comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non sperabis. quia quod sperasti
totum habens. nichil futurum
expectabis. Nũquid similiter dico
non amabis : Ergo quando ad¬
huc non habuisti dilexisti:  ñ
amabis quando habebis :S Absit.
Imo multomagis tunc amabis.
quando quem amabis uidebis.
ce quem uidebis habebis. Non
enum sic ͤ amor iste ut absens di¬
ligetur. & presens fastidietur.
Ergo etiam tune amabii. & multo
magis amabis. & remanebit caritã.
quando fides & spes amplius non
erunt. Foc iguur sibi uult quod die¬
tum est. Caritas nũquam eccidit.¬
quoniam hic habetur i ce illie gne¬
tur. Siue ꝓphetie cuacuabuntur.
siue lĩgue coslabunt. siue scientia
destruetur. O mnia enim hec in hac¬
uita tantum sunt. Etiam ipia sei¬
entia nr̃a que modo est. tune non
erit. non quia tunc nulla erit.
sed quia alia erit. O mnia ergo
ista cum uita hac excidunt. quia
non ꝑmauent postea. quando
uidebitur quod creditur. & habe.¬
bitur quod speratur. Caritas
auten numquam excidit. quo¬

Expanded text:
non sperabis, quia quod sperasti non sperabis, quia quod sperasti totum habens nihil futurum exspectabis. Nunquid similiter dico quod illic non amabis? Ergo quando adhuc non habuisti dilexisti et non amabis quando habebis? Absit! Imo multo magis tunc amabis quando quem amabis videbis, et quem videbis habebis. Non enim sic est amor iste, ut absens diligatur, et praesens fastidiatur. tunc etiam amabis, et multo magis amabis, et remanebit charitas quando fides et spes amplius non erunt. Hoc igitur vult quod dictum est: Charitas nunquam exciditquoniam hic habetur, et illic retinetur. Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur. Omnia enim haec in vita tantum sunt, etiam ipsa scientia nostra quae modo est, tunc non erit. Non quia tunc nulla erit, sed quia alia erit. Omnia igitur ista cum ipsa vita excidunt, quia non permanent postea quando videbitur qui creditur, et habebitur qui speratur. Charitas autem nunquam excidit, qua
Abbreviated transcription (Latin):
caritas nũquam excidit.S Audi
quid. Tu fortasse sic intelligebas.
quod ex quo semel habetur abiuis
amittatur. Noluit hoc dicere
scriptura. sed aliud. quod tu qͥdẽ
idcirco uon intellexisti. quia ipsã
scripturam non bene inspcristi.
Quiꝰ ergo . Quid dicit scriptu¬
ra illa  Nunc inquit. mauẽt
tria hec. fides. syes. caritas. Qͥd
est nunc: Foc est in hac uita.
quam diu quod nou uidetur
creditur. & speratur quod expectat᷑.
& desideratur quod amatur. Cum
autem finem acceperit uita hec. &
ominia facta fuerint manifesta.
quid erit occultum quod credat᷑
quando uichil erit quod ma¬
uifeste non uideatur. Quid etiã
tunc poterit sperari futurum.
quando omnia presentia crunt:
& nichil futurum : s Dictum est
quia si tu uides uon est fides. &.
iterum quod uidet quis quid
sperat . S E rgo illie non credes.
Non dico quia infidelis eris. sed
non credes quia scies. Similiter
dico. quia illie non sperabis. nec
tam̃ dico desperabis. Sed ideo

Expanded text:
Charitas nunquam excidit? Audi Charitas nunquam excidit? Audi quid: Tu fortassis sic intelligebas, quod ex quo semel haberetur amplius non amitteretur. Noluit hoc dicere Scriptura, sed aliud quod tu quidem idcirco recte non intellexisti, quia ipsam Scripturam non bene inspexisti. Quid ergo? Quid dicit Scriptura illa? Nunquid non manent tria haec, fides, spes, charitas? Quid est nunc? Hoc est in hac vita, quandiu quod non videtur creditur, et speratur quod exspectatur, et desideratur quod amatur. Cum autem finem acceperit vita haec et omnia facta fuerint manifesta, quid erit occultum quod credatur quando nihil erit quod manifeste non videatur? Quid etiam tunc poterit sperari futurum quando omnia praesentia erunt  nihil futurum erit? Dictum est quia si vides non est fides ; et iterum: quod videt quis quid sperat . Ergo illic non credes. Non dico quia infidelis eris, sed non credes quia scies. Similiter dico quod illic non sperabis, neque tamen dico, desperabis, sed ideo dico
Abbreviated transcription (Latin):
possunt. & boni quidã sunt. qui
similiter mali esse non possunt. qͥa
illi permalitiam ligati sunt. isti ꝑ
gram confirmati. Sed oe in hũ qͥc
necessitatem natura quȩ ex se mu¬
tabilis est nullatenus operatur. qͥ a
in aliis ut dictum est mutabilita¬
tem nature. non natura sed mali¬
tia indeterius coartat. in alis ũo
candem naturȩ mutabilitatem.
non natura sed gratia in mehius
confirmat. Qui ergo illic mali sunt
boui esse non possunt. & suniliter
qui boui sunt mali esse non possũt.
łł oc eternitatiꝰ est & inmutabilitas.
ut illic de alio in aliud transitus esse
nou possit. hic autem quam cu ui¬
& bonus malus esse potest. Et si for¬
te aliquis ita bonus inueniatur qͥ
semper bonus sit. ulem ipse tamen
qui bonusͤ. malis esse potest. quã¬
diu ille qui malus est bonus esse
potest. U terq enĩ sub tempore
uiuit & utriusq conditio una
est in tempore. Sed dicis. Quid
ergo sibi uult auctoritas quȩ dic̃.

Expanded text:
possunt; et boni quidam sunt qui possunt; et boni quidam sunt qui similiter mali esse non possunt; quia illi per malitiam ligati sunt, isti per gratiam confirmati. Sed et in iis quoque necessitatem natura quae ex seipsa mutabilis est nullatenus operatur, quia in aliis, ut dictum est, mutabilitatem naturae non natura sed malitia in deterius coarctat. In aliis quoque eamdem naturae mutabilitatem non natura, sed gratia in melius confirmat. Qui ergo illic mali sunt, boni esse non possunt. Similiter qui boni sunt, mali esse non possunt. Hoc enim aeternitatis est et immutabilitatis, ut illic de alio in aliud transitus esse non possit. Hic autem quandiu mutabiet malus bonus esse potest. Et si forte aliquis ita bonus inveniatur qui semper bonus sit, idem ipse tamen qui bonus est, malus esse potest, quandiu ille qui malus est bonus esse potest. Uterque enim sub tempore vere vivit, et utriusque conditio una est in tempore. Sed dicis: Quid ergo sibi vult auctoritas quae dicit:
Abbreviated transcription (Latin):
mittere non potest. I oc est dicere
qui bonus est. malui esse ñ potest.
Quare ergo similiter nõ dicemꝰ.
quia qui malus est. bonus esse
non potest. si dicimus. quia qui
bonus est malus esse uon potest:
Qui cnim caritatem habet. bo
bonus qui habet non potest amit¬
tere. nec malus qui non habet
potest ad quirere. Quod si ue¬
rum esse constiterit. uec stanti
timendun dt. nec sperandũ iacen¬
ti. Nos in tempore sum᷑. ubi incerta
uoluuntur omnia. & tu mieli de
temyore etcriutatẽ facis. d Scͥytura
dicit quia hemo nũquã in eodem
statu ꝑmanet. & tu uescio unde
tendis. quia qui stat nũquã cadut:
Q uare ergo dictum est. qui stat
uideat ne cadat. S Utinã uerũ
esset. sitam̃ iustum esset. ut in hac
uita homo. quibonus est malus
esse non posset. Sed nune uita ista
hoc habere non debet in qua &
mali sepectantur. ut boni fiant.
oe uoni ꝓbantur. si ail iniqͥtatem
non declinant. Extra hanc uitam
quidam mali sunt qui boui esse ñ

Expanded text:
mittere non potest, hoc est dicere, mittere non potest, hoc est dicere, qui bonus est, malus esse non potest. Quare ergo similiter non dicemus quod qui malus est, bonus esse non potest, si dicimus quod qui modo bonus est, malus esse non potest? Qui enim charitatem habet bonubonus qui habet non potest amittere, neque malus qui non habet potest acquirere; quod si verum esse constiterit, nec stanti timendum est, nec sperandum jacenti. Nos in tempore sumus ubi incerta volvuntur omnia, et tu mihi de tempore aeternitatem facis? Scriptura dicit quod homo nunquam in eodem statu permanet . Et tu nescio unde contendis quod qui stat nunquam cadit? Quare ergo dictum est: Qui stat videat ne cadat? Utinam verum esset si tamen justum esset, ut in hac vita omnis qui bonus est, malus esse non posset. Sed nunc vita ista hoc non habere debet, in qua et mali exspectantur ut boni fiant, et boni probantur, si ad iniquitatem non declinant. Extra hanc vitam quidam mali sunt, qui boni esse non
Abbreviated transcription (Latin):
proximũ sicut se ipsum. Qui aũt
non diligit preximum quem ui¬
det. quomodo potest diligere dm̃
quem nen uidet. Isti ergo qui
aliquando operantur iniquitatẽ.
licant quomodo habeant caritate
An ferte dicent quia ipsi non operãt᷑.
Nam & tales fuerunt non nulli
stulti & non intelligentes idem
quod homo est. qui putant quedã
peccata etiam cum deliberatione
perpetrata eusmnodi eius modi esse.
ut de ipsis homo ueraciter dicere
posset. non ego operos. sed peccatũ
qđ habitat ĩ me ñ adtendente qͥ hoc ꝙͣ¬
tate est. non nisi ipse operatur. Si
ergo ꝑ ꝓpriam uoluntatem operan¬
tur iniquitatem. non habent utiq
caritatem. &e quid dicent :ͦ Conue¬
niant conscientiam suam. & mo¬
derentur icientiam suam. Conscien¬
tia humilietur. ne scientia inflet᷑.
Non ergo de iustitia p̃sũmant.
ne forte per ipsam. false iustitie
p̃sumptione. seientiam ueritatis
amittant. Dicunt quiaꝰ scmel ca¬
ritatem habet. deinceps illam a¬

Expanded text:
proximum sicut seipsum. Qui autem proximum sicut seipsum. Qui autem non diligit proximum quem videt, quomodo potest diligere Deum quem non videt? Isti ergo qui aliquando operantur iniquitatem dicant quomodo habeant charitatem. An forte dicent quia non ipsi operantur Nam et tales fuerunt nonnulli stulti et non intelligentes in quod homo est, qui putabant quaedam peccata etiam cum deliberatione perpetrata ejusmodi esse, ut de ipsis homo veraciter dicere: posset Non ego operor, sed peccatum inhabitat in me; non attendentes, quod hoc ia ex voluntate est, nonnisi ipse operatur. Si ergo per propriam voluntatem operantur iniquitatem, non habent utique charitatem. Et quid dicent? Conveniant conscientiam suam, et moderentur scientiam suam. Conscientia humilietur, ne scientia infletur. Non ergo de justitia praesumant, ne forte per ipsam falsae justitiae praesumptionem scientiam veritatis amittant. Dicunt quod qui semel charitatem habet, deinceps illam a
Abbreviated transcription (Latin):
anirlius amittatur. E go igitur eos
ꝑdiderunt. Et utinam idcirco ca¬
ritatem non ꝑduidissent. quia habi¬
ram retinuissent. Sed uereor quod
uleo potius non perdiderunt: quia
nũquã habuerũt. Si autem nun¬
quã habuerunt. neq gustauerunt.
quemodo asserere presumunt qͦd
uesciunt: Si autem caritatem ali¬
quando habuerunt. habent adhuc
ipsam caritatem quam habuerũt.
quia sedm sententiam ipsoꝵ. semel
babitam amittere non potuerunt.
Si autem habent caritatem. am¬
bulant scdm caritatem. &e non ope¬
rantur unquitatem. Si autẽ ope¬
rantur iniquitatẽ. non habent ca¬
ritatem. Si enim dñi ꝰ diligunt.
qui mundum diligunt. & ea que
in mundo sunt. quomodo non mul¬
tomagis non dm̃ diligunt. qui mni¬
quitatem diligunt: Qui diligit ini¬
quitatem odit animam suam. Qui
animam suam odit. seipsum non
diligit. uil si diligit male diligit. qͥa
sedin carnem diligit. Qui autem
uon diligit se ipsum. non diligit

Expanded text:
amplius amittatur. Ego igitur illos amplius amittatur. Ego igitur illos  perdiderunt, et utinam idcirco charitatem non perdidissent quia habitam retinuissent. Sed vereor quod ideo potius non perdiderunt quia nunquam habuerunt. Si autem nunquam habuerunt neque gustaverunt, quomodo asserere praesumunt quod nesciunt? Si autem charitatem aliquando habuerunt, habent adhuc ipsam charitatem quam habuerunt, quia secundum sententiam ipsorum semel habitam amittere non potuerunt. Si autem habent charitatem, ambulant secundum charitatem, et non operantur iniquitatem. Si autem operantur iniquitatem, non habent charitatem. Si enim Deum non diligit qui mundum diligit, et in ea quae in mundo sunt, quomodo non multo magis non Deum diligit quia iniquitatem diligit? Qui diligit iniquitatem, odit animam suam . Qui animam suam odit seipsum non diligit, vel si diligit, male diligit, quia secundum solam carnem diligit. Qui autem non diligit seipsum, non diligit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ u omnia de caritate dieta libenter
suscipimus. quasi pͥncipiũ bonũ senten¬
tiȩ ueracis scd sequitur aliud. quod se
quidem coniungit ueritati. cum fal¬
sum sit ipsum. ut cum illa ingradi¬
atur. & ꝓ illa suscipiatur. Sed nes
lucem discernimus a tenebris. & de¬
ridemus obscurum qued lumiui se¬
ingerit. & stare se putat cum lumi¬
ne. Sienim caritas lunen est. crror
uero & stulticia tenebre sunt. ubi
est caritas. cdaritas ell. e non elt in
ipia qui palrando medit. Q uiens
in critate est. aut ambulat. qu̾e uidet.
aut stat. & non presumnit ultra quam
uidet. Quandiu uero in lumine est.
siue stet. siue ambulet. errare non potest.
quia uidet ubi est. Qui autem p̃sũptio¬
ne iua se precipitat. ubi non uidet.
perdit claritatem. quia nou habet ca¬
ritatem. & quocũq ultra ꝓcesserit.
error est totum. Sie isti de caritate
menguntur. nescientes caritatem. qͥa
presũmere non debuerunt. in eo qͦd
uidere non potuerunt. Dicũt quia
iaritas senel habita. deuiceps nũqͣm

Expanded text:
mnia de charitate dicta libenter suscipimus quasi principium bonum sententiae veracis. Sed sequitur aliud quod se quidem conjungit veritati cum falsum sit ipsum, ut cum illa ingrediatur et pro illa suscipiatur. Sed nos lucem discernimus a tenebris, et deridemus obscurum quod se lumini ingerit et stare se putat cum lumine. Si enim charitas lumen est, error vero et stultitia tenebrae sunt. Ubi enim charitas est, claritas est, et non est in ipsa qui palpando incedit. Qui enim in charitate est aut ambulat, aut videt, aut stat et non praesumit ultra quam videt. Quandiu vero in lumine est sive stet, sive ambulet, errare non potest, quia videt ubi est. Qui autem praesumptione sua se praecipitat, ubi non videt perdit claritatem, quia non habet charitatem, et quocunque ultra procedit, error totum est. Sic isti de charitate mentiuntur, nescientes charitatem, quia praesumere non debuerunt in eo quod videre non potuerunt. Dicunt quod charitas semel habita, deinceps nunquam
Abbreviated transcription (Latin):
remunerare non habet. si uult etiã¬
s sed̃m aliquid bonum est illud qued
fit. Nlature enim bonum esł. non gre.
In natura. non supra naturam. Q
ergo eonatura sola bonum ell. in sola
natura & meritum simul & pmiũ
illius est. Itaq quod sine caritate in
iola natura fit. ail illud quod in deo
est supra naturam premium ñ ꝑtui¬
git. Liquet ergo quia bonum operan¬
do sũmum bonum non meretur. usi
ĩ solum. qui ul quod facit bonum ꝓpt̃
sũmum bonum operatur. Uis mereri
dm : E ac quod facĩ ꝓpter dm. Hos qͥ
dicunt de caritate. quia uirtus est uix¬
tutum omnium . & placent ꝓpter
ipsam. que sine ipsa. ce siailaliquid

Expanded text:
remunerare non habet si vult, etiamremunerare non habet si vult, etiamsi secundum aliquid bonum est illud quod fit. Naturae enim bonum est non gratiae; in natura, non supra naturam. Quod ergo ex natura sola bonum est in sola natura et meritum simul et praemium illius est. Itaque quod sine charitate in sola natura fit ad illud quod in Deo est supra naturam praemium non pertingit. Liquet ergo quod bonum operando summum bonum non meretur nisi is solum qui id quod facit bonum propter summum bonum operatur. Vis mereri Deum, fac quod facis propter Deum. Hoc ergo dicunt de charitate, quia virtus est virtutum omnium, et placent propter ipsam, q
Abbreviated transcription (Latin):
ego. & multi saluentur. Quod aũt
mauis bonum michi est. ame plus
diligendum est. quia michi insitũ
est prius. ut diligam bonum meũ.
illud maximum quod unum est
bonum. & post illud. & scdin
illud diligam bonum ꝓxiiiii mei.
Scđ̃m mie &e post me aliquid illi
dibee. ante me uel contra me nichil.
Alioquin non staret. ailige proximum
tuum sicut te ipsum. si illum diligerem
ritatis. primum de dilectione dei. in
quo homo ueraciter diligit sc ipsum.
scdm de dilectione proximi. in quo
multa dicere uolunt. ut
caritatem lauilare
incipiant contra ueritatem. Et nõ
st tam̃ laus caritatis. ubi est insu¬
ria ueritatis. Dicunt caritatem talẽ
ac tantam uirtutem habere. ut sine
illa relique iuirtutes omnes quãuis
aliquo modo scđm affectum naturȩ
ad bonum prodiuem messe possint.
meritum tam̃ eterne retributionis
apud dm habere non possunt. Quod̃
crum sine caritate sit. ꝓpter dm nõ
sit. & quod ꝓpter dm non nt. As

Expanded text:
et multi salventur. Quod autem et multi salventur. Quod autem majus bonum mihi est, a me plus diligendum est, quia mihi primum insitum est ut diligam bonum meum, illud maxime, quod verum est bonum; et post illud et secundum illud diligam bonum proximi mei. Secundum me et post me, aliquid illi debeo, ante me vel contra me nihil. Alioquin non staret: Diliges proximum tuum sicut teipsum, si illum diligerem ritatis. Primum de dilectione Dei, in quo homo veraciter diligit seipsum; secundum de dilectione proximi, in quo multa dicere volunt, ut charitatem laudare incipiant contra veritatem; et non est tamen laus charitatis ubi est injuria veritatis. Dicunt charitatem talem ac tantam virtutem habere, ut sine illa reliquae virtutes omnes quamvis aliquo modo secundum affectum naturae ad bonum proclivem inesse possint, meritum tamen aeternae retributionis apud Deum habere non possint. Quod enim sine charitate fit, propter Deum non fit, et quod propter Deum non fit, Deus
Abbreviated transcription (Latin):
dum est. De reliquo enim si deest ef¬
sectus. sufficit affectus. Et fortassis
ꝓpter hunc affectum ostendendum.
moys es de libro scripto deleri pect¬
it. & paulus pro fratrib anathe¬
ma a xp̃o fieri concupiuit. non qͥa
Affectus enim loquebatur. & quasi
de dilectione sccurus. amato & a¬
manti in dulcedinem dilectionis
d̾ seplratione cõminabatur. non qͥa
illius separationeni diligebat sed qͥa
alterius coniunctioneni optabat. In
co autem quod ꝓximi bonum amat.
ꝓximo bonum amat. bonum suum
amat. & sibi amat. quia bonum
sibi. est bonum ꝑximi sui. si amat
dia uon possidetur:  cum caritate
felicius possidetur. Sed dicis. quod
maius bonun est. magii diligendũ
est. Maius autem bonum est. duos
saluari quam unum. Quaypter
si optio data fuerit. quod malim
ego eligere debeo. ut multi saluen¬
tur. quam ego solus. E rgo hie nõ
attendis. quia maius bonum micbi
est. ut saluus fiam ego solus. & plu¬
res percant. quam ut peream solus

Expanded text:
dum est. De reliquo enim si deest efdum est. De reliquo enim si deest effectus, sufficit affectus. Et fortassis propter hunc affectum ostendendum, Moyses de libro scripto deleri petiit, et Paulus pro fratribus anathema a Christo fieri concupivit, non quiaAffectus enim loquebatur, et quasi de dilectione securus amato et amanti in dulcedine dilectionis de separatione comminabatur; non quia illius separationem diligebat, sed quia alterius conjunctionem optabat. In eo autem quod proximi bonum amat et proximo bonum amat, bonum suum amat et sibi amat, quia bonum sibi est bonum proximi sui; si amat dia non possidetur, et cum charitate felicius possidetur. Sed dicis: Quod majus bonum est, magis diligendum est; majus autem bonum est duos salvari quam unum: quapropter si optio data fuerit quod malim, ego eligere debeo ut multi salventur quam ego solus. Hic ergo non attendis quod majus bonum mihi est, ut salvus fiam ego solus et plures pereant, quam ut peream ego solus
Abbreviated transcription (Latin):
quam se. Si cium tantũ se diligit.
consequens erat ut tantũ diligeret pro¬
xiium quantum dĩa. si cum tan¬
tum ailigeret. quantum sc ipsum.
P ropterta non illi dicitur. ut illũ fasi¬
tum diligat. sed ut ui eo in quo se dili¬
git. illum diligat. & quod sibi cupit
illi cupiat: hoc est enim diligere sicut
se. cuyere illi & optare qued s̃bi oy¬
tat. & cupit bonum. ꝓrimũ qͥdem
sii. deinde illi. Non enimamat illũ
sicut se. nisi prius amet se. Ec in cor¬
poralib quidert bonis que intantum
aliquando coartantur. ut quod ab
uno solo possidetur. ad alterius usum
transire non possit. nisi ab eo a quo
possidetur totum recesserit. si gratui¬
ita caritate. & ꝓpter spiritualis boui
ampliorem remunerationem. aut
dilectionem houio se supra debitum
uou extollat. nonꝑicimo impendere
cogitur. quod suȩ necessitati debetur.
Nichil enini preximo debet. nisi pͥus
illud. & scđm illud quod sibi debet.
& ulcireo cum utrumq non potest.
primum faciat. quod primũ facien¬

Expanded text:
um bonum suum diligit, consequens erat ut tantum diligeret proximum quantum Deum, si eum tantum diligeret quantum seipsum. Propterea non illi dicitur ut illum tantum diligat, sed ut in eo in quo se diligit, illum diligat; et quod sibi cupit, illi cupiat. Hoc est enim diligere sicut seipsum, cupere illi et optare quod sibi optat, et cupit bonum, primum quidem sibi, deinde illi. Non enim amat illum sicut se, nisi prius amet se. Et in corporalibus quidem bonis quae in tantum aliquando coarctantur, ut quod ab uno solo possidetur, ad alterius usum transire non possit, nisi ab eo a quo possidetur totum recesserit; si gratuita charitate et propter spiritualis boni ampliorem remunerationem aut dilectionem homo se supra debitum non extollat, nihil proximo impendere cogitur, quod sine necessitate debetur. Nihil enim proximo debet nisi post illud et secundum illud quod sibi debet. Et idcirco cum utrumque non potest, primum faciat, huod primum facien
Abbreviated transcription (Latin):
salutis querens. Quid illi dicam:
Si dixero illi recede. facio illũ ine¬
obedientem ecelisis matri sue. &
exemplo eius alios consirmo ut di¬
mittant uxores suas legiptimas. &
cum eas odio habuerint fingant qͥd¬
cumq sibi placuerit. & mentiantur
ccdesie ut libertatem habeant rreedẽs¬
di ab eis quia cas non amant. Et si
hec cedesia receperit & passa fuerit.
ueniet magnum malum. & dimit¬
tent omnes prolibito. aut uiri uxo
aut mulieres maritos suos¬
res luas & pro uno homine mubti
lampnabuntur. quod ita ficri non
oportet. Quidam accute se consideras¬
se putauerunt sibi non ꝑrimo consu¬
lentes. dicentes quotiens eiue modi
fortt aliquid continget ȩcdesiam utrũq
fuere debere. & in occulto scilicet peniten¬
n consulere. ut abhuiusmodi cõpula rece¬
deret & in manifesto disedentem co¬
gere ut maneret. Quod quidem nõ
esset salutem proximi querere. sed
quasi se uelle apericulo liberare. Non
michi suadet conscientia mea. ut hoc

Expanded text:
salutis quaerens. Quid illi dicam? salutis quaerens. Quid illi dicam? Si dixero illi recede, facio illum inobedientem Ecclesiae matri suae, et exemplo ejus alios confirmo, ut dimittant uxores ejus legitimas; et cum eas odio habuerint, fingant quodcunque sibi placuerit, et mentiantur Ecclesiae ut libertatem habeant recedendi ab eis, quia eas non amant. Et si hoc Ecclesia receperit et passa fuerit, veniet magnum malum, et dimittent omnes pro libito, aut viri uxores suas, aut mulieres maritos suos, et pro uno homine multi damnabuntur, quod ita fieri non oportet. Quidam acute se considerasse putaverunt, sibi non proximo consulentes, dicentes, quoties ejusmodi forte aliquid contingeret, Ecclesiam utrumque facere debere: et in occulto scilicet poenitenti consulere, ut ab ejusmodi copula recederet; et in manifesto discedentem cogere ut maneret. Quod quidem non esset salutem proximi quaerere, sed quasi se velle a periculo liberare. Non mihi suadet conscientia mea ut hoc
Abbreviated transcription (Latin):
qui sub loge erant premebat. nec erat
qui euladere potuisset maledictionẽ.
quia non erat qui cauere posset pre¬
uaricationem donee ipse legislator
ueniens maledictionem ꝑgr̃am ab¬
stulit. &e ne semꝑ maledictio &
preuarleatio regnarent. ꝑcandem
gr̃am. ipsam etiam legen muta¬
uit ita &e modo non nĩquã cũ
homo peccato suo & malitia ur¬
gente in necessitatem peccandi ue¬
nit. nec potest legem portare nisi
maledictionem preuarieationis
incurrat. mutat illi dñs ꝑ mise¬
ricordiam legem. & donat pe¬
mtenti ut saluus esse possit. qui
utiq non saluareretur si ꝑ iusticiam
&e rigorem legis sine misericordia
iulicarctur. Non tibi fortassis susm
non de tuo est lo quor. Non aliul pos
quod michi mens suggerit ꝓfiteor.
Sed aliud ilicens contra continentũ
meam ce estimationem dicerẽ. queq
pro se iudicet. ego de corde meo lo quor¬
tibi. Uenit peccator ad me ce expont
michi conscientiam suam: consciliut

Expanded text:
qui sub lege erant premebat; nec erat qui sub lege erant premebat; nec erat qui evadere potuisset maledictionem, quia non erat qui cavere posset praevaricationem, donec ipse legislator veniens, maledictionem per gratiam abstulit; et ne semper maledictio et praevaricatio regnarent, per eamdem gratiam ipsam etiam legem mutavit: ita et modo nunquam homo cum peccato suo et malitia urgente in necessitatem peccandi venit, nec potest legem portare nisi maledictionem praevaricationis incurrat: commutat illi Deus per misericordiam legem, et donat poenitenti ut salvus esse possit, qui utique non salvaretur, si per justitiam et rigorem legis sine misericordia judicaretur. Non tibi fortassis secunnon de tuo quod loquor. Non aliud possum. Quod mihi mens suggerit profiteor. Si aliud dicerem contra conscientiam meam et existimationem dicerem. Quisque pro se judicet; ego tibi de corde meo loquor. Venit peccator ad me et exponit mihi conscientiam suam consilium
Abbreviated transcription (Latin):
um  Si dixerit illi ut maneat
postquam reulauit peccatũ suum:
hoc est dicere quantum uidetur. ut
mancat in peccato. Si uero nec
hoc nec illud dicere potest. quãtũ
uidetur homini tali. uia salutis
monstrari non potest. Sedhoc
abhorret. ut dicatur talis esse ali
quis qui non possit siue penitue¬
rit inqualicumq periculo sit. saliuis
esse. Multa sunt quę adhũc modũ
contingere potuissent. Alius dicit
se cum sorore aut cum matre uxo¬
ris sue rem habrusse. Alius ut¬
urerem se prius aliam duxisse fatetur.
&e multa alia horrenda quȩ miseria
homiuum uel falsa confingit. uel uera
cõnutit. & uerum est. quia multa
tiunt horrenda ab hominib. disideris
suis malis excecatis. ut faciant que ñ
oportet. & sunt tanta hec mala: ut
uix conscilium ailmittant. nisi deus
qui legeni iledit. grãm e misericordiã
prestet. Per legem enim non iustifica¬
bitur in conspectu eius omnis caro.
S icut olim maledictum legis omues

Expanded text:
um? Si dixerit illi ut maneat um? Si dixerit illi ut maneat postquam revelavit peccatum, hoc est dicere, quantum videtur ut maneat in peccato. Si vero nec hoc nec illud dicere potest, quantum videtur, homini tali via salutis monstrari non potest. Sed hoc abhorret, ut dicatur aliquis talis esse, qui non possit si vere poenituerit in qualicunque sit periculo salvus esse. Multa sunt quae ad hunc modum contingere potuissent. Alius dicit se cum sorore, aut cum matre uxoris suae rem habuisse. Alius uxorem se prius aliam duxisse fatetur, et multa alia horrenda quae miseria hominum vel falsa confingit, vel vera committit. Et verum est quidem quod multa fiunt horrenda ab hominibus in desideriis suis malis, sic excaecatis ut faciant quae non oportet, et sunt tanta haec mala ut vix consilium admittant; nisi Deus, qui legem dedit, gratiam et misericordiam praestet. Per legem enim non justificabitur in conspectu ejus omnis caro. Sicut olim maledictum legis omnes
Abbreviated transcription (Latin):
tallige. quid illi dicere potest ecclesia.
Si dixerit ei ecclesia. ut scđam qͣm
publice duxit dimittat. & ad pri-¬
orem reuertatur. quam modo se
contra primam testationẽ suam
uxorem duxisse confitetur. &e in hoc
receperit testimonium eius. omnes
deinceps qui odio habebunt uxores
suas fiugent & mentientur se pͥus
alias duxisse. ut abhis quas oderũt
separentur. & ita lex matrimonii
nichil in se stabilitatis habebit. secd
passim ubiq pro uoluntate uriius¬
cuiusq dissoluctur. Non ergo scelesia
aliud ili dicere potest. quam ut
matrimonio quo eiꝰ attestatione firma¬
tus est seruet fidem. S eddicis. C ausa
illi est pro anima sua: consciliũ salutis
quęrit. Nam utrobiq periculum ui¬
det. & quid potius eligat non inue
discedere liccat. sed si non discedit. utrũ q¬
ꝑ manere exƿediat. conscientiam expo¬
nit. & conscilium salutis querit.
Quid illi dicet ecclesia homini con¬
fitenti peccata: & querenti conscili¬

Expanded text:
tellige quid illi dicere potest Ecclesia. tellige quid illi dicere potest Ecclesia. Si dixerit ei Ecclesia ut secundam quam publice duxit dimittat, et ad priorem revertatur, quam modo se contra primam testationem suam uxorem duxisse confitetur, et in hoc receperit testimonium ejus, omnes deinceps qui odio habebunt uxores suas fingent et mentientur se prius alias duxisse, ut ab iis quas odiunt separentur; et ita lex matrimonii nihil in se stabilitatis habebit, sed passim ubique pro voluntate uniuscujusque dissolvetur. Non ergo Ecclesia aliud dicere potest illi quam ut matrimonio quod ejus attestatione firmatum est, fidem servet. Sed dicis: Causa illi est pro anima sua, consilium salutis quaerit; nam utrobique periculum videt, et utrum potius eligat non invendiscedere liceat, sed si non discedit utrum permanere expediat. Conscientiam exponit, et consilium salutis quaerit. Quid illi dicet Ecclesia homini confitenti peccatum et quaerenti consili
Abbreviated transcription (Latin):
testetur. non recipit ecclesia tesa¬
monium eius. quia uariaur uet¬
bum suum. & contra semetipsum
testimonium suum tulit. & abfu¬
lit sibi fidem in utroq. C̃ ame ȩade¬
sia id quod ipsa falcit. sine causa legiys¬
tima rescindere non potest. sed ratũ
esse debere censet. ne occulta manist¬
stis preiudicent. Itaq illam homins
mulierem pro legiptima uxore ad¬
legiptime duxisse cognoscitur. Sed
dicis. Si sic ergo iudicium ud esis
firr dibet quoniam occulta manife¬
es prtiudicare non possunt. quid illi
pomins pro anima sua faciendum est
qui uiuente ixore sua altti acherere
cogitur. quam nec dimutere potest
ne preceptions ce iudieio ȩclesie contͣ¬
ae uideatur. nec sine scrupulo consei¬
aitiȩ tenere. quam uiuente aclhue pri¬
bre contra huiuam iusticiam. e in¬
stitutionem illicite sibi sociasse cog¬
noscit ͦ Si ergo iste talis ad ȩcelesiã
consugiat quȩrens conscilium salutis:
quid illi dicet ȩcclesia sͦ Rudi  in¬

Expanded text:
ontestetur, non recipit Ecclesia testontestetur, non recipit Ecclesia testimonium ejus, quia variavit verbum suum; et contra se testimonium tulit, et abstulit sibi fidem in utroque. Tamen Ecclesia id quod ipsa fecit, sine causa legitima rescindere non potest. sed ratum esse debere censet, ne occulta manifestis praejudicent. Itaque illam homini mulierem pro legitima uxore adEcclesiae legitime duxisse cognoscitur. Sed dicis: Si sic ergo judici Ecclesiae stare debet, quoniam occulta manifestis praejudicare non possunt, quid illi homini pro anima sua faciendum est, qui vivente uxore sua alteri adhaerere cogitur, quam nec dimittere potest, ne praeceptioni et judicio Ecclesiae contraire videatur, nec sine scrupulo conscientiae tenere quam vivente adhuc priore contra divinam justitiam et institutionem illicite sibi sociasse cognoscit? Si ergo iste talis ad Ecclesiam confugiat quaerens consilium salutis, quid illi dicet Ecclesia? Audi et in
Abbreviated transcription (Latin):
obligauit. Sustincat igitur nunc pe¬
nam negligentiȩ. ut aliis mulierib
ne ulem presumant correptionis
&e cautele exemplum fiat. Continere
peccatum non est. nec impossibile.
est. etiam si difficile est. Si ergo mu¬
lieres uolunt continere. caueant
i occulto nubere. Ibi nubant. ubi
testes habere possuint. si maritos cõ¬
sentientes habere non possunt.
Q uod si culyam uitare nolunt.
sustincant penam. Qui ergo conug¬
um suscipere uult. cogitet primim
quia cum illuad suscepit. legem ene
portare debet. Qui aypetit quod a¬
lectet. portet necesse est si i co ueli
co euenerit etiam id quos grauat q̃
ergo ꝑmittit ȩcclesia illi mulicri qo
se alteri uiro nupsisse confitetur.a
uiuente ad alias transire nuptias a
si post modum contingat ut iden
ipse uir post celebrationem sccłaꝵ
nuptiaꝵ ad se reuersus. & defo
penitens. peccasse se confiteatus. o
ad priorem uxorem redire uolue¬
rit. eiq de ueritate primi pacrias¬

Expanded text:
obligavit. Sustineat itaque nunc poeobligavit. Sustineat itaque nunc poenam negligentiae ut aliis mulieribus, ne idem praesumant, correctionis et cautelae exemplum fiat. Continere peccatum non est, nec impossibile est. etiamsi difficile est. Si ergo mulieres nolunt continere, caveant in occulto nubere. Ibi nubant ubi testes habere possunt, si maritos consentientes habere non possunt. Quod si culpam vitare nolunt, sustineant poenam. Qui ergo conjugium suscipere vult, cogitet primum quod, cum illud susceperit legem ejus portare debet. Qui appetit quod delectat, portet necesse est, si in eo vel pro eo evenerit, etiam id quod gravat. Non ergo permittit Ecclesia illi mulieri quae se alteri viro nupsisse confitetur, illo vivente ad alias transire nuptias; etiam si postmodum contingat, ut idem ipse vir post celebrationem secundarum nuptiarum ad se reversus et de facto poenitens peccasse se confiteatur, et ad priorem uxorem redire voluerit, eique de veritate primi pacti c
Abbreviated transcription (Latin):
cis. Quid ergo faciendum est huie
mulieri. que uirum suum ab
scclesia requirit. sea habere non
potest ⁊ quia ul qued eccultum
fuit probare non potest Portassis
cum uiderit quia maritum suũ
habere non potest. alteri nubere
uolet. & ueniet ad ccelesiam expo¬
stulas ut aut suus mai itus illi
reddatur. uit alteri nubere conce¬
datur. Eł it engo quoris quid pelesia
facere debeat. si ꝓpterta quia priorem
reddere non potest. secundum conce¬
det. Scil uide quomodo concedere
scclesia possit illi maritum alterum
que suum uiuum adhuc esse confi¬
tetur. Ipsa dicit. uir mceus uiuit.¬
& tamen petere presumit ut alti¬
us nubat. E rgo dicis. Nd continẽ¬
tiam cogenda est mulier ista. Ita
sane. quia negligentiã cauere no¬
luit. iustum est ut penam susti¬
neat. Quare in manifesto non
nupsitꝰ Si prius in nubendo testi¬
monium xcelesiȩ habere contemp¬
sit: qua ratione nunc iudicium
xcedesie interpellat. Ipsa igitur se¬

Expanded text:
cis: Quid ergo faciendum est huic cis: Quid ergo faciendum est huic mulieri quae virum suum ab Ecclesia requirit, sed habere non potest, quia id quod occultum fuit probare non potest? Fortassis cum viderit quod maritum suum habere non potest, alteri nubere volet et veniet ad Ecclesiam expostulans, aut ut sibi maritus suus reddatur, aut alteri nubere concedatur. Hic ergo quaeris quid Ecclesia facere debeat, an propterea quia priorem reddere non potest, secundum concedet? Sed vide quomodo concedere Ecclesia possit illi maritum alterum, quae suum adhuc vivum esse confitetur. Ipsa dicit vir meus vivit, et tamen petere praesumit ut alteri nubat. Ergo dicis, ad continentiam cogenda est mulier ista. Ita sane quia negligentiam cavere noluit, justum est ut poenam sustineat. Quare in manifesto non nupsit? Si prius in nubendo testimonium Ecclesiae habere contempsit, qua ratione nunc judicium Ecclesiae interpellat? Ipsa se igitur
Abbreviated transcription (Latin):
delinat. Sed plurium approbatio
hoc recipit. ut siue in manifesto hue
in eiculto talis consensus inter legipti¬
mas personas factus fuerit. ꝓfecto
coniugii sacramentum iudicetur.
Qued si ita uerum esse constare de¬
bebit. consulerandum est quomodo
uipmanorate questioni responderi
eporteat. Dubium non est. quia id
qued ecclesie ꝓbari non potest. xcelesia
ipsa iudicare non potest. Et rursum
lubium nen est. quod id qͦd legip¬
timũ & manifesto ecclesie uulicio fac¬
tum est. sinc legiptima & rationabili
& manisesta causa rescindi non põt.
Ratio nos urget. Ista mulier dicit.
quia pari consensit cum uiro suo ma¬
trimonium fecit. Sul quod dicit.
nec ipsa probare potest. nee ecclesia qͦd
ꝓbatum non est approbare potest.
Non potest ergo pro co quod occultũ
est. id qued manifestum est infir¬
mari. Quappter oportet ut se¬
cundam copulam que iudicio ccde¬
sie legiptime facta est. ipsa xcelesia
iudicet ratam esse debere. Sed eli¬

Expanded text:
declinat, sed plurium approbatio declinat, sed plurium approbatio hoc recipit ut sive in manifesto sive in occulto talis consensus inter legitimas personas factus fuerit, perfectum conjugii sacramentum judicetur. Quod si ita verum esse constare debebit, considerandum est quomodo supra memoratae quaestioni responderi oporteat. Dubium non est quin id quod Ecclesiae probari non potest, Ecclesia ipsa judicare non potest. Et rursus dubium non est quin id quod legitimo et manifesto Ecclesiae judicio factum est, sine legitima et rationabili et manifesta causa rescindi non potest. Ratio nos urget. Ista mulier dicit quod pari consensu cum viro illo matrimonium fecit. Sed quod dicit, nec ipsa probare potest, nec Ecclesia quod probatum non est approbare potest. Non potest ergo pro eo quod occultum est, id quod manifestum est infirmari. Quapropter oportet ut secundam copulam quae judicio Ecclesiae legitime facta est, ipsa Ecclesia judicet ratam esse debere. Sed di
Abbreviated transcription (Latin):
E ic ergo consilium quęris. E gofir¬
tassis tibi potiora dicturus nonsũ.
tamen oportet. ut in tantis malis prer¬
sus ignorantes non simus. Siquis pu¬
tauerit ꝓpter huiusmodi mala uitan¬
la. talem consensum qui nullo te
confessione firmaturum irritum esse
lebere. neq in co ullatenus conug̃¬
um stare posse. facilius in conueniens
dalinat. Potest ctiam id quod supa¬
ditum elt furtiuos consensus non cõ¬
iuga esse. sed alulterina contuber¬
ma. uel stupra. ubr uoluntas ꝓpria
ri. quia qusmodi consensus qui in
occulto fiunt coniugium non sancti¬
unt. niũ idem ipsi qui sibi in occulto
consenscrint. cundem consensũ suũ
utriq uoluntarie in manifesto con¬
ntcantur. Tunc siquidem uolun¬
tas ꝓpria suffragatur. & uota sue¬
in occulte feccrunt. sponte utriq
in manifesto ꝓfitentur. Siquis gͥ
alhunc modum dicat coniugiũ¬
in ecculto quidem consensu mi¬
uare posse. sed non nssi manifesta
mari. compendiosius mala multa

Expanded text:
o. Hic ergo consilium quaeris. Ego foro. Hic ergo consilium quaeris. Ego fortassis tibi potiora dicturus non sum, tamen oportet ut in tantis malis prorsus ignorantes non simus. Si quis putaverit propter hujusmodi mala vitanda talem consensum qui nullo tesconfessione firmatur, irritum esse debere, neque in eo ullatenus conjugium stare posse, facilius inconveniens declinat. Potest enim etiam id quod supradictum est, furtivos consensus non conjugia esse, sed adulterina contubernia vel stupra, nisi voluntas propria ri quod ejusmodi consensus qui in occulto fiunt conjugium non sanciunt, nisi idem, ipsi, qui in occulto sibi consenserint, eumdem consensum suum utrique voluntarie in manifesto profiteantur. Tunc siquidem voluntas propria suffragatur et vota lein occulto fecerunt sponte utrique in manifesto profitentur. Si quis igitur ad hunc modum dicat conjugium occulto quidem consensu initiari posse, sed non nisi manifesta mari compendiosius mala multa
Abbreviated transcription (Latin):
iuriam sibi illatam ralam exponeñ.
Negat ille. nec sunt testes qui possit
ꝓbare quod occultum est. Nic que¬
ril. quid facere debeat ecclesia. qͥa
utrimq inconueniens aliquod
incurrere uidetur. Si enim illi
mulieri quȩ quidem uerum ai¬
cit. sul tamen occultum est. nec
pbatum quod dicit sine legiptimo
testimonio ꝓpter solum dictum suum
ereditur. & pro co ucertum est. &
occultum ul quel ccitum & manife¬
itum est dissoluitur. poterit deinaps
quelibet siue quibuolibet in alim
uel in aliam quod cũq uoluerit sing¬
re. ut sibi simili ratione eredatur
qued si amissum fuerit. magna ssit
adueniet. neq demnceps in ecclesia
quid firmum stabit. Si uero ꝓpte
utilitatẽ ccdesie conseruandam an¬
iugium quod primum factum at
s̃cinditur.& adulteriũquod scdõ rse¬
sumptum est ꝯsirmatur. ahud mas¬
num malum est. qm Ndo non solium
libertas ilatur. sed etiam necessitas n¬
dicitur homini ut mancat in pccatosu¬

Expanded text:
juriam sibi illatam palam exponens. juriam sibi illatam palam exponens. Negat ille, nec sunt testes qui possunt probare quod occultum est. Hic quaeris quid facere debet Ecclesia, quia utrinque inconveniens aliquid incurrere videtur. Si enim illi mulieri quae quidem verum dicit, sed tamen occultum est, nec probatum quod dicitur, sine legitimo testimonio propter solum dictum ejus creditur, et pro eo quod incertum est et occultum, id quod certum et manifestum est dissolvitur, poterit deinceps quilibet sive quaelibet in alium vel in aliam quodcunque voluerit fingere, ut sibi simili ratione credatur. Quod si admissum fuerit, magna confusio proveniet neque deinceps in Ecclesia aliquid firmum stabit. Si vero propter auctoritatem Ecclesiae conservandum conjugium, quod primum factum est, scinditur, et adulterium, quod secundo praesumptum est, confirmatur, aliud magnum est; quando non solum libertas datur, sed etiam necessitas inducitur homini ut maneat in peccato su
Abbreviated transcription (Latin):
creto seorsum nemine astante uel ate¬
nino coniuges sunt. nec deinceps
nisi alia emergat causa discidii
ab inuicem separari licite possunt.
etiam ũ propter furguum consen¬
sum si factum negauer ĩt conuin¬
aliqua uerenda faciunt tͣ ꝯiugiii¬
E Odicis. quid
ergo faciendum
di qui clanculo conuenerunt. si postra
aut alter aut uterq factum negan¬
do ail alienam societatem transicrit:
Quidam uxorem duxit elancule. si¬
ne presentia testium. solo achinuicem
maritali consensu firmato. deuitans
ut non nunquã solet aliqͣ de causa
conscientiam alienam. Postea breui
tempore intericcto priusquã con¬
sensum occultum facto manufesto
ꝓbasset de facto penituit. camq
quam in huisc modum uxorem
duxerat dimisit. aliam duxit.
elebri apparatu mariifeste coram
scclesia fortasis cum parentum tra¬
ditione. cum sacerdotis benedictione
nuptias fecit. filios genuit. Uenit
prior illa ad ecelesiam. iudicium
intersellat. iusticiam postulat. in¬

Expanded text:
et in secreto nemine attestante vel aet in secreto nemine attestante vel anino conjuges sunt, nec deinceps nisi alia emergat causa dissidii ab invicem separari licite possunt, etiam si propter furtivum consensum si factum negaverint convinaliqua verenda faciunt. Sed dicis: Quid ergo faciendum di qui clanculo convenerunt, si postea aut alter aut uterque factum negando ad alienam societatem transierit? Quidam uxorem duxit clanculo sine praesentia testium solo adinvicem maritali consensu firmato, devitans ut nonnunquam fieri solet aliqua de causa conscientiam alienam, postea brevi tempore interjecto, priusquam consensum occultum facto manifesto probasset de facto poenituit, eam quam in hunc modum uxorem duxerat dimisit: aliam duxit celebri apparatu manifeste coram Ecclesia fortassis cum parentum traditione, cum sacerdotis benedictione nuptias fecit, filios genuit. Venit prior illa ad Ecclesiam, judicium interpellat, justitiam postulat. In
Abbreviated transcription (Latin):
di sentiatur. tamen ut coniugium
nec ante legiptuni consensus ante¬
stationẽ in quo utrumꝰ alteri ad
coniugalis federis societatem se tra¬
dit uerũ esse credatur. neͤ postea
imperfectum. Uis scire quid dicorͤ
Cur ille dicit. ego te accpio ininc̃a.
deinceps & tu uxor mea sis. & ego
maritus tiiuis. & illa similiter
dicit. ego te accipio in meum. ut
deinceps & ego tua uxor sun. &
tu maritus meus. Aut scilicet hoc
dicunt. aut aliud quodeumq simile
illi. in quo & si non hoc dicunt. hoc
tamen intelligunt. Aut si hoc non
dicunt. quia fortassis alicubi uerba
non celebrantur. sed res agitur tam̃
hoc faciunt. ducit illam. accipit
illam. sicut mos legitimus ducendi
urores. Cum igitur hoc sicut mos
est dicunt. ud faqunt. & in hoc
sibi consentiunt. hoc est quod dice¬
re uolo. quia deinceps coniuges sũt.
siue hoc dixerint. & in hoc sibi con¬
senseruit coram legiptimis testibus
sicut debent. sue forte soli d inse

Expanded text:
di sentiatur, tantum ut conjugium di sentiatur, tantum ut conjugium nec ante legitimi consensus attestationem, in quo uterque alteri ad conjugalis foederis societatem se tradit, verum esse credatur, nec postea imperfectum. Vis scire quid dico? Cum ille dicit: Ego te accipio in meam, ut deinceps et tu uxor mea sis, et ego maritus tuus, et illa similiter dicit: Ego te accipio in meum, ut deinceps et ego uxor tua sim et tu maritus meus, aut scilicet hoc dicunt, aut aliud quodcunque simile illi, in quo et si non hoc dicunt, hoc tamen intelligunt. Aut si non hoc dicunt quia fortassis alicubi verba non celebrantur, sed res agitur, tamen hoc faciunt. Ducit illam, accipit illam, sicut mos est legitimus ducendi uxores. Cum igitur hoc sicut mos est dicunt vel faciunt et in hoc sibi consentiunt, hoc est quod dicere volo, quod deinceps conjuges sunt, sive hoc dixerint; et in hoc sibi consenserint coram legitimis testibus sicut debent, sive forte soli seorsum
Abbreviated transcription (Latin):
tractu matrimonii intelliger adbe¬
mus. tunc fidem desponsatiosis
consensum mutue societatis que
coniugium dicitur conuensenter
accipimus. Unde .. de matre dũs.
augustinus dicit. quia aprima
desponsionis fide coniunr uocata
est ioseph. quam concubitu nec o¬
gnouerat. nec fuerat cognitur ils.
Ambrosius similiter. desponsasa
uro coniugis nomen accepit. Cum enĩ
iitiatur coniugium. tunc coniugii
homen assumitur. In quibꝰ uerbis. sic̃
supra scriptum est. si desponsationẽ
accipimus in co quando consensu
maritali coniugium sancitur. recte tc̃
ipsum coniugium inchoari & nom̃
coniugis assuii dicitur. S i autem
desponsationem intelligimus in eo
quod futurus ad coniugium facien¬
dum consensus ꝓmittitur. tunc qͥd̃e
coniugium in his que coniugium
antecederet inchoari dicitur. & a¬
bunde etiam quȩ futura est conux
ꝓpterea quib iam coniugium initi¬
atum est nomine coniugis censet᷑.
Sed ubi libet de his & de huiusmo¬

Expanded text:
tractu matrimonii intelligere debetractu matrimonii intelligere debemus, tunc fidem desponsationis consensum mutuae societatis quae conjugium dicitur, convenienter accipimus. Unde et de matre Domini Augustinus dicit, quod a prima desponsationis fide conjux vocata est Joseph, quam concubitu non cognoverat, nec fuerat cogniturus. Et Ambrosius similiter; Desponsata viro conjugis nomen accepit. Cum enim initiatur conjugium tunc conjugii nomen assumitur, in quibus verbis, sicut supra dictum est si desponsationem accipimus in eo quando consensu maritali conjugium sancitur, recte tunc ipsum conjugium inchoari et nomen conjugis assumi dicitur. Si autem desponsationem intelligimus in eo quod futurus ad conjugium faciendum consensus promittitur, tunc quidem conjugium in iis quae conjugium antecedunt inchoari dicitur; et ab inde etiam quae futura est conjux, propter ea quibus jam conjugium initiatum est nomine conjugis censetur. Sed ut libet de his et de hujusmo
Abbreviated transcription (Latin):
prima desponsationis fide coniugi¬
ium incipit. cum fides desponsati¬
ouis in ꝓmissione futuri consensus
precedere uideatur. quando coniu¬
gium ab hac fide initiali dicitur.
ꝓculdubio ipsum matrimonii
consensum ante ire ꝓbatur. Sed
si dsspensationem ipsam futuri
matrimonii pactionem. & ꝓmis¬
sionem intelligere debemus. tunc
nimirum fidem desponsationis
impletione promisionis & pac¬
tionis exhibitionẽ couenienter accipi¬
muĩ. f quã nimirum quia in prdis¬
to consensii constat. merito coniugũ
exordium sũmit. quia in eo que
fides pactienls oe sponsionis quei
futuro coniugio utrimq facta fucca
adimpletur in consensu maritaloẽ¬
iugu sacramentum perficitur. Ni
autem desponsationis non ipsum m¬
iugis consensum quo matrimonũ
firmatur. sed pactionem & ꝓmussia¬
nem futuri consensus significar. n
ipsa uocis cxpressione conicunus ꝗ
& spondere non dare est aut fucat
sed ꝓiittere. Qnde & apostals

Expanded text:
prima desponsationis fide conjugprima desponsationis fide conjugium incipit, cum fides desponsationis in promissione futuri consensus praecedere videatur, quando conjugium ab hac fide initiari dicitur, procul dubio etiam ipsum matrimonii consensum anteire probatur. Sed si desponsationem ipsam futuri matrimonii pactionem et promissionem intelligere debemus, tunc nimirum fidem desponsationis impletionem promissionis et pactionis exhibitionem convenienter accipimus. A qua nimirum quia in praedicto consensu constat, merito conjugium exordium sumit, quia in eo quod fides pactionis et sponsionis quae de futuro conjugio utrinque facta fuerat adimpletur, in consensu maritali conjugii sacramentum perficitur. Nomen autem desponsationis non ipsum conjugii consensum quo matrimonium firmatur, sed pactionem et promissionem futuri consensus significare in ipsa vocis expressione conjicimus, quia et spondere non dare est aut facere, sed promittere. Unde et Apostolus