comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ille qui infelix etiã in scđo matrimonio
fuit. & postea pudice & scẽ conuersatus
.ẽ. & non is qui ab uxoris amplęxu nec
senili. ẽ. separatus ȩtate. Non sibi gͦ ap¬
plaudat quicunq quasi monogamus eli¬
gitur. qđ om̃i digamo sit melior: cum
in eo magis sit electa felicitas quã uoluntas.
Quidã de hoc loco ita sentiunt. Iudaicȩ inqui¬
unt consuetudinis fuit. uł binas uxores ha¬
bere uł plures. Qd̃ etiã inueteri lege de
abrahã & iacob legimꝰ. & hoc nunc uolunt
esse p̃ceptũ. ne is qui ep̃s eligendus. ẽ. uno
tẽpore duas parit̾ habeat uxores. Multi
suꝑstitiosius magis quã uerius etiã eos qui
cũ gentiles fuerint & unã uxorẽ habuerint
qua amissa post baptismũ. xp̃i alterã duxe¬
rint. putant in sacerdotiũ non legendos:
cũ utiq si hoc obseruandũ sit illi magis
abepiscopatu arceri debeant qui uagã ꝑ
meretrices ante exercentes libidinẽ unã

Expanded text:
ille qui infelix etiam in secundo matrimonio ille qui infelix etiam in secundo matrimonio fuit, et postea pudice, et sancte conversatus est, et non is qui ab uxoris amplexu nec senili est separatus aetate. Non sibi ergo applaudat, quicumque quasi monogamus eligitur, quod omni digamo sit melior, cum in eo magis sit electa felicitas, quam voluntas. Quidam 697 de hoc loco ita sentiunt: Judaicae, inquiunt, consuetudinis fuit, vel binas uxores habere, vel plures: quod etiam in veteri Lege de Abraham et Jacob legimus: et hoc nunc volunt esse praeceptum, ne is qui episcopus eligendus est, uno tempore duas pariter habeat uxores. Multi superstitiosius magis quam verius, etiam eos qui cum Gentiles fuerint, et unam uxorem habuerint, qua amissa, post baptismum Christi, alteram duxerint, putant in sacerdotio non legendos: cum utique, si hoc observandum sit, illi magis ab episcopatu arceri debeant, qui vagam per meretrices ante exercentes libidinem, unam
Abbreviated transcription (Latin):
riꝑe peccantẽ. cũ tacitus sibi ipse respon
deat eadem admisisse quȩ corripit : Itaq
qui episcopatũ desiderat. bonii opus desi-¬
derat. Opus inquit non honorẽ. ñ głam
Oportet autẽ illũ & testimoniũ habere bo¬
num abiis qui foris st̃: ut ñ in opprobri¬
um incichat & in laqueũ diaboli. Qđ au¬
tẽ ait unius uxoris uir. sic intelligere
debemus ut non omnẽ monogamũ diga¬
mo putemus. eẽ. meliorẽ: sed quo is possit
ad monogamiã & continentiã cohortari.
qui sui exemplũ pręferat in docendo.
Esto quippe aliquem adolescentulũ coniu¬
gem ꝑclidisse. & carnis necessitate suꝑatũ
accepisse uxorem scd̾am. quã & ipsam
statim amiserit & deinceps uixerit con¬
tinent̃: alium uͦ usq ad senectã habuisse
matrimoniũ & uxoris usum. ut pleriq
estimant felicitate nunquã a carnis ope
cessasse. Quis nob̃ uidetur eduob esse me¬
lior. pudicicior. continentior: Vtiq

Expanded text:
ripere peccantem, cum tacitus sibi ipse reripere peccantem, cum tacitus sibi ipse redeat, eadem admisisse quae corripit? Itaque qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Opus, inquit, non honorem, non gloriam. Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat, et in laqueum diaboli. Quod autem ait, unius uxoris vir, sic intelligere debemus: ut non omnem monogamum digamo putemus esse meliorem; sed quo is possit ad monogamiam et continentiam cohortari, qui sui exemplum praeferat in docendo. Esto quippe aliquem adolescentulum conjugem perdidisse, et carnis necessitate superatum, accepisse uxorem secundam, quam et ipsam statim amiserit, et deinceps vixerit continenter; alium vero usque ad senectam habuisse matrimonium, et uxoris usum, ut plerique existimant felicitatem, numquam a carnis opere cessasse: quis vobis e duobus videtur esse melior, pudicitior, continentior? Utique
Abbreviated transcription (Latin):
bere ȩccłam regere imitantes moy sen. qui
cũ haberet in potestate solus p̾esse popło
isrł. septuaginta elegit cũ quib popłm
iudicaret. Uideamꝰ gͥ qualis presbit᷑ siue
ep̃s ordinandus sit. Siquis. ẽ. sine crimi¬
ne unius uxoris uir. filios habens fide.¬
les ñ in accusitione luxuriȩ aut ñ subditos¬
O portet enim ep̃m sine crimine esse: tanquã
dĩ dispensatorem. Non ꝓteruũ. non iracim¬
dum. ñ uinolentũ. ñ ꝑcussorem. ñ turpis
lucri appetitorem. Primũ itaq sine crimine
sit qđ puto alio uerbo ad timotheũ irrepre¬
hensibilem nominatũ. non quo eo tantũ tẽ¬
pore quo ordinandus. ẽ. sine ullo sit crimi-¬
ne. & prȩteritas maculas noua conuersatio-¬
ne deleuerit. sed ex eo tempore quo in xp̃m
ienatus. ẽ. nulla peccati conscientia mor¬
deatur. Quomꝰ enĩ potest p̾esse ȩccłȩ.
auferre malũ de medio eiꝰ. qui in delictũ
simile corruerit: Aut qua libertate cor¬

Expanded text:
bere Ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui bere Ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solus praeesse populo Israel, septuaginta elegit cum quibus populum judicaret. Videamus igitur qualis presbyter sive episcopus ordinandus sit. Si quis est sine crimine, unius uxoris vir, filios habens fideles; non in accusatione luxuriae, aut n tanquam Dei dispensatorem. Non protervum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri appetitorem . Primum itaque sine crimine sit, quod puto alio verbo ad Timotheum, irreprehensibilem nominatum. Non qui eo tantum tempore, quo ordinandus est, sine ullo sit crimine, et praeteritas maculas nova conversatione deleverit: sed ex eo tempore, quo in Christo renatus est, nulla peccati conscientia mordeatur. Quomodo enim potest praeses Ecclesiae auferre malum de medio ejus, qui in delictum simile corruerit? aut qua libertate cor
Abbreviated transcription (Latin):
pib ur̃is. & subiecti estote. Ipsi enĩ sunt qui
uigilant ꝓanimab ur̃is quasi rationẽ red¬
dertes. ne suspirantes hoc faciant. Si quidẽ
hoc utile uob̾ est. Et petrus qui ex fidei fir¬
mitate nom̃ accepit: in epła sia loquitur
dicens. Presbiteros gͦ inuobis obsecro com¬
presbiter & testis xp̃i passionũ qui & eius
głȩ quȩ infuturũ reuelancta ẽ: socius sũ
pascite cũ qui in uobis. ẽ. gregẽ dñi noꝵ¬
quasi cũ necessitate sed uoluntarie. Hȩc
ꝓpterea ut ostenderemꝰ apud ueteres eosdẽ
fuisse presbiteros. quos ep̃os. Paulatim uͦ
ut dissensionũ plantaria euellerent᷑. ad
unũ omnẽ sollicitudinẽ esse delatã. Sicut
gͦ presbiteri sciunt se ex ȩccłȩ consuetu¬
dine ei qui sibi pͣpositus fuerit esse subie¬
ctos: ita ep̃i nouerint se magis consuetua¬
ne quã dispositionis dominicȩ ueritate.
presbiteris esse maiores. & incõmune de¬

Expanded text:
pibus vestris, et subjecti estote: ipsi enim sunt qui pibus vestris, et subjecti estote: ipsi enim sunt qui vigilant pro animabus vestris, quasi rationem reddentes, ne suspirantes hoc faciant: siquidem hoc utile vobis est . Et Petrus, qui ex fidei firmitate nomen accepit, in Epistola sua loquitur dicens: Presbyteros ergo in vobis obsecro compresbyter, et testis Christi passionum, qui et ejus gloriae quae in futuro revelanda est, socius sum, pascite euquasi cum necessitate, sed voluntarie . Haec propterea, ut ostenderemus apud veteres eosdem fuisse presbyteros quos episcopos; paulatim vero ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum omnem sollicitudinem esse delatam. Sicut ergo presbyteri sciunt se ex Ecclesiae consuetudine ei qui sibi praepositus fuerit esse subjectos; ita episcopi noverint se magis consuetudine quam dispositionis Dominicae veritate presbyteris esse majores, et in commune de
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Paulus & timotheus serui xp̃i iesu.
om̃ib sc̃is in xp̃o ieso qui sunt phylippis
cum ep̃is & diaconib grã uobis & pxx &
reliqͣ. Fhylippis. una . ẽ urbs macedoniȩ:
Et certe in una ciuitate plures ut nunc pu¬
tantur ep̃i esse ñ poterart. Sed quia eos¬
dem ep̃os illo intẽpore quos presbiteros
appellabant: ꝓpterea indifferent̃ de
cp̃is quasi prb̾is . ẽ. locutꝰ Adhuc alicui
hoc uideatur ambiguũ: nisi altero testimo¬
nio comprobetur. In actib apł̃orũ scriptũ ẽ.
qđ cũ uenisset apłs paulus miletũ. miserit
ephesũ & uocauerit presbiteros eiusdẽ ȩccłȩ.
quib postea int̾ çȩtera sit locutus. Attencdi¬
siuit ꝑsanguinẽ suũ. Et hic diligentius
obseruate. quomꝰ unius ciuitatis ephesi
presbiteros uocans. postea eosdẽ ep̃os dixerit
Siquis uult reciꝑe eam epłam quȩ sub nomi¬
ne pauli ad hebreos scripta. ẽ. & ibi ȩqua¬
liter int̾ plures eccłȩ cura diuiditur.
Siquidem ad plebẽ scribit. Parete princi¬

Expanded text:
u, omnibus sanctis in Christo Jesu, qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconibus, gratia vobis et pax , » etc. Philippis una est urbs Macedoniae, et certe in una civitate plures, ut nunc putantur, episcopi esse non poterant. Sed quia eosdem episcopos illo in tempore, quos presbyteros appellabant, propterea indifferenter de episcopis, quasi presbyteris est locutus. Adhuc alicui hoc videatur ambiguum, nisi altero testimonio comprobetur. In Actibus apostolorum scriptum est, quod cum venisset apostolus Paulus Miletum, miserit Ephesum, et vocaverit presbyteros ejusdem Ecclesiae, quibus postea inter caetera sit locutus: « Attendisivit per sanguinem suum . » Et hic diligentius observandum, quomodo unius civitatis Ephesi presbyteros vocans, postea eosdem eSi quis vult recipere eam Epistolam, quae sub nomine Pauli ad Hebraeos scripta est, et ibi aequaliter inter plures Ecclesiae cura dividitur. Siquidem ad plebem scribit: Parete princi
Abbreviated transcription (Latin):
bulum ñ haberet. Deniq ut sciamꝰ apłm
ñ fortuito & ut libet & transitorie ut
illi arbitrant᷑. sed considerate & circũ specte
& ex om̃ĩ parte se ꝓtegentẽ aduersũ creten¬
ses locutũ: testimoniũ inquit hoc uerũ. ẽ
Non totũ carmen de quo testimoniũ sũptũ¬
est. non uniuersũ opus sed tantũ hoc te¬
stimoniũ. Hic uersiculus quo mendaces
uocant᷑ & utiq qui in una tantũ poema¬
tis parte consensit. cȩtera confutasse cre¬
dendus. ẽ. Quomi autẽ uel crecenses men-¬
imus. Et quia nichil amplius. ẽ. qđ hic pos-¬
simus afferre. illo contenti simus. Quã¬
obrem increpa ait illos acrit̃. Mendaces
quippe st̃. & malȩ bestiȩ. & uentres pigri.
qui falsa ꝑsiradent: qui ferarũ ritu san-¬
guinem sitiunt deceptorũ. & ñ cũ silentio
oꝑantes suũ panẽ manducant. quorũ ds̃
uenter. ẽ. & gła in confusione eorum.
Et increpa ut sani sint in fide. De qua fidei

Expanded text:
bulum non haberet. Denique ut sciamus Apostolum bulum non haberet. Denique ut sciamus Apostolum non fortuito, et ut libet transitorie ut illi arbitrantur, sed considerate et circumspecte, et ex omni parte se protegentem adversus Cretenses locutum: Testimonium, inquit, hoc verum est; non totum carmen, de quo testimonium sumptum, non universum opus: sed tantum hoc testimonium, hic versiculus quo mendaces vocantur. Et utique qui in una tantum poematis parte consensit, caetera confutasse credendus est. Quomodo autem vel Cretenses menimus. Et quia nihil amplius est quod hic possimus afferre, illo contenti sumus. Quamobrem increpa, ait, illos acriter: mendaces quippe sunt, et malae bestiae, et ventres pigri: qui falsa persuadent, qui ferarum ritu sanguinem sitiunt deceptorum: et non cum silentio operantes, suum panem manducant: quorum deus 710 venter est, et gloria in confusione eorum: et increpa, ut sani s
Abbreviated transcription (Latin):
argum̾tũ & scolasticam elegantiã in ca-¬
lumniam trahã. Nemo. ẽ. tam sicarius.
tam parricida. tam ueneficus. qui non a-¬
liquid boni aliquando fecerit. Ergo si u¬
numbonũ illius uidens ꝓbauero. & incȩte-¬
ris mͥ incumbet necessitas quȩ mala fue-¬
rint approbandi. si inimicus aduersũ nos
iurgitet & clamitet. nonne int̾ uerba
simultatis & rixȩ aliquid loquit᷑ uertta¬
tis qđ & a nobis quoq aduersũ quos lo¬
quitur ñ usquequaq reprehenditur: Itaq
& callimachus & epymenides ñ ideo uera
dixert̃ iouem dm̃ esse & reliqua quȩ in
eorũ carminib continent᷑. quia creten¬
ses fallaces sunt: sed in eo tantũ modo
uerũ locuti st̃. quia ingenitũ cretensi ũ
urtiũ expressere mendacii. Qui quia fal¬
laces sunt. ñ statim & uerũ ñ aliquando
dixert̃. Nec enĩ iuppiter ds̃ iccirco non
esset si cretenses uera loquerent᷑: sed etiã
illis tacentib qui mortuus erit dĩ uoca¬

Expanded text:
argumentum et scholasticam elegantiam in caargumentum et scholasticam elegantiam in calumniam traham. Nemo est tam sicarius, et tam parricida, tam veneficus, qui non aliquid boni aliquando fecerit. Ergo si unum bonum illius videns probavero, et in caeteris mihi incumbet necessitas, quae mala fuerint approbandi? Si inimicus adversus nos jurgetur et clamitet, nonne inter verba simultatis et rixae aliquid loquetur veritatis? quod et a nobis quoque adversus quos loq ideo vera dixerunt, Jovem deum esse, et reliqua quae in eorum carminibus continentur, quia Cretenses fallaces sunt; sed in eo tantummodo verum locuti sunt, quia ingenitum Cretensium vitium expressere mendacii: qui quia fallaces sunt, non statim et verum non aliquando dixerunt. Nec enim Jupiter deus idcirco non esset, si Cretenses vera loquerentur; sed tamen illis tacentibus, qui mortuus erat, dei voca
Abbreviated transcription (Latin):
nitate uersiculi abusus. ẽ: ita & in pͣsenti
loco ñ tantũ opus callimachi siue epyme¬
nidis quorũ alter laudes iouis canit. alter
de oraculis friptitat. ꝑ unũ uersiculũ
confirmauit. Sed cretenses tantũ m̃daces
contirmalilmaediretenses tantũ iclaces
uitiogentis increpuit. ñ obillã opinionem
qua sunt arguti a poetis: sed ob ingenitam
mertiendi facilitatẽ de ꝓprio eos gentis
auctore confutans. Quiautẽ putant totũ
librũ debere sequi. eũ qui libri parte usus
int᷑ ȩccłȩ scripturas reciꝑe. & multa alia
quȩ apłs paulus de reconditis. ẽ. locutꝰ
ossumus enĩ hoc argum̃to dicere. qui a
apud athenienses ignotũ dm̃ colere se
dixit. quẽ illi in ara annotauerant: de¬
bere paulũ & cȩtera quȩ in ara scripta fu¬
erant sequi. & ea quȩ athenienses facie-¬
bant facere : quia cũ atheniensib in cultu¬
ra ignotidĩ ex parte consenserat Absit. ut

Expanded text:
nitate versiculi abusus est: ita et in praesenti nitate versiculi abusus est: ita et in praesenti loco non totum opus Callimachi, sive Epimenidis, quorum alter laudes Jovis canit, alter de Oraculis scriptitat, per unum versiculum confirmavit: sed Cretenses tantum mendacesconfirmavit: sed Cretenses tantum mendaces vitio gentis increpavit: non ob illam opinionem, qua sunt arguti a poetis, sed ob ingenitam mentiendi facilitatem, de proprio eos gentis auctore confutans. Qui autem putant totum librum debere sequi eum qui libri parte usus inter Ecclesiae Scripturas recipere; et multa alia quae apostolus Paulus de reconditis est locutus. Possumus 709 enim hoc argumento dicere: quia apud Athenienses ignotum Deum colere se dixit, quem illi in ara annotaverant, debere Paulum et caetera, quae in ara scripta fuerant, sequi, et ea quae Athenienses faciebant, facere: quia cum Atheniensibus in cultura ignoti Dei ex parte consenserat. Absit ut
Abbreviated transcription (Latin):
in suo poemate. ẽ. usus exordio. siue uulga¬
re ꝓuerbiũ quo cretenses fallaces appella¬
bantur. siue furto alieni oꝑis in metrũ
retulit. Putant quidã apłm reprehenden¬
dum. qđ imprudent lapsus sit. Et dũ
falsos doctores arguit. illũ uersiculũ cõ¬
probarit quo prȩterea cretenses dicunt᷑
esse fallaces. qđ iouis sepulchrũ inane
construxerint. Si enĩ inquiunt epyme¬
nides siue callimachus ꝓpterea cretenses
fallaces & malas bestias arguunt & uentres
pigros qđ diuina ñsentiant. & iouẽ qui
regnet incelo in sua insula fingant sepul¬
tum. & hoc qđ illi dixert̃ esse uerũ apłi sen¬
tentia cõprobatur : sequit᷑ iouẽ ñ mortuũ
esse secduiuũ. Impite gͥ paulus idolatriȩ
destructor cdũ aduersũ puersos doctores
agit. deos quos impugnabant asseruit.
Quib breuit̃ respondendũ. ẽ. Sicut in eo
sumus. ñ statim totã menandri comȩ¬
diam & arati librũ ꝓbauit. sed opportu¬

Expanded text:
in suo poemate est usus exordio. Sive vulgain suo poemate est usus exordio. Sive vulgare proverbium, quo Cretenses fallaces appellabantur, sine furto 708 alieni operis in metrum retulit. Putant quidam Apostolum reprehendendum, quod imprudenter lapsus sit; et  Al. ut dum falsos doctores arguit, illum versiculum comprobarit: quod propterea Cretenses dicuntur  Al. dicunt esse fallaces, quod Jovis sepulcrum inane construxerint. Si enim, inquiunt Epimenides sive Callimachus, propterea Cretenses fallaces, et malas bestias arguunt, et ventres pigros, quod divina non sentiant; et Jovem, qui regnet in coelo, in sua insula fingant sepultum: et hoc quod illi dixerunt, esse verum Apostoli sententia comprobatur: sequitur Jovem non mortuum esse, sed vivum. Imperite igitur Paulus idololatriae destructor, dum adversus perversos doctores agit, deos quos impugnabat, asseruit. Quibus breviter respondendum est, sicut in eo sumus, non statim totam Menandri comoediam, et Arati librum probavit; sed opportu
Abbreviated transcription (Latin):
cȩ. diis ignotis & ꝑegrinis. Uerũ quia
paulus ñ plurib dus indigebat ignotis.
sed uno tantũ ignoto dõ singulari uer¬
bo usus. ẽ. ut doceret illũ suũ esse dm̃
quẽ athenienses in arȩ titulo p̾notas¬
sent. Et recte eũ scientes colerent quẽ
ignorantes uencrabant᷑. & nescire non
poterant. Hoc autẽ paulus faciebat
raro. & ut loci potius quã ostentationis
opportunitas exigebat. in morem apum
quȩ de diuersis florib solent mella com¬
ponere. & fauorũ cellulas coaptare: Sunt
qui putant hunc uersũ de callimacho cy¬
rinensi poeta sumptũ. & aliqua ex parte
ñ errant. Si quide & ipse in laudib iouis
aduersũ crecenses scriptitans. qui sepulchrũ
se ostendere gloriabant᷑: ait. Cretenses
semꝑ mendaces. qui & sepulchrũ eius sacri-¬
legã mente fabricati sunt. Uerũ ut su¬
pra diximus integer uersus de epymenide
poeta ab apło sumptus. ẽ. & eiꝰ callimachus

Expanded text:
cae; diis ignotis et peregrinis. Verum quia cae; diis ignotis et peregrinis. Verum quia Paulus non pluribus diis indigebat ignotis, sed uno tantum ignoto Deo, singulari verbo usus est: ut doceret illum suum esse Deum, quem Athenienses in arae titulo praenotassent: et recte eum scientes colere deberent, quem ignorantes venerabantur, et nescire non poterant. Hoc autem Paulus faciebat raro, et ut loci potius quam ostentationis opportunitas exigebat, in morem apium, quae de diversis floribus solent mella componere, et favorum cellulas coaptare. Sunt qui putent hunc versum de Callimacho Cyrenensi poeta sumptum, et aliqua ex parte non errant. Siquidem et ipse in laudibus Jovis adversus Cretenses scriptitans, qui sepulcrum ejus se ostendere gloriabantur, ait: Cretenses semper mendaces: qui et sepulcrum ejus sacrilega mente fabricati sunt. Verum, ut supra diximus, integer versus de Epimenide poeta ab Apostolo sumptus est; et ejus Callimachus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ contionaret᷑ ad popłm. & in ariopago
quȩ. ẽ. curia atheniensiũ disputaret:
int̾ cȩtera ait. sicut & quidã de ur̃is po¬
etis dixert̃. Ipsius enĩ & genus sumus.
qđ emuistichiũ infenomertis arati legit᷑
Quẽ cicero in latinũ sermonẽ transtulit.
& germanaticus cȩsar. & nuꝑ auienus.
& multi quos enumerare ꝑ longũ est.
Ad corinthios qͦq qui & ipi attica facun¬
comȩdia uersũ sumpsit iambicũ. Cor-¬
rumpunt mores bonos. colloquia mala.
Nec mirũ si ꝓ opportunatate tẽporis gen¬
tilium poetarum uersib abutat᷑ : cum
etiam de inscriptione arȩ aliqua cõmu¬
tans. adathenienses locutꝰ sit. Pertransi¬
ens enĩ inquit & contẽplans culturas
ur̃as: inueni & aram inqua supra scriptũ
ẽ ignoto dõ. Qđ itaq ignorantes colitis.
hoc ego annuncio uobis. Inscriptio autẽ
arȩ ñ ita erat ut paulus asseruit igno¬
to dõ. sed ita diis asiȩ & europę & ãfri¬

Expanded text:
cum concionaretur ad populum, et in Areopago, cum concionaretur ad populum, et in Areopago, quae est curia Atheniensium, disputaret, inter caetera ait: Sicut et quidam de vestris poetis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus , quod hemistichium in Phoenomenis Arati legitur: quem Cicero in Latinum sermonem transtulit; et Germanicus Caesar, et nuper Avienus, et multi, quos enumerare perlongum est. Ad Corinthios quoque , qui et ipsi Attica facuncomoedia versum sumpsit iambicum: Corrumpunt mores bonos colloquia mala Nec mirum si pro opportunitate temporis, gentilium poetarum versibus abutatur: cum etiam de inscriptione arae aliqua commutans, ad Athenienses locutus sit: pertransiens enim, inquit, et contemplans culturas vestras, inveni et aram in qua superscriptum est: Ignoto Deo. Quod itaque ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. Inscriptio autem arae non ita erat, ut Paulus asseruit, ignoto Deo, sed ita: Diis Asiae et Europae, et Afri
Abbreviated transcription (Latin):
ad iudeos & eos qui maxime de circunci¬
sione sunt: sed ad multos referatur qui
ñ subditi sunt. & uaniloqui. & mentiũ
deceptores. qui utiq quia in creta erant
cretenses fuisse credendi st̃. Dicit᷑ autẽ
iste uersiculus in epymenidis cretensis
poetȩ oraculis reperiri. quẽ in pͣsentiarũ
sionis & alii offensionũ. & quoscunq oci¬
osos ꝓpħas scriptura cõmemorat. si ue
uere quia de oraculis scripserat atq re¬
sponsis. quȩ & ipsa futura p̾nuncient.
& ea quȩ uentura st̃ multo ante p̾dicant
Deniq ipse liber oraculorũ titulo prȩno¬
tatur. quẽ quia uidebat᷑ diuinũ aliquid
repromittere. ꝓpterea apłm arbitror inspe¬
xisse ut uideret quid gentiliũ diuinatio
polliceretur. & intẽpore abusũ esse uersi¬
culo scribentẽ ad tytũ quia erat crete.
ut falsos crecensiũ doctores ꝓprio insulȩ
auctore contereret. Hoc autẽ paulus ñ
solũ in hoc loco. sed etiã in aliis fecisse de¬
prehenditur. In actib quippe apłorum

Expanded text:
ad Judaeos, et eos maxime qui de circumcisione sunt, sed ad multos referatur, qui non subditi sunt, et vaniloqui, et mentium deceptores, qui utique quia in Creta erant, Cretenses fuisse credendi sunt. Dicitur autem iste versiculus in Epimenidis Cretensis poetae oraculis reperiri; quem in praesentiarusionis, et alii offensionum; et quoscumque vitiosos prophetas Scriptura commemorat: sive vere, quia de Oraculis scripserit atque responsis, quae et ipsa futura praenuntient, et ea quae ventura sunt multo ante praedicant. Denique ipse liber, Oraculorum titulo praenotatur: quem quia videbatur divinum aliquid repromittere, propterea Apostolum arbitror inspexisse, ut videret quid gentilium divinatio polliceretur: et in tempore abusum esse versiculo, scribentem ad Titum qui erat Cretae: ut falsos Cretensium doctores proprio insulae doctore conviceret. Hoc autem Paulus non solum in hoc loco, sed etiam in aliis fecisse deprehenditur. In Actibus quippe apostolorum,
Abbreviated transcription (Latin):
iubente substiterint: Ante hec
itaq om̃ia tempora quȩ nec sermo
eloqui nec mens comprehendere nec
coeitatis tacita audet attingere. pro¬
musit as̃ pat̾ sapientiȩ suȩ uerbum
suur & ipsam sipientiã sua & uttam
cotim qui credituri erant mundo. ẽẽ.
uenturam. Diligent᷑ attendite texium
& ordinem lectionis qm̃ uita ȩterna
qua non mendax ds ante scła ȩterna
ꝑmusit non alia sit absꝙ uerbo dĩ.
A anifestmsit enĩ inquit tẽporib siuis
uerbũ suit Ergo quã ꝓmiserat uitã

Expanded text:
jubente, substiterint! Ante haec jubente, substiterint! Ante haec itaque omnia tempora, quae nec sermo eloqui, nec mens comprehendere, nec cogitatio tacita audet attingere, promisit Deus Pater sapientiae suae verbum suum, et ipsam sapientiam suam, et vitam eorum qui credituri erant, mundo esse venturam. Diligenter attendite textum et ordinem lectionis: quoniam vita aeterna quam non mendax Deus ante saecula aeterna promisit, non alia sit absque verbo Dei. Manifestavit enim, inquit, temporibus suis verbum suum: Ergo quam promiserat vitam
Abbreviated transcription (Latin):
uices noctium acdierũ. mensium parit̃¬
& annorũ tempora constituta sint in
hoc curriculo & rota mundi tempora
labuntur & ueniunt. & aut futura sunt
aut fuetunt. Vnde quidã phylosophorũ
ñ putant esse tempus prȩsens. sed aut
p̾teritum aut futurũ: quia om̃e qđ
Loquimur. agimus cogitamus. aut dũ
ftt prȩterit. aut si nondũ factũ est ex¬
pestatur. Ante hȩc gͥ mundi tempora
ȩcernitatẽ quandã sȩculorũ fuisse creden¬
dum. ẽ. quib semꝑ cum filio & sp̃u scõ
fuerit pat̾. & ut ita dicam unũ tẽpus
di est om̃is ȩternitas. immo innumeta¬
bilia tẽpora sunt cũ infinitus sit ipse
quiante tempora om̃e tempus excedit
Sex milia necdũ nr̃i orbis implert᷑ an¬
mi Et quantas prius ȩternitates. quan¬
ta tempora. quantas scłorũ origi¬
nes fuisse arbitrandũ. ẽ. inquibus
angłi. throni. dominationes. cȩte¬
req̃ uirtutes seriierint dõ. & absꝙ
temporũ uicib atꝙ mensuris dõ

Expanded text:
vices noctium ac dierum, mensium paritvices noctium ac dierum, mensium paritt annorum, tempora constituta sunt. In hoc curriculo et rota mundi, tempora labuntur et veniunt, et aut futura sunt, aut fuerunt. Unde quidam philosophorum non putant esse tempus praesens: sed aut praeteritum, aut futurum; quia omne quod loquimur, agimus, cogitamus, aut dum fit, praeterit, aut si nondum factum est, exspectamus. Ante haec igitur mundi tempora, aeternitatem quamdam saeculorum fuisse credendum est, quibus semper cum Filio et Spiritu sancto fuerit Pater: et ut ita dicam, unum tempus Dei, est omnis aeternitas: immo innumerabilia tempora sunt, cum infinitus sit ipse qui ante tempora omne tempus excedit. Sed mille necdum nostri orbis implentur anni: et quantas prius aeternitates, quanta tempora, quantas saeculorum origines fuisse arbitrandum est, in quibus angeli, throni, dominationes, caeteraeque virtutes servierint Deo: et absque temporum vicibus atque mensuris, Deo
Abbreviated transcription (Latin):
mendax. Propterea autem non mendax
fecti magis sꝑemus futura esse quȩ di¬
cta sunt: & tota mente credentes ad con¬
sequenda ea quȩ uentura sc̃ prȩparemur
Ion absq re uidetur breuit̃ ꝑstringere
cur ds solus uerax & om̃is hõmo mencdax
apłi uoce dicatur. Et nisi fallor quomͦ
solus habere dicit᷑ immortalitatem.
cum & angłos & multas rationabiles
fecerit creaturas quib dederit immor¬
talitatem: ita & solus dicitur esse uerax
non quo & cȩceri ñ immortales & ueri¬
tatis sint amatores. sed quo ille solus
naturalit᷑ sit & immortalis & uerus.
Ceteri uͦ imortalitatem & ueritatem ex
largtione illius consequant᷑ & aliud sit
uerũ esse & quid habere ꝑsemet. aliud
in potestate donantis esse qđ habeas
Sed nec hoc silentio p̃tercundũ. quomͦ
non mendax ds̃ ante ȩterna scła et̃nã
spoponderit uitam. Ex quo iuxta hysto¬
tiam geneseos factus. ẽ mundus. & p

Expanded text:
mendax . Propterea autem non mendax mendax . Propterea autem non mendax fecti, magis speremus futura esse quae praedicta sunt, et tota mente credentes, ad consequenda ea quae ventura sunt, praeparemur. Non ab re videtur breviter perstringere, cur Deus solus verax, et omnis homo mendax, Apostoli voce dicatur. Et nisi fallor, quomodo solus habere dicitur immortalitatem, cum et angelos et multas rationabiles fecerit creaturas, quibus dederit immortalitatem: ita et solus dicitur esse 691 verax: non quod et caeteri, non immortales, et veritatis sint amatores, sed quod ille solus naturaliter sit, et immortalis, et verus. Caeteri vero immortalitatem et veritatem ex largitione illius consequantur, et aliud sit verum esse, quid habere per semet: aliud in potestate donantis esse quod habeas. Sed nec hoc silentio praetereundum puto, quomodo non mendax Deus, ante aeterna saecula, aeternam spoponderit vitam: ex quo juxta historiam Geneseos factus est mundus, et per
Abbreviated transcription (Latin):
ȩternȩ posita ẽ: quia statim ei qui se cogno¬
uerit prȩmniũ tribuit immortalitatis. Absq
pietate uͦ noticia ueritatis delectat ad prȩ¬
sens. sed ęternitatẽ non habet premiorũ
quam ꝓmisit non mendax ds̃ ante scła
eterna. & marifestauit eam temporib
suis inxp̃o iesu. Cui autẽ ante ꝓmisit
& postea fecit. eẽ. ꝑspicuam. nisi sapien¬
tiȩ suȩ quȩ erat semꝑ cum patre. cum lȩ¬
taretur orbe ꝑfecto & gauderet suꝑfiliis
hominũ & repromisit eos qui cunq in
illa credituri essent habituros esse uitã
ȩternam. ante quam orbis iaceret funda¬
menta. antequam maria diffunderet.
montes statueret. cȩlũ suspenderet. ter¬
ram deiecta mole solidaret. & repromisit
ds̃ in quo mendaciũ non. ẽ. non quia pos¬
sit mentiri & nolit infalsitatis uerba ꝓ¬
rumꝑe: sed quia qui pat̾ sit ueritatis
nullum inse habeat mendaciũ sccłm illud
Fiat autem cds uerax. omĩs autem homo

Expanded text:
aeternae posita est: quia statim ei qui se cognoaeternae posita est: quia statim ei qui se cognoverit, praemium tribuit immortalitatis. Absque pietate vero notitia veritatis delectat ad praesens: sed aeternitatem non habet praemiorum, quam promisit non mendax Deus ante saecula aeterna: et manifestavit eam temporibus suis in Christo Jesu. Cui autem promisit ante, et postea fecit esse perspicuam, nisi sapientiae suae, quae erat semper cum Patre, cum laetaretur orbe perfecto, et gauderet super filiis hominum, et repromisit eos quicumque in illa credituri essent, habituros esse vitam aeternam? Antequam orbis jaceret fundamenta, antequam maria diffunderet, montes statueret, coelum suspenderet, terram dejecta mole solidaret, haec repromisit Deus, in quo mendacium non est. Non quia possit mentiri, et nolit in falsitatis verba prorumpere: sed quia qui pater sit veritatis, nullum in se habet mendacium, secundum illud: Fiat autem Deus verax: omnis autem homo
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius ꝑmanerent. & liberi effecti serui
esse desinerent. Queritur quare adid qđͣ
ait scłm fidem electorũ dĩ & cognitionẽ
ueritatis iunxerit quȩ iuxta pietatẽ. ẽ.
utrumnã sit aliqua ueritas quȩ non inpi¬
etate sit posita. & nunc ad distinctionem
illius inferatur cognitio ueritatis. quȩ
iuxta pietatẽ ẽ. Est plane ueritas. quę
non habet pietatem. Siquis grammnaticã
artem nouerit uł dialecticam ut rationẽ
recte loquencti habeat. & int̾ falsa & ue¬
ra diiudicet: gȩometrica quoq & arichine¬
tica & musica habent insua scientia ueri¬
tatem. sed non ẽ. scientia illa pretatis. Sci¬
entia pietatis. ẽ nosse legẽ. intelligere
ꝓph̃as. cuangłio credere: apł os non ignora¬
it ut econtrario multi sunt qui habent pie¬
tatis ueram cognitionẽ. sed nonstatim &
cȩterarum artium & earum de quib supͣ
cuius cogntio iuxta pietatem: ẽ. in spe uitę

Expanded text:
ipsius permanerent, et liberi effecti, servi ipsius permanerent, et liberi effecti, servi esse desinerent. Quaeritur quare ad id quod ait: secundum fidem electorum Dei et cognitionem veritatis, junxerit, quae juxta pietatem est: utrumnaetate sit posita, et nunc ad distinctionem illius inferatur agnitio veritatis, « quae secundum pietatem est. » Est plane veritas, quae non habet pietatem. Si quis grammaticam artem noverit, vel dialecticam, ut rationem recte loquendi habeat, et inter falsa et vera dijudicet. Geometria quoque, et arithmetica, et musica habent in sua scientia veritatem, sed non est illa scientia pietatis. Scientia pietatis est nosse legem, intelligere prophetas, Evangelio credere, apostolos non ignorare. Et e contrario multi sunt, qui habent pietatis veram cognitionem, sed non statim et caeterarum artium, et earum, de quibus supra cujus cognitio juxta pietatem est, in spe vitae
Abbreviated transcription (Latin):
ta communem fidem. gr̃ã & pax a dõ
patre & xp̃o iesy saluatore nr̃o. Qui non
iuxta humilitatẽ ut pleriq estimant.
sed uere dixerat & si imꝑitus sermone
non scientia: hebreus exhebreis. iuxta
legem phariscus: ꝓfundos sensus greco
sermone non explicat. & qđ cogitat in
uerba uix promit. Iuxta ordinem gͥ
sensuũ & textũ rerũ potius quam uer-¬
borum. de singulis ut scripta ft̃ dissera¬
mus. Scđm fidẽ inquit electorũ dĩ.
uocati ft̃. sed electi. Flectorũ quoq ipso¬
rum magna diuersitas. ẽ. ꝓuarietate
opum. sensuum atꝙ sermonũ. Nec statĩ
qui clectus dĩ ẽ. uł iuxta electionẽ
possidet fidem. uł uycta fidem habet
scientiã ueritatis. Vnde & saluator ađ
iudeos qui in eũ crediderant locutus. ẽ.¬
Si ꝑ manseritis in uerbo meo cognoscetis
ueritatẽ. & ueritas liberabit uos Et.
euangłista testatur. qđ hȩc credentib
quidem dixerit. sed nescientib uerita¬
tem: quã consequi possent si in sermone

Expanded text:
ta communem fidem: Gratia et pax a Deo Patre, et Jesu Christo Salvatore nostro. Qui non juxta humilitatem, ut plerique aestimant, sed vere dixerat: Et si imperitus sermone, non tamen scientia, Hebraeus ex Hebraeis juxta legem Pharisaeus, profundos sensus Graeco sermone non explicat, et quod cogitat, in verba vix promit. Juxta ordinem igitur sensuum, et textum rerum potius, quam verborum, de singulis ut scripta sunt, disseramus. Secundum fidem, inquit, electorum Dei, vocati sunt, sed et electi. Electorum quoque ipsorum magna diversitas est pro varietate operum, sensuum atque sermonum. Nec statim qui electus Dei est, vel juxta electionem possidet fidem, vel juxta fidem habet scientiam veritatis. Unde et Salvator ad Judaeos qui in eum crediderant, est locutus: Si permanseritis in verbo meo, cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos . Et evangelista testatur, quod haec credentibus quidem dixerit, sed nescientibus veritatem, quam consequi possent, si in sermone
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m. Deruus dĩ ille ẽ. qui non ẽ. ser¬
uis peccati. Omĩs enim qui facit pec¬
catum. seruus ẽ. peccati. Apłs gͥ qui
set pręfectus p̃torii augusti cęsaris. magi¬
ster exercitus tyberii imꝑatoris. Ut enim
udices scłi huius quo nobiliores esse uide¬
antur ex regib quib seruiunt. & ex di¬
gnitate qua intumescunt uocabula sor¬
tiuntur: ita & apłs grandẽ int̾ xp̃ianos
sibi uindicans dignitatẽ. apłm se. xp̃i
minis auctoritate terreret. indicans
subiectos. Necnon qđ pauloante scriptũ
posuimus ad romanos seruus iesu xp̃i
non differt ab eo si dixisset seruus sapien¬
tiȩ. seruus iusticiȩ. seruus scĩficationis
seruus redemptionis. Ap̃c quippe factꝰ

Expanded text:
Christum. Servus Dei ille est, qui non est serChristum. Servus Dei ille est, qui non est servus peccati. Omnis enim qui facit peccatum, set, praefectus praetorio Augusti Caesaris, magister exercitus Tiberii imperatoris. Ut enim judices saeculi hujus quo nobiliores esse videantur, ex regibus quibus serviunt, et ex dignitate qua intumescunt, vocabula sortiuntur: ita et Apostolum grandem inter Christianos sibi vindicans dignitatem, apostolum  Alminis auctoritate terreret: indicans subjectos. Nec non quod paulo ante scriptum posuimus ad Romanos: Servus Jesu Christi, non differt ab eo si dixisset, servus sapientiae, servus justitiae, servus sanctificationis, servus redemptionis: Christus quippe fac
Abbreviated transcription (Latin):
scriptũ esse sed seruum meũ: id÷ abdi.
U nde & abdias ꝓpħa qui int̾pretatur ser-¬
uus dñi. ex famulatu dĩ nom̃ accepit.
Moueat quempiã dñm saluatorem qui u¬
niuersitatis ẽ. conditor seruũ dĩ dici
non mouebitur si ipsũ ad apł̃os audiat
loquentẽ. Qui uoluerit int̾ uos esse ma¬
ior: sit omniũ seruus. Et filius hominis
non uenit ut ministraret᷑ ci. sed ũt mini-¬
straret. Qđ ne docere tantũ uerbis uide¬
retur: monstrauit exemplo. Assumpto
quippe linteo accuxit se: & aqua peluẽ
replens discipł orum pedes lauit. Hon . ẽ.
itaꝙ impium credere eum qui formam
serui assumpserat hȩc fecisse quȩ serui
sunt. ut paternȩ uoluntati seruisse dica¬
tur. cum seruis suis ipse seruierit: Hȩc
autẽ seruitus caritatis. ẽ: ꝑ quã in uicẽ¬
nobis seruire p̃cipimur. Et ipse apł̃s cũ
esset liber ex om̃ib om̃iũ se seruii fecit
Et in alio loco. Ur̃ inquit seruus ꝓpter

Expanded text:
scriptum esse, sed servum meum, id est, ABDI  scriptum esse, sed servum meum, id est, ABDI  . Unde et Abdias propheta qui interpretatur servus Domini, ex famulatu Dei nomen accepit. Si moveat quempiam, Dominum Salvatorem, qui universitatis est conditor, servum Dei dici; non movebitur, si ipsum ad apostolos audiet loquentem: Qui voluerit inter vos esse major, sit omnium servus; et: Filius hominis venit, non ut ministraretur sibi, sed ut ministraret : quod ne docere tantum verbis videretur, monstravit exemplo. Assumpto quippe linteo, accinxit se, et aqua pelvim replens, discipulorum pedes lavit . Non est itaque impium credere eum qui formam servi assumpserat, haec fecisse quae servi sunt, ut paternae voluntati servisse dicatur, cum servis suis ipse servierit. Haec autem servitus, charitatis est, per quam nobis invicem servire praecipimur. Et ipse Apostolus cum esset liber ex omnibus, omnium se servum fecit . Et in alio loco: Vester, inquit, servus propter
Abbreviated transcription (Latin):
IESU. Si enim pater & filius unũ sunt.
& qui crediderit infilium credit in pa¬
trem: seruitus quoq indifferent̃ apłi
pauli. uł ad patrẽ est referencda uel ad
filium. Hȩc autẽ seruitus. non . ẽ. illa
de qua ipse apłs ait. Nec enĩ accepistis
spm̃ seruitutis iterũ intimore: sed ac¬
clamamus abba pat̾. Uerum nobilis
seruitus. dequa & dauid ad cm̃ loquit᷑.
go seruus tuus & filius ancillȩ tuȩ Et
tutem habuit & moẏses. de quo dñs ad
iesum filium naue. Moyses inquit famu¬
lus nis mortuus. ẽ. Et in alio loco
Mortuus. ẽ. moyses famulus dñi in t̾ra
moab: ꝑ uerbum dñr Absit quippe ut
spm seruitutis moysen & maRiam inti¬
more & non in dilectione dĩ habuisse
credamus. N ec mirũ quamuis scõs homi¬
nes tam̃ dĩ seruos nobilit̾ appellari: cũ
pisaiam ꝓpħam pat̾ loquatur ad filiũ
Magnũ tibi est hoc uocari te puerũ meuim.
mulum & filium siguficare. in hebreo
quęsiuimus. & inuenimus nonfiliũ meũ

Expanded text:
i. Si enim Pater et Filius unum sunt, et qui crediderit in Filium, credit et in Patrem: servitus quoque indifferenter apostoli Pauli, vel ad Patrem est referenda, vel ad Filium. Haec autem servitus non est illa de qua ipse Apostolus ait: Nec enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore Aclamamus Abba, Pater , verum nobilis servitus, de qua et David ad Deum loquitur: Ego servus tuus, filius ancillae tuae . Et tutem habuit et Moyses, de quo Dominus ad Jesum filium Nave: Moyses, inquit, famulus meus mortuus est . Et in alio loco: Mortuus est Moyses famulus Domini in terra Moab per verbum Domini . Absit quippe ut spiritum servitutis Moysen et Mariam in timore, et non in dilectione Dei habuisse credamus. Nec mirum quamvis sanctos homines, tamen Dei servos nobiliter appellari, cum per Isaiam prophetam Pater loquatur ad Filium: Magnum tibi est vocari te puerum meum , mulum et filium significare, in Hebraeo quaesivimus, et invenimus non filium meum
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ. Et uerbum caro factũ .e. ce
loco testitur dicens Ego sumuita. Uita
uero ñ breuis. non aliquib circũ scripta
temporib sed ꝑpetua sed ȩcerraa. que
manifestata ẽ. in nouissimis scłis ꝑ prȩ¬

Expanded text:
Verbum, et Verbum caro factum est, etloco testatur dicens: Ego sum vita . Vita vero non brevis, non aliquibus circumscripta temporibus; sed perpetua, sed aeterna: quae manifestata est in novissimis saeculis, in pr
Abbreviated transcription (Latin):
bat florentissime popłos docuit. & iN
tantam sermonis diuersorũq tractatuũ
qui usq hodie extant dedit elegantiã.
ut origenes iunior uocaretur. Constat
hunc mire asceseos & appetitorẽ uolun-¬
tarie pauꝑtatis. scientissimũq dialecti¬
cȩ artis post ꝑsecutionem om̃e uitȩ suȩ
tempus romȩ fuisse uersatũ. Huiꝰ est
longissimus tractatꝰ de ꝓpħa osee. quem
in uigilia paschȩ habitum ipse sermo
demonstrat.

Expanded text:
bat, florentissime populos docuit, et in bat, florentissime populos docuit, et in tantam sermonum diversorumque tractatuum, qui usque hodie exstant venit elegantiam, ut Adamantius junior vocaretur. Constat hunc mire appetitorem voluntariae paupertatis, scientissimumque dialecticae artis: post petempus Romae fuisse versatum. Hujus est longissimus tractatus de propheta Osee, quem in vigilia Paschae habitum ipse sermo demonstrat.
Abbreviated transcription (Latin):
ATORINOS pitabionensis ep̃s noR
eque latine ut grece nouerat.
Inde oꝑa eius grandia sensib. uiliora
uidentur cõpositione uerborũ. Sunt
autẽ hȩc cõmeritaria in genesim. iN
exodum. in leuiticũ. in isaiam. in ier
chielem. in abacue. inecclesi asten. iN
canticum canticorũ. in apocalypsin
ioħis. aduersũ om̃s hereses. & multa
alia. Ad extremũ martyrio coronatꝰ est
anphilus prb̃r eusebii lxxx.¬
cesariensis ep̃i necessarius: tanto bi¬
bliothetȩ diuinȩ amore flagrauit. ut
maximã partem origenis uoluminum
sua manu descripserit. quȩ usq hodie
seon origenis uolumina manu eius ex¬
bere me credam. Si enĩ lȩticiȩ. ẽ. unam
epłam habere martyris. quanto magis
tot milia uersuũ qui uident᷑ fui san¬
guinis signasse uestigiis: Scripsit an
ꝓ origene. & passus. ẽ. cȩsareȩ palestinȩ.
sub psecutione maximini
eRIUS alexandrinȩ ȩccłȩ prb̃r. sub
caro & dioclitiano principib eo tẽ¬
⁊pore quo eandẽ ęcclam theonas ep̃s rege

Expanded text:
torinus, Petavionensis episcopus, non aeque Latine ut Graece noverat. Unde opera ejus grandia sensibus, 915 viliora videntur compositione verborum. Sunt autem haec: Commentarii in Genesim, in Exodum, in Leviticum, chiel, et in Habacuc, in Ecclesiasten, in Canticum canticorum, in Apocalypsin Joannis, adversum omnes haereses, et multa alia, ad extremum martyrio coronatus est. Pamphilus presbyter Eusebii Caesariensis episcopi Neocaesareae, tanto bibliothecae divinae amore flagrans, ut maximam partem Adamantii voluminum sua manu descripserit, quae usque hodieAdamantii volumina manu ejus exbere me credam. Si enim laetitia est unam epistolam habere martyris, quanttot millia versuum, quae mihi videtur sui sanguinis signasse vestigiis! Scripsit, anpro Origene, et passus est Caesareae Palaestinae sub persecutione Maximinerius, Alexandrinae Ecclesiae presbyter, sub Caro et Diocletiano principibus, eo tempore quo eam Ecclesiam Theonas eerius, Alexandrinae Ecclesiae presbyter, sub
Abbreviated transcription (Latin):
melius sit om̃e peccatũ corruptionẽ ani¬
mȩ intelligere. & eos qui a peccato liberi
sunt incorruptos uocari: ita ut diligentes
dũ peccati uinculis ñ tenentur & cũ eis
est gra dĩ. Simulq arbitror ad distin¬
Ctionem eoꝵ qui diligunt dñm ies um
xp̃m sed non in incorruptionẽ. nunc po¬
ligunt dm̃ parati exilia pati atq marty¬
ria. parati in opiã & omũa ꝓeo contume¬
liarum genera sustinere. & nichilo¬
minus carnis passione suꝑantur. sed
his non imprecatur apłs gram qͥa gr̃a

Expanded text:
melius sit omne peccatum corruptionem animae intelligere, et eos qui a peccato liberi sunt, incorruptos vocari: ita ut diligentes dum peccati vinculis non tenentur, et cum eis est gratia Dei. Simulque arbitror ad distinctionem eorum qui diligunt Dominum Jesum Christum, sed non in incorruptione nunc poligunt Dominum, parati exsilia, parati martyria, parati inopiam, et omnia pro eo contumeliarum genera sustinere, et nihilominus carnis passione superantur: sed his non imprecatur Apostolus gra
Abbreviated transcription (Latin):
se ꝓueritate intelligant. quia ipsi non
erubescunt falsa simulare. Sed tatian
encratitarũ patriarches qui & ipse non¬
nullas pauli epłas repudiauit. hanc
uł maxime hoc ẽ. ad tytum apłi pro¬
nunciandam credidit. parui pendens
marcionis & aliorũ quicũ eo in hac par¬
quȩ in actiaco litore sita. nunc posses¬
sionis ur̃ȩ pars uł maxima . ẽ: & scribit
ad tytũ discipłm suũ & in xp̃o filiũ.
quẽ cretȩ reliquerat adȩccłas instruen¬
dis. p̃cipitq ei ut cũ eduob arthemas
seu thyticus cretam fuerit appulsus
ut ille qui dixerat sollicteudo mea om̃i¬
usq ad illiricũ de icrosolymis ꝓfici¬
scens fundauerat. non pateretur & sui
& tyti absentia cretenses esse desertos.
a quib primũ idolatrię semina pullu¬
larunt. sed mitteret eis ꝓ sẽ & tyto
arthemam uł tythicũ. quorũ doctrina
& solatio confouerentur.

Expanded text:
se pro veritate intelligant, qua ipsi non se pro veritate intelligant, qua ipsi non erubescunt falsa simulare. Sed Tatianus Encratitarum patriarches, qui et ipse nonnullas Pauli epistolas repudiavit, hanc vel maxime, hoc est, ad Titum, Apostoli pronuntiandam credidit; parvipendens Marcionis et aliorum, qui cum eo in hac parquae in Actiaco littore sita, nunc possessionis vestrae pars vel maxima est; et scribitad Titum discipulum suum, et in Christo filium quem Cretae reliquerat ad Ecclesias instruendas: praecepitque ei, ut cum e duobus Artemas, seu Tychicus Cretam fuerit appulsus,ut ille qui dixerat, sollicitudo mea omniusque ad Illyricum de Jerosolymis proficiscens, fundaverat, non pateretur et sui et Titi absentia Cretenses esse desertos; a quibus primum idololatriae semina pullularunt: sed mitteret eis pro se et Tito Arteman, vel Tychicum, quorum doctrina et solatio confoverentur.
Abbreviated transcription (Latin):
DiceΙ NoN SIt DIGNI FIDE Q¬
fidem primam irritã fecert̃. marcionẽ
loquor & basilidem & om̃s hereticos qui
uetus laniant testamentũ. tam̃ eos ali¬
qua ex parte ferremus: si saltẽ in nouo
continerent manus suas. & ñ auderent
xp̃i ut ipsi iactitant boni dĩ filii uel
eingłistas uiolare uł apłos. Nunc uͦ cũ
& euangłia eiꝰ dissipauerint. & apł orum
epłas non apłorũ xp̃i fecerint esse sed¬
ꝓprias. miror quomodo sibi xp̃i anorum
nom̃ audeant uindicare. Ut enĩ de cȩteris
epłis taceã de quib quicquid contrariũ
suo dogmati uiderant eraserunt: ñnul¬
las intẽgras repudiandas credidert̃.
ad timotheũ uidelicet utranq & ad
hebreos. & ad tẏtum. quã nunc cona¬
mur exponere. Et siquidẽ redderent
causas cur eas apłi non putarent. tẽpta¬
remus aliquid respondere: & forsitan sa¬
tis facere lectori. Nunc uͦ cum hereti ca
auctoritate ꝓnuncient & dicant. illa epła
pauli. ẽ. hȩc non est: & auctoritate refelli

Expanded text:
Licet non sint digni fide, qfidem primam irritam fecerunt, Marcionem loquor et Basilidem, et omnes haereticos qui vetus laniant Testamentum: tamen eos aliqua ex parte ferremus, si saltem in novo continerent manus suas: et non auderent Christi ut ipsi jactitant boni Dei Filii, vel evangelistas violare, vel apostolos. Nunc vero cum et Evangelia ejus dissipaverint, et apostolorum epproprias, miror quomodo sibi Christianorum nomen audeant vindicare. Ut enim de caeteris Epistolis taceam, de quibus quidquid contrarium suo dogmati viderant, eraserunt, nonnullas integras repudiandas crediderunt: ad Timotheum videlicet utramque, ad Hebraeos, et ad Titum, quam nunc conamur exponere. Et siquidem redderent causas, cur eas Apostoli non putarent, tentaremus aliquid respondere, et forsitan satisfacere lectori. Nunc vero cum haeretica auctoritate pronuntient et dicant: Illa epistola Pauli est, haec non est; ea auctoritate refelli
Abbreviated transcription (Latin):
ORTARIS dexter ut tranquil:¬
lum sequens ȩccłasticos scri¬
ptores in ordine digerã & qđ
ille in enumerandis gentili
faciam: idest ut a passione xp̃i usq ad
quartũ decimũ theodosi i impatoris
annũ. om̃s qui de scripturis sc̃is memo¬
riȩ aliquid tradiderunt: tibi breu iter
exponã. Fecerunt quidẽ hoc idem apud
grecos hermippus peripateticus. anti-¬
gonus charistius. satyrus doctus uir:
& longe omniũ doctissimꝰ aristoxenus
musicus. Apud latinos autem uarro.
santranepos. higinus. & ad cuius nos

Expanded text:
ortaris me, Dexter, ut Tranquillum sequens, ecclesiasticos Scriptores in ordinem digeram et quod ille in enumerandis Gentiliufaciam, id est, ut a passione Christi usque ad decimum quartum Theodosii imperatoris annum, omnes qui de Scripturis sanctis memoriae aliquid prodiderunt, tibi breviter exponam. Fecerunt quidem hoc idem apud Graecos, Hermippus peripateticus, Antigonus Carystius, Satyrus doctus vir, et longe omnium doctissimus Aristoxenus musicus. Apud Latinos autem Varro, Santra, Nepos, Hyginus, et ad cujus nos
Abbreviated transcription (Latin):
optempet uoluntati: quomͦ & nunc
non p̾iudicat patri qđ ꝑuoluntatẽ
sapientia & uerbũ & uirtus dĩ & ueri¬
tas & resurrectio & uia dicit᷑: ita etiã
uoluntas appelletur. Nonnulli nichil

Expanded text:
obtemperet voluntati: quomodo et nunc non praejudicat Patri, quod per voluntatem sapientia et Verbum, et virtus Dei, et veritas et resurrectio, et via dicitur: ita etiam voluntas appelletur. Nonnulli nihil
Abbreviated transcription (Latin):
luntatem dĩ
Di ꝑ p̾positio
ministeriũ eiꝰ
ꝑquẽ res agit᷑
ostendit: uide¬
tur mͥ in illã
sententia sensus iste congruere
Nemo uenit ad me. nisi pat̃ ins adtra¬
xerit eũ ad me. Atq ita fiet. ut &
illud qđ in iohis cuangłio legit᷑ omna

Expanded text:
luntatem Dei. Si per praepositio ministerium ejus per quem res agitur, ostendit, videtur mihi in illam sententiam sensus iste congruere: Nemo venit ad me, nisi Pater meus attraxerit eum ad me . Atque ita fiet, ut et illud quod in Joannis Evangelio l