoᷤ qͥsꝗͣ ispexerat libros. ñ ius ȩqͣbile qͥd utili¬
tatis hab̾et acceꝑat. Ita ꝓpt̾ errore̾ atq ĩciciã. ceca ac teme¬
rarta dominatrix anuni cupiditaᷤ ad se explendã uiribuᷤᷤ
corꝑis abutebat᷑ ꝑ niciosissimis satellitib. Quo teꝑe qͥda magnꝰ
uidelicet uir ⁊ sapiens. cognouit ꝗ̃ mat̾ia. e̾ẽt. ⁊ qͣnta ad mari¬
mas res oportunitas aĩs mẽẽt hõiũ siqͥs poss elice̾. ⁊ p̾cipi

Expanded text:
pagabant, nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis administrabant. Nondum divinae religionis, non humani officii ratio colebatur, nemo nuptias viderat legitimas, non certos quisquam inspexerat liberos, non, ius equabile quid utilitatis haberet, acceperat. Ita propter errorem atque inscitiam ceca ac temeraria domi- natrix animi cupiditas ad se explendam viribus cor- poris abutebatur, perniciosissimis satellitibus. quo tem- pore quidam magnus videlicet vir et sapiens cognovit, quae materia esset et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam
Abbreviated transcription (Latin):
rũ ⁊ cõmuni oiũ ꝑniciȩ plurimũ po̾sint. Cũ p̾serti ħ unũ¬
honesta ħ lustriᷤᷤ. ħ eodẽ uita iocunda ficͣ. Nã hinc ad rẽ
nõ. dignitaᷤᷤ ꝯfluit. Hinc amicis qͦ eoꝵ certiᷤsimũ ⁊ tutiᷤsi¬
mũ p̾sidiũ cõꝑat᷑. Ac mͥ qͥdẽ uident᷑ hões cũ multiᷤᷤ reb
humilioreᷤ ⁊ inferioreᷤᷤ sint. hac re maxie bestiis p̾stare¬
qͦ loqͥ po̾sint. Quare mͥ p̃clarũ qͦddã uidet᷑ adeptꝰ is. qͥ qͣre
hões bestiis p̾stent: ea ĩ re hõibꝰ ipsis an̾cellat. Hoc si forte
ñ nat᷑a mͦ neq exercitatiõe ꝯficit᷑. uerũ ⁊ artificio qͦdã cõ¬
pat᷑: ñ alienũ. ẽ uid̾ẽ q̃ dicant hi. qͥ q̃dã eiꝰ rei p̾cepta nob̾
reliqͥriit᷑. S anꝗͣ de p̾ceptiᷤᷤ oratoriis dicamꝰ. uidet᷑ dicen¬
dũ de gn̾e ipsiꝰ artĩ. de officio. de fine. de mat̾ia. de paytibꝰ.

Expanded text:
rum, et communi omnium pernicie plurimum possint: cum praesertim rum, et communi omnium pernicie plurimum possint: cum praesertim honesta, hoc inlustris, hoc eodem vita iucunda fiat. nam hinc ad rem nos, dignitas con- fluit; hinc amicis quoque eorum certissimum et tu- tissimum praesidium comparatur. ac mihi quidem vi- dentur homines, cum multis rebus humquod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam arti- ficio quodam comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus.
Abbreviated transcription (Latin):
hoes acceseraut: maxima ac miserrima narifragia fie¬
bant. Quibꝰ rebꝰ tantũ odii atq ĩuidiȩ suscepit eloq̃ntia
ut ho es ĩgemiosissimi qͣsi ex aliqͣ turbida tẽpestate in portũ.
sic eu sediciosa ac tumultuosa uita. se ĩ studiũ aliꝗ trade¬
rent qͥetũ. Quare il uident᷑ p̾ea ceta studia recta atq honeᷤᷤ¬
sta ꝑ ociũ ꝯcelebrata ab optimis enituisse. ħ uͦ ã plerisq eoꝵ
desertũ obsoleuisse. tẽꝑe qͦ multo uehem̃tiꝰ erat retinendũ
⁊ ffudiosiꝰ adaugendũ. Na qͣnto ĩdigniꝰ rẽ honestissimã atq
pectisimã uiolabat stultoꝵ ⁊ impboꝵ temeritaᷤ. ⁊ audacia
neq hoꝵ ut ue̾ dicã discipulũ affricanũ. neq gͣccoᷤᷤ affri¬
cani nepoteᷤ. qͥbꝰ ĩ hõibꝰ erat sũma uirtꝰ. ⁊ sũma uirtute
eloqͥntiȩ studeridũ. ẽ: ⁊ si ea qͥdã ⁊ pͥuati ⁊ publice ꝑuerĩt
ab utunt᷑. s eo qͥdẽ ueheñtiꝰ ne mali magno cũ decͥm̃to bono¬

Expanded text:
homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines in- geniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in por- tum, sic ex seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. quare mihi videntur postea cetera studia recta atque honesta per otium concele- brata ab optimis enituisse, hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat retinendum et studiosius adaugendum. nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et audacia neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim et publice abutabutuntur: sed eo quidem vehementius, ne mali magno cum detrimento bono
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ unã ꝗͣq rẽ ĩducens utilẽ atq honestã. pͥmo ꝓpt̃ ĩsolentiã
reclamanteᷤᷤ. deĩde ppt̃ r̾onẽ atq orone studiosius audien
cere potuisse. ut hoes a ꝯsuetudine subito ꝯu̾teret. ⁊ ad
diu̾sas rõnes uite tͣducẽt. Age uͦ urbib ꝯstitutiᷤᷤ ut fidẽ
colere ⁊ iustiaia retinere discerent. ⁊ aliis parere sua
uoluntate ꝯsuescerent. ac ñ mͦ labores excipiendõ cõmu¬
nꝰ cõmodi causa. s ⁊ uitã amtitendã existimarent. qui
psuad̾e̾ potuissent : ꝓfecto nemo nͥ gͣui ac suaui cõmo¬
tus rone. cũ uirib plurimũ poss ad ius uoluiss sine
ui descende. ut ĩt qͦs poss excellẽ. cũ his se pat̾et᷑ eqͣri.

Expanded text:
in unam quamque rem inducens utilem atque honestam; primo propter insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audientcere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret, et ad diversas rationes vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui persuadere po- tuissent? profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut int
Abbreviated transcription (Latin):
Et neceẽ ÷ eã q̃ corpꝰ suũ adixit tͣpissime cupiditati timẽ ꝑ młtoᷤ.
s: Istos. Uirũ. Parẽtes. cet̾os. ad qͦs uidet sui dedecoris ĩfamiã pꝰ¬
nitudo peccati fac̃ timidã. Itẽ ꝑãtia aucdlacẽ. nat᷑a muliebͥs faciat¬
amor ⁊ ĩteꝑans libido cõmoue potuit. c̃ cꝰ mulieris aĩus eet
corruptꝰ: eiꝰ corpꝰ eẽ castũ ñ putauert̃. ¶ Qd ĩ uiris: lã ne obser

Expanded text:
t eam, quae suum corpus addixerit turpissimae cupiditati, timere multos. Quos istos? Virum, parentes, ceteros, ad quos videt sui dedecoris infamiam penitudo peccati facit timidam, intemperantia audacem, natura mulieris iamor et intemperans libido commovere potuit; tum cuius mulieris animus esset corruptus, eius corpus castum esse non putaverunt. Quid? In viris
Abbreviated transcription (Latin):
micis te placabilẽ. Amicis ĩplacabilẽ p̃bes. Itẽ. In otio tunł¬
tuaris. ĩ tumłtu solus es otiosꝰ. In refrigidissima cales. in
feruentissima. friges: Tactto c̃ opꝰ es clamas. U̾ loqͥ queñ
obinutescis. Ades. ab ẽẽ uis. abes. reu̾ti cupis. In pace bellũ qͣrita.
ln bello pacẽ desicdas. In ꝯtione de uͥtute loq̃ris: ĩ plio p̾ ignauia
tabȩ sonitũ ꝑfere ñ potes. H. ne distinguemꝰ oronẽ: gͣues ⁊ ornci¬

Expanded text:
cis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» Item: «In otio tumultuaris; in tumultu es otiosus; in re frigidissima cales, in ferventissima friges; tacito cum opus est, clamas; ubi loqui convenit, obmutescis; ades, abesse vis; abes, reverti cupis; in pace bellum quaeritas, in bello pacem desideras; in contione de virtute loqueris, in proelio prae ignavia tubae sonitum perferre non potes.» Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
deduc. Itẽ. Bñ maiores ħ cõꝑauert̃. ut neminẽ regẽ ꝗ̃ arinis cȩ¬
pisset̃: uita pͥuatssent. Qd itaͤ. Ꝙ c̃ ꝙͣ nob̾ fortuna facultatẽ de¬
diss. ĩiquũ erat ĩ eoꝵ supplicio ꝯsum̾e. qͦs eacł fortuna paulo
añ ĩ ãplissimo statu collocarat. Qd qͦ. exercitũ ꝯtͣdux̃: Desino
hostes putare. Quicti st̃: eos hoes iudicare. ũ possit bellũ for¬
titudo minue̾. pacẽ humanitas aug̾e. Et ille id si uiciss. nũ
ił feciss: No ꝓfecto tã sapiẽs eẽt. Cur gͥ ei parcas:. Ꝙ talẽ stul

Expanded text:
iores hoc conparaverunt, ut neminem regem, quem armis cepissent, vita privarent. Quid ita? Quia, quam nobis fortuna facultatem dedisset, inicum erat in eorum supplicium consumere, quos eadem fortuna paulo ante in amplissimo statu conlocarat. Quid, quod exercitum contra duxit? Desino hostes putare; qui victi sunt, eos homines iudicare, ut possit bellum fortitudo minuere, pacem humanitas augere. Et ille, si vicisset, non idem fecisset? Non profecto tam sapiens fuisset. Cur igitur ei parcis? Quia talem st
Abbreviated transcription (Latin):
tideo ꝑ disertissimos hoes ĩuectã partẽ ĩcõmodorum.
Cũ aũt res ab nr̃a memoria ꝓpt̾ uetustatẽ̾ remotas ex
liceraꝵ moiim̃tis repet̾e iustituo: multas urbes ꝯstitu¬
tas. plurima bella restincta. fiymissimas societates sa¬
nccissimas ainicicias ĩtelligo tũ aĩmi ratiõe tũ faciliuᷤ
eloqntia cõꝑatas ac me qͥdẽ diu cogitantẽ ro ipsa in
hanc potisumi sententia ducit. ut existim̃ sapientiã
sine eloq̾ntia parũ ꝓdesse eiuratib. eloqntiã uͦ sine sa¬
pientia nimiũ ob. ẽẽ.plerũq : ꝓdee. nunꝗͣ. Quare si
quis omissis rectissimis atq honestissimis studiis ra¬
tionis & officii. consumit omnẽ oꝑã ĩ exercitatione

Expanded text:
er discrtissimos homines invectam esse partem incommodorum. Cum autem res ab nostra memoria, propter vetustatem, remotas, ex literarum monimentis repetere instituo: multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias intelligo cum animi ratione, tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine elo- quentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii consumit omnem operam in exercitatione
Abbreviated transcription (Latin):
aci hc qͣsi ad quendã multo cõmodiorẽ explicatorẽ reus
tant᷑ Atq hic qͥdẽ ⁊ sese ipsũ nob̾ ⁊ eos qͥ añ se fueran
ĩ medio posuit: ut cetos ⁊ seipsũ ꝑ se cognoscetus. Abh
aut qͥ ꝑfecti st̃ qͣnꝙͣ. ĩ maximis philosophiȩ partib oꝑe ple¬
rimũ ꝯsũ psertꝰ. sic̃ ⁊ ipse cuiꝰ istituta seqbant᷑ feceitt:¬
cn ꝑ multa nob p̃cepta dicendi reliq̃rt᷑. Atq alii qͦ al
ex fonte p̃ceptores dicendi emanauart̾ qͥ itẽ ꝑ mulia
dicendũ siqͥd ars ꝓficit opitulati st᷑. Nã fuit xemꝑe eode

Expanded text:
ad hunc quasi ad multo commodiorem explicad hunc quasi ad multo commodiorem explicrtantur. atque hic quidem ipse et sese ipsum nobis et eos, qui ante fuerunt, in medio po- suit, ut ceteros et se ipsum per se cognosceremus; ab hoc autem qui profecti sunt, quamquam in maximis philosophiae partibus operae plurimum con- sumpserunt, sicuti ipse, cuius instituta sequebantur, fe- ceratn permulta nobis praecepta dicendi relique- runt. atque alii quoque alio ex fonte praeceptores di- cendi emanaverunt, qui item permultum ad dicendum, si quid ars proficit, opitulati sunt. nam fuit tempore eodem,
Abbreviated transcription (Latin):
libauim̃. Er his eñi qͥ noĩe ⁊ memoria digni st̃. nec nichil
aliqͦ bene p̾cepto duceorur. Qd si ĩ cȩc̾is qͦ studiisã mul¬
tis elige hoĩes cõmodissimũ ꝙq ꝙͣ se se uni alicui certo
Ac si par ĩ nob̃ ħ artis atq ĩ illo pict̾e scientia fuiss: for¬
tasse magis ħ ĩ suo gn̾e opꝰ nr̃m ꝗͣ. ille ĩ sua pictura no¬
bili entaeret. Ex mai̾ore enĩ copiaꝰ nob̾ ꝙͣ illi fuit exẽplo
eligendi potestas. Ille una ex urbe. ⁊ ex eo numero ui¬
copiis. q cunq placeret eligendi potestas fuit. Ac ut̃s
qͥde scriptores artis. usq ã pͥncipe illo atq ĩuentore tr¬
sia repetitos unũ ĩ locũ ꝯdux aristotiles. ⁊ noĩati cuiꝰq
p̃cepta magna ꝯqͥsita cura ꝑspicue ꝯscripsit. atq enali¬
tadiligent exposuit. Ac tantũ ĩuentorib ipsis suautaas
buitate dicendi p̾stitit. ut nemo illoꝵ p̾cepta ex ipso
libris cognoscat. s õs qͥ ꝙ. illi p̃cipiant uelint intelligͥs

Expanded text:
libavimus. ex iis enim, qui nomine et memoria digni sunt, nec nihil aliquo bene praecepto duceremur. quodsi in ceteris quoque studiis a multis eligere homines commodissimum quodque quam sese uni alicui certe ac si par in nobis huius artis atque in illo picturae scientia fuisset, fortasse magis hoc in suo genere opus nostrum quam illius in suo pictura nobilis eniteret. ex maiore enim copia nobis quam illi fuit exemplorum eligendi potestas. ille una ex urbe et ex eo numero vicopiis, quodcumque placeret, eligendi potestas fuit. Ac veteres quidem scriptores artis usque a prin- cipe illo atque inventore Tisia repetitos unum in lo- cum conduxit Aristoteles et nominatim cuiusque prae- cepta magna conquisita cura perspicue conscripsit at- ta diligenter exposuit; ac tantum inventoribus ipsis suavitate et brevitate dicendi prestitit, ut nemo illorum precepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes qui quod illi precipiant velint intelligere,
Abbreviated transcription (Latin):
diui .e. or̃o dimu auditoris idonce cõꝑans ad reliqͣ. diccionẽ
Qe euenier sieñ benuiolũ. attentũ. ⁊ docile fe̾cerit. Quareqdͥ
bens ordir causã uolet. eũ nece̾se.ẽ. genꝰ suȩ cause diligent
an eognoscẽ. ¶ Gña cansaꝵ .. st̃. honestir ad mirabile. hui¬
mile. anceps obscurũ. ¶ Honestũ causȩ genꝰ ẽ: cui statĩ sine
pere attendendũ uidet᷑. Pnceps. ĩ quo aut iudicio dubia
e aut causa ⁊ honestatis ⁊ tͣpitudinis particeps. ut ⁊ beni¬
uolentiã pariat. ⁊ offensionẽ. Obscuru. ĩ qͦ aut capdi au¬
ditores st̃. aut difficilioribꝰ adcognoscendũ negotiis causa ĩ¬

Expanded text:
dium est oratio animum auditoris idonee com- parans ad reliquam dictionem: quod eveniet, si eum benivolum, attentum, docilem confecerit. quare qui bene exordiri causam volet, eum necesse est genus suae causae diligenter ante cognoscere. Genera causamile, Anceps, Obscurum. Honestum causae genus est cui statim sine pere attendendum uidetur. Anceps est in quo aut iudicatio dubia est, aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut beniuolentiam pariat et offensionem. Obscurum in quo aut tardi auditores sunt, aut difficilioribus ad
Abbreviated transcription (Latin):
Postea demonstrabit᷑. nec si iuditio qͥd̾ illa dãpnata. eẽt.
in ꝙͣ. id cͥiñ ab reo ꝯferat᷑. potuisse hc̃ ipsũ de illa suppli¬
tiũ sume̾. Quare. eẽ. indignũ eũ qͥ nec de dãpnata
qͥd penas sum̾e̾ ipse potuisset. de ea supplicium sũp¬
sisse. q̃ nec adducta quidẽ sit in uiditiũ. Deiñ posti
ab accusatore ꝗͣ. maxime: sic in ħ gn̾e oportebit illiꝰ eii
cat cõꝑare. Postea de monstrandũ ÷ ñ. ẽẽ. illud eiꝰ mor
ut ob id ħ fieri ꝯueniret. Extrema ÷. ut in cõꝑatioe
assuptio udicatiõis. ⁊ de ea ꝑ ãplificatiõe ex delib̾ati¬
onis p̾ceptis dictio. Defensor aut̃: q̃ ꝑ alias ꝯstitutiõe
inducent᷑ : ex his locis qͥ t̃diti sunt infirmabit. Ipsam
aut relatioẽ ꝯꝓbabit. pͥmũ augendo eiꝰ in ꝙ̃. referet

Expanded text:
rabitur, ne si iudicio quidem illa damnata esset, in quam id crimen ab reo conferatur, potuisse hunc ipsum de illa supplicium sumere; quare esse indignum eum, qui ne de damnata quidem poenas sumere ipse potuisset, de ea supplicium sumpsisse, quae ne adducta quidem sit in iudicium. deinde postu- ab accusatore quam maxime, sic in hoc genere oportebit illius culcat, comparare. postea demonstran- dum est non esse illud eiusmodi, ut ob id hoc fieri con- venerit. extrema est, ut in comparatione, assumptio iudicationis et de ea per amplificationem ex delibera- tionis praeceptis dictio. Defensor autem, quae per alias constitutiones indu- centur, ex iis locis, qui traditi sunt, infirmabit; ipsam autem relationem comprobabit, primum augendo eius, in quem referet