comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
disensu non solum de uocibus.
Verum &iã desilentio iudica¬
mus sic exuita quae inerat
homini poss& eius cauere
contrarium Idẽ uite priutio¬
nem quemors uocat᷑ : Etipsam
causam quaꝑder& quoda mabat idẽ
quodlib& factũsiũ quefierdut
amitter& uitã quib lib& silla¬
bis appellar&ur que ad modum
latine cuidicitur peccatum
uel malũ tam quã signum eius
intellegere quod mente dis¬
cerner&: Nos enim quo modo
intellegimus cumdicitur resur¬
rectio quamnumquã exꝑti
sumus : non nequia sentimus
quid sit uiuere & eius reipriua¬
tionem uocamus mostẽ : Vnde
reditũ ad id quod sentimus.
Resurrectionẽ appellamus : et
si quo alio nomine inquacũq
linguaid ipsũ appellat̃ menti
utiq: signum in sinuatur. In
uoceloquentiũ. quosonante
agnoscat quod &iã sine sig¬
no cogitar&: Mirum est
enim quemad modũ rerum
quas hab& amisi onẽ &iam
in exꝑtãnatura deuit&
quis enimpecora docuit de¬
uitatione mostis. nisi sen¬

Expanded text:
di sensu non solum de uocibus. di sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sit uiuere, et eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sen
Abbreviated transcription (Latin):
sent: quẽ ad modũ siuoca r&ur
arbor saturitatis. quod inde pos¬
senthomines faturari: nũ quid
si nemo accessiss. Ideo nomenil¬
lud e&. in congruũ: quando qui¬
dem cum accederent & satura¬
rentur. Tunc probarent
quã hocrecte arbor illa uocar&:
Et quomodo inquiunt intellege¬
rẽ homo quod ei dicebat᷑ lignum
dinoscentia e &boni& mali.
quando ipsum malũ quid ẽ&̃
omnino nesciebat : Hoc quisa¬
piunt parũ adtendunt quã¬
ad modũ a contrariis notis.
sic pleraq intellegant᷑ ignota
ut &iã uerbarerũ quae non s̃
Cum in loquendũ interponun¬
tur nullus calig& auditor:¬
hoc enim quod omnino non ẽ
nihiluocatur: & hasduassil¬
labas nemo non intellegit.
quilatine audit & loquitur:
Vnde nisicum sensus intu&ur
id quod ẽ & eius pribatione
quid &iã non sit agnoscit
Sic & in a necumdicit᷑ intuen¬
do corporis plenitudinem pri¬
uationem eius tam quam
contrariã quidicatur in ane
intellegimus: Sicut audien¬

Expanded text:
sent. quemadmodum si uocaretur sent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum, quando quidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent quam hoc recte arbor illa uocaretur ? Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt, parum attendunt quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus calighoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audien
Abbreviated transcription (Latin):
sed uoluntatẽ eius a quomisus
E non sicut ille qui eligit face¬
reuoluntatẽ suã non eius a quo
factus ẽ: merito sicut peruni¬
us in oboedientiã peccatores
constituti sunt multiita ꝑuni¬
us oboedientiã iusti consticu¬
untur multi Quia sicut in adã
omnes moriunt᷑ sic & inxp̃oom¬
ne suiui ficabunt: Frustra aũ
non nulli acute obtunsi sunt
cu requirunt quo modo potue¬
rit appellari lignũ dinoscep¬
tiaeboni& mali: Antequam
in eo trans gressus ẽ&̃ homo
preceptũ atque ipsas perientia
dinoscer& quid int̃ e& in terbo¬
num quođ amisit & malũ qđ ami¬
sit: Lugnũ enim tale nomen ac¬
nem tacto cauer&ur. quo eo
contra prohibitionẽ tactosenti¬
r&ur. Neque enim quia indecan¬
tra praeceptũ manducauerunt.
Ideo factũ ẽ illud lignũ dinoscen¬
tia oboni& mali: Sed utique
&iam sio bedientes essent. Et
nihil inde contrapreceptũ usur¬
passent id recte uocar&ur
quodibieis accider& siusurpas¬

Expanded text:
sed uoluntatem eius, a quo missus sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicut ille, qui elegit facere uoluntatem suam, non eius, a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi, quia, sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen acnem contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim iquia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est llud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur quod ibi eis accideret, si usurpas
Abbreviated transcription (Latin):
sionẽ sentiat eligat tenere amit¬
tat supomnes homines predi¬
candusẽ: sed hoc nisicuiusdam
singularis laudis e&: non illipue¬
rotribuer&ur. Quiexgenere isrł
factus emmanuhol nobis cum
ds̃ reconciliauit nosdo. hominũ
&dĩ homo mediator uerbũ aput
dm̃ caro aputnos: Uerbum
caro interdm̃ & nos: Deillo quippe
porproph&adicit : Prius quã sciat
puerbonũ aut malũ : contẽn&
maliđ uteligatbonũ: Quomodo
quod nescit aut contẽnit. auteli¬
git nisi quia haec duo sciuntus.
Alit ꝑprudentiaboni. aliterpes
perientiã mali: ꝑprudentiam
bonimalũ scit᷑ & si non sentitur:
ten&ur enimbonũ nea missione
eius sentitur malũ Itẽ ꝑ expe
scir& ergo puer ꝑ experientia
autbonũ quocarer&. aut malũ
quodbo amisione sentire contẽ¬
sit malũ ut eliger& bonũ id est
noluitamittere quod habebat
nesentir& amittendo. quidamit¬
tere non debebat: sigula re exem¬
plũ oboedientiae : Quippequi
non uenit facere uoluntate suã

Expanded text:
sionem sentiat, eligat tenere ne amitsionem sentiat, eligat tenere ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Hemmanuhel nobiscum deus, reconciliauit nos deo hominum et dei homo mediator; uerbum apud deum, caro apud nos; uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissione eius sexperientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. quidem sed non in commuta¬
bile utdsmut abileaũ bonũ
quod est post in cõmutabilebo¬
num: Melius bonũ ficcũbono
in commutabili ad haeserit.
Amando atq seruiendo ratio¬
nali & propria uoluntate:
Ideo quippe & haec magniboni
natura .ẽ: quia & hoo accepit
ut possit sum miboni adhȩrere
naturae: quod si noluerit bono
deꝑ iustitiã dĩ &iam cruciatus
consequitur: Quid enĩtã ini¬
quum quã ut bene sit desestori
boni: neque ullo modo fieripo¬
test ut itasit. Sed aliquando
amissi superis boni non senti¬
atus malũ cũ hab&us quod a¬
matũ e. inferius bonũ. sed diui¬
na iustitia .ẽ. Ut quiuo lunta¬
te amisit: Quod a maredebuit
amittat cũ dolore quod a mauit.
Dunaturarũ creator ubique
laud&us adhuc enĩ ẽ. bonũ
quoddo let amissumbonũ Nã
nisi aliquod bonum remansis¬
s& innatura nullus bonia mis¬
sidolor ẽ& inponena: Cuiau
si ne mali experimento placebo¬
num id est ut ante quabaniamis¬

Expanded text:
est quidem, sed non incommutaest quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amisdolor esset in poena. cum autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amis
Abbreviated transcription (Latin):
ut causam iussionis haias
nondiutius requiramus sibiaec
ipsa magna ẽ. utilitas honuni
quo ddoseruit lubendod suedle
facit quid quid iubere uoleieber
do quomeuendum ñ ẽ neuibete
quod inutile ẽ. possit nee sieri
potest ut uoluntas propria
non grandirui nae pondere
super hominẽ cadat si e a uolun¬
tati supori oris extollendo prę¬
ponat : Hoc expestus .e. homo
contempnens preceptũ de &
hoc experimento didicit quid
inter e&. in t̃bonũ & malum:
bonum scilic& oboedientia e.
malũ aũ in obo edientia e. idẽ.
superbiȩ & contumatię ꝑuer¬
seimitationis dĩ & noxie liber¬
tatis: hoc autẽ in quo ligno ac¬
cidere potuit exipsare utiã
supradictũ ẽ. nomen accepit:
Malũ enim nisi experimento ñ
sentiremus qua nullũ e&. sin
fecissemus neque enĩ ullana¬
tura alia ẽ: sed amisio boni hoc
nomen accepitibonũ quippe
in cõmutabile ds̃ ẽ: homo autẽ
quantũ ad eius naturã inqua
cumds̃ condidit pestin& bonũ

Expanded text:
ut causam iussionis huius ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest, ut uoluntnon grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum
Abbreviated transcription (Latin):
core preceptĩed &ia sinemo piro¬
hibuis sr atq ill&etigissi nilil¬
homninus atq morer&us Illa
quipperes
remtan gi que non quide tani¬
genti sedillic ui probibut obeca
udut si quis qua in aliena pecu¬
niã misis manũ prohibitus ab
eo cuius erat illa pecunia ideo
e& prohibito peecatũ. quia pro¬
hibenti poterat eẽ. dã nosuni
sumuero illud tangitur quod
nec tangenti obe&. si nonꝑro¬
inber&ur neccuiquã alteri
quando lib& tanger&ur Que¬
reprolibitũ ẽ nisiutipfuis ꝑse
bonum oboedientiae. Eti psus
tartur denique ap eecante uibl
aliuid a pecitũ ẽ nis nonee sab
dominationedi quandoilludad¬
mnissum e. inquo nea mitter du
soladeber& iussi odominaiers
adtondi que si sola ad tendera
quid aliud quamdi uolunta suo¬
dender &ur quidaliud quadi uo¬
luntas a mar&ur quidali uid
quadi uoluntas humare ilude¬
tats preponer&ur : n senudẽ
quur iusserit uiderit faciendũ
e a serui ente quodius sitnt
tunc foste uidendũ ẽ. aprome¬
sente quur iusserit: sedta men

Expanded text:
ed etiam si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilo minus moreretur: illa quippe res rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo cuius erat illa pecunia — ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboeditraretur? denique a peccante nihil aliud appetitum est, nisi non esse sub dominatione, quando illud amissum est in quo ne amitteretur sola deberet jussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen,
Abbreviated transcription (Latin):
presentelumine non factus ẽ.
lucidus sed fit quia si factus ee
non autẽ fier& &iã abscelumi¬
nelucidus maner&, sic homo
do sibi praesente luminat ab¬
sente autẽ continuo tenebat
aquo non locorũ int̃ uallis
seduoluntatis auersio nedis¬
cedit᷑ ille itaque oper&ur
hominem bonũ atque custodiat.
quuncõmutabiliter bonus est.
semꝑ abillo fieri semꝑq perfici
debemus inherentes ei&inea
conuersione quae adillũ est
ꝑmantes de quodicit᷑: mmhiaut ẽ
adberedõ bonũ ẽ: Et cuidiertur
fostitudinem meã at tecustodiã.
iosius enim sumus sigmentũ non
tantũ ad hocut homines simus
sed adhoc &iã utboni simus:
Nam & a postolus cumfidelibus ab
inpi&ate conuersis gratiã qua
salui factisumus commendar&:
gratia enĩ inquit saluifactiestis
ꝑfidem & hoc non ex uobis seddi
donum .ẽ. non exoperib: ne foste
quisextollat᷑: ipsius enĩ sumus

Expanded text:
praesente lumine non factus est praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius en
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑfieri. nonfieri& recadere
sicuta corporis medico sanari& ab¬
ire: quia medicus corporis opera¬
rius fuit eȩtrinsecus seruiensna¬
ture intrinsecus operanti subdõ
qui operat omnem salutẽ gemino
illo opere prouidentiae dequo su¬
pralocuti sumus: Non ergoita
sedeb& homo ad dm̃m conuestere
ut cum ab eofactus fuerit iustus
abscedat. sed ita ut ab illo sẽper
fiat: Eo quippe ipso cũ ab illon
discedit eius sibi presentia ius¬
tificatur & inluminatur &
beatificatur. Operante & cus¬
todientedõ dum oboediente
subiectoq dominat᷑ neque enĩ
ut dicebamus sicutoperatur
homoterrã utculta atq fecunda
sit. Quicum fuers operatus absce¬
dit relinquens ea uel aratã uelsa¬
tam uel tigatã uelsicut aliud ma¬
nente opere quod factũ ẽ Cum
operat᷑ abscesserit. liads̃ operat
homine iustũ idẽ iustificando
eũ ut si abscessent. maneatin ab¬
sente quod fecit: sed patius siaer

Expanded text:
semper fieri, non fieri et recedere, semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer
Abbreviated transcription (Latin):
utilis illequippenrã scruitute
non indig& : nosuerodominati¬
onemillius indigemus ut operare
ł &custodiã nos & id eo solus uerus
ẽ dñs. quia non illiad suã sedad
nr̃am utilitatẽ salutẽque serui¬
mus: namsi nobis indiger& : Coip¬
sononuerus dñs ex cũ pernos
eius ad iuuar&us necessitas
subqua & ipseseruir& merito
illempsalmodixi inque d ño
ds̃ meus estu quoniã bonorũ me¬
orũ noneges nec itasentien¬
dum ẽ quod diximus. Nos
illi adutilitatẽ nram salutẽq
seruire tãquã aliud aliquidab
illo expecte mus quã eũ ipsũ
qui sũ mautilitas & salus nraẽ
Sic enĩ eũ gratis secundũ illã
uoce diligimus mibiaute. adherẽdo
bonumꝰ eque enim talcaliquid
e homo ut sactus deserente quifec
posnt aliquidagere bene taquã
ex scipso sedtota eius aebona est:
adcum conuesti quo factus ẽ. Et
ab eo iustus pius sapiens beatusq

Expanded text:
utilis. Ille quippe nostra servitute utilis. Ille quippe nostra servitute non indiget, nos vero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos; et ideo verus solus est Dominus, quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque servimus. Nam si nobis indigeret, so non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque
Abbreviated transcription (Latin):
fecitds caelũ &trã usq adhunc
iduentũ ẽ. ut homine in para di¬
so constituer& eũque ꝑp̃ceptũ
operar&us stcusto dir& : ita semp¬
turalo quuta ẽ. Et sumpsitdns dc̃
hominẽquẽ fecit. Et posuit eũ in
paradiso operaricũ & custodire:
non qd supradictatũ creaturarũ
dñs non e& ds̃ sed quia hoc necꝓp¬
tes angelos nec propt̃ alia q̃ crea¬
ta sunt. Sed propter homnemscri¬
bebat᷑ ad eum ãmonendũ quantũ
ei expediat haberedñm dm̃ hocẽ:
sub eius dominatione oboedient̃
uiuere quã licentiose ab utippria
potestate nusquã hocprius pone¬
reuoluit: nisi ubi peruentum
est ad eũ inparadiso collo candũ
operandũ &custodiendũ ut non
dicer& sicut & cetera omnia supe¬
rius Et sumpsit ds̃ hominequẽ secit:
sedicer& et supsitdñs dr̃ hominẽ
quem fecit & posuit eũ inparadiso
operaricũ ut iustus ce & custodi¬
re ut tutus e&xipsa utiq domina¬
tionesua quȩ nonẽ illi sed nobis

Expanded text:
fecit deus caelum et terram usque ad hunc fecit deus caelum et terram usque ad hunc id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura lohominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum Dominus non esset Deus; sed quia hoc nec propter Angelos, nec propter alia quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum quantum ei expediat habere Dominum Deum, hoc est, sub ejus dominatione obedienter vivere, quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere voluit, nisi ubi perventum est ad eum in paradiso collocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et caetera omnia superius, Et sumpsit Deus hominem quem fecit; sed diceret, Et sumpsit Dominus Deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut justus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi sed nobis
Abbreviated transcription (Latin):
quod initiũ suꝑbie scripturadicit
initiũ in quic supbie hominis a pos¬
tata readõ q̃uia ergod s̃ ẽ in commu¬
tabilebonũ homoaũ & secundũ
animã & secundũ corpus muta¬
bilis res ẽ. nisi ad in commutabile
bonum quđ ds̃.ẽ. conuersus subsie¬
terit sormani utiustus beatus que
sit non potesi acꝑ hoc ds̃ idẽ qui
creathominẽ ut homosii.
ipseo perał hominẽ atque
custodit ut &iabonusbeatusq
sit: quapro pt̾ qualo quutione
dicitur homo operari & terra
queiam terra erat ut ornata ct¬
q secunda sit: ealoquutionedi¬
cit᷑ ds̃ operari hominẽ qui iam
homo erat utpius sapiens quesit
eũ que custodire quod homo suapo¬
testate in se quã illius supra sede¬
lectatus dominationẽ que eiꝰ
contẽ nenstutus. eẽ. non pos¬
sit : proinde nullo modo uaca¬
re arbitror sed nos aliquid
Et magnũ aliquid ammonere qđ
ab ipsodiuini libri huius e cordio
ex quo itaceptus ẽ. In principio

Expanded text:
quod initium superbiae scriptura dicit. quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio
Abbreviated transcription (Latin):
homo in paradiso ut operare¬
tur eundẽ paradisum sicut supͣ
disputatũ ẽ pagriculturam
non laboriosam seddeliciosam
& mentem prudentis mignam
atq utilia commonente custo¬
dir& autẽ cundem paradisum
ipsesibi nc aliquid amitter&
quare inde merer&ur expelli:
Deniq accepit & praeceptũ iitsit
perquod sibi custodiat para di¬
sum id est quo conseruato. Non
inde proiciat᷑: recto enimquis¬
que dicitur non custo disse resua
qui sic egit ut amitierẽ eam &iã¬
si alteris aluasit qui eã uelinuẽnt
uelaccipere meruit: Est alius
in his uerbis sensus quẽ puto ñ
in merito praeponendum ut
ipsum hominẽ operar& urds̃
&cus todir&: sicut enimope¬
ra cur homo terrã non uteã
faciat. eẽ. terram sed ut cultã
atq fruc tuosa : Sic ds̃ homi¬
nemmulto magis quẽ ipsecre¬
auit ut homosit. Eũ ipseope¬
rar&ur. ut iustus sit si ho¬
mor an abillo ꝑsuꝑbiã ñ abscedat
hoc est enim postatare adõ

Expanded text:
homo in paradiso, ut operarehomo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo,
Abbreviated transcription (Latin):
& tibi: quod si &illud intelle¬
gamus ut para disũ operare¬
tur et paradisum custodir&
operari quidẽ paradi sum pos¬
s& sicut supra diximus. Pera¬
gricultura custodire autem
non ad uersus in probos aut
inimicos qui nullierant sed
fostassis aduersus bestias.
quo modo istuc aut quareñũ
quid enim bestiae iaminhomi¬
nẽ seuiebant : quod nisipec catõ
non fier& apsequippebestis
omnib: ad seadductis sicut post
cominem oratur. nomina in po¬
suit ipse&iã sextodie legeuer¬
bidĩ cum omnibus cõmunescibos
accepit : autsi erat iam qđ ti¬
mer&ur in bestus quonam
pacto poss unus homo illum
munire paradisum: neque enĩ
eciguus locuserat quẽ tantus
fonsinrigabat custodire qui¬
dẽ illedeber& siposs: para disu
tali&tanta maceria cõmunire.
ut eo serpens non poss. intrare
Sedmirum siprius quã cõmu¬
nir& omnes serpentes inde
poss exdudere: proinde intel¬
lectũ ante o culos quurpr&er¬
mittimus positus .ẽ. quippe

Expanded text:
et tibi. Quodsi et illud intelleet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? quid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe
Abbreviated transcription (Latin):
Idẽ ut homoparadisum ope¬
rar&ur ambiguesonat: & ui¬
d&ur magis exigere locutio
ut nondicatur operar&ur
para disum sed inparadisor
Verum tamen ne fostesic
dictum sit ut operar&urpa¬
radisũ. sicut superius dic¬
tũ .ẽ. nec erat homo quio pe¬
rar&ur terrã : eadem quip¬
pelocutio ẽ. operari terrã
quȩ o perari paradisum ãbi¬
guam sententiã atrũ que
tramus Si enim non .ẽ. ne¬
cesse ut accipiamus paradisd̃
custodire sed inparadiso. quid
ergo inparadiso custo diret nam
quid operari in paradiso Iam
utuisu e. disseruimus. anut
quod operar&ur interra ꝑagri¬
culturã inscipso custo dir& ꝓdis¬
ciplinam idẽ ut sicut ei ager
optemperar& colentiseita &
ipseprecipientid nõ suout sũpto
prȩcepto oboedientie fructun
spinas in oboedientiae
redder&: Deniq qm̃ similitudi¬
nẽ a secultiparadisi inscipsocus¬
todite subditus noluitsimilẽ
sibiagrũ damnatus accepit:
Spinas inquid & tribulos pari¬

Expanded text:
id est ut homo paradisum opeid est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pari
Abbreviated transcription (Latin):
creat omnes uoluntes iustus
ordinat: quidergo ab horrea
uero si credamus hominem
ita in paradiso constitutum
ut operar&ur agriculturã¬
non labore seruili sed honesta
animiuoluntate : Quid enĩ
hoc opere in nocentius uacan¬
tibus. & quid plenius magna
consideratione prudentib:
Vicustodir& autẽ quid emp
sompara disum: contraquos
nullus cesteuicinus m& ue¬
batur inuasor nullus limitis
pesturbator. nullus fur.
nullus aggressor: Quomo¬
do ergo intelleo turi sumus
corporalẽ para disum potu¬
isse ab hominecorporalit̃
custodiri: Sed neq scrip¬
tura dixit ut opora r& ur
& custo dir& para disũ dix̃
aũ ut operar&ur & custo¬
dir&: quãqua sidegre codili¬
gentius ad uerbũ exprimat᷑
Ita scriptũ e, et accepitdñs
ds̃ hominẽ quã fecit & po¬
suit eũ inparadiso. Opera¬
rieum & cus toͬre sedutrum
ipsum hominẽ posuit opera¬
ri hoc enim sensit qui inter¬
precatus .ẽ. ut o porar&ur:
Ancandẽ paradisũ operari

Expanded text:
creat, omnes uoluntates iustus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operarnon labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari,
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑ nescientes malos inqueip¬
so homine eandemgeminam
prouidentiȩ uigere potentiã:
primo erga corpus naturale.
scilic& eomotu. quofit quocres¬
cit. quosenescit ⁊uoluntariũ
uero quo illi aduictũ tegum̃¬
tũ curationẽq consulitur si¬
militer erga animã natura¬
lit agit᷑. Ut uiuat ut sentiat
uoluntariȩ uero utdiscat.
ut consentiat: sicutaũ in ar¬
bore idagit agricultura fo¬
rinsecus ut illud proficiat
quod gerit᷑ intrinsecus sicin
homine secundũ corpus ei qđ
intrinsecus agit natura seruit
extrinsecus medicina: Ite que
secundum animã utnatura
beatisic&ur intrinsecus doc¬
trina ministrat᷑ extrinsecus:
quodaũad arborẽ colendi
neglegentia hoc ad corpus
medenduncuria: Hoc ad ani¬
mã discendi segnitia: Et
qđ ad arborẽ imor inutilis
Hoc ad corpus uictus efsitia¬
bilis. hod ad animã ꝑsuasi¬
o iniquitatis ds̃ itaq suꝑ
omnia qui condidit omnia &re¬
git omnia: omnes naturas bonꝰ

Expanded text:
et per nescientes malos; inque ipet per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam: primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia; et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus
Abbreviated transcription (Latin):
quem regit atque ordinat
inuisibilit̃ dr̃: hinciã in ipsũ
÷mundum uelut in quandã
magnã arboram rerum.
Oculus cogitationis attol¬
litur atque in ipso quoque
gemina operatio prouiden¬
tiae repperit᷑ Pastimnatu¬
ralis pastĩ uoluntaria
naturalis quidẽ ꝑ occultã dĩ adminis¬
trationẽ quȩ &iã lignis & her¬
bis datincrementũ : Volunta¬
riauero ꝑ angelorũ opera &
hominũ secundũ illã primã
celestia superius ordinari.
inferius qu&errestria lumina¬
ria sideraq fulgere dici noctis¬
q: uices agitari aquisterram
fundatã interluiatq circum¬
lui aerẽ altius suꝑfundi arb¬
ta& animalia concipi& nasci
crescere & senescere occidere.
Etquid quid aliud in reb interi¬
orenaturaliq motugeritus :
Inhac aũ altera signadari doce¬
ri& disciagroscoli soci&ates
aministrariastes exerceri. &
q̃q alia siue in suꝑna soci& ate
aguntur. siue in hac terrena
atq mostali ita ut bis consulat᷑

Expanded text:
quem regit atque ordinat quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis alitur atque m ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum; uoluntaria uero per angelorum opera et hominum: secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci et crescere, senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci, agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur
Abbreviated transcription (Latin):
tis. cu eaqued s̃ creauerat hu¬
mani operis adiutorio l&ius
feratiusq prouenirent. Vnde
creator ipsiu berius laudare¬
tur: quianime incorporea¬
nimali constitutȩ rationem
dediss&. o perandi a faculta¬
tem quantũ animo uolunta
tisatis e& non quantũ inui¬
tũ indigentia corporis coge rt¬
r& : Quod enĩmaius mirabi¬
liusq spectaculũ ẽ. autubi
magis cũ rerũ natura huma¬
naratio quodã modolo qui
potest. qdiã cumpositisseminib
plantatissurculis. trans latis
arbus culis insitis malbolis tã¬
quã interrogatur q̃q uisra¬
dicis & germinis quid positqͥo¬
ue non posit unde possit unde
non possit quidinea ualeat
numororũ inuisibilis inte¬
riorq potentia. Quidex¬
trinsecus adhibi tadilizen¬
tia in queipsa consideratione
perspicere. Quia neq qui
plantat ẽ aliquid nequequi
rogat. sed qui incrementũ dat
dss̃ quia & illud operis quod ac¬
ceex trinsecus ꝑillũ accedit
quẽ nihilominus cre auit &¬

Expanded text:
tis, cum ea, quae deus creauerat, hutis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et
Abbreviated transcription (Latin):
praecepit dñs ds̃ ad aedicens ab
omniligno quod ẽ in paradiso
escaedes: deligno aũ cognos¬
cendibonũ & malũ non man¬
ducabitis de illo, quadie autem
ederitis ab eo moste moriemini
Cum superius breuiter dixerit
dm̃ plantasse paradisũ & cons¬
tituisse ibihominẽ quẽ finxerat.
Necapitulauit ut narrar&
quomodo sit para disus constitu¬
tus: nunc ergo & illud recapi¬
tulando commemorauit quomo¬
do ibids̃ posuerit hominẽ quẽ
fecitꝰ uide amus itaq quid sit
quod dictũ ẽ ut operar& ur
& custo dir& quido perar& ur
uel quid custodir& : Numquid
foste agricultura dñs uoluit
operari primũ hominẽ anñ
e. credibile quod eu antepec¬
catũ dã nauerit adlaborem¬
ita sane arbi tremur nisi uideam
cumtanta uoluptate animia
gricolari quos damuteis magna
poma sit inde adaliud auocari:
quid quid ergodeliciarũ hab& agri¬
cultura: tunc utiquelonge ã¬
plius erat quando nihilaccide¬
non enim eratlaboris adflic¬
tio sedeci laratio uolupta¬

Expanded text:
praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte mcum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laboremita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uolugricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accideNon enim erat laboris afflictio, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Non manducabitis deillo. ꝗa die
autẽ ederitis ab eo moste mori¬
emini: Sialiquid maliẽ& lig¬
numillud unde prohibuit homi¬
nem dr̃ eius ipsius malinatura
uenenatus uider&ur ad mostẽ:
quia uero ligna omnia in paradi¬
so bona plantauerat. qui fecit
omniabona ualde : necullaibina¬
tura malierat. quia nus quã ẽ.
maliulla natura: quod diligen¬
tius sidñs uoluerit dissersimus:
Cum de illo serpente dicere coe¬
perimus : ab eo ligno quod malũ
non erat prohibitus ẽ : Vtipsa
persepra ecepti conseruatio
bonũ illi. e&. & trans gresioma¬
lum: nec potuit melius & dili¬
gentius commendari quantũ
malũ sit sola in oboedientia
cum ideo reus iniquitatis fac¬
tus esthomo quia eã re tetigit
contra prohibitionẽ quã sinon.

Expanded text:
non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non
Abbreviated transcription (Latin):
& malũ: Quia si post ptolibntio¬
nemexilla homo eder&: Inilla
erat preceptifutura transgresso
in qua homo ꝑ expiramentũ poe¬
ne discer&. Quid int̃ e& inter
oboedientiaebonum. & oboedi¬
entiae malum: Proinde& hoc ñ
infiguradictũ: seduere quoddã
lignũ accipiendum .ẽ. cui non
defructu uel pomo quod indidẽ
nascer&ur sed exipsa renomen
inpositum .ẽ. Quae illo contra
u&itum tac tũ fuerat secutu rax
Flumen autẽ exiitdeeden
quod inrigabat paradisum: & in¬
dediuisum ẽ. inquattuor par¬
tes: frson exhis uninomen ẽ.¬
quod circuit totã terrã euilat:
ubi ẽ. aurum. aurũaũ terra illi¬
us bonum. &ibi ẽ carbunculus
& lapis prasinus: Et nomen
fluminisecundo geon ihoc est
quod circuit. totã terrã & hi¬
opiam Flumen ocutẽ t̃tiũ
tignis hoc quod fluit contra

Expanded text:
 malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen equod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra
Abbreviated transcription (Latin):
notiẽẽ dicuntur: Alicubi isse
subterras. ec post tractus pro¬
lixarum regionũ locis aliiscru¬
pisse. Vbi tã quã insuis fontib
notiee. peribentꝰ. namsolere
non nullas aquas facere quis is¬
norat: sed ibi hocscitur ubi non
diu subterris currunt Exhi¬
bat erg oflumen de aeden idẽ
delo coddiciarũ & inrigaba i
para disum idẽ ligna omnia
pulchra atq fructuosa quę
omnem terrã regionqs illius
opacabant i& sum sit ds̃ homine¬

Expanded text:
noti esse dicuntur, alicubi isse noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit domin
Abbreviated transcription (Latin):
&pla neuideat ẽẽ. parabo la
loquutionẽq illã totã eẽ figu¬
rata. Verum due ciuitates
que ibi nominate s. hodieq̃in lo¬
cispropriis demonstrantur:
Sedhoc modo accipere mus &
quattuor hec flumina siceraq̃
depara disonarrant᷑ nonpro¬
prie sedfigurate accipere ulla
necessitas coger& at nunc cũ
primitus ꝓprie resipsas intel¬
legere rationulla prohibeat.
Quurnon potius auctorita¬
tem scripturae simpliciter
sequimur in narrationererũ
gestarũ res uere gestas prius
in tellegentaes tũdemũ quid qđ
aliud sgnificant pserutantes
an eomouebi us. Qquod dehis
fluminib dicitur. Aliorue ẽ
fontes notos aliorũ aũ prorsus
in cognitos: Et ideo non posse
accisad littera quod exunopa¬
radiso flumine diuidunt᷑ Cum
potius credendũ sit. quonialo¬
cus ipse paradisi a cognitione
hominũ ẽ. remotissimus indequat¬
tuor aquarũ pastes diuidi sicut
fidelissa scriptu ratestaturx
Sed ea flumina quorũ fontes

Expanded text:
plane uideat esse parabolam plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes
Abbreviated transcription (Latin):
assrrios. Flumen autẽquas¬
tum eufratres dehis aũ flumini¬
b: quid ã plius satagã confir¬
mare quod uera sint flumina
nec figurate dictaq̃. honsint
quasi tantum modo a liquid no¬
mina significent. Cum & regi¬
onib: ꝑquas fluunt notissima
sint & omnib feregentib diffa¬
mata . Quinimmo exhis qm̃ cons¬
tat caprorsus ẽẽ nãduob: eoꝵ
nomina u&ustas mutauit sic̃
tibers dicitur. flu̾ius qui pri¬
us albula uocabat᷑: Ceon quip¬
pe ipse . ẽ. quinundicitur nilus
phisonaũ illedicebat᷑. Quem
nuncgangen appella nt̃ duo
uero c&era tigris. Et eufra¬
tes antiqua &iã nominate¬
nuer intmos ã monereo por¬
t& C& eraquoq primitus ad
propri&atẽ littere accipere.
non in eis figuratã locutionẽ
putare sed resipsas quaeita
figurare: non quia non poss
parabola loquutionis assumme¬
re aliquid dere quã ñ ꝓprie quoq
cẽ constar& : sicut deillodñs
loqui t᷑ quidescendebatde hie¬
rusalẽ in hiericho & inciditin
latrones: Quis nonsentiat

Expanded text:
Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae itafigurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et
Abbreviated transcription (Latin):
perib: bonis que prȩparauit dr̃
utinillis ambulemus : & alibicũ
dixiss& cum timore & tremore
uram ipsorũ salutẽ operamini.
nesibi putarent tribuendũ tã¬
quã ipsi sefacerent iustas& bo¬
nus. continuo subiecit ds̃ enim
ẽ. quio peratur inuobis: Sump¬
sit ergo dñs ds̃ hominẽ quẽ fecit
& posuit eũ inparadiso operari
eũ hoc ẽ. operariineo & custo¬
direeum: Et prȩcepit dñs ds̃

Expanded text:
praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. Et alibi cum dixisset, Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini; ne sibi putarent tribuendum, tanquam ipsi se facerent justos et bonos, continuo subjecit: Deus enim est qui operatur in vobis . Sumpsit ergo Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est, operari in eo, et custodire eu
Abbreviated transcription (Latin):
quibus iuxcreata spiritalis
omnibus operibus dĩ ꝑsena¬
riam numeri ꝑfectonem
praesentari potuerit. at que
inde inseptimam requiemdi
mane abere. uesperam non ha
bere. ut non sit hoc dõ requi¬
euisse indie septimo tamquã
ipsodie septimo egetit adre¬
quiem suam: Sed quod in conr¬
pectu angelorum suorum
requi euerit ab omnibus suisoperib
quefecit: non utique nisi in
seipso qui factus non .ẽ. Id ẽ
ut creatura eiꝰ angelicaquae
cognos cendis omnibus ope¬
ribus eius in ipso & in illis
tam quamdier cum ues pera
presentata .ẽ nihil postom¬
nia ualdebona opera eius me¬
lius cognor cer& quamillũ
ab omnibus inseipso requies¬
cere. nullo eorũ egentem
quosit beatior.

Expanded text:
quibus lux creata spiritalis quibus lux creata spiritalis omnibus operibus dei per senariam numeri perfectionem praesentari potuerit, atque inde in septimam requiem dei mane habere, uesperam nbere: ut non sit hoc Deo requievisse in die septimo, tanquam ipso die septimo eguerit ad requiem suam; sed quod in conspectu Angelorum suorum requieverit ab omnibus operibus suis quae fecit, non utique nisi in seipso, qui factus non est; id est, ut creatura ejus angelica, quae cognoscendis omnibus operibus ejus in ipso et in illis, tanquam dies cum vespera praesentata est, nihil post omnia valde bona opera ejus melius cognosceret, quam illum ab omnibus in seipso requiescere, nullo eorum egentem quo sit beatior.