comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& p̃sentiam sp̃c sc̃i senserant. sicut illo tempore in noui¬
tate inuitationis ad fidem etiam senfibilibus miraculis
p̃sentia sc̃i sp̃c apparebat. sicut in actibus apłoꝵ legitur.
hoc autẽ factum erat apud galatheis. antequã isti ad eos
ꝑuertendos eo circumcidendos uenissent. Ite ergo sens
est. Si in illis oꝑibus legis esset salus ur̃a: non uobis sp̃c sc̃s
nisi circumcisis daretur. Deinde intulit. Sic stulti estis. ut
cum sp̃u ceperitis: nunc carne consuminemini. Hoc est qd̃
suꝑius in exordio dixerat. Nisi si aliqui sunt conturban¬
tes uos: & uolentes conuertere euangłm xp̃i. Conturba-¬
tio enim ordini contraria est: ordo est autẽ a carnalibus
ad sp̃ualia surgere. non ab sp̃ualibus ad carnalia cadere
sicut istis acciderat. Et hec est euangłii conuersio retror¬
sus. Quod quia bonum non est: non est euangłm cum ad
hoc adnuntiatur. Quod autem dicit tanta passi estis.

Expanded text:
et praesentiam sancti Spiritus senserant. Sicut illo tempore in noviet praesentiam sancti Spiritus senserant. Sicut illo tempore in novitate invitationis ad fidem etiam sensibilibus miraculis praesentia sancti Spiritus apparebat, sicut in Actibus Apostolorum legitur. Hoc autem factum erat apud Galatas, antequam isti ad eos pervertendos et circumcidendos venissent. Iste ergo sensus est: Si in illis operibus legis esset salus vestra, non vobis Spiritus sanctus, nisi circumcisis daretur. Deincum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Hoc est quod superius in exordio dixerat: Nisi aliqui sunt conturbantes vos, et volentes convertere Evangelium Christi . Conturbatio enim ordini contraria est: ordo est autem a carnalibus ad spiritualia surgere, non ab spiritualibus ad carnalia cadere, sicut istis acciderat. Et haec est Evangelii conversio retrorsus: quod quia bonum non est, non est Evangelium, cum hoc annuntiatur. Quod autem dicit, Tanta passi estis;
Abbreviated transcription (Latin):
moyse ꝓpħis quoq obseruata sunt congruentibꝰ illi popłõ
cui adhuc talis seruitus utilis erat ut sub timore custodiret᷑.
Nichil enim tam pie terret aninam quam sacramentũ
non intellectum. intellectum autẽ gaudium pium parie:
& celebrattr libere si opus est tempori. si autem non est opꝰ.
cum suauitate sp̃uali tantummͦ legitur. & tractat᷑. Om̃e
autẽ sacramentum cum intelligit᷑. aut ad contemplatio¬
nem ueritatis refert᷑. aut ad bonos mores contempla-¬
tio ueritatis in soluis dei dilectione fundata est: boni mo¬
res in dilectione dei &o ꝓximi. in quibus duobus p̃ceptis
tota lex pendet & ꝓphe. Nunc gͥ quemadmodum circũ¬
cisio carnis. & cetera huiꝰ modi legis oꝑa uͥ iam gratia fidi
cere a uobis. ex oꝑibus legis sp̃m accepistis : an exauditu
fidei: Respondetur utiq exauditu fidei. Ab apło enĩ
p̃dicata est eis fides in qua p̃dicatione utiq aduentum

Expanded text:
Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae Nunc igitur quemadmodum circumccere, ex operibus legis spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Respondetur utique, ex auditu fidei. Ab Apostolo enim praedicata est eis fides: in qua praedicatione utique adventum,
Abbreviated transcription (Latin):
tia: atq omnes huiꝰmodi in numere obseruationes. Ad
mores autẽ. non occides. non mechaberis. non falsum testi¬
monium dices: & cetera talia. Numquidnam gͦ apłs ita
potest non curare. utrum xp̃ianus homicida. aut mechus
sit an castꝰ atq imnocens: que madinodum non curat utrũ
circumcisus carne. an p̃putiatus fit: Nunc gͦ de oꝑibus
maxime tractat quȩ sunt in sacramentis: quamquã et
illa interdum se admiscere significet. Ppe finem autem
epistolȩ: de his separatim tractauit quȩ sunt in moribꝰ.
Et illud breuiter. hoc autẽ dutius: hec enim onera
potius impomi gentibus. quorum utilitas in intellectu
est. Nam hec omĩa exponunt᷑ xp̃ianis ut quid ualeat
tantum intelligant: & iam facere. non cogantur. In ob.¬
sertratiomibus autẽ si non intelligant᷑ seruitus sola est
qualis erat in poplõ uideorum: & est usq adhuic. Si
autẽ obseruent᷑ illa & intelligant᷑. non modo nichil

Expanded text:
cia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad cia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices , et talia caetera. Numquidnam ergo Apostolus ita potest non curare utrum christianus homicida aut moechus sit, an castus atque innocens; quemadmodum non curat utrum circumcisus carne, an praeputiatus sit? Nunc ergo de his operibus maxime tractat, quae sunt in sacramentis, quanquam et illa interdum se admiscere significet. Prope finem autem Epistolae, de his separatim tractabit, quae sunt in moribus: et illud breviter, hoc autem diutius. Haec enim onera potius imponi Gentibus quorum utilitas in intellectu est: nam haec omnia exponuntur Christianis, ut quid valeant, tantum intelligant, non etiam facere cogantur. In observationibus autem, si non intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ret possessionem quã in eis amittebat. ut parum esset
gratis eum mortuum quod suꝑitis dixerat. Illud enim
ita sonat: tanquã non ꝑuenerit ad possessionem ꝓ qua
sanguinem dedit. ꝓscriptio autẽ quȩ tenebat aufertur.
S hec ꝓscͥptio non obest xp̃o: qui etram sic ꝑ diuinita¬
tem dñs est omnium. s ipsi possessioni que huiꝰ gratie
cultura caret. Hinc iam incipit demonstrare quemad¬
modum gr̃a fidei suffitiat: ad iustificandum sine oꝑibꝰ
legis: ne quis diceret non se quidem opibts legis tãtũ
totam hominis iustificationem tribuere. sed neq tantum
gratie fidei. ex utroq autẽ ꝑfici salutẽ. S hec questio ut
diligenter tractetur. ne quis fallatur ambiguo: scire pͥus
debet oꝑa legis biꝑtita esse. Nam partim in sacram̃tis:
partim uͦ in moribus accipiunt᷑. Ad sacramenta ꝑtinẽt.
circumcisio carnis. sabbatum temꝑale. neomenie. sacͥfi¬

Expanded text:
rit possessionem, quam in eis amittebat; ut parum esset rit possessionem, quam in eis amittebat; ut parum esset gratis eum mortuum, quod superius dixerat. Illud enim ita sonat, tanquam non pervenerit ad possessionem, pro qua sanguinem dedit. Proscripto autem etiam quae tenebat, auferuntur: sed haec proscriptio non obest Christo, qui etiam sic per divinitatem Dominus est omnium; sed ipsi possessioni, quae hujus gratiae cultura caret. 19. Hinc jam incipit demonstrare quemadmodum gratia fidei sufficiat, ad justificandum sine operibus Legis; ne quis diceret non se quidem operibus Legis tantum totam hominis justificationem tribuere, sed neque tantum gratiae fidei, ex utroque autem perfici salutem. Sed haec quaestio ut diligenter tractetur, ne quis fallatur ambiguo, scire prius debet opera Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrifi
Abbreviated transcription (Latin):
si ꝑ legem iusticia. gͦ xp̃c gratis mortuus est. idest sine
causa mortinis est: quando ꝑ legem. idest ꝑ oꝑa legis
quibus iudei confidebant posset esse iusticia in homi¬
nibus. Gratis autẽ mortuũ xp̃m nec illi dicunt quos
refellit: qm̃i xp̃ianos se uolebant haberi. Non gͦ recte
non recte diceretur de his qui nunquã ꝓfecissent. s de his qui
ex ꝓfectu defecissent. ante quorum oculos xp̃c ihc ꝓscͥptus
eam dñmq inde expellentibus. qui ex gratia fidei ꝑ quã
xp̃c possidet gentes. ad legis oꝑa eos qui crediderant re¬
uocabant xp̃m: auferendo illi possessionem suam. id est
eos in quibus iure gratie fideiq inhabitabat. quod in ipsis
galathis accidisse uult uideri. apłs. Nam ad hoc ꝑtinet
quod ait. ante quorum oculos. Quid enim tam ante ocłõs
eorum contigit: quam quod in ipsis contigit:: Cum autẽ
eos maxime moueret cum confiderarent quo p̃cio eme¬

Expanded text:
si per Legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est: id est, sine si per Legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est: id est, sine causa mortuus est, quando per Legem, id est per opera Legis quibus Judaei confidebant, posset esse justitia in hominibus. Gratis autem mortuum Christum nec illi dicunt quos refellit, quoniam Christianos se volebant haberi. Non ergo rectnon recte diceretur de his qui nunquam profecissent, sed de his qui ex profectu defecissent. Ante quorum oculos Christus Jesus proscriptus eam, Dominumque inde expellentibus, qui ex gratia fidei per quam Christus possidet Gentes, ad Legis opera eos qui crediderant revocabant, auferendo illi possessionem suam, id est, eos in quibus jure gratiae fideique inhabitabat. Quod in ipsis Galatis accidisse vult videri Apostolus: nam ad hoc pertinet quod ait, Ante quorum oculos. Quid enim tam ante oculos eorum contigit, quam quod in ipsis contigit? Cum autem deos maxime moveret, cum considerarent quo pretio eme
Abbreviated transcription (Latin):
legem imponere : Qui itiuit in paulo : Non enum ai¬
det audet quis dicere xp̃m non recte uiuere: ut ei co-¬
hercendo lex imponenda sit. Quod autẽ nunc uitio in¬
quit in carne. quia non posset dicere xp̃m adhuc mor.¬
taliter uiuere: uita autẽ in carne mortalis est. In
fide inquit uiuo filii dei. ut etiam sic xp̃c uiuat incredente
habitando in interiore homine ꝑ fidem: ut postea ꝑ spetiẽ
ipsitis: qui me inqͥt dilexit & tradidit seipsum ꝓ me. Pro
quo utiq nisi ꝓ peccatore. ut eum iustificaret: Et dĩc
hoc qui uideus natus & educatus erat. & habundantiꝰ
emulator extiterat paternarũ suarum traditionum.
Ergo &si ꝓ talibus se tradidit xp̃c. etiam ipsi peccato¬
res erant: non ergo meritis itsticie sue datum dicant. qsd
non opus erat iustis cdari. Non enun ueni uocare iusteᷤᷤ
ait dñs. s peccatores. Ad hoc utiq ne sint peccatores. Si
facio gram dei: ut dicam ꝑ legem esse iusticiam. Nam

Expanded text:
Legem imponere, qui vivit in Paulo? Non enim Legem imponere, qui vivit in Paulo? Non enim audet quis dicere Christum non recte vivere, ut ei coercendo Lex imponenda sit. Quod autem nunc vivo, inquit, in carne; quia non posset dicere Christum adhuc mortaliter vivere, vita autem in carne mortalis est; in fide, inquit, vivo Filii Dei: ut etiam sic Christus vivat in credente, habitando in interiore homine per fidem , ut postea per speciem ipsius: Qui me, inquit, dilexit, et tradidit seipsum pro me. Pro quo utique, nisi pro peccatore, ut eum justificaret? Et dicit hoc qui Judaeus natus et educatus erat, et abundantius aemulator exstiterat paternarum suarum traditionum. Ergo si et pro talibus se tradidit Christus, etiam ipsi peccatores erant. Non ergo meritis justitiae suae datum dicant, quod non opus erat justis dari. Non enim veni vocare justos, ait Dominus, sed peccatores : ad hoc utique, ne sint peccatores. Si facio gratiam Dei, ut dicam per Legem esse justitiam. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
lege tiolentes esse: legem non legistis: Scriptum est enin
quod abraham duos filios habuit & cetera: ut ꝑ eandem
legem spiritualiter intellectam morerent᷑. carnalibus ob¬
seruationibꝰ legis. Quod autẽ adiungit ut deo uitam:
deo uiuit qui sub deo est. legi autem. qui sub lege est. Sub
lege autẽ uiuit in quantum quisq peccator est id est in
quantum a uetere homine non est mutatꝰ. fua enim
uita uiuit. Et ideo supra illum est. quia qͥ illam non
implet infra illam est. Nam iusto lex posita non est:
id est imposita ut supra illum sit. In illa est enim potius
quam sub illa: quia non sua uita uiuit. cui coercende
lex imponitur. Ut enim sic dicam. ipsam quodammꝰ le¬
gem tuuit. qui cum dilectione iusticie uixte uiuit: non
ꝓpͥo ac transitorio. s cõmuni ac stabili gaudens bono. &
ideo paulo non erat lex imponendei. quidicit. Lliuo autẽ
iam non ego iuuit uero in mȩ xp̃c. Quis gͦ audeat xp̃o

Expanded text:
Lege volentes esse, Legem non legistis? Scriptum est enim Lege volentes esse, Legem non legistis? Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit , etc., ut per eamdem Legem spiritualiter intellectam morerentur carnalibus observationibus Legis. Quod autem adjungit, Ut Deo vivam; Deo vivit qui sub Deo est; Legi autem, qui sub Lege est: sub Lege autem vivit, in quantum quisque peccator est, id est, in quantum a vetere homine non est mutatus; sua enim vita vivit, et ideo Lex supra illum est; quia qui eam non implet, infra illam est. Nam justo Lex posita non est , id est imposita, ut supra illum sit: in illa est enim potius quam sub illa; quia non sua vita vivit, cui coercendae Lex imponitur. Ut enim sic dicam, ipsa quodammodo Lege vivit, qui cum dilectione justitiae juste vivit, non proprio ac transitorio, sed communi ac stabili gaudens bono. Et ideo Paulo non erat Lex imponenda, qui dicit, Viro autem jam non ego, vivit vero in me Christus. Quis ergo audeat Christo
Abbreviated transcription (Latin):
uaricatorem te constituis: S illam non destruxit: qr
destrui non potest. Hanc autẽ suꝑbiam uere destrixe¬
rat constanterq destruebat: quia destrui poterat.¬
& ideo non ille p̃uaricator est qui rem ueram cum cona¬
retur destruere. ac postea ueram esse ac destrui ñ posse
cognosceret: tenuit eam ut in ea edificet᷑. s ille p̃uari.¬
cator est. qui cum destrixerit rem falsam quia destrui
ut iam sub lege non esset. sed tam̃ ꝑ legem site qura iui¬
deus erat: & tanquã pedagogum legem acceꝑat sicut
postea manifestat. Hoc autẽ agitur ꝑ pedagogum. ut
non sit necessarius pedagogus: sicut ꝑ ubera nutrit᷑
infans. ut iam uberibꝰ non indigeat. Et ꝑ nauem pue¬
nitur ad patriam ut iam naui opus non fit. siue ꝑ
legem spũalit̾ intellectam legi mortuuis est. ne sub
ea carnaliter uiueret: nam hoc modo ꝑ legem legi
ut morerent᷑ uolebat cum eis paulo post ait. Dicite michi sub

Expanded text:
varicatorem te constituis? Sed illam non destruxit, quia varicatorem te constituis? Sed illam non destruxit, quia destrui non potest. Hanc autem superbiam vere destruxerat, constanterque destruebat, quia destrui poterat. Et ideo non ille praevaricator est, qui rem veram cum conaretur destruere, et postea veram esse ac destrui non posse cognosceret, tenuit eam ut in ea aedificaretur: sed ille praevaricator est, qui cum destruxerit rem falsam, quia destrui ut jam sub Lege non esset, sed tamen per Legem: sive quia Judaeus erat, et tanquam paedagogum Legem acceperat, sicut postea manifestat . Hoc autem agitur per paedagogum, ut non sit necessarius paedagogus: sicut per ubera nutritur infans, ut jam uberibus non indigeat; et per navem pervenitur ad patriam, ut jam navi opus non sit. Sive per Legem spiritualiter intellectam Legi mortuus est, ne sub ea carnaliter viveret. Nam hoc modo per Legem Legi ut morerentur volebat, cum eis paulo post ait, Dicite mihi, sub
Abbreviated transcription (Latin):
rent iustificari: nisi essent peccatores. Anforte quia in
xp̃o uoluerunt iustificari peccaueruint: quia si iam iusti
erant. aliud querendo utiq peccauerunt. S si ita est in¬
quit. gͦ xp̃c peccati minister est. quod utiq non posfruit
dicere: quia oo ipsi qui nolebant nisi circumcisis gentibꝰ
tradi euangeliũ. in xp̃o crediderant. Et ideo quod dic
absit: non solus s cum ipsis dicit. Destruxit autẽ suꝑ¬
biam gloriantẽ de oꝑibus legis quȩ destrui o deberet¬
& posset: ne gratia fidei uideret᷑ non necessaria. si oꝑa
legis etiã sine illa itistificare crederent᷑. & ideo p̃tiaricator est
si rursus illa edificat dicens. quod oꝑa legis etiam sine gr̃a
iustificant: ut xp̃c peccati minister inueniat᷑: posset ꝙͦ &
illi obici. Si enim quȩ destruxi hec eadem rursus edifi¬
co. p̃uaricatorem meipsum constitrio. Quid ergo: Qla
fidem xp̃i obpugnabas antea quam nunc edificas: pre¬

Expanded text:
rent justificari, nisi essent peccatores. An forte quia in rent justificari, nisi essent peccatores. An forte quia in Christo voluerunt justificari, peccaverunt? quia, si jam justi erant, aliud quaerendo utique peccaverunt: sed, si ita est, inquit, ergo Christus peccati minister est. Quod utique non possunt dicere, quia et ipsi qui nolebant nisi circumcisis Gentibus tradi Evangelium, in Christo crediderant. Et ideo quod dicit, Absit, non solus, sed cum ipsis dicit. Destruxit autem superbiam gloriantem de operibus Legis, quae destrui et deberet et posset, ne gratia fidei videretur non necessaria, si opera Legis etiam sine illa justificare crederentur. Et ideo praevaricator est, si rursus illa aedificat, dicens quod opera Legis etiam sine gratia justificant, ut Christus peccati minister inveniatur. Posset ergo illi objici dicenti, Si enim quae destruxi, haec eadem rursus aedifico, praevaricatorem meipsum constituo, Quid ergo, quia fidem Christi oppugnabas antea, quam nunc aedificas, prae
Abbreviated transcription (Latin):
suo s gratia dei: non exigerent de gentibus carnales
legis obseruationes. s ꝑ ipsam grãm fidei sp̃ialia oꝑa
legis eos implere posse cognoscerent: qm̃ ex oꝑibus
legis cum sius utribus ea qͥtusq tribuit non gratiȩ
miserantis dei non iustificabitur omnis caro idest om̃is
homo. siue omnes carnaliter sentientes. Et ideo illi qui
cum iam essent sub lege xp̃o crediderunt: non quia iusti
erant. s ut iustificarentur uenerunt ad gratiam fidei. Pec
uetusta quadã suꝑbia tanquã ipsi iustiessent. uidendo
stipulam in oculo alieno & non trabem in suo. scdm
eorum morem locutus apłs ait. Nos natura iudei et
non ex gentibus peccatores. idest quos appellant pecca¬
tores. cum sint & ipsi peccatores. Nos gͦ inquit nat᷑a
iudei. Cum gentiles essemus non quos ipsi peccatores
appellant: tamen & nos peccatores in xp̃o iħu credidi.¬
mus ut iustificemur ꝑ fidem xp̃i. Non autem quere¬

Expanded text:
suo, sed gratia Dei; non exigerent de Gentibus carnales suo, sed gratia Dei; non exigerent de Gentibus carnales Legis observationes, sed per ipsam gratiam fidei, spiritualia opera Legis eos implere posse cognoscerent. Quoniam ex operibus Legis, cum suis viribus ea quisque tribuerit, non gratiae miserantis Dei, non justificabitur omnis caro, id est, omnis homo, sive omnes carnaliter sentientes. Et ideo illi, qui cum jam essent sub Lege, Christo crediderunt, non quia justi erant, sed ut justificarentur, venerunt ad gratiam fidei. 16. vetusta quadam superbia, tanquam ipsi justi essent, videndo stipulam in oculo alieno, et non trabem in suo. Secundum eorum morem locutus Apostolus ait, Nos natura Judaei, et non ex Gentibus peccatores; id est, quos appellant peccatores, cum sint et ipsi peccatores: Nos ergo, inquit, natura Judaei, cum Gentiles non essemus, quos ipsi peccatores appellant, tamen et nos peccatores in Christo Jesu credidimus, ut justificemur per fidem Christi. Non autem quaere
Abbreviated transcription (Latin):
me qm̃ quatriduana de sepulchris cadauera exsuscito.
atq omĩa demonia de corporibꝰ hominum. morbosq
depello: & cetera huiusmodi: sed tollite inqͥt iugum
meum. & discite a me quia mitis sum & humilis cor-¬
de. Illa enim signa sunt rerum sp̃ualium. mitẽ autẽ
esse & humilem caritatis conseruatorem. res ipse sp̃ua¬
les sunt. ad quas ꝑ illa ducunt᷑ qui oculis corporis de¬
ditifidem inuisibilium quia de notis usitatisq ñ pos¬
sunt: de nouis autẽ & repentinis uisibilibus querunt.
Sigͦ & illi qui cogebant gentes iudaizare didicissent
mites esse & humiles corde. quod a dño petrus didice¬
rati saltim correcto tanto iuiro ad imitandum inuita¬
rent᷑: nec putarent euangłm xp̃i iusticiȩ sue tanquã
debitum redditũ. Sed scientes qm̃ non iustificabitur
homo. ex oꝑibus legis nisi per fidem iħu xp̃i. ut
impleat oꝑa legis adiuuante infirmitatẽ suam non merto

Expanded text:
me quoniam quatriduana de sepulcris cadavera exsuscito, me quoniam quatriduana de sepulcris cadavera exsuscito, atque omnia daemonia de corporibus hominum morbosque depello, et caetera hujus modi: sed, Tollite, inquit, jugum meum, et discite a me quia mitis sum, et humilis corde . Illa enim signa sunt rerum spiritualium: mitem autem esse et humilem charitatis conservatorem, res ipsae spirituales sunt, ad quas per illa ducuntur, qui oculis corporis dediti fidem invisibilium, quia jam de notis usitatisque non possunt, de novis et repentinis visibilibus quaerunt. Si ergo et illi qui cogebant Gentes judaizare, didicissent mites esse et humiles corde, quod a Domino Petrus didicerat; saltem correcto tanto viro ad imitandum invitarentur, nec putarent Evangelium Christi justitiae suae tanquam debitum redditum: sed scientes quoniam non justificatur homo ex operibus Legis, nisi per fidem Christi Jesu, ut impleat opera Legis, adjuvante infirmitatem suam, non merito
Abbreviated transcription (Latin):
cogis iudaizare: Quod autẽ hoc ei. coram omnibus
dixit necessitas coegit. ut omnes illius obuirgatione
sanarent᷑. Non enim utile erat: errorem qui palam
noceret in secreto emendare. Huc accedit quod fir¬
mitas & caritas petri cui ter a dño dictum ẽ amas
mei pasce oues meas: oburgationem talem posterioris
pastoris ꝓ salute gregis libentissime sustinebat. Nam
erat obuirgatore suo ipse qui obuirgabat᷑ mirabibior:
& ad imitandum difficilior. facilius est enim uidere
quid in alio corrigas. atq id uituꝑando uel obiurgã¬
do corrigere: quam uidere quid in te corrigendum
sit libenterq corrigi uel ꝑ teipsum ne dum ꝑ alium
adde post̾iorẽ. adde coram omnibꝰ. Ualet autẽ hoc ar
magnum humilitatis exemplum. que maxima est
disciplina xp̃rana: humilitate enim conseruatur
caritas. Nam nichil eam citius uiolat. quã suꝑbia. Et idõ
dñs non ait tollite iugum meum suꝑ uos. & discite ã

Expanded text:
cogis judaizare? Quod autem hoc ei coram omnibus cogis judaizare? Quod autem hoc ei coram omnibus dixit, necessitas coegit, ut omnes illius objurgatione sanarentur. Non enim utile erat errorem qui palam noceret, in secreto emendare. Huc accedit quod firmitas et charitas Petri, cui ter a Domino dictum est, Amas me? pasce oves meas , objurgationem talem posterioris pastoris pro salute gregis libentissime sustinebat. Nam erat objurgatore suo ipse qui objurgabatur mirabilior, et ad imitandum difficilior. Facilius est enim videre quid in alio corrigas, atque id vituperando vel objurgando corrigere, quam videre quid in te corrigendum sit, libenterque corrigi, vel per teipsum, nedum per alium; adde posteriorem, adde coram omnibus. Valet autem hoc ad magnum humilitatis exemplum, quae maxima est disciplina christiana: humilitate enim conservatur charitas. Nam nihil eam citius violat quam superbia. Et ideo Dominus non ait, Tollite jugum meum et discite a
Abbreviated transcription (Latin):
eas consuetudines uel conditiones uite retulit: que
nichil obsunt fidei bonisq moribus. Non enim si latro
erat quisq cum uocatus est: debet in latrocinio ꝑma¬
nere. Petrus autẽ cum tienisset anthiochiam obiur¬
gatus est a paulo. ñ quia seruabat confuetudinem iu¬
deorum in qua natus atq educatus erat. quamquã
apud gentes eam conseruaret: sed obitirgatus quia
gentibus eam uolebat imponere. Cum uidisset quos¬
dam uenisse a iacobo. id est a uidea. Nam ecclie ihe
rosolimitane iacobus p̃fuit. Timens gͦ eos qui ad¬
huc putabant in illis obseruationibꝰ salutẽ constitutam.
segregabait se agentibus: & simulate illis consentiebat
ad imponenda gentibus illa onera seruitutis: quod in
ipsius oburgatione uerbi satis apparet. Non enin
ait si tu cum uideus sis gentiliter & non iudaice ui¬
uis: que madmodum rursus ad consuetudinem iu¬
deortm reuerteris. s quemadmodum inquit gentes

Expanded text:
eas consuetudines vel conditiones vitae retulit, quae eas consuetudines vel conditiones vitae retulit, quae nihil obsunt fidei bonisque moribus. Non enim si latro erat quisque cum vocatus est, debet in latrocinio permanere. Petrus autem cum venisset Antiochiam, objurgatus est a Paulo, non quia servabat consuetudinem Judaeorum, in qua natus atque educatus erat quanquam apud Gentes eam non servaret: sed objurgatus est, quia Gentibus eam volebat imponere, cum vidisset quosdam venisse ab Jacobo, id est, a Judaea; nam Ecclesiae Jerosolymitanae Jacobus praefuit. Timens ergo eos qui adhuc putabant in illis observationibus salutem constitutam, segregabat se a Gentibus, et simulate illis consentiebat ad imponenda Gentibus illa onera servitutis: quod in ipsius objurgationis verbis satis apparet. Non enim ait, Si tu, cum Judaeus sis, Gentiliter, et non Judaice vivis, quemadmodum rursus ad consuetudinem Judaeorum reverteris? sed, quemadmodum, inquit, Gentes
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ ad gentes missi sunt paulus & barnabas: ut ecclie
gentium que hoc non fecerant ministrarent oratio¬
ne ipsorum. eis qui hoc fecerant. sicut ad romanos
dicit. Nunc autem ꝑgani ierłm ministrare scĩs.
Placuit enim macedonie & achaie comunionem aliꝗͣ
facere: in pauꝑes scõrum qui sunt in ierłm. Placatt
eorum cõmunicauerunt gentes: debent & in carnalibꝰ mi
quia seruabat᷑ utiq quod congruere uidebat. siue eccłiis
gentium siue uideorum ut nusquã auferret consuetudi
suꝑfluis poneret spem salutis: etiam si consrietudinem
in eis ꝓpter offensionem infirmorum custodire uellet.
sicut ad corihios dicit. Circamcisus quis uocatus est:
non adducat p̃putium. In p̃putio quis uocatus est: non
circumcidat᷑. Circuncisio nichil est & p̃putium nichil
est: sed obseruatio mandatorum dei. Unusquisq in
qua uocatione uocatꝰ est. in ea ꝑmaneat. Hoc enim ad

Expanded text:
ergo ad Gentes missi sunt Paulus et Barnabas, ut Ecclesiae ergo ad Gentes missi sunt Paulus et Barnabas, ut Ecclesiae Gentium quae hoc non fecerant, ministrarent, hortatione ipsorum, eis qui hoc fecerant: sicut ad Romanos dicit, « Nunc autem pergam Jerusalem ministrare sanctis: placuit enim Macedoniae et Achaiae communionem aliquam facere in pauperes sanctorum, qui sunt in Jerusalem. Placuit eorum communicaverunt Gentes, debent et in carnalibus mquia servabat ubique quod congruere videbat, sive Ecclesiis Gentium, sive Judaeorum, ut nusquam auferret consuetudinsuperfluis poneret spem salutis, etiam si consuetudinem in eis propter offensionem infirmorum custodire vellet. Sicut ad Corinthios dicit: « Circumcisus quis vocatus est? non adducat praeputium. In praeputio quis vocatus est? non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est; sed observatio mandatorum Dei. Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat » . Hoc enim ad
Abbreviated transcription (Latin):
tibus qui ñ gustabunt mortem donec uideant filiũ
hominis in regno patͥs sui. Nec ipsi columpne erant
s uidebant᷑. Nouerat enim patilus sapientiã edificasse
sͥ domum. & non tres columpnas constituisse s septem. qͥ
numerus uel ad unitatem eccłarum refertur. solet enĩ¬
ꝓ unuierso ponr sicut in euanglio dictum est. accipiet
in hoc sclo septies tantum. acsi diceret. quasi nichil
habentes & omnia possidentes: unde etiam ioħs ad
gerunt: uel certe ad septenariã oꝑationem sp̃c scĩ ma-¬
gis refertur septenarius numerus columpnarum. sapi¬
entie & intellectus. consilii & fortitudinis. & scientie
& pietatis. & timoris dñi. quibus oꝑationibus domus
tum ut pauꝑum menores essemus. quod & studui hoc
ipsum facere. cõmunis cara erat omnibꝰ apłis de pau¬
peribꝰ scõrum qui erant in iudea: qui rerum stiarum
uenditarum precia ad pedes apłoꝵ posuerant. Sic

Expanded text:
tibus, qui non gustabunt mortem, donec videant Filium tibus, qui non gustabunt mortem, donec videant Filium hominis in regno Patris sui . Nec ipsi erant columnae, sed videbantur. Noverat enim Paulus sapientiam aedificasse sibi domum, et non tres columnas constituisse, sed septem : qui numerus vel ad unitatem Ecclesiarum refertur ; vel pro universo poni. Sicut in Evangelio dictum est, Accipiet in seculo hoc septies tantum. ac si diceret: Quasi nihil habentes, et omnia possidentes. Unde etiam Ioannes ad ertur ; vel certe ad septenariam operationem Spiritus sancti magis refertur septenarius numerus columnarum, sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, et timoris Dei , quibus operationibus domus tum ut pauperum memores essemus, quod et studui hoc ipsum facere: communis cura erat omnibus Apostolis de pauperibus sanctorum, qui erant in Judaea, qui rerum suarum venditarum pretia ad pedes Apostolorum posuerant . Sic
Abbreviated transcription (Latin):
cisionem consenserunt michi & barnabe: hoc est dex¬
teras sotietatis nobis dederunt. Neq in contumelia
p̃cessorum eiꝰ putet quis ab eo dictum. qui uident᷑ eẽ
aliquid: quales aliquando fuerint nichil mea interest.
Et illi enim tanquã sp̃uales uiri uolebant resisti
carnalibus. qui putabant aliquid ipsos esse: & non potiꝰ
xp̃m in eis. Multumq gaudebant cum ꝑsuaderet᷑ ho¬
minibꝰ & seipsos p̃cessores pauli sicut eundem paulum
ex peccatoribꝰ iustificatos ẽẽ a dño. qui ꝑsonam hominis
non accipit: quia dei głãm querebant non suam.S qr
carnales & suꝑbi homines. siquid deluta ipsorum p̃te¬
rita dicitur irascant᷑ & incontumeliam accipiunt: ex
animo suo conitiunt apłos. Petrus autẽ & lacobus et
ioħs. honoratiores in apłis erant: quia ipsis tribus se
in monte dñs ostñdit in significatione regni fui. cam
ante sex dies dixisset. sunt hic quidam de circum stan¬

Expanded text:
cisionem, consenserunt mihi et Barnabae; hoc est, dexcisionem, consenserunt mihi et Barnabae; hoc est, dexteras societatis nobis dederunt. 13. Neque in contumeliam praecessorum ejus putet quis ab eo dictum, Qui videntur esse aliquid, quales aliquando fuerint, nihil mea interest. Et illi enim tanquam spirituales viri volebant resisti carnalibus, qui putabant aliquid ipsos esse, et non potius Christum in eis: multumque gaudebant, cum persuaderetur hominibus, et seipsos praecessores Pauli, sicut eumdem Paulum, ex peccatoribus justificatos esse a Domino, qui personam hominis non accipit: quia Dei gloriam quaerebant, non suam. Sed quia carnales et superbi homines, si quid de vita ipsorum praeterita dicitur, irascuntur, et in contumeliam accipiunt; ex animo suo conjiciunt Apostolos. Petrus autem et Jacobus et Joannes honoratiores in Apostolis erant, quia ipsis tribus se in monte Dominus ostendit in significatione regni sui, cum ante sex dies dixisset: Sunt hic quidam de circumstan
Abbreviated transcription (Latin):
dño ꝑfectus est: ut quando cum eis contulit nichil esset
quod ꝑfectioni eius adderent: s potius uiderent eundẽ
dñm nr̃m ihm xp̃m: qui sine ꝑsonarum acceptione sal-¬
uos facit. hoc dedisse paulo ut minstraret gentibꝰ. quod
etiam petro dederat ut ministraret iudeis. Non gͦ in¬
uenti sunt inaliqlio dissentire ab illo: ut cum ille se
ꝑfectum euangłm accepisse diceret. illi negarent ͤ tãꝗͣ
imꝑfectionis approbatores ꝑfectionis fuerunt. & dede-¬
runt dexteras sotietatis idest consenserunt in sotieta¬
tem. & paruerunt uoluntati dm̃ consentientes ut pau¬
lus & barnabas irent ad gentes: ipsi autẽ in circum¬
cifionem quȩ p̃putio idest gentibus contraria uidet᷑.
Nam etiam sic potest intelligi: quod ait econtrario ut
ordo iste sit. Michi enim qui uident᷑ aliquid. nichil appo¬
suerunt. s econtrario ut nos quidem in gentes iremꝰ.
que funt contrarie circumcisioni. ipsi autẽ in circam¬

Expanded text:
Domino perfectus est: ut quando cum eis contulit, nihil esset Domino perfectus est: ut quando cum eis contulit, nihil esset quod perfectioni ejus adderent; sed potius viderent eumdem Dominum Jesum Christum, qui sine personarum acceptione salvos facit, hoc dedisse Paulo ut ministraret Gentibus, quod etiam Petro dederat ut ministraret Judaeis. Non ergo inventi sunt in aliquo dissentire ab illo, ut cum ille se perfectum Evangelium accepisse diceret, illi negarent, et aliqimperfectionis, approbatores perfectionis fuerunt. Et dederunt dexteras societatis, id est, consenserunt in societatem, et paruerunt voluntati Domini, consentientes ut Paulus et Barnabas irent ad Gentes, ipsi autem in circumcisionem, quae praeputio, id est, Gentibus contraria videtur. Nam etiam sic potest intelligi, quod ait, e contrario, ut ordo iste sit: Mihi enim qui videntur aliquid, nihil apposuerunt, sed e contrario, ut nos quidem in Gentes iremus, quae sunt contrariae circumcisioni, ipsi autem in circum
Abbreviated transcription (Latin):
legis seruilia reuocarent. Quibus se nec ad horam idest
nec ad tempus dicit cessisse subiectioni: ut ueritas euã-¬
gelii ꝑmaneret ad gentes. Denotabant autẽ suspectã¬
q haberi uolebant inuidi apłm patilum. quod aliq̃n
ꝑsecutor eccłarum fuerit: & ideo dicit. De his autem
qui uident᷑ esse aliquid. quales aliquando fuerint:
nichil mea inter est. Quia & qui uident᷑ esse aliquuid
carnalibus hominibus uident᷑ esse aliquid: nam non
funt ipsi aliquid. Et si enu boni minstri dei funt: xp̃c
in illis est aliquid. non ipsi ꝑ se. Nam si ipsi ꝑ se essent ali¬
aliquando fuerint. id est quia & ipsi peccatores fuerunt
nichil sua dicit interesse: quia deus ꝑsonam hominis
non accipit. idest sine ꝑsonarum acceptione omnes ad
salutẽ uocauit: non repitans illis delicta eorum. Et
ideo absentibus illis qui pͥores facti erant apłi. paulus a

Expanded text:
Legis servilia revocarent. Quibus se nec ad horam, id est, Legis servilia revocarent. Quibus se nec ad horam, id est, nec ad tempus cessisse dicit subjectioni, ut veritas Evangelii permaneret ad Gentes. 12. Ib. II, 6-9. Denotabant autem suspectumque haberi volebant invidi apostolum Paulum, quod aliquando persecutor Ecclesiarum fuerit; et ideo dicit, De his autem qui videntur esse aliquid, quales aliquando fuerint, nihil mea interest. Quia et qui videntur esse aliquid, carnalibus hominibus videntur esse aliquid: nam non sunt ipsi aliquid. Et si enim boni ministri Dei sunt, Christus in illis est aliquid, non ipsi per se. Nam si ipsi per se essent alialiquando fuerint, id est, quia et ipsi peccatores fuerunt, nihil sua dicit interesse: quia Deus hominis personam non accipit, id est, sine personarum acceptione omnes ad salutem vocavit, non reputans illis delicta eorum. Et ideo absentibus illis qui priores facti erant apostoli, Paulus a
Abbreviated transcription (Latin):
Tytus grecus ẽẽt. & nulla eum consuetudo aut cogna¬
tio parentum cirtumcidi cogeret sicut tẏmotheum: facile
tamen etiam istum circumcidi ꝑmisisset apłs. Non enim
tali circumcisione salutem docebat auferri.s si in ea consti¬
tueret᷑ spes salutis. hoc esse contra salutem ostñdebat. Po-¬
terat gͦ ut suꝑfluam eqtio animo tolerare. scdm sententiã
quã alibi dixit. Circumcisio nichil est. p̃putium nichil
est: sed obseruatio mandatorum dei. Ppter subintro¬
ductos autẽ falsos fratres. non est compulsus tytus cir¬
cumcidi: id est non ei potuit extorqueri ut circũcidet᷑.
quia illi qui subintroierunt ꝓscultare libertatem eoꝵ
uehem̃ter obsertabant. & cupiebant circuicidi tytum.
ut iam circumcisionem etiam ipsius pauli attestatione
& consensione tanquã saluti necessariam p̃dicarent: &¬
sic eos ut ait in seruitutem redigerent. idest sub onera

Expanded text:
Titus Graecus esset, et nulla cum consuetudo aut cognaTitus Graecus esset, et nulla cum consuetudo aut cognatio parentum circumcidi cogeret, sicut Timotheum, facile tamen etiam istum circumcidi permisisset Apostolus. Non enim tali circumcisione salutem docebat auferri, sed si in ea constitueretur spes salutis, hoc esse contra salutem ostendebat. Poterat ergo ut superfluam aequo animo tolerare, secundum sententiam quam alibi dixit: Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est; sed observatio mandatorum Dei . Propter subintroductos autem falsos fratres non est compulsus Titus circumcidi: id est, non ei potuit extorqueri ut circumcideretur, quia illi qui subintroierunt, dicit, proscultare libertatem eorum, vehementer observabant, et cupiebant circumcidi Titum, ut jam circumcisionem, etiam ipsius Pauli attestatione et consensione, tanquam saluti necessariam praedicarent; et sic eos, ut ait, in servitutem redigerent, id est, sub onera
Abbreviated transcription (Latin):
in ecclia: cum iam illud exposuisset coram omnibus ñ ideo
factum ẽ quod aliqua falsa dixerat: ut seorsum paticioribꝰ
uera dic̾et. s aliqua tactierat quȩ adhuc paruuli portare
non poterant: qualibus se ad corinthios lac dicit dedisse
ñ escam. falsum enim dicere nichil licet. aliquando autẽ
aliqͥd ueri tacere. utile est. Pfectionem ipsius opus erat:
ut scirent ceteri apli. Non enim sequebrit᷑. ut si fidelis
ẽẽt ueramq & rectam teneret fidem: iam etiam apls eẽ
deberet. Illud autẽ quod subiungit. ne forte in uacuum
curro aut cucurri: non ad illos cum quibus seorsum con¬
tulit euangłm. s ad istos quibus scribit quasi ꝑ int̾roga.¬
tionem dictum intelligendum est: ut ex eo apparet non
eum inuacuum currere aut cucurrisse. quia iam. etiã
attestatione ceterorum nichil^ e uangłii ueritate dissen¬
cum esset grecus conpulstis est circuncidi. Quamuis

Expanded text:
in Ecclesia, cum jam illud exposuisset coram omnibus, non ideo in Ecclesia, cum jam illud exposuisset coram omnibus, non ideo factum est, quod aliqua falsa dixerat, ut seorsum paucioribus vera diceret: sed aliqua tacuerat, quae adhuc parvuli portare non poterant; qualibus se ad Corinthios lac dicit dedisse, non escam . Falsum enim dicere nihil licet; aliquando autem aliquid veri tacere, utile est. Perfectionem ipsius opus erat ut scirent caeteri Apostoli. Non enim sequebatur ut, si fidelis esset, veramque et rectam teneret fidem, jam etiam apostolus esse deberet. Illud autem quod subjungit, Ne forte in vacuum curro, aut cucurri, non ad illos cum quibus seorsum contulit Evangelium, sed ad istos quibus scribit, quasi per interrogationem dictum intelligendum est; ut ex eo appareret non eum in vacuum currere aut cucurrisse, quia jam etiam attestatione caeterorum nihil ab Evangelii veritate dissencum esset Graecus, compulsus est circumcidi. Quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
ignotus facie: eccłiis udeẽ que in xp̃o sunt. Animaduer-¬
tendum est non in sola hierusoluna udeos in xp̃o credi¬
disse: nec tam paucos fuisse ut eccłis gentium miscerent᷑:
s tam multos. ut ex illis eccłie fierent. Tantum autẽ
audientes erant. quia qͥ aliquando nos ꝑsequebatur:
ñc euangłitat fidem quã aliquando uastabat. & in
me magnificabant deum. Hoc ẽ quod dicebat non se
placere hominibꝰ utiq ꝑ seipsum: s ut in illo magnifi.¬
caretur deus. Hoc est quod etiam dñs dicit. Luceant
barnaba assumpto etiam tyto. Tanquam testimoniis
pluribus agit: cum etiam istos nominat. Asendi aũt̃
scdm reuelationẽ. Ne moueret eos quare uel tunc ascen¬
derit: quo tamdiu non ascenderat. Quaꝓpter si ex re-¬
uelatione ascendit: tunc ꝓderat ut ascenderet. Exposu
illis euangłm: quod p̃dico in gentibus seoesum his qui uide¬
bant᷑. Quod seorsum exposuit euangłm eis qui eminebat

Expanded text:
ignotus facie Ecclesiis Judaeae, quae in Christo sunt. Animadverignotus facie Ecclesiis Judaeae, quae in Christo sunt. Animadvertendum, non in sola Jerosolyma Judaeos in Christum credidisse, nec tam paucos fuisse, ut Ecclesiis Gentium miscerentur; sed tam multos, ut ex illis Ecclesiae fierent. Tantum autem audientes erant quia qui aliquando nos persequebatur, nunc evangelizat fidem quam aliquando vastabat; et in me magnificabant Deum. Hoc est quod dicebat, non se placere hominibus, utique per seipsum, sed ut in illo magnificaretur Deus: hoc est quod etiam Dominus dicit, Luceant Barnaba, assumpto etiam Tito. Tanquam testimoniis pluribus agit, cum etiam istos nominat. Ascendi autem secundum revelationem: ne moveret eos quare vel tunc ascenderit, quo tam diu non ascenderat. Quapropter si ex revelatione ascendit, tunc proderat ut ascenderet. Et exposui illis Evangelium quod praedico in Gentibus; seorsum autem his qui videntur. Quod seorsum exposuit Evangelium eis qui eminebant
Abbreviated transcription (Latin):
S ñ est contra p̃ceptum iuratio que a malo est: non iuran¬
tis. s incredulita tis eiꝰ cmi uirare cogit᷑. Nam hinc intel¬
ligit᷑ ita dñm ꝓhibusse a iurando: ut quantum in ipso ẽ
quisq ñ iuret. quod multi faciunt in ore habentes iura¬
tionem tanquã magnum aut siraue aliquid. Nam utiq
apłs nouerat p̃ceptum dm̃: & uirauit tamen. Non enim
audiendi sunt: qui has iurationes ẽẽ ñ putant. Quid em̃
facient de illa. cotidie moror ꝑ ur̃am głam fratres: quã ha
beo in xp̃o iħu dño nr̃o: Quam greca exemplaria: mani¬
festissimam ẽẽ uirationem conuuicunt. Quantum gͦ in
ipso est: non uirat apłs. Non enim appetit iurationem:
cupiditate aut dilectione iurandi. Ampliuis est enim:
quam est. est. non. ñ. Et ideo a malo est: sed infirmita¬
tis aut incredulitatis eorum qui non aliter mouent᷑ ad
fidem. Deinde ueni in partes syriȩ & sciliciȩ. Eram aũt

Expanded text:
Sed non est contra praeceptum juratio quae a malo est, non juranSed non est contra praeceptum juratio quae a malo est, non jurantis, sed incredulitatis ejus cui jurare cogitur. Nam hinc intelligitur ita Dominum prohibuisse a jurando, ut quantum in ipso est quisque non juret: quod multi faciunt in ore habentes jurationem tanquam magnum aut suave aliquid. Nam utique Apostolus noverat praeceptum Domini, et juravit tamen. Non enim audiendi sunt, qui has jurationes esse non putant. Quid enim facient de illa, Quotidie morior, per gloriam esu Domino nostro ? quam graeca exemplaria manifestissimam jurationem esse convincunt. Quantum ergo in ipso est, non jurat Apostolus: non enim appetit jurationem cupiditate aut delectatione jurandi. Amplius est enim quam, Est, est; Non, non; et ideo a malo est , sed infirmitatis aut incredulitatis eorum qui non aliter moventur ad fidem. Deinde veni in partes Syriae, et Ciliciae. Eram autem
Abbreviated transcription (Latin):
in me.dit adnuntiarem eum in gentibus. continuo non
acqͥetui carm & sanguimi. Segregat quodũ modo de uentie
matͥs qͥsquis a carnalium parentum consuetudine ceca seꝑat᷑.
Acquiescit autẽ carni & sanguini:. quisqͥs carnalibus ꝓpin¬
quis & consanguineis carnaliter suadentibus. assentit. Neq
ueni in iherusoliam ad p̃cessores ieos aplõs: sed abii in
arabiam: & iterum reuersus sum damascum. Deinde pꝰ
annos tres ascendi iherusolimã uidere petrum ÷ & man¬
si apud illum dibus qͥndecim. Si cum euangłizasset paulus
in arabia postea iudit petrum. non ideo ut ꝑ ipsum petrũ
disceret euangłm: nam ante eum utiq uidisset s ut frater¬
nam caritatem etiam corporali noticia cumularet. Alium
autẽ apłorum uidi neminem.: nisi iacobum fratrem dñi.
Iacobus dm̃ frat̾ uel ex filiĩs ioseph de alia uxore: uel ex cog
non mentior urat utiq. & quid sanctius hac iuratione:

Expanded text:
in me, ut annuntiarem eum in Gentibus, continuo non in me, ut annuntiarem eum in Gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini. Segregatur quodammodo de ventre matris, quisquis a carnalium parentum consuetudine caeca separatur: acquiescit autem carni et sanguini, quisquis carnalibus propinquis et consanguineis suis carnaliter suadentibus assentitur. Neque veni in Jerosolymam aa praecessores meos Apostolos, sed abii in Arabiam, et iterum reversus sum Damascum. Deinde post annos tres, ascendi Jerosolymam videre Petrum, et mansi apud illum diebus quindecim Si cum evangelizasset Paulus in Arabia, postea vidit Petrum, non ideo ut per ipsum Petrum disceret Evangelium; nam ante eum utique vidisset: sed ut fraternam charitatem etiam corporali notitia cumularet. Alium autem Apostolorum non vidi, nisi Jacobum fratrem Domini. Jacobus Domini frater, vel ex filiis Joseph de alia uxore, vel ex cognnon mentior, jurat utique. Et quid sanctius hac juratione?
Abbreviated transcription (Latin):
scdm̃ hominẽ est mendacium est: omnis enim homo men¬
dax. qtia quicqͥd ueritatis inuenit in homme: non est
ab homine s a deo ꝑ hominem. Ieo iam quod sccdm homneni
est. nec euangłm dicendum est quale illi afferebant qͥ inserui¬
tutẽ ex libertate ad trahebant eos quos deus ex seruitute
cdesiam dei. & uastabam illam. & ꝓfitiebam in iudaismosu¬
pra multos coetaneos meos ingenere meo. habundantius
emulator existens paternarum ieax traditionum. Si ꝑse.¬
quendo & uastando eccliam dei ꝓfitiebat in iudaismo
tutis ipsorum. Et si emulator id est imitator pat̾narum siuꝑe
traditionum. ꝑsequebat᷑ paulus ecclĩam der: paterne ipsus
traditiones contrarie sunt eccłie dei: non autẽ legis illtus
culpa est. Lex enim spũalis est: nec carnaliter se cogit intel¬
ligi: sed illorum uitium est qui & illa que acceperunt
carnaliter sentiunt & multa etiam sua tradiderunt: dis¬
mal̾s mẽȩ̃ & uocauit ꝑ gram stam reuelare filium fuum

Expanded text:
m hominem est, mendacium est. Omnis enim homo mendax : quia quidquid veritatis invenitur in homine, non est ab homine, sed a Deo per hominem. Ideo jam quod secundum hominem est, nec Evangelium dicendum est: quale illi afferebant, qui in servitutem ex libertate attrahebant eos quos Deus ex servitute clesiam Dei, et vastabam illam; et proficiebam in Judaismo supra multos coaetaneos meos in genere meo, abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. » Si persequendo et vastando Ecclesiam Dei proficiebat in Judaismo,tutis ipsorum. Et si aemulator, id est, imitator paternarum suarum traditionum persequebatur Paulus Ecclesiam Dei, paternae ipsius traditiones contrariae sunt Ecclesiae Dei, non autem Legis illius culpa est; Lex enim spiritualis est , nec carnaliter se cogit intelligi: sed illorum vitium est, qui et illa quae acceperunt, carnaliter sentiunt, et multa etiam sua tradiderunt, dismatris meae, et vocavit per gratiam suam, revelare Filium suum
Abbreviated transcription (Latin):
contraria ẽ qua reconciliam᷑ dõ: eadẽq pace etiã cum
hominibus castodita. Uenefitiortm. inimicitiarum
contentionum. emulationũ: animositatũ. dissensio¬
numi. q̃uitia sanantur in nob. Alt autẽ in alis unit
quos uiuimꝰ iusta moderatione tractent᷑. & ad sustinendũ
longaminitas. & ad curandũ benignitas: & ad ignocendũ
bonitas militat. Iam uͦ heresibꝰ fides. inuidie mansuetudo:
ebrietatibꝰ & comessationibus continentia reluctat᷑. Ne
quissane reluctet᷑ hoc ẽẽ inuidiam qd̵ ẽ emulatio. uicina
enĩ funt: & ꝓpt̾ ipsam uicinitatẽ plerumq utrumlibet

Expanded text:
contraria est, qua reconciliamur Deo, eademque pace etiam cum contraria est, qua reconciliamur Deo, eademque pace etiam cum hominibus custodita, veneficiorum, inimicitiarum, contentionum, aemulationum, animositatum, dissensionumque vitia sanantur in nobis: ut autem in aliis, inter quos vivimus, justa moderatione tractentur, et ad sustinendum longanimitas, et ad curandum benignitas, et ad ignoscendum bonitas militat. Jam vero haeresibus fides, invidiae mansuetudo, ebrietatibus et comessationibus continentia reluctatur. 52. Ne quis sane arbitretur hoc esse invidiam quod est aemulatio: vicina enim sunt, et propter ipsam vicinita
Abbreviated transcription (Latin):
obponuit. Nam ex eo qd̃ carnaliũ uitioram in capite po¬
suit fornicationes. in capite autẽ untutũ sptialium cari¬
tatẽ quẽ ñ diunarum litterarũ studiosũ faciat inten¬
tum add ꝑscrutanda cetera : Si enĩ fornicatio ẽ amor ale¬
gtimo conubio solutus & uagus explende libidinis con¬
scctando licentiã: quid tam legitime ad sp̃ualem fecam:¬
ditatẽ coniungit᷑ quã aĩa deo : Cui quanto fixius in¬
heserit. tanto est incorruptibibior: inheret autẽ cari¬
tate. Recte gͥ fornicationi obponit caritas: in qͥ solaẽ
custodia castitatis. Inmunditie autẽ sunt om̃s ꝑturba¬
tiones de illa fornicatione concepte: qͥbꝰ gaudiũ tranqͥ¬
litatis obponitur: Y dolorum autẽ seruitꝰ ultima for¬
nicatio ẽ aĩe ꝓpt̾ quã etiã bellum aduersus etangłm
reconciliatis dĩ fariosissimũ gestum ẽ: cuiꝰ reliqͥe quã¬
uis trite diti. adhuc tamen recalent. Huic itaq pax

Expanded text:
opponuntur. Nam ex eo quod carnalium vitiorum in capite poopponuntur. Nam ex eo quod carnalium vitiorum in capite posuit fornicationes, in capite autem virtutum spiritualium charitatem; quem non divinarum Litterarum studiosum faciat intentum ad perscrutanda caetera? Si enim fornicatio est amor a legitimo connubio solutus et vagus, explendae libidinis consectando licentiam; quid tam legitime ad spiritualem fecunditatem conjungitur quam anima Deo? Cui quanto fixius inhaeserit, tanto est incorruptior. Inhaeret autem charitate. Recte igitur fornicationi opponitur charitas, in qua sola est custodia castitatis. Immunditiae autem sunt omnes perturbationes de illa fornicatione conceptae, quibus gaudium tranquillitatis opponitur. Idolorum autem servitus, ultima fornicatio est animae, propter quam etiam bellum adversus Evangelium cum reconciliatis Deo furiosissimum gestum est, cujus reliquiae quamvis tritae diu, adhuc tamen recalent. Huic itaque pax