comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cunia. Quod utrum etiã de seruis accipiendũ
sit magna questio est Non enĩ xp̃ianũ oport&
sic possidere seruum: quomodo equũ aut argen¬
tũ. quanquã fieri possit ut maiore p̃tio ualeat eqͣus
quã seruus et multo magis aliquid aureũ uel
argenteum. Sed ille seruus si recte us & hones¬
tius et ad dm̃ colendũ ac cõmodatius abste m̃o
educatur aut regitur quã abillo potest qui eum
cupit auferre: nescio utrũ quisquã discere aude¬
at ut uestimentũ eũ debere contempni. hominẽ
nãq homo tanquã se ipsũ diligere debet: cui
ab omniũ dño sicut ea quȩ secuntur oftendunt
etiã ut inimicos diligat imperatur. Sane anim¬
aduertendũ . ẽ. omnẽ tunicã uestimentũ. eẽ : non

Expanded text:
cunia. Quod utrum etiam de servis accipiendum cunia. Quod utrum etiam de servis accipiendum sit magna quaestio est. Non enim christianum oportet sic possidere servum, quomodo equum aut argentum: quanquam fieri possit ut majore pretio valeat equus quam servus, et multo magis aliquid aureum vel argenteum. Sed ille servus, si rectius et honestius et ad Deum colondum accommodatius abs te domino educatur, aut regitur, quam ab illo potest qui eum cupit auferre; nescio utrum quisquam dicere audeat, ut vestimentum eum debere contemni. Hominem namque homo tanquam seipsum diligere debet, cui ab omnium Domino, sicut ea, quae sequuntur ostendunt, etiam ut inimicos diligat imperatur. 60. Sane animadvertendum est omnem tunicam vestimentum esse, non
Abbreviated transcription (Latin):
cedi ꝓsalute om̃iũ : sed etiã toto corpore eru¬
cifigiꝰ Ergo et illud quod seqͥtur et qui uolu¬
eritꝰ tecũ iudicio contendere & tunicã tuam
tollere. remitte illi et unstim̃tũ: ad p̃parationẽ
cordis non ad ostentationẽ operis p̃ceptũ rede
intelligitur. Sed de tunica etuestimento quod
dictũ est. non in eis solis sed in omnib faciendũt
quȩ aliquo iure tẽporalit̃ nrã esse dicimus. Si
enĩ denecessariis hoc imperatũ ẽ quanto magis
suꝑflua contẽpnere conuenit: Uerumtamen ea
quȩ nr̃a dixi. eogenere includenda sunt: quo
dñsipse p̃scribit dicens. Si quis uult iudicio te¬
cũ contendere & tunicã tuã tollere : Omiã ergo
illa intelligantur de quib iudicio nobiscũ con¬
tendi potest ita ut anrõ iure inius illius transean
qui contendit. uelꝓ quo contendit. sicuti ẽ uestis.
domꝰ. sundus iumentũ. & generaliter omnis pe¬

Expanded text:
caedi pro salute omnium, sed etiam toto corpore crucaedi pro salute omnium, sed etiam toto corpore crucifigi. 59. Ergo et illud quod sequitur, Et qui voluerit tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte illi et vestimentum, ad praeparationem cordis, non ad ostentationem operis praeceptum recte intelligitur. Sed de tunica et vestimento quod dictum est, non in eis solis, sed in omnibus faciendum est, quae aliquo jure temporaliter nostra esse dicimus. Si enim de necessariis hoc imperatum est, quanto magis superflua contemnere convenit? Verumtamen ea quae nostra dixi, eo genere includenda sunt, quo Dominus ipse praescribit, dicens, Si quis vult judicio tecum contendere, et tunicam tuam tollere. Omnia ergo illa intelligantur, de quibus judicio nobiscum contendi potest, ita ut a nostro jure in jus illius transeant, qui contendit vel pro quo contendit; sicuti est vestis, domus, fundus, jumentum, et generaliter omnis pe
Abbreviated transcription (Latin):
cito tã mansuete respondit. quod ab indig¬
nantib & ꝑ turbatis fieri non potest. Et in eo ipso
intelligentib uerũ dixit. nesciui quia princeps
est sacerdotũ : tanquã sidicere: Ego alium
sciui principẽ sacerdotũ. ꝓcuiꝰ nomine ista sus¬
tineo cuima ledicere fasnon est: et cuiuos
maledicitis cũ in me nichil aliud quã eiꝰ nom̃
odistis. Sic ergo oportet non simulate ista in¬
sultare : sed in ipso corde esse ad omnia p̃paratũ.
ut posũt canere illud ꝓpheticũ. Paratũ corme¬
ũ ds̃ paratũ cormeũ. Multi enĩ alterã maxillã
pbert nouerunt: diligere uero illũ a quo feri¬
untur ignorant. At uero ipse dns qui utiq p̃cep¬
ta quȩ docuit primus impleuit. ꝑcutiena se
in maxillã mhistro sacerdotis non pbuit alterã.
sed insuꝑ dixit. Si male locutussũ ex ꝓbramalo
Si bene quid mecedis: Non tameni deo pa¬
ratus corde non fuit non solũ in alterã maxillã

Expanded text:
cito, tam mansuete respondit, quod ab indigcito, tam mansuete respondit, quod ab indignantibus et perturbatis fieri non potest. Et in eo ipso intelligentibus verum dixit, Nescivi quia princeps est sacerdotum: tanquam si diceret, Ego alium scivi principem sacerdotum, pro cujus nomine ista sustineo, cui maledicere fas non est, et cui vos maledicitis, cum in me nihil aliud quam ejus odistis nomen. Sic ergo oportet non simulate ista jactare, sed in ipso corde esse ad omnia praeparatum, ut possit canere illud propheticum: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum . Multi enim alteram maxillam praebere noverunt, diligere vero illum a quo feriuntur ignorant. At vero ipse Dominus, qui utique praecepta quae docuit primus implevit, percutienti se in maxillam ministro sacerdotis non praebuit alteram; sed insuper dixit: Si male locutus sum, exprobra de malo; si bene, quid me caedis ? Non tamen ideo paratus corde non fuit, non solum in alteram maxillam
Abbreviated transcription (Latin):
atanta ꝑuersitate corrigere cuperet patientia
sua quos uidebat inse sinistras partes magis quã
dexteras honorare. Illud est enĩ tantũ ad ten᷑dũ
quo animo faceret omnia. quã boniuole et clem̃t
in eos a quib: ista patiebatur . Nam et pontificis
iussũ palma ꝑcussus. quod contumeliose uisus ẽ.
dicere cũ ait. ꝑ cutiet te ds̃ paries de albate : minus
intelligentib conuitiũ sonat. intelligentib uero ꝓ¬
phetia est. Paries quippe de albatus yppochrisis est
iđ ÷ simula cio. sacerdotalẽ p̃ferens dig¬
nitatẽ. & sub hoc nomine tanquã candido
tegmine interiorẽ quasi lutea turpiturli¬
nẽ occultans: Nam quodhumilitatis fuit
mirabiliter custodiuit: cũ ei diceretur
principi sacerdotũ maledicis Res pondit.
Nesciui frs. quia princeps ẽ sacerdotũ Scrip¬
tũ .ẽ. enĩ Rincipi populi tui non maledices.
Ubi ostendit quanta tranquillitate illud di¬
xisset quod iratus dicisse uidebatur. quod tã

Expanded text:
a tanta perversitate corrigere cuperet patientia a tanta perversitate corrigere cuperet patientia sua, quos videbat in se sinistras partes magis quam dexteras honorare. Illud est enim tantum attendendum, quo animo faceret omnia, quam benevole et clementer in eos a quibus ista patiebatur. Nam et pontificis jussu palma percussus, quod contumeliose visus est dicere, cum ait, Percutiet te Deus, paries dealbate, minus intelligentibus convicium sonat; intelligentibus vero prophetia est. Paries quippe dealbatus, hypocrisis est, id est simulatio sacerdotalem praeferens dignitatem, et sub hoc nomine tanquam candido tegmine interiorem quasi luteam turpitudinem occultans. Nam quod humilitatis fuit, mirabiliter custodivit, cum ei diceretur, Principi sacerdotum maledicis? respondit, Nescivi, fratres, quia princeps est sacerdotum; scriptum est enim, Principi populi tui non maledices . Ubi ostendit quanta tranquillitate illud dixisset, quod iratus dixisse videbatur, quod tam
Abbreviated transcription (Latin):
non ideo dicit apłs ut illos non sustinerent: sed ut se
et tam̃ nobilitas & scdm̃ dm̃ et secundũ hoc sclm̃
potest ec ita tribuitur tanquã in maxillã dextrã
et sinis trã. ut in quoq deͥscipulo xpi conteptũ
fuerit quod xp̃ianus ẽ. multo magis in se contẽpni
paratusit si quos huiꝰ sȩculi honores habet: Sicut
idẽ apłs cũ in eo ꝑsequerentur homines xp̃ianũ¬
nomen.et si taceret dedignitate quã habebat insȩ̃¬
culo non p̃b eret alterã maxillã cedentib dextrã
Non enĩ dicendo ciuis romanꝰ sũ nonerat paratus.
hoc inse contemni quod ꝓ minimo habebat. abeis
qui in illo nomen tã p̃ciosum & salutare contẽpse¬
rant. Nunquid enĩ ideo minus postea uincula
tolerauit quȩ ciuib romanis non licebat imponi
aut quenquã dehac in iuria uoluit. accusare : Et
si qui eꝓ ꝓpterciuitatis romanȩ nomen peꝑcerunt
non tamen ideo ille non p̃buit quod ferirent. cũ eos

Expanded text:
non ideo dicit Apostolus, ut illos non sustinerent; sed ut se non ideo dicit Apostolus, ut illos non sustinerent; sed ut se et tamen nobilitas et secundum Deum et secundum hoc saeculum potest esse; ita et sinistram, ut in quocumque discipulo Christi contemptum fuerit quod christianus est, multo magis in se contemni paratus sit, si quos hujus saeculi honores habet. Sicut idem Apostolus, cum in eo persequerentur homines nomen christianum, si taceret de dignitate quam habebat in saeculo, non praebuerat alteram maxillam caedentibus dexteram. Non enim dicendo, Civis Romanus sum , non erat paratus hoc in se contemni quod pro minimo habebat, ab eis qui in illo nomen tam pretiosum et salutare contempserant. Numquid enim ideo minus postea vincula toleravit, quae civibus Romanis non licebat imponi, aut quemquam de hac injuria voluit accusare? Et si qui ei propter civitatis Romanae nomen pepercerunt, non tamen ille ideo non praebuit quod ferirent, cum eos
Abbreviated transcription (Latin):
tiantur. donec uel ȩtatis uel morbi infirmictas
transeat. Quos ergo dñs medicus animarũ curandis
ꝓximis instruebat᷑. quid eos aliud docere posset. nisi
ut eorũ quorũ saluti consulere uellent. inbecillitates
ȩquo animo tolerarent : Omis namq imꝓbitas ex
inbecillitate animiuenit: quia nichil innocentius
est. eo qui inuirtute ꝑfectus est. Quȩri autẽ potest.
quid sibi uelit dextra maxilla: Sic enĩ in exempla¬
rib grecis quib maior fides habenda est. inuenitꝰ
Nam multa latina maxillã tantũ habent: non etiã
dextrã: Facies est autẽ : qua quisq cognoscitur. Et le¬
gimꝰ apud apłm. Toleratis enĩ siquis uos inseruitu¬
tem redigit. siquis deuorat. siqͥs accipit. si quis ectollit᷑
siquis in faciem uos cȩdit De inde continuo subiungit
Serundũ ignobilitatẽ dico: ut exponat quidsit in
faciem cȩdi hoc ẽ. contẽp̃ni ac despici. Quod quidẽ

Expanded text:
tiantur, donec vel aetatis vel morbi infirmitas tiantur, donec vel aetatis vel morbi infirmitas transeat. Quos ergo Dominus medicus animarum, curandis proximis instruebat, quid eos aliud docere posset, nisi ut eorum quorum saluti consulere vellent, imbecillitates aequo animo tolerarent? Omnis namque improbitas ex imbecillitate animi venit: quia nihil innocentius est eo qui in virtute perfectus est. 58. Quaeri autem potest quid sibi velit dextera maxilla. Sic enim in exemplaribus graecis, quibus major fides habenda est, invenitur: nam multa latina, maxillam tantum habent, non etiam dexteram. Facies est autem qua quisque cognoscitur: et legimus apud Apostolum, Toleratis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit: deinde continuo subjungit, Secundum ignobilitatem dico ; ut exponat quid sit in faciem caedi, hoc est contemni atque despici. Quod quidem
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cepto dnĩ. nec tamen adhuc ibi est. Parũ enĩ ad huc
uidetur dño siꝑmalo quod accepens nichil repen¬
das mali. nisi etiã ampliussis paratus accipere: Qua¬
ꝓpter non ait. ego autẽ dico uobis non redde  malũ
ꝓmalo quanquã hoc etiã magnũ p̃ceptũ sit : sed ait
non resistere aduersus malũ. ut non solũ non repen¬
das quod tibi fuerit irrogatũ. sed etiã non resistas
quominꝰ aliud irrogetur: hocest enĩ quod etiam¬
consequenter ex ponit. Sed siquis te ꝑcusserit indec¬
trã maxillã tuã: p̃be illi & alterã Non enĩ ait siqͥs
te ꝑcusserit. noli ꝑ cutere : sed para tẽ adhuc ꝑcutienti.
Quod ad misericordiã ꝑtinere humaxime sentiunt:
qui eis quos multũ diligunt tanquã filuis uel quibꝰ¬
libet dilectissimissuis aegrotantib seruiuunt. uel
paruulis uel freneticis a quib multa sȩpe patiunt᷑.
Et sĩ eorũ salus id exigat: p̃bent se etiã ut plura pa¬

Expanded text:
praecepto Domini, nec tamen adhuc ibi est. Parum enim adhuc praecepto Domini, nec tamen adhuc ibi est. Parum enim adhuc videtur Domino, si pro malo quod acceperis, nihil rependas mali, nisi etiam amplius sis paratus accipere. Quapropter non ait, Ego autem dico vobis, non reddere malum pro malo; quanquam hoc etiam magnum praeceptum sit: sed ait, non resistere adversus malum; ut non solum non rependas quod tibi fuerit irrogatum, sed etiam non resistas quo minconsequenter exponit. Sed si quis te percusserit in dexteram maxillam, praebe illi et alteram. Non enim ait, Si quis te percusserit, noli Quod ad misericordiam pertinere, In maxime sentiunt, qui eis quos multum diligunt, tanquam filiis vel quibuslibet dilectissimis suis aegrotantibus serviunt vel parvulis vel phreneticis: a quibus multa saepe patiuntur, et si eorum salus id exigat, praebent se etiam ut plura pa
Abbreviated transcription (Latin):
nulliprior male facit. sed tamen lȩsus rependit gra¬
uius uel uoluntate uel facto. recessit aliquantum
a sũma iniquitatẽ. & ꝓcessit ad sũmam iustitiã. et tam̃
nondũ tenet quod lex quȩ ꝑmoysendata est impera¬
uit Qui ergo tantũ reddit quantũ accepit : iam
donat aliquid. Non enĩ tantũ penã meretur nocens.¬
s quantt̃ ille qui ab eo lȩsus in nocens passus est. hanc
ergo inchoatã non seuerã sed misenꝰ cordẽ iuscitiam
ille ꝑficit : qui legẽ uenit implere non soluere.
Duos ergo adhuc gradus qui intersunt intelligen¬
dos relinquit: & deipso sũmomisericordiȩ culminȩ
dicere maluit:. Nam est adhuc quod faciat qui non
implet istã magnitudinẽ p̃cepti quȩ ꝑtinet ad regnũ
cęlorũ. ut non reddat tantũ sed minꝰ. uelut ꝓduob
pugnis unũ. autꝓ auulso oculo aurẽ p̃cidat. Hlinc
ascendens qui omĩno nichil rependerit: ꝓpinquat

Expanded text:
nulli prior male fecit, sed tamen laesus rependit granulli prior male fecit, sed tamen laesus rependit gravius, vel voluntate vel facto, recessit aliquantum a summa iniquitate, et processit ad summam justitiam, et tamen nondum tenet quod lex quae per Moysen data est imperavit. Qui ergo tantum reddit quantum accepit, jam donat aliquid: non enim tantam poenam meretur nocens, quantam ille qui ab eo laesus innocens passus est. Hanc ergo inchoatam, non severam, sed misericordem justitiam ille perficit, qui legem venit implere, non solvere. Duos ergo adhuc gradus qui intersunt, intelligendos reliquit, et de ipso summo misericordiae culmine dicere maluit. Nam est adhuc quod faciat, qui non implet istam magnitudinem praecepti, quae pertinet ad regnum coelorum; ut non reddat tantum, sed minus, velut pro duobus pugnis unum, aut pro evulso oculo aurem praecidat. Hinc ascendens qui omnino nihil rependerit, propinquat
Abbreviated transcription (Latin):
uerbo audito unũ & quod tantũdẽ ualeatreferre
contentussit: Sed si i ra ꝑturbatus immoderacius
uindicat. siue quia iustũ putat eũ quilȩsit prior.
grauius lediquã lȩsus est qui nonleserat. Talẽ animũ
magna ex parte refrenauit lex : inqua scrptum est.
Oculũ ꝓoculo. & dentẽ pdente. Quib nominib signi¬
ficatur modus: ut in iuriã uindicta non transeat i
Et hȩc est pacis inchoatio. Perfecta autẽ pax est talẽ
penitus nolle uindictã. Inter illud gͦ primũ quod
p̃ter legẽ est. ut maius malũ ꝓminore malo reddat᷑.
& hoc quod dñs ꝑficiendis discipulis dreit. nȩꝓmalo
ut tantũ reeldatur quantũ acceptũ ẽ . ꝑ quod a sũma
discordia udsũmã concordiã ꝓtemporũ distribu¬
tione transitus factus est: quisquis er gomalum
infert prior sttidio ledendi et nocendi: uide quan
distet ab eo quinec lesus rependit. Quis quis autem

Expanded text:
verbo audito, unum et quod tantumdem valeat referre verbo audito, unum et quod tantumdem valeat referre contentus sit: sed sive ira perturbatus immoderatius vindicat; sive quia justum putat, eum qui laesit prior gravius laedi, quam laesus est qui non laeserat. Talem animum magna ex parte refrenavit lex, in qua scriptum est, Oculum pro oculo, et dentem pro dente: quibus nominibus significatur modus, ut injuriam vindicta non transeat. Et haec est pacis inchoatio: perfecta autem pax est, talem penitus nolle vindictam. 57. Inter illud ergo primum quod praeter legem est ut majus malum pro minore malo reddatur, et hoc quod Dominus perficiendis discipulis dixit, ne pro malo ut tantum reddatur quantum acceptum est, per quod a summa discordia ad summam concordiam pro temporum distributione transitus factus est. Quisquis ergo malum infert prior studio laedendi et nocendi, vide quantum distet ab eo qui nec laesus rependit. Quisquis autem
Abbreviated transcription (Latin):
uidentur. Sed hoc inter . ẽ. quod mitis de qͦ supenus
tratatũ . ẽ. pietate non contradicit diuinissententiis
quȩ in sua peccata ꝓferuntur. neq illis dei sermonib
quos nondũ intelligit. sed nullũ beneficiũ prestat ei
cu non contra dicit. nec resiscit: misericors autẽ ita
non resistit. ut ꝓpter eiꝰ correctionẽ idfaciat. quẽ
redderet resistendo peiorẽ: Sequitur ergo dñset
dicit. Au distis qui a dictũ . ẽ. oculũ ꝓ oculo. &
dentẽ ꝓdente. ego autẽ dico uobis: non resistere
illi & uestimentũ: Et quite angariauerit mille passus.
uade cũ eo alia duo. Omni petentite dã. equi uolu¬
erit a te mutiut ri. ne aduersatus fuens. Pharise orum
iustitia minor est non excedere inuindicta modum.
ne plus rependat quisq quã accepit: Et magnꝰ hic
gradus est: Nemo enĩ facile inuenitur quipuigno ac¬
cepto pugnd̾ reddere uelit. et uno a conuitiante

Expanded text:
videntur: sed hoc interest, quod mitis, de quo superius videntur: sed hoc interest, quod mitis, de quo superius tractatum est, pietate non contradicit divinis sententiis quae in sua peccata proferuntur, neque illis Dei sermonibus quos nondum intelligit; sed nullum beneficium praestat ei cui non contradicit nec resistit: misericors autem ita non resistit, ut propter ejus correctionem id faciat, quem redderet resistendo pejorem. CAPUT XIX.--56. Sequitur ergo Dominus, et dicit: Audistis quia dictum est, Oculum pro oculo, et dentem pro dente. Ego autem dico vobis, nte ei et pallium. Et qui te angariaverit mille passus, vade cum illo alia duo. Omni petenti te da, et qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris. Pharisaeorum justitia minor est non excedere in vindicta modum, ne plus rependat quisque quam accepit: et magnus hic gradus est. Nemo enim facile invenitur qui pugno accepto pugnum reddere velit; et uno a conviciante
Abbreviated transcription (Latin):
delocosuperiore ꝓsternat: Sed quistantos labores
inire audeat. nisi quisic flagrat amore iustitiȩ. ut.
tanquã fame . ac siti uehe mentissĩ me accensus. et
nullã sibi uitã donec ea satietur ex istimans. ium
faciat in regnũ cȩlorum : Non enĩ aliter . eẽ. poterit
fortis ad toleranda omiã quȩ inp̃cidendis consue¬
tudinib: laboriosa & ardua et omino difficilia
sȩculi huiꝰ amatores putant: Beatiergo qui esuriunt
laborib cũ quisq difficultatẽ patitur. & ꝑ dura et
aspera gra dũ faciens. circum uallatus uariis tẽpta¬
tionib & hinc atq hinc insurgere p̃teritȩ uitȩ mo¬
les intuens. timet ne aggressã implere non possit:
arripiat consiliũ. ut auxiliĩ mereatur. Quod .ẽ.
autẽ aliud consiliũ. nisi ut infirmitatẽ alioꝵ ferat.
et ei quantũ potest opiculetur. qui suȩ diuinitus
desiderat subueniri : Consequenter itaq misericor

Expanded text:
de loco superiore prosternat. Sed quis tantos labores de loco superiore prosternat. Sed quis tantos labores inire audeat, nisi qui sic flagrat amore justitiae, ut tanquam fame et siti vehementissime accensus, et nullam sibi vitam donec ea satietur existimans, vim faciat in regnum coelorum? Non enim aliter esse poterit fortis ad toleranda omnia, quae in praecidendis consuetudinibus laboriosa et ardua et omnino difficilia saeculi hujus amatores putant. Beati ergo qui esuriunt laboribus cum quisque difficultatem patitur, et per dura et aspera gradum faciens circumvallatus variis tentationibus, et hinc atque hinc insurgere praeteritae vitae moles intuens, timet ne aggressa implere non possit, arripiat consilium, ut auxilium mereatur. Quod est autem aliud consilium, nisi ut infirmitatem aliorum ferat, et ei quantum potest opituletur, qui suae divinitus desiderat subveniri? Consequenter itaque praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
tionis id est fornicationis non habent. Ue luti sucorẽ
quis. habens siue sterilẽ siue deformẽ corpore. siue
debilẽ mẽbris. uel cȩcam. uel surdã. uel claudam.
uel siqud aliu̾d siue morbis & dolorib laboribq.
confectã et quicquid excepta fornicatione cogi¬
tari potest uehem̃ ter horribile. ꝓfide & societate
sustineat. Neq solũ talẽ non abitiat. sed etiã si non
habeat non ducat eã quȩ soluta est auiro. pulchrã
sanam. chiuitẽ. fȩcundã Quȩ si facere non licet.
multo minꝰ sibilicere arbitretur ad ullũ alium
illicitũ concubitum accedere. fornicationemq
sic fugiat. ut ab omni turpi corruptione sese extra¬
hat. uerũ loquatur. neq idiurationib crebris sed
morũ ꝓbitate cõmendet. Rebellant̾i aduersũ se
omniũ malarũ consuetudinũ innumerabiles t᷑bas
dequib ut oms intelligerentur pauce cõmemoratȩ
sunt: confugiens ad arcẽ xp̃ianȩ militiȩ tanquã

Expanded text:
tionis, id est, fornicationis non habent: veluti si uxorem tionis, id est, fornicationis non habent: veluti si uxorem quisque habeat, sive sterilem, sive deformem corpore, sive debivel si quid aliud, sive morbis et doloribus languoribusque confectam, et quidquid excepta fornicatione cogitari potest vehementer horribile, pro fide et societate sustineat; neque solum talem non abjiciat, sed etiam si non habeat, non ducat eam quae soluta est a viro, pulchram, sanam, divitem, fecundam. Quae si facere non licet, multo minus sibi licere arbitretur ad ullum alium illicitum concubitum accedere: fornicationemque sic fugiat, ut ab omni turpi corruptione sese extrahat. Verum loquatur, neque id jurationibus crebris, sed morum probitate commendet: rebellantes adversum se omnium malarum consuetudinum innumerabiles turbas, de quibus ut omnes intelligerentur, paucae commemoratae sunt, confugiens ad arcem christianae militiae, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc uniuerso mundi corpore maximã speciem
cȩlũ habeat et terra minimã tanquã p̃sentior sit
excellenti pulchritudini uis diuina. minimã uero
ordines in eetremis atq ininsimis. sedere incęlo
dicitur terramq calcare. Spiritaliter autẽ scãs
animas cęli nomen significat: & terrȩ peccatrices
Et qm̃ spiritalis omiã iudicati. ipse autẽ anłmine
iudicatur: conuenienter dicitr sedes der Peccator
uero cui dictũ est terraes & in terrã ibis: quia per
iuscitiã meritis digna tribuentẽ in infimis ordi¬
natur. & qui uolege mane noluit sublege punitur.
congruenter accipitur scabellũ pedũ dei Sed
riosius et operosius dici aut cogitari pocest. ubi om̃s
neruos induscriȩ suȩ animus fidelis exerceat.
quã inuitiosa consuetudine superanda p̃cidat.
membra impedientia regnocȩlorum. Ne dolore
frangatur. toleret in coniugali fide omnia. quȩ quã¬
uis sint molestissima. crimentamen illicitȩ corrup¬

Expanded text:
in hoc universo mundi corpore, maximam speciem in hoc universo mundi corpore, maximam speciem coelum habeat, et terra minimam, tanquam praesentior sit excellenti pulchritudini vis divina, minimam vero ordinet in extremis atque in infimis, sedere in coelo dicitur, terramque calcare. Spiritaliter autem sanctas animas coeli nomine significat, et terrae peccatrices. Et quoniam spiritalis omnia judicat, ipse autem a nemine judicatur, convenienter dicitur sedes Dei; peccator vero cui dictum est: Terra es, et in terram ibis, quia per justitiam meritis digna tribuentem, in infimis ordinatur, et qui in lege manere noluit, sub lege ponitur, congruenter acriosius et operosius dici aut cogitari potest, ubi omnes nervos industriae suae animus fidelis exerceat; quam in vitiosa consuetudine superanda? praecidat membra impedientia regnum coelorum, nec dolore frangatur: toleret in conjugali fide omnia, quae quamvis sint molestissima, crimen tamen illicitae corrup
Abbreviated transcription (Latin):
scabellũ est . Neq ꝑhierusolimã : qui a ciuitase.
magniregis. Melius quã sidiceret mea: cũ tam̃
hoc dixisse intelligatur: Et quia ipse utiqidis :¬
dño iusiurandũ debet qui ꝑhierusolimã urat
Neq ꝑcaput tuũ iuraueris. Quid enĩ poterat qͥsq
magis ad se ꝑtinere arbitrari quã caput suum :
Sed quomodo nrm̃est ubi potestatẽ faciendiun tꝰ
capilli albi aut nĩgri non habemꝰ: Ergo deo debet
ius iurandũ. in effabiliter tenenti omiã et ubiq
p̃senti. quisqͥs etiã ꝑ caput suũ iurare uoluerit.
Et hic etiã cȩtera intelliguntur quȩ omĩa utiq dici
non poterant: sicut illud quod cũ memoraui mus
dictũ ab apło. cotidie morior ꝑ uram̃ głam. Quam
iurationẽ ut dño se debere ostenderet: ad didit
lesdico: nono portet opinari quod dictumest
celũ thronꝰ dei & terra scabellũ pedũ eiꝰ quod sic
habeat ds̃ collocata mẽbra in cęlo & terra ut nos
cũ sedemꝰ. Sed illa sed es iudiciũ significat. Et qm̃

Expanded text:
a est. Neque per Jerosolymam, quia civitas est magni regis: melius quam si diceret, mea; cum tamen hoc dixisse intelligatur. Et quia ipse utique et, qui per Jerosolymam jurat. Neque per caput tuum juraveris. Quid enim poterat quisque magis ad se pertinere arbitrari, quam caput suum? Sed quomodo nostrum est, ubi potestatem faciendi unius capilli albi aut nigri non habemus? Ergo Deo debet jusjurandum ineffabiliter tenenti omnia, et ubique praesenti, quisquis etiam per caput suum jurare voluerit: et hic etiam caetera intelliguntur, quae omnia utique dici non poterant; sicut illud commemoravimus dijurationem ut Domino se debere ostenderet, addidit, les dico, nocoelum thronus Dei et terra scabellum pedum ejus, quod sic habeat Deus collocata membra in coelo et in terra, ut nos, cum sedemus, sed illa sedes Dei judicium significat. Et quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
tione. Quȩ et si nonbona: tamen necessaria est ut
nouit nisi qui exꝑtus .e. quã sĩt difficile & consuetu¬
dinẽ iurandi extinguere: & nunquã temere face¬
re. quod nonnunquã facere neceistas cogit: Quȩri
autẽ potest cũ diceretur. ego autẽ dico uobis non iu¬
rare omino: cur additũ sit neq ꝑcelũ quia thronꝰ
dei est. & cȩtera usq ad id quod dictum est neq ꝑ
caput tuũ: Credo ꝓpterea: quia non putobant
putabant dñõ debere iusiurandũ. siꝑcęlũ aut t̾rã.
aut iherusolimã aut ꝑ caput suũ iurarent: Quod
non uitio p̃cipienas: sed illis male intelligentib
factũ est. Itaq dns docet nichil esse tamuile in cre¬
aturis dei ut ꝑ hoc quisq peurandũ arbi tretur:
quando a sũmis usq adima diuina ꝓuidentia
creata regerentur incipiens athrono dei usq ad
capillũ albũ uel nigrũ. Neq ꝑcęlũ inquit. quia
thronus dei .ẽ. neq ꝑ terrã. quia scabellu .ẽ. pe

Expanded text:
tione: quae etsi non bona, tamen necessaria est, ut novit, nisi qui expertus est, quam sit difficile et consuetudinem jurandi exstinguere, et nunquam temere facere, quod nonnunquam facere necessitas cogit. Quaeri autem potest cum diceretur: Ego autem dico vobis non jurare omnino: cur additum sit: Neque per coelum, quia thronus Dei est, et caetera usque ad id quod dictum est, neque per caput tuum . Credo propterea, quia non putabant putabant Domino debere jusjurandum, si per coelum, aut terram, aut Jerosolymam, aut per caput suum jurarent: quod non vitio praecipientis, sed male intelligentis est factum. Itaque Dominus docet, nihil esse tam vile in creaturis Dei, ut per hoc quisque perjurandum arbitretur: quando a summis ad infima divina providentia creata regerentur, incipiens a throno Dei usque ad capillum album aut nigrum. Neque per coelum, inquit, quia thronus Dei est: neque per terram, quae sca
Abbreviated transcription (Latin):
fecte doceretur. greca exemplaria diiudicant in
quod nonnisi a iurante dicitur. Ita ergo intelligitur
p̃cepissed nm̃ neiuretur: ne quisquã sicut bonum
appetat ius iurandũ. & assidui tate iurandi ad ꝑu¬
riũ ꝑ consuetudinẽ dilabatur. Qua ꝓpter qui
intelligit non inbonis sed innecessariis iurationem
habendã refrenet se quantũ potesc ut non ea utatur
nisi necesĩtate cũ uidet pigros. eẽ. homines ad cre¬
dendũ quod eis utile est credere nisi iuratione fir¬
mentur. Adhoc itaq ꝑtinet qđ sic dicitur: Sit aut
sermo ur̃. est est . Non . non . Hocbonũ ẽ. & appe¬
tendũ. Quod amplius est amalo est . Id est siuirare
cogeris: scias denetessitate uenire infirmitatis eoꝵ
quib aliquid suades. Quȩ infirmitas utiq malum
est: Unde nos cotidie liberari dep̃camur. cũ dicimus.
liberanos amalo: Itaq non dixit. quod autẽ ãpluis ẽ.
malũ est. Tuenĩ non malũ facis. qui bene uterisiura

Expanded text:
fecte doceretur: graeca exemplaria dijudicant, infecte doceretur: graeca exemplaria dijudicant, inραν, quod nonnisi a jurante dicitur. Ita ergo intelligitur praecepisse Dominum ne juretur, ne quisquam sicut bonum appetat jusjurandum, et assiduitate jurandi ad perjurium per consuetudinem delabatur. Quapropter qui intelligit, non in bonis, sed in necessariis jurationem habendam, refrenet se quantum potest, ut non ea utatur, nisi necessitate, cum videt pigros esse homines ad credendum, quod eis utile est credere, nisi juratione firmentur. Ad hoc itaque pertinet quod sic dicitur, Sit autem sermo vester, Est, est; Non, non: hoc bonum est, et appentendum. Quod autem amplius est, a malo est; id est, si jurare cogeris, scias de necessitate venire infirmitatis eorum quibus aliquid suades: quae infirmitas utique malum est, unde nos quotidie liberari deprecamur, cum dicimus, Libera nos a malo . Itaque non dixit, Quod autem amplius est, malum est; tu enim non malum facis, qui bene uteris jura
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut enĩ falsũ loqui non potest qui non loquitur.
sic pe ierare non potest quinoniurat. Sedtdmen
qnm iurat qui adhibet testẽ dm̃: diligenter con¬
siderandũ est hoc capiculũ ne contra p̃ceptum dnĩ
apłs fecisse uideatur. qui sȩpe hoc modo iurauit. cũ
dicit . Quȩ autẽ scribo uobis ecce corã dõ quia non m̃tor
tus insȩcula: scit quia nonmentior. Tale . ẽ. etiam
illud. Testis enĩmichiest ds̃ cui seruio inspũmeo
in euangeliofilii eiꝰ quo modo sine in termissione
memoriã uestri facio semꝑ in orationib meis. nisi
forte quis dicat tunchabendã esse iurationẽ. cumꝑ
aliquid dicitur ꝑ qͦd iuratur. ut non iura uertt:
quia non dicit ꝑdm̃. sed dixit testis est deus Ridi¬
culũ est hoc putare. Iamen ꝓpter calum mosos
aut multũ tardiores. ne aliquid inter esse quis
met ita dictũ tanquã sidiceret᷑ urã gła me facit
cotidie mori sicut dicitur ꝑ illius magisceriũ doct
factus est id .ẽ. illius magisterio factum . ẽ. ut ꝑ¬

Expanded text:
Sicut enim falsum loqui non potest qui non loquitur, sic pejerare non potest qui non jurat. Sed tamen quoniam jurat qui adhibet testem Deum, diligenter considerandum est hoc capitulum, ne contra praeceptum Domini Apostolus fecisse videatur, qui saepe hoc modo juravit, cum dicit: Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior tus in saecula, scit quia non mentior . Tale est etiam illud, Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quomodo sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis . Nisi forte quis dicat tunc habendam esse jurationem, cum per aliquid dicitur per quod juratur: ut non juraverit, quia non dixit, per Deum; sed dixit, Testis est Deus. Ridiculum est hoc putare: tamen propter contentiosos aut multum tardos, ne aliquid interesse quis met ita dictum, tanquam si diceretur, Vestra gloria me facit quotidie mori; sicut dicitur, Per illius magisterium doctus factus est, id est, illius magisterio factum est ut per
Abbreviated transcription (Latin):
ut ita dicã essendi auctor est. Ita & malũ ostenditur
quomodo dicat᷑: Non enĩ scđm essentiã sed scđm priua¬
tionẽ uerissime dicit᷑. et natura cui noceri possit appa
ret. Nonenĩ ipsa ẽ. sũnũ bonũ. sedbonũ habendo dieit᷑
bona &eq naturalit̃ bona res . ẽ. quȩcũ facta dicitur
utiq ut bona eõt accepit. lta &e ds̃ sũmũ bonĩ .ẽ. cea
que fecit bona s̃ om̃ia. quã ius nonsint tãbona quã est
ille ipse qui fecit. Iuis enĩ hoc tã insinus audet exige¬
re ut aequalia sint artifici oꝑa. et condita conditori
Quidꝰ amplius desideratis. an aliqͥd uultis etiã planius.
fortasse corruptio. Iuis et hoo negauerit generale
malum esse : Nã hoc ẽ. eontra naturã. hocꝰ ẽ. quod
nocet. Sed corruptio non est inse ipsã sed in aliqua
substantia quã corrũpit. Nonenĩ substantia .ẽ ipsa cor¬
ruptio Fares igit᷑ quã corrũpit corruptio non .ẽ. ma

Expanded text:
ut ita dicam essendi, auctor est. Ita et malum ostenditur ut ita dicam essendi, auctor est. Ita et malum ostenditur quomodo dicatur; non enim secundum essentiam, sed secundum privationem verissinon existendo bonum, sed bonum habendo dicitur bona. Neque naturaliter bona res est, quae cum facta dicitur, utique ut bona esset accepit. Ita et Deus summum bonum est, et ea quae fecit, bona sunt omnia, quamvis non sint tam bona, quam est ille ipse qui fecit. Quis enim hoc tam insanus audet exigere, ut aequalia sint artifici opera, et condita conditori? Quid amplius desideratis? An etiam vultis aliquid planius? fortasse, Corruptio. Quis et hoc negaverit, generale malum esse? Nam hoc est contra naturam, hoc est quod nocet. Sed corruptio non est in seipsa, sed in aliqua substantia quam corrumpit: non enim substantia est ipsa corruptio. Ea igitur res quam corrumpit, corru
Abbreviated transcription (Latin):
non negatis. sed etiã uehem̃ter ꝑsuadere cona¬
mini esse inconimutabilẽ. & inpenitrabilem. & in corrup¬
tibilẽ. & inuolabilem. Non enĩ alit̃ erit sũmũ bonũ.
id est enĩ quo nichil sit melius. lali aũt naturae noceri
nullo pacto potest. At sinocere bono pͥuare sicut
ostendi. noceri non potest regno tenebrarũ. qͥa nichil
ibi bom est. Noceri non potest regno lucis. qͥa ininolabi¬
expedire nequeatis. uidete quã expedita sit sententia
catholicȩ discipline. quȩ aliud dicit bonũ quod sumie
ac ꝑse bonũ . ẽ. non participatione alicuius boni. sed ꝓ¬
pru natura et essentia. aliud qđ participando bonũ ẽ.¬
&e habendo. Habet aut̃ deillo sũmo bono ut bonũ sit.
in se cam̃ manente illo nichilq amittente. hoo aut̃ bo¬
nũ qđ postea diximꝰ creaturã uocat cui noceri ꝑtlefectũ
potest. cuius defectus auctor ds̃ non . ẽ. qͥa existendi et

Expanded text:
non negatis, sed etiam vehementer persuadere conanon negatis, sed etiam vehementer persuadere conamini, esse incommutabilem, et impenetrabilem, et incorruptibilem, et inviolabilem: non enim erit aliter summum bonum; id est enim quo nihil est meiius: tali autem naturae noceri nullo pacto potest. At si nocere, bono privare est, sicut ostendi; noceri non potest regno tenebrarum, quia nihil ibi boni est; noceri non potest regno lucis, quia inviolabiexpedire nequeatis, videte quam expedita sit sententia catholicae disciplinae, quae aliud dicit bonum quod summe ac per se bonum est, et non participatione alicujus boni, sed propria natura et essentia; aliud quod participando bonum et habendo; habet autem de illo summo bono ut bonum sit, in se tamen manente illo, nihilque amittente. Hoc autem bonum quod postea diximus, creaturam vocat, cui noceri per defectum potest: cujus defectus Deus auctor non est, quia existendi, et
Abbreviated transcription (Latin):
mentiemim. Sed quȩso anim aduertite. quȩso ui¬
gilate. quȩso deponite studia partiũ. & uerũ non
uincendi sed inueniendi grã quęrite. Iuic qͥd enĩ
nocet bono aliquo priuat eã rẽcui hocet Nam
si nullũ bonũ adimit. nichil ꝓrsus nocet: Iuid
hoc aꝑtius : obsecro uos. Quid plannis : quid tam
expositũ cui ius mediocri intellectori modo non
ꝑtinaci. Hoc aũt posito uidetur iã ut opinor qͥd
sẽquat᷑. In illa qͥppe gente quã sũmũ malũ esse
suspicamini. noceri cuiquã rei non potest ubi n¬
chil.ẽ. boni. Iuod si duẽ naturȩ sunt ut ad firma¬
tis regnũ lucis & regnũ tenebrarũ. qm̃ regnũ
lucis dm̃. eẽ fatemini. cui simplicẽ quandã na¬
turã conceditis. ita ut ibi nonsit aliud alio de te¬
rius confiteamini necesse. ẽ. Iuod uehement̃
qͥdẽ est aduersũ uos. Sed tam̃ necesse.ẽ. confi¬
teamini istã naturã quã sũmũ bonũ nonmodo

Expanded text:
mentiemini. Sed, quaeso, animadvertite; quaeso, vimentiemini. Sed, quaeso, animadvertite; quaeso, vigilate; quaeso, deponite studia partium, et verum, non vincendi, sed inveniendi gratia quaerite. Quidquid enim nocet, bono aliquo privat eam rem cui nocet: nam si nullum bonum adimit, nihil prorsus nocet. Quid hoc apertius, obsecro vos? quid planius? quid tam expositum cuivis mediocri intellectori, modo non pertinaci? Hoc autem posito, videtur jam, ut opinor, quid sequatur. In illa quippe gente quam summum malum esse suspicamini, noceri cuiquam rei non potest, ubi nihil est boni. Quod si duae naturae sunt, ut affirmatis, regnum lucis, et regnum tenebrarum; quoniam regnum lucis, Deum esse fatemini, cui simplicem quamdam naturam conceditis, ita ut ibi non sit aliud alio deterius: confiteamini necesse est, quod vehementer quidem est adversum vos, sed tamen necesse est confiteamini, istam naturam, quam summum bonum non modo
Abbreviated transcription (Latin):
etiã sẽpiternã esse uultis. Nonpotest igit᷑. cẽ. sĩũ malũ¬
qđ ꝑhibet᷑ substantia. Sed quid faciam: Scio plures
esse inuobis quihȩc intelligere omnino nequeant.
Scio rursus. eẽ. quoscłã qͣui quanquã beno ingenio
ut cũq ista uideant. mala tam̃ uoluntate qua ipsũ quoq
ingeniũ sunt amissuri. ꝑtinacit̾ agant et querant po¬
tius quid aduersus ista dicant. quod tardis et imbe¬
cillis facile ꝑsuadet᷑. quã uera eẽ. consentiant.
Non me tam̃ scripsisse penitebit. quod aut quisquã
in uob̾ tandẽ non iniquo iudicio considere. uestrũq
relinqͣt errorẽ: Aut qđ ingeniosi et dõ subditi atq
adhuc abstudio ur̃o integri cũlegerint. non possint
ur̃is sermonib: decipi. Quȩramꝰ ergo ista diligentiꝰ.¬
& quantũ fieri potest planius. Percontor uõs itẽ
quid sit malũ. Sidixerias id qđ nocet: neq hic

Expanded text:
etiam sempiternam esse vultis. Non potest igitur esse summum maluetiam sempiternam esse vultis. Non potest igitur esse summum malu esse substantia. 4. Sed quid faciam? Scio plures esse in vobis, qu haec intelligere omnino nequeant. Scio rursus esse quosdam, qui quanquam bono ingenio utcumque ista videant, mala tamen voluntate, qua ipsum quoque ingenium sunt amissuri, pertinaciter agant, et quaerant potius quid adversus ista dicant, quod tardis et imbecillis facile persuadeatur, quam vera esse consentiant. Non me tamen scripsisse poenitebit quod aut quis quam in vobis tandem non iniquo judicio consideret, vestrumque relinquat errorem; aut quod ingeniosi et Deo subditi, atque adhuc ab studio vestro integri cum legerint, non possint vestris sermonibus decipi. CAPUT et quantum fieri potest, planius. Percunctor vos iterum quid sit malum? Si dixeritis, Id quod nocet; neque hic
Abbreviated transcription (Latin):
Id ipsũ ergo malũ . ẽ. si p̃ter ꝑtinatiã uelitis at tendere.
deficere ab essentia : ad id tendere ut non sit. Iuo circa
cũ incatholica dicit᷑. Om̃ĩum naturarũ atq substan¬
tiarũ esse auctorẽ dm̃. simul intelligit᷑ ab eis quihȩe¬
possunt intelligere non. ẽẽ. th̃ auctorẽ mali. Iud
enĩ Potestne ille qui om̃ium quȩ sunt causa. ẽ. ut sint
causa. eẽ. rarsũs ut nonsint. id.ẽ. ut ab essentia defi¬
ciant & non. eẽ. tendant. quod malũ generale. eẽ.
clamat uerissima ratio. At uero illa ur̃ã gens mali
quã uultis. eẽ. summũ malũ. quamͦ erit contranaturã
iđ .ẽ. contra substantiã. cũ eã naturã atq substantiã
.eẽ. dicatis. Sienĩ contra se facit: ipsum. eẽ. sibi ad¬
unit. Quod si ꝑfecerit : tuno demũ ꝑueniet ad sũmũ
malũ: Non aut̃ ꝑficiet : quia eã non modo esse. uerum

Expanded text:
Idipsum ergo malum est, si praeter pertinaciam velitis attendere, Idipsum ergo malum est, si praeter pertinaciam velitis attendere, deficere ab essentia et ad id tendere ut non sit. 3. Quocirca cum in Catholica dicitur, omnium naturarum atque substantiarum esse auctorem Dnt intelligere, non esse Deum auctorem mali. Quomodo enim potest ille, qui omnium quae sunt, causa est ut sint, causa esse rursus ut non sint, id est, ut ab essentia deficiant et ad non esse tendant? quod malum generale esse clamat verissima ratio. At vero illa vestra gens mali, quam vultis esse summum malum, quomodo erit contra naturam, id est contra substantiam, cum eam naturam atque substantiam esse dicatis? Si enim contra se facit, ipsum esse sibi adimit: quod si perfecerit, tunc demum perveniet ad summum malum. Non autem perficiet, quia eam non modo esse, verum
Abbreviated transcription (Latin):
qui prius putat. eẽ. quȩrendũ quid sit ut non ignote rei
qđ absurdũ . ẽ. origo quȩrat᷑. Uerissime dicitis.
Quis enĩ. ẽ. ita mente cecus qui non uideat id cinq ge¬
neri malum. eẽ. quod contra eius naturã est.
Sed hoc constituto euertitur heresis urã. Nulla
enĩ natura malũ si quod contra naturã .ẽ. id erit malũ . Vos
aũt asseritis quandã naturã atq substantiã malũ . ẽẽ. Accedit
etiã illud quod contra naturã quicqͥd ẽ utiq naturȩ aduer
sit᷑ & cã perimere mtit᷑ . Tendit ergo ad id qđ ẽ. facere
ut non sit. Nã & ipsa natura nichil . ẽ. aliud quã id quod in¬
telligit᷑ in suo genere aliqͥdẽẽ : Itaq ut nos iam nouo nomi¬
ne ab eo qđ ẽ. esse uocamus essentiã. quã plerũq etiã
substantiã nominamus. Ita ueteres qui hȩc nomina non
habebant ꝓessentia et substantia naturã uocabant.

Expanded text:
qui prius putat esse quaerendum quid sit, ut non ignotae rei qui prius putat esse quaerendum quid sit, ut non ignotae rei quod absurdissimum est origo quaeratur? Verissime dicitis. Quis enim ita est mente caecus, qui non videat id cuique generi malum esse, quod contra ejus naturam est? Sed hoc constituto, evertitur haeresis vestra: nulla enim natura malum, si quod contra naturam est, id erit malum. Vos autem asseritis quamdam naturam atque substantiam malum esse. Accedit etiam illud, quod contra naturam quidquid est, utiqo id quod est, facere ut non sit. Nam et ipsa natura nihil est aliud, quam id quod intelligitur in suo genere aliquid esse. Itaque ut nos jam novo nomine ab eo quod est esse, vocamus essentiam, quam plerumque substantiam etiam nominamus: ita veteres qui haec nomina non habebant, pro essentia et substantia naturam vocabant.
Abbreviated transcription (Latin):
nichil om̃ĩno est. Esse enĩ contrariũ non habet nisi non
esse Nulla . ẽ. ergo dõ natura contraria: Sed qm̃ ad
hȩc contẽplanda sauciam et hebetẽ nugatoriis opi¬
nionib & prauitate uoluntatis aciem menais afferimus.
conem᷑ quantũ possumꝰ ad qualẽ cũq. tante rei notitã
ꝑuenire. pede tẽptim atq caute. Non ut uidentes: sedin
palpantes solent quȩrere. Sepe atq ad eo penȩ semꝑ
manichei abhis quib heresim urãm ꝑsuadere molumi¬
ni requiritis unde sit malũ. Putate me nunc pͥmitus
muos incidisse. impetrẽ aliqͥd a uobis siplacet. ut enuĩ
uos deposita paulisꝑ opimone qua uos ista scire opi¬
namini. rem tantã mecũ tanquã rudes indagare
tẽptetis. Percontamini me unde sit malũ. at ego uicissim
ꝑcontor uos qͥd sit malũ Cuius ẽ iustior inqͥsĩtio corũ¬
ne quiquęrunt unde sit qđ quid sit ignorant. aneuis

Expanded text:
nihil omnino est. Esse enim contrarium non habet, nisi non nihil omnino est. Esse enim contrarium non habet, nisi non esse. Nulla est ergo Deo natura contraria. Sed quoniam ad haec contemplanda sauciam et hebetem nugatoriis opinionibus et pravitate voluntatis aciem mentis afferimus; conemur, quantum possumus, ad qualemcumque tantae rei notitiam pervenire pedetentim atque caute, non ut videntes, sed ut palpantes solent quaerere. CAPUT Manichaei, ab iis quibus haeresim vestram persuadere molimini, requiritis unde sit malum. Putate me nunc primitus in vos incidisse; impetrem aliquid a vobis, si placet, ut etiam vos deposita paulisper opinione, qua vos ista scir opinamini, rem tantam mecum tanquam rudes indagare tentetis. Percunctamini me unde sit malum; at ego vicissim percunctor vos quid sit malum. Cujus est justior inquisitio? eorumne qui quaerunt unde sit, quod quid sit ignorant; an ejus
Abbreviated transcription (Latin):
debonis et malis querit᷑ hoc genus questionis
ad moralẽ ꝑtinere disciplinã in qͣ isto sermonẽ
uersam᷑. Quã obrẽ uellẽ qͥdẽ ut tã serenã mentis aciem
homines adhȩc inuestiganda deferrent ut possent uide¬
re illud sũmũ bonũ quo non .ẽ. quicquã melius et superi¬
us cuirationalis anima pura et ꝑfeota subuingitur.
Hoc enĩ intellecto atq ꝑ speco simul uiderent id eẽ.
qđ suminȩ ac pͥmitus. eẽ. rectissime dicit᷑. Hoc enĩ maxime
.cẽ. dicendũ est qđ sẽꝑ eodẽ modo sese bab& qđ om̃i modo sui
simile .ẽ. quod nulla exparte corrũpi ac mutari potest.
qđ non sub iacet tẽpori. quod alit̃ nunc se habere quĩ ha¬
bebat antea nom potest: Id enĩ.ẽ. qđ eẽ. uerissime dicitur
Sub est enĩ hinc uerbo manentis inse atq incõimitabiliter
sẽse habentis naturȩ & significatio. Hanc nichil aliud
quã dm̃ possumus dicere. cui si contrariũ recte quȩras.

Expanded text:
de bonis et malis quaeritur, hoc genus quaestionis ad moralem pertinere disciplinam, in qua isto sermone versamur. Quamobrem vellem quidem, ut tam serenam mentis aciem homines ad haec investiganda deferrent, ut possent videre illud summum bonum, quo non est quidquam melius aut superius, cui rationalis anima pura et perfecta subjungitur. Hoc enim intellecto atque perfecto, simul viderent id esse quod summe ac primitus esse rectissime dicitur. Hoc enim maxime esse dicendum est, quod semper eodem modo sese habet, quod omnimodo sui simile est, quod nulla ex parte corrumpi ac mutari potest, quod non subjacet tempori, quod aliter nunc se habere quam habebat antea, non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Subest enim huic verbo manentis in se atque incommutabiliter sese habentis naturae significatio. Hanc nihil aliud quam Deum possumus dicere, cui si contrarium recte quaeras,
Abbreviated transcription (Latin):
plarib sic scriptũ est Igo facio bona & condo mala: Face¬
re enĩ. ẽ. om̃ino qđ nonerat. Condere aut̃: ordinare
quod ut cũq iã erat. ut melius magisq sit. Ea nãq condit
ds̃ id .ẽ. ordinat cũ dicit condo mala quȩ deficunt id est
non .eẽ.tendunt: nonea quȩ ad id quo tendunt ꝑuener̃t.
Dictũ .ẽ. enĩ nichil ꝑdiuinã ꝓuidentiã adid ut nonsit
ꝑuenire ꝑmittit. Tractant᷑ hȩc latius et ubertus. sed
dũ uob̾cũ agit᷑ satis est. Ostendenda enĩ uob̃ ianua
fuit quã desperatis et desperandã facitis imperitis.
Nã uos introducit nemonisi uoluntas bona quã paca¬
tã efficit diuina clementia sicut in euangłio cani

Expanded text:
plaribus sic scriptum est, Ego facio bona et condo mala. Faceplaribus sic scriptum est, Ego facio bona et condo mala. Facere enim est, quod omnino non erat; condere autem, ordinare quod utcumque jam erat, ut melius magisque sit. Ea namque condit Deus, id est ordinat, cum dicit, Condo mala, quae deficiunt, id est non esse tendunt; non ea quae ad id quo tendunt, pervenerunt. Dictum est enim: Nihil per divinam providentiam, ad id ut non sit pervenire permittitur. 10. Tractantur haec latius et uberius, sed dum vobiscum agitur, satis est. Ostendenda enim vobis janua fuit, quam desperatis, et desperandam facitis imperitis. Nam vos introducit nemo nisi voluntas bona; quam pacatam efficit divina clementia, sicut in Evangelio cani
Abbreviated transcription (Latin):
cogit. In ordinatio ergo. nonesse. quȩ ꝑuersio etiã nomi¬
nat᷑ atq corruptio. Quic qͥd itaq corrũpit᷑: ostendit ut
non sit. Iam urm .ẽ. considerare quo cogat corruptio
ut possitis inuenire sũmũ malũ. Nã id est quo ꝑducere
corruptio nititur. sed dei bonitas eorem ꝑduci non sint. et
om̃ia desitientia sic ordinat ut ibi sunt ubi congruentissi¬
me possint. eẽ. donec ordinatis motib ad id recurrant
unde defecerunt. Itaq etiã animas rationales inquibus
potentissimũ est liberũ arbitrium. deficientes ase in in¬
feriorib creaturȩ gradib ordinat. ubi. eẽ. tales decet.
ł iunt ergo miserȩ diuino iudicio dũ conuenient̃ ꝓmeri¬
tis ordinant᷑. Ex quo illud obtime dictum. ẽ. qđ insec¬
tari maxime soletis. ego facio bona et creo mala: Crea-¬
re nãq dicit᷑ condere & ordinare. Itaq inplerisq exem¬

Expanded text:
cogit, inordinatio vero non esse; quae perversio etiam nomicogit, inordinatio vero non esse; quae perversio etiam nominatur atque corruptio. Quidquid igitur corrumpitur, eo tendit ut non sit. Jam vestrum est considerare quo cogat corruptio, ut possitis invenire summum malum: nam id est quo corruptio perducere nititur. omnia deficientia sic ordinat, ut ibi sint ubi congruentissime possint esse, donec ordinatis motibus ad id recurrant unde defecerunt. Itaque etiam animas rationales, in quibus est potentissimum liberum arbitrium, deficientes a se, in inferioribus creaturae gradibus ordinat, ubi tales esse decet. Fiunt ergo miserae divino judicio, dum convenienter pro meritis ordinantur. Ex quo illud optime dictum est, quod insectari maxime soletis: Ego facio bona, et creo mala . Creare namque dicitur condere et ordinare. Itaque in plerisque exem