comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tͥ soli peccaui. Quasi dicẽt. Tibi t̾antũ dico me
pecrasse. qͥ uides qͦd hõies ñ uident. qͥ etiã adeo
iustꝰ es. ut dum ego & om̃s pecrauimꝰ. tu solꝰ iusti Ambro¬
ficeris id ẽ uistꝰ appareas in om̃ibꝰ sermonibꝰ tuis.
id ẽ in om̃ibꝰ ꝓmissis tuis. & uincas ul ẽ sũꝑes
om̃s in iusticia. cũ iudicaris id ẽ cũ aluis in uidi¬
cio cõpararis. Tante enĩ mi scłis ẽ d̃s. ut uelit ho
homini cõparatꝰ. Inuenit᷑ enĩ dedisse homini hos
affectꝰ om̃sq motꝰ quibꝰ ad uirtutes niti & progre
di posset. insuꝑ etiã. uim tationis inseruit. qua
agnosceret qͥd deb̾et agere uel cauere. His autẽ.
acceptis hõ neglexit iter uirtutis incedere. au ex
d̾o nil defuit. ipse uͦ inuenit᷑ defitisse his quȩ

Expanded text:
i; quasi dicat: Tibi tantum dico me peccasse qui vides quod homines non vident, qui et adeo justus es, ut dum ego et omnes peccamus, tu solus justificeris, id est justus appareas in omnibus sermonibus tuis, id est in omnibus promissis tuis. Et vincas, id est superes omnes in justitia, cum judicaris, id est cum aliis in judicio compararis. Tantae enim misericordiae est Deus, ut homini comparatus. Invenitur enim dedisse homini omnes affectus, omnesque motus, quibus ad virtutes niti posset et progredi. Insuper etiam vim rationis inseruit, qua agnosceret quid deberet agere vel cavere. His autem acceptis homo neglexit iter virtutis incedere, cui ex Deo nil defuit, ipse vero invenitur defuisse his quae
Abbreviated transcription (Latin):
qđ hauno dicit apłm ab athenis scͥpsisse. origeneᷤᷤ
uͦ de coruitho. Item inspice. qd idem harmo ait
petrũ romanis pͥmũ ñ p̃dicasse. cũ ȩccłiastica.
historia. sic contineat. Clãudũ tẽporibꝰ dem̃¬
tia diuinȩ ꝓuidentiȩ petrũ ad urbẽ romã. de¬
ducit. Istẽ adueniens pͥmꝰ in urbe roma. eũgłu

Expanded text:
quod Haimo dicit Apostolum ab Athenis scripsisse, Origenes quod Haimo dicit Apostolum ab Athenis scripsisse, Origenes vero, de Corintho. Item inspice quod idem Haimo ait Petrum Romanis primum praedicasse, cum ecclesiastica historia sic contineat: « Claudii temporibus clementia divinae providentiae Petrum ad urbem Romam misit. Ille adveniens primus in
Abbreviated transcription (Latin):
cris. Cencris enĩ dr locꝰ coruitho uicinꝰ. imimo
portꝰ ipsiꝰ corinthi. Ex hoc gͦ apparet de. corin¬
tho scͥpta. & ex eo qͦd dicit salutat uos gaiꝰ hospe¬
m̃s. de qͦ scribens corinthiis cõmemorat dicens.
Grãs ago do meo qͦd neminẽ ur̃m baptiraui nͥ
crispũ & gaiũ. Hec gͦ epła. ad intelligendũ cẽtis
tẽporis uniũsis gentibꝰ imꝑabant. Int̃pretant᷑
romani sublimes siue tonantes. qͥa. illo tẽpore qͦ
bantur. idoq sublimiores erant. om̃ibꝰ ppłis &
intonabant p̃cepta publica & pͥuata. coꝵq fa¬
ma. om̃ium hominũ resonabat in ore. Hãimo
autẽ ab athenis apłm scͥpsisse romanis dicit. hũs
ũbis. Ab athenis ciuitate grecoꝵ scͥpsit apłs ro-¬
manis hanc epłam. qͦs ñ ipse. ñ petrꝰ. uel aliqͥs
nientes romã. ubi pͥnceps orbis residebat. cui e¬
rant ipsi subiecti. quȩ aput iherosolimã didi¬
cerant. romanis eũgłirauer̃t. Attende diligent̃.

Expanded text:
hris . Cenchris enim dicitur locus Corintho vicinus, imo hris . Cenchris enim dicitur locus Corintho vicinus, imo portus ipsius Corinthi. Ex hoc ergo apparet de Corintho scripta, et ex eo quod dicit: Salutat vos Caius hospes ; de quo scribens Corinthiis commemorat dicens: Gratias ago Deo meo, quod neminem vestrum baptizavi nisi Crispum et Caium . Haec ergo Epistola ad intelligendum caeteris temporis universis gentibus imperabant. Interpretantur autem Romani sublimes sive tonantes, quia illo tempore, qubantur: ideoque sublimiores erant omnibus populis, et intonabant praecepta publica et privata: eorumque fama omnium hominum resonabat in 2 ore. Haimo autem ab Athenis Apostolum scripsisse Romanis dicit his verbis: « Ab Athenis civitate Graecorum scripsit Apostolus Romanis hanc Epistolam, quos non ipse, non Petrus, non aliquis ercepta, venientes Romam, ubi princeps orbis residebat, cui erant ipsi subjecti, quae apud Jerosolymam didicerant, Romanis evangelizaverunt. » Attende diligenter,
Abbreviated transcription (Latin):
nusliꝰ nomine eoꝵ p̃titulata sit. Nec ob id qͦ
pauli ñ ẽẽ putanda. ẽ quia diligentiꝰ ẽ scͥpta. cũ
naturale sit unicuiq plꝰ ualere in sua. lingua.
ꝙͣ in pegrina. illã enĩ hebraice. cet̾as uͦ scͥpsit
ebieis odios erat. cũ legis destructorẽ arbit̃tibꝰ.
Qcura. de legis atq cerimoniarũ abolitione
tctaturꝰ recte nom̃ suũ subticuit. ne p̃scͥpti
nonunis inuidia. utilitatẽ seq̃ntis excludet le¬
ctionis. Est itaq & illa epłã. pauli. sicut & aliȩ
De ordine qͦ epłarum queri solet. quare ñ eo
ordine. st̃ dispositȩ qͦ ab apło sunt editȩ. qͦd con¬
stat ñ ẽẽ. cũ epła quȩ romanis scribit᷑. pͥma.
ponat᷑. quȩ tam̃ ante alias om̃s ñ ẽ scͥpta. Epi¬
stolam enĩ quȩ. ad corinthios scribit᷑ ante istã
scͥpsisse uidet᷑. qͥa hanc de coruitho scͥpsisse eui O:¬
dent̃ monstrat᷑. ex eo qͦd dicit. Comm̃do uob̃
phebem sororẽ nr̃am ministrã eccł̃iȩ quȩ ẽ cen-¬

Expanded text:
um nomine scripta sit. Nec ob id quoque Pauli non esse putanda est, quia diligentius est scripta, cum naturale sit unicuique plus valere in sua lingua quam in peregrina: illam enim Hebraice, caeteras vero Hebraeis odiosus erat, eum legis destructorem arbitrantibus. rca de legis atque caeremoniarum abolitione tractaturus, recte nomen suum tacuit, ne praescripti nominis invidia, utilitatem sequentis excluderet lectionis. Est itaque et illa Epistola Pauli, sicut et aliae. De ordine quoque Epistolarum quaeri solet, quare non ordine sint dispositae, quo ab Apostolo editae, quod constat non esse, cum Epistola quae ad Romanos son est ante alias omnes scripta. Epistolam enim quae ad Corinthios scribitur, ante istam scripsisse videtur, quia hanc de Corintho scripsisse evidenter monstratur ex eo quod dixit: Commendo vobis Phoeben sororem nostram, ministram Ecclesiae quae est Cenc
Abbreviated transcription (Latin):
pulis pascha. celebrans significauit. Ib̃i etenĩ
lapis repbꝰ quẽ gessit angͥclꝰ mira gestans in o-
nem qͥ nouȩ legis sacram̃ti forna. est duo testam̃¬
ta significauit. atq illa duo conungens p̃dic¬
toꝵ testam̃toꝵ consonantiã declarauit. Est etũ
rota in medio ratȩ. sicut iherechiel uidit. Ex
p̃dictis itaq patet misterii euidentissima. ratio.
qua. epłas.xiii. conscͥpsit. & distincte .x. ad eccli¬
as .iiii. ad ꝑsonas direxit. Unde qͦrũdam insania.
ꝑcutitur. dicentiũ epłam quȩ ad ebreos scribit᷑.
ñ fuisse pauli. s barnabȩ. uel clem̃tis. uel tertul¬
liani. uel luoe. qͦs in h̃c eridrẽ occasio deduxit huiꝰ¬
modi. qͥa nec salutatio eiꝰ nomine intitulata. p̃¬
scribit᷑. & longe facundiore. & splendidiore. stilo
ꝙͣ cet̾e edita c̃. Quibꝰ sufficient̃ respondet᷑ hoc

Expanded text:
pulis Pascha celebrans figuravit. Ibi enim lapis reprobatus, quem gessit angulus, mira praestans in ocunem qui novae legis sacramenti forma est, duo Testamenta figuravit, atque illa duo conjungens, praedictorum Testamentorum consonantiam declaravit. Est enim rota in medio rotae, sicut vidit Ezechiel. Ex praedictis itaque patet mysterii evidentissima ratio, qua Epistolas XIV scripserit et distincte X ad Ecclesias, IV ad personas direxerit. Unde quorumdam insania repercutitur, dicentium Epistolam, quae ad Hebraeos scribitur, non fuisse Pauli, sed Barnabae, vel Clementis, vel Tertulliani, vel Lucae. Quos in hunc errorem occasio deduxit hujusmodi, quia nec salutatio ejus nomine intitulata praescribitur, et longe facundiore et splendidiore stylo quam caeterae edita est. Quibus sufficienter respondetur hoc
Abbreviated transcription (Latin):
bens huiꝰmodi misterũ insinuatione. ut scił
in hoc oꝑe utriꝰq testam̃ti sũma contineri mon-¬
straretur. Per denariũ naniq uetꝰ testam̃tum
significatur. quateruariꝰ uͦ noui testam̃ti nota.
est. Ido itaq .x. & .iiii. scͥpsit. ut utriq legi se
consentire insinuaret. atq emuloꝵ calũpnam
dilueret. ipsum legis dĩ ꝑ moyscu date destruc¬
torem fore calũpniantium. eũq in odiũ uide¬
oꝵ trahentium qͦs placatos hab̾e uolens.x.
ad eccłias scͥpsit. ut̃ sicut moyses isruitico ppło
a pharaonis & egẏptioꝵ seruitute. educto. x.
tute. redẽptas.x. epłaꝵ doctrina informa¬

Expanded text:
b hujusmodi mysterii insinuatione, ut scilicet in hoc opere utriusque Testamenti summa contineri monstraretur. Per denarium namque Vetus Testamentum significatur. Quaternarius vero Novi Testamenti nota est. Ideo itaque XIV scripsit, ut utrique legi se consentire insinuaret, atque aemulorum calumniam dirueret, ut ipsum legis Dei per Moysen datae destructorem esse calumniantium, eumque in odium Judaeorum trahentium; quos placatos habere volens, X ad Ecclesias scripsit. Ut sicut Moyses Israelitico populo a Pharaonis et Aegyptiorum servitute educto X matute redemptas, X epistolarum doctrina informa
Abbreviated transcription (Latin):
religionis ordo & ꝑfectȩ sc̃itatis doctrina tͣditur.
epłarum pauli & alioꝵ ꝑutilis secuta ẽ doctrina.
ut eccłiam d̃i contra. hereticas p̃muniret pͣuitates.
& suborientia. uicia resecaret. & post. futuras que¬
suones exduderet. Hii st̃ panni qͥ ad extrahendũ
iheremiã de. lacu. funibꝰ circuinligati st̃. Epłã.¬
rum siqͥdem doctrina. legis & ꝓpħiȩ atq eũgłui
gata. de laci ignorantiȩ & infidelitatis. pecrator
scilicet in oꝑis ꝓfunditate. & in fidi assertione.
& in gr̃ȩ comñdatione seu spei subleuatione. In
ad intelligendũ est difficiliꝰ. In fidĩ assertione.
assertionem. congrua. auctoritatũ legis & ꝓpħiȩ
induxit. testimonia. ut eẽt basis sub columpna.
In gr̃e comm̃datione seu spei subleuatione. quia.
contra suꝑbos & arrogantes & de suis oꝑibꝰ presu-¬
ñites. ꝓ commñdanda. di gĩa fortit̃ & prudenter

Expanded text:
religionis ordo et perfectae sanctitatis doctrina traditur, Epistolarum Pauli et aliorum perutilis secuta est doctrina, ut Ecclesiam Dei contra haereticas communiret pravitates, et suborientia vitia resecaret, et post futuras quaestiones excluderet. Hi sunt panni, qui ad extrahendum Jeremiam de lacu, funibus circumligati sunt . Epistolarum siquidem doctrina, legis et prophetiae atque gata , de lacu ignorantiae et infidelitatis peccator scilicet in operis profunditate, in fidei assertione et gratiae commendatione, seu spei sublevatione: In ad intelligendum difficilius; in fidei assertione, holicae assertionem congrua auctoritatum legis et prophetiae induxit testimonia, ut esset basis sub columna; in gratiae commendatione, seu spei sublevatione, quia contra superbos et arrogantes, et de suis operibus praesumentes, pro commendanda Dei gratia fortiter, prudenter
Abbreviated transcription (Latin):
si. Humilis fuit p̃dicatio mea aput. uos. humilis etiã & ꝑsona.
Qđ ita ait. Et ego fui
dicatio mea. que fiebat in cõmuni.ñ fuit. in ꝑsuasibilibꝰ ũbis hu¬
& iuitutis. id ẽ in sermone. & p̃dicatione mea. ostendi me habere
ur̃a. ñ sit id ẽ ñ ẽẽ intelligat᷑ in sap̃ia hominũ s in uirtute dĩ.
id ẽ ut fides ur̃a. ñ attribuat᷑ homini s dõ. Sapientiã autem.
Quasi. Int̾ uos. incapaces simplicit̃ locuti sumꝰ. sapientiã autem
quȩ ẽ de secreus dñi loquim᷑ inter ꝑfectos. Perfectos hic dicit ñ ꝑ¬
fectos cognitores & doctores. quibꝰ non ẽ opꝰ doceri. s: auditores iam
capaces. Quam sapientiã: Non uͦ sapientiã. huiꝰ scli quȩ hu¬
manis rationibꝰ nititur. neq sapientiã pͥncipum huiꝰ sdĩ. id ẽ
malignoꝵ. sp̃uum uel phylosophoꝵ qui pͥncipes mundi uide¬
bantur: qui destruunt᷑. id ẽ quoꝵ sapĩa destruit᷑. S: loquim᷑

Expanded text:
 Humilis fuit praedicatio mea apud vos, humilis etiam et persona. Quod ita ait, et ego fui aedicatio mea, quae fiebat in communi, non fuit in persuasibilibus verbis huet virtutis, id est in sermone et praedicatione mea ostendi me habere vestra non sit, id est non esse intelligatur, in sapientia hominum, sed in virtute Dei, id est ut fides vestra non attribuatur homini, sed Deo. Sapientiam autem. Quasi dicat: Inter vos incapaces simpliciter locuti sumus, sapientiam autem, quae est de secretis Dei, loquimur inter perfectos. Hic dicit non perfectos cognitores et doctores, quibus opus non est doceri, sed auditores jam capaces. Quam sapientiam? non vero sapientiam hujus saeculi, quae humanis rationibus nititur; neque, sapientiam principum hujus saeculi, id est malignorum spirituum, vel philosophorum, qui principes mundi videba
Abbreviated transcription (Latin):
mus in głam nr̃am id ẽ om̃ium ccedentiũ. ut scił om̃s ꝑeã gcnam
& sc̃ificatio. & re¬
demptio. ut quẽ¬
admodũ scͥptum
est. qͥ głatur in
dño glẽtur Et
ego cum uenissẽ
ad uos frẽs. ue¬
ni ñ in sublimita.¬
te sermonis aut
sapientiȩ. adñ¬
cians uob̃ testimo¬
enim iudicaui me¬
scire aliqͥd int̃

Expanded text:
a et sanctificatio: et redemptio. Ut quemadmodum scriptum est. Qui gloriatur: in Domino glorietur. Et ego cum venissem ad vos fratres: veni non in sublimitate sermonis: aut sapientie: adnuncians vobis testimoenim judicavi scire me aliquid inter
Abbreviated transcription (Latin):
sapientes scđ̃m carnẽ. id ẽ scdm sapientiã humanã. Hon multi potentes
lata dñatione. Non multi nobiles. generis claritudine. Primo nulli ta
dicit. ñ ait tulli. forsan ꝓ se. qui solus int̾ apłos. scłariũ litteraꝵ ꝑitꝰ. &
terrenaꝵ opum diues romanȩ dignitatis parentela. conspicuus fuit. qui
sapientes. Et infirma. mundi elegit ds id ẽ impotentes. ut confundat
fortia. ut neronẽ: & ignobilia. mundi. & qđ plus ẽ contẽptibilia. elegit
ad̃s. & ea. quȩ ñ sunt id ẽ ignobiles & contẽptibiles. & qui nichil ẽẽ uide¬
bantur elegit ds̃. ut destrueret id ẽ uincendo humiliaret ea quȩ. st̃.
id ẽ quȩ cũm ex se nichil sint¬

Expanded text:
sapientes, id est secundum sapientiam humanam; non multi potentes, lata dominatione; non multi nobiles, generis claritudine. Primo nulli taldicit, non ait nulli, forsan pro se qui solus inter apostolos saecularium litterarum peritus, et terrenarum opum dives, Romanae dignitatis parentela conspicuus fuit, qui sapientes. Et infirma mundi elegit Deus, id est impotentes, ut confundat fortia, ut Neronem. Et ignobilia mundi, et quod plus est, contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, id est ignobiles et contemptibiles, qui nil esse videbantur, elegit Deus, ut destrueret, id est vincendo humiliaret, ea quae sunt, id est quae cum ex se nihil sint
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ qͥa. priꝰ redemit nos patiendo: & hoc totũ ido sic factum ẽ. ut
nullus gloriet᷑ nͥ de donis dĩ. queadmodũ scͥptũ est in iheremia.
& alii ñ sapientes electi st̃ ad apłatum. ita &. id ẽ etiã. ego qui
eram sapiens. fui. qͣs ñ eẽm sapiens cum uenissem ad uos o fres.
qͥa ueni ad uos ñ in sublimitate sermonis. scđm logicã ut logi¬

Expanded text:
id est quia prius redemit nos patiendo. Et hoc totum ideo sic factum est ut id est quia prius redemit nos patiendo. Et hoc totum ideo sic factum est ut nullus glorietur nisi de bonis Dei, quemadmodum scriptum est in Jeremia: et alii non sapientes electi sunt ad apostolatum, ita et, id est etiam ego, qui eram sapiens, fui quasi non essem sapiens, cum venissem ad vos, o fratres, quia veni ad vos non in sublimitate sermonis, secundum logicam, scili
Abbreviated transcription (Latin):
ita iunge. Dico ut ñ głetur aliqͥs ex se. s: tam̃ ẽ alia glã bona. scił qđ¬
ex ipso uos estis in iñu xp̃o. qui xp̃c factꝰ ẽ nob sap̃ia ã dõ. id ẽ illumi¬
nans nos ad ueritatẽ. To autẽ dr. factꝰ ẽ nob̃ sapĩa. qͥa temporalit̃. idẽ
ex aliquo tẽpore nos ad illũ conũtimur. ut cum illo maneamꝰ in et̃num:
& ipsa sapĩa caro facta ẽ. & habitauit in nob̾. Et hoc facit. id ẽ nos il¬
luminat. quia. factꝰ ẽ nob̃ iusticia. id ẽ quia. priꝰ iustificat nos bona. oꝑ¬
atione. Iusticia enĩ quȩ uiuit in seipsa. ꝓculdubio ds ẽ. atq incõmuta¬
bilit̃ uiuit. Sicut autẽ cum sit in se uita. etiã nob̃ sit uita. cum eiꝰ
efficimͣ participes: ita cum in se sit iusticia:. cui ei coherendo iuste ui¬
i baptismo emundat nos: & hoc ido quia priꝰ factꝰ ẽ nob redẽptio.

Expanded text:
 nos. Vel ita junge: dico ut non glorietur aliquis ex se, sed tamen est alia bona  nos. Vel ita junge: dico ut non glorietur aliquis ex se, sed tamen est alia bona illuminans vos ad veritatem. Ideo autem dicitur, factus est nobis sapientia, quia temporaliter, id est ex aliquo tempore nos ad illum convertimur, ut cum illo maneamus in aeternum, et ipsa sapientia caro facta est, et habitavit in nobis, et hoc facit, id est nos illuminat, quia factus est nobis justitia, id est quia prius justificat nos bona opa porro iustitia, quae uiuit in se ipsa, procul dubio deus est atque incommutabiliter uiuit. sicut autem, cum sit in se ipsa uita, etiam nobis fit uita, cum eius efficimurin baptismo mundat nos. Et hoc ideo, quia prius est factus nobis redemptio,
Abbreviated transcription (Latin):
iactant. cum ds humilitatẽ ꝓponat. Uenĩt enĩ humilis ds̃. querens humiles
ñ altos. qͥ & si pͥmo elegerit pauꝑes. indoctos. infirmos: ñ tam̃ reliquit. sa
pientes. diuites & nobiles. S si eos pͥmoᷤ eligeret. merito taliũ rerũ uide¬
rent᷑ sͥ eligi. atq inflati de his rebꝰ salutẽ humilitatis ñ reciꝑent: & ita. eẽt
in eis suꝑbia. qua hõ cecidit. Idõq ñ elegit reges. uel senatores. uł phyloso¬
phos. uel oratores: unmo elegit plebeios. pauꝑes. indoctos. piscatores.
Hisi fidelit̃ p̃cederet. piscator. ñ humilit̾ sequeret᷑ orator. itͣn nathana¬
el doctꝰ. ñ ẽ in apłm electꝰ. Ut autẽ humilitatis causa hȩc ẽẽ facta intel¬
ligantur. subdit. Ut ñ głetur & cet̾a. Quasi. Ido infirmos elegit & ñ sapi-¬
entes. ut ñ głetur om̃is caro. id ẽ ut nullus hõ iustꝰ uł iniustꝰ głẽtur ex
se. s ex d̃o. qͦd ostendit᷑ inferiꝰ. ibi: qͥ głatur in dño głetur. Non glẽtur

Expanded text:
jactant, cum Deus humilitatem proponat. Venit enim humilis Deus quaerens humiles, non altos. Qui etsi primum elegerit pauperes, ipientes, divites et nobiles; sed si eos primos eligeret, merito talium rerum viderentur sibi eligi, atque inflati de his rebus salutem humilitatis non reciperent, et ita esset in eis superbia qua homo cecidit. Ideoque non elegit reges, vel senatores, vel philosophos, vel oratores. Imo elegit plebeios, pauperes, indoctos piscatores. Nisi fideliter praecederet piscator, non humiliter sequeretur orator. Unde Nathanael doctus non est in apostolum electus. Ut autem humilitatis causa, haec esse facta intelligantur, subdit: Ut non glorietur, etc. Quasi dicat: Ideo infirmos elegit et non sapientes, ut non glorietur omnis caro, id est ut nullus homo justus, vel injustus glorietur ex se, sed de Deo. Quod ostenditur ibi: Qui gloriatur in Domino glorietur. Non glorietur
Abbreviated transcription (Latin):
lat᷑ generalit̃ uetꝰ testam̃tũ ali¬
qñdo ꝓ parte. ueteris testam̃ti
accipit᷑. sicut ibi. Aꝑuit dñs
discipulis sensũ. ut intelligent
quȩ de eo scͥpta erant in lege &
psalmi lex uocant᷑. sicut dñs
ait. in lege autẽ. scͥptũ ẽ. ego
dixi dii estis & filii excelsi. Et
alibi. ut impleat᷑ sermo qͥ ui le¬
ge coꝵ scͥptꝰ ẽ. qͥa. odio habucr̃t
me gratis. Ita & hic psalmi di¬
cuntur lex. id ẽ nomine legis
intelligunt᷑. quia informant.
ꝑius dixit de psalmo ꝑtinere
ad udeos. quoꝵ supbia con¬
fringenda. erat. dixit. Scimꝰ qm̃

Expanded text:
generaliter Vetus Testamentum, aliquando pro parte Veteris Testamenti accipitur, sicut ibi: Aperuit Dominus discipulis sensum, ut intelligerent de Deo quae scripta erant in lege et psalmi lex vocantur; sicut Dominus ait, In lege vestra scriptum est: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes . Et alibi, Ut impleatur sermo qui in lege eorum scriptus est: Quia odio habuerunt me gratis . Ita et hic psalmi dicuntur lex, id est nomine legis intelliguntur, quia informant. rius dixit de psalmo pertinere ad Judaeos, quorum superbia confringenda erat, dixit: Scimus,
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd om̃s insurrexisse dixit. & omnẽ
populũ ñ ꝑmisisse. Omĩs gͦ dixit
insurrexisse.s. malos. & omnẽ po¬
pulum ñ ꝑmisisse. scił bonos. &
hic enĩ ñ quia dicit. Om̃s decli¬
nauer̃t̃ totam penitꝰ plebẽ signi¬
ficans. s alteram partẽ plebis
semꝑ enĩ duo ppłi st̃ in una ple¬
be. Hic eiũ ẽ ppłs quẽ increpat
dñs dicens. sub nomine iherłm¬

Expanded text:
d omnes insurrexisse dixit, et omnem populum non permisisse. Omnes ergo dixit insurrexisse, scilicet malos, et omnem populum non permisisse, scilicet bonos; et hic enim, non quia dicit, omnes declinaverunt, totam penitus plebem significat, sed alteram partem plebis. Semper enim duo populi sunt in una plebe. Hic est enim populus quem increpat Dominus, dicens sub nomine Jer
Abbreviated transcription (Latin):
ille in conuigio ñ ã conugio. iste uͦ ñ in latrocinio s a latrocimo:
ñ enĩ netesiẽ est. ut coniuges desinant ẽẽ coniuges ꝓpter fidẽ xp̃i
Supͣ posuit unũ exemplũ de ritu uiuendi. hic aliud de conditio¬
catꝰ es ñ sit tͥ curȩ. quasi uelis hoc effugere: s si fieri lib̾ poteᷤ. magis
in hoc tantomagis exaltabitur in futuro. Qui enĩ. Quasi. Ideo ñ de¬

Expanded text:
ille in conjugio, non a conjugio; iste vero non in latrocinio, sed a latrocinio. Non enim necesse est ut conjuges desinant esse conjuges propter Christi fSupraposuit unum exemplum de ritu vivendi; hic aliud de conditiocatus es, non sit tibi curae, quasi velis hoc effugere, sed si potes fieri liber, magis in hoc saeculo, tanto magis exaltabitur in futuro: Qui enim in Domino
Abbreviated transcription (Latin):
moysi dicit. Siqͥs peccauerti aute me. delebo
eũ de libro uitȩ. ut scd̾m iusticiã. uidicis uide¬
atur deleri cũ peccat. iuxta p̃scientiã. tam̃ in
libro uitȩ nunꝗͣ. fuerant. Unde ioħs ait. Ex
tam̃ scdm p̃scientiã. uunꝗͣ defuit. Cum gͥ ex gͣ¬
tuita. miscłia. apponat grãm qͥbꝰ uult & liberet
qͦs uult. manifeste ostendit᷑ diues. & głosa. boni

Expanded text:
Moysi dicit: Si quis peccaverit ante me, delebo eum de libro vitae ; ut secundum justitiam judicis tunc videatur deleri, cum peccat; juxta praescientiam tamenlibro vitae nunquam fuerat. Unde Joannes ait: Ex tamen secundum praescientiam nunquam defuit. Cum igitur ex gratuita misericordia apponat gratiam quibus vult, et liberet quos vult, manifeste ostenditur dives et gloriosa bonita
Abbreviated transcription (Latin):
erant boni. Frequent̃ enĩ ante st̃ mali qͥ futu¬
ri sunt boni. & aliqͣtiens priꝰ st̃ boni qͥ futu¬
ri st̃ & ꝑmansuri mali. Tales erant illi. & ido
nomina coꝵ. erant scͥpta. in cęlo. ꝓpt̾ iusticiã.

Expanded text:
erant boni. Frequenter enim ante sunt mali, qui futuerant boni. Frequenter enim ante sunt mali, qui futuri sunt boni; et aliquoties prius sunt boni, qui futuri sunt et permansuri mali. Tales erant illi, et ideo nomina eorum erant scripta in coelo propter justitiam,
Abbreviated transcription (Latin):
debebat᷑. Nota qͥa ex ũbis
apłi quibꝰ usꝰ ẽ in hoc ser¬
mone dicens. iacob gratis
dilectũ & electũ ã dõ. esau autẽ iudicio rep¬
batum. ficut & pharaonẽ. & alios qͦs uolun¬
tater sua. obdurat. ostendit᷑ qͦd qͥdam st̃ qͥb
nec grãm apponit ds̃ ut esau & pharaoni.
cum aliis infert eã. qͣsi coactis. ut apło paulo
da ẽ. qͥa. ñ alit̃ euenit ꝗͣ futurũ nouit. Pre¬
coronet᷑. Presciens ita ds̃ aliqͦs malȩ uolunta.
tis futuros. ñ habuit eos in num̾o bonoꝵ.¬
& sic de p̃scientia. pharaonẽ dãpnandũ eẽ
censuit sciens eũ ñ se correcturũ: apłm uͦ
paulũ elegit. p̃sciꝰ utiq qͦd futurꝰ cẽt fidelis.
Sunt̾ autẽ & alũ qͥdam quibꝰ gr̃a data ẽ in
in cęlo & post abier̃t retro. S: hoc de eis dñs
dixit ꝓpt̾ iusticiã. suã cui deseriuiebant. quia.
hoc iustũ ẽ ut uucuiq respondeat ꝓ merito.
Acsi dic̃ẽt. Digni estis ñc uita et̾na. quia.

Expanded text:
debebatur. Nota quia ex verbis oli quibus usus est in hoc sermone, dicens: Jacob gratis dilectum et electum a Deo; Esau autem judicio reprobatum sicut Pharaonem, et alios quos voluntate sua Deus obdurat, ostenditur quod quidam sunt, quibus nec gratiam apponit Deus, ut Esau et Pharaoni, cum aliis infert eam quasi coactis ut apostolo Pauda est quia non aliter evenit quam futurum novit. Praecoroneturtis futuros, non habuit eos in numero bonorum, sicut et de praescientia Pharaonem damnandum esse censuit, sciens eum non se correcturum, Apostolum vero Paulum elegit praescius quod futurus esset fidelis. Sunt autem et alii quidam, quibus gratia data est in in coelo , et post abierunt retro. Sed hoc de eis Dominus dixit, propter justitiam cui deserviebant, quia hoc est justum ut unicuique respondeat pro merito. Ac si diceret: Digni estis nunc vita aeterna, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ficationẽ. Et bene hoc suis ẽ ꝑ unũ xp̃m.
qͥa. si illa id ẽ dãpuatio ꝑ unũ adam suis
est. tc̃ & hoc potuit. xp̃i gr̃a: & uere hoc
potest. quia etiã. in uitã ęt̾̃nam ducit.
si ꝓpria ñ adderent᷑. mors id. ẽ dĩssolutio
animȩ & corꝑis. regnauit etiã. ante mor¬
tem passiones inferens ꝑ unũ adã. qͥa qͣs
it. quoꝵ mat̾ia ille fuit. sicut & culpa eiꝰ

Expanded text:
ficationem, et bene hoc suis est, per unum Christum, quia si illa, id est damnatio, per unum Adam suis est, tunc et hoc potuit Christi gratia: et vere hoc potest, quia etiam in vitam aeternam ducit. si propria non adderentur, mors, id est dissolutio animae et corporis, regnavit, etiam ante mortem passiones inferens, per unum, Adam, quia quas it, quorum materia ille fuit, sicu
Abbreviated transcription (Latin):
dẽpnant᷑ ꝑ adam. S ita dicendũ ẽ mul¬
oꝵtomagis abuudauit. ut donũ xp̃i delicto
adȩ compararit᷑. & p̃ferat᷑. Adam qͥppe
donauit. Maior ẽ gͦ causa xp̃i. qͣ. causa.
ade. Sequit᷑. Et ñ sicut. Hic ostendit.
dispares ẽẽ effectꝰ causaꝵ. Quasi dicat. N
solũ causȩ st̃ dispares. s etiã effectꝰ. etiam
id ẽ quia ñ sicut ꝑ unũ peccatũ fit aiusta¬
fit & ꝑ donũ. s plꝰ fit ꝑ donũ. Et hoc
ꝓbat: nam iudiciũ dĩ ẽ ꝓcedens ex uno
tantũ delicto originali. ab adam traducto.
in condẽpnationẽ corporalis & ȩt̃nȩ mor
multis delictis ꝓcedit in iustificationẽ. qͥa.
ñ solum ignoscit s etiã iustificat hic. Et
attende qđ dictũ ẽ iudiciũ ex uno in con¬
dẽpnationẽ. qđ ñ ido dictũ ẽ. qđ illud
solum qđ originalit trahitur iudicio sit.
dãpnandũ. s quia illud etiã. si solum sit
dãpnationem facit. Xp̃i autẽ gr̃a. ñ solũ
illud qđ originalit̃ trahit᷑ s: etiã multa.

Expanded text:
demnantur per Adam; sed ita dicendum est multo magis abundavit, ut donum Christi delicto Adae comparetur et praeferatur. Adam quippe donavit. Major est ergo causa Christi quam causa Adae. Et nunc sicut hic ostendit dispares esse effectus causarum; quasi dicat: Non solum causae sunt dispares, sed etiam effectus. Et id est quiafit et per donum, sed plus fit per donum, et hoc probat. Nam judicium Dei est procedens, ex uno tantum delicto originali ab Adam traducto, in condemnationem corporalis et aeternae mortimultis delictis, procedit in justificationem, quia non solum ignoscit, sed etiam justificat. Et attende quod dictum est, judicium ex uno in condemnationem, quod non ideo dictum est, quod illud solum quod originaliter trahitur in judicio sit damnandum, sed quia etiam illud, si solum sit, damnationem facit. Christi autem gratia, non solum illud quod originaliter trahitur, sed etiam multa
Abbreviated transcription (Latin):
atq humilẽ ita. factũ eũ timor legis tamꝗͣ
pedagogꝰ ad fid̃i grãm ꝑduceret. Oportebat
gͦ ut suꝑbis & de lib̾tate sui arbitrũ p̃sum̃ti¬
bus lex daret᷑. qua p̃uaricata suã infirmi⁊¬
tatem & legis insufficientiã. peccatũ ñ consu¬

Expanded text:
a humilem factum timor legis, tanquam paedagogus, ad fidem gratiamque perduceret. Oportebat ergo ut superbis, et de libertate sui arbitrii praesumentibus lex daretur, qua praevaricata suam infirmitatem, et legis insufficientiam peccatum non consu
Abbreviated transcription (Latin):
amiserit in posteros. tam̃ ñ nͥ unũ origi¬
nale traiecit: multi scił om̃s filii sui ex eo
carnalit̃ geniti. mortui st̃ id ẽ peccatores
filios eiꝰ. abundans autẽ & maior res om̃i Aug̾tinᷤ¬
bus suis ꝓdest magis. qͥa. ñ solũ illud ori¬
ginale peccatũ. s ctiã addita. peccata sol¬
u̾it. Hoc aut̃ donũ dat᷑ in gr̃a untꝰ hõis

Expanded text:
admiserit, in posteros tamen non nisi unum origiadmiserit, in posteros tamen non nisi unum originale transmisit, multi, scilicet omnes filii sui ex eo carnaliter geniti, mortui sunt, id est peccatores filios ejus. Abundans autem et major res omnibus suis magis prodest, quia non solum illud originale, sed etiam addita peccata solvit. Hoc autem donum datur, in gratia unius hominis
Abbreviated transcription (Latin):
num xp̃i. ꝙͣ delictũ ade. Et ido ñ sic ẽ effi¬
cax peccatũ adȩ ad dãpnationẽ. ut gr̃a.
xp̃i ad saluationẽ. Qđd ẽ dic̃e. Non st̃ pa¬
res causȩ eoꝵ. nec etiã. pares st̃ effectꝰ caisaꝵ
qđ ibi ostendit᷑ & ñ sicut ꝑ unũ. s p̃mittit.
quo ꝓbet causas adȩ ⁊ xp̃i ñ ẽẽ pares. dicens.
ut delictũ ade. qͥa delictũ adȩ unũ ẽ quo
qua multi uiuificati. Si gͦ unũ delictũ
multos mortificare potuit. patet. qđ mul¬
tiplex gr̃a uiuificare multomagis possit.
Causa enĩ xp̃i ẽ gr̃a abundans. ex qͣ oñuia
bona. st̃ homini. sine qua nichil st̃ boni.
multa. & si ex illo originali st̃ ad pectandũ
munt᷑. tẽporalit̃ ualet forma mortis ex
ratis adam nocuerat. Et bene hȩc causa.
xp̃i om̃ib suis ꝓdest. qͥa. si causa adȩ om¬
nib suis nocuit. t̾c & hȩc hoc potuit su¬
ẽ donũ ut delictũ. enĩ id ẽ qͥa uniꝰ hõis
adȩ delicto. uno quidẽ & si ipse plura.

Expanded text:
num Christi quam delictum Adae et ideo non sic est efficax peccatum Adae ad damnationem, ut gratia Christi ad salvationem: quod est dicere: Non sunt pares causae eorum, nec etiam pares sunt effectus causarum. Quod ibi ostenditur. Et non sicut per unum; sed praemittit quo probat causas Adae et Christi non esse pares, dicens: ut delictum Adae, quia delictum Adae unum est, quo qua multi vivificati. Si vero unum delictum multos mortificare potuit, patet quod multiplex gratia vivificare multo magis possit. Causa enim Christi est gratia abundans, ex qua omnia bona sunt homini, sine qua nil habet boni. multa, etsi ex illo originali sint ad peccandum muntur temporaliter valet forma mortis ex ratis Adam nocuerat. Et bene haec causa Christi omnibus suis prodest, quia si causa Adae omnibus suis nocuit, tunc et haec hoc potuit suest donum ut delictum. Enim, id est quia, unius hominis Adae delicto uno quidem, etsi ipsi plura
Abbreviated transcription (Latin):
dem unꝰ ẽ ds id ẽ creator ẽ om̃ium. qͣsi
cum aliis modis posset ꝓbari. Hoc unũ
pono. Et cum sit unꝰ om̃ium ds̃. iusti¬
ficat equalit̃ om̃s ꝑ eandem causam. id
aliud sit ex fide. & aliud ꝑ fidem.s
ex fide & ꝑ fidem. qͥa. apłc sepe mutat p̃po¬
sitiones in eodem sensu. Et qutia dicimꝰ
om̃s iustificari ꝑ fidem. gͦ legẽ destruimꝰ
ꝑ fidem: Absit. Non enĩ destruit᷑ lex.
ram. Unde subdit. S: statuimꝰ ia ẽ con¬
i pletus lex. quȩ sine. fide infirma eẽt. Fit¬
matur enĩ statꝰ legis. qͥa mistica & ceri¬
monialia. sp̃ualit̾ implent᷑. & qͦd minꝰ
in moralibꝰ continebat in ęuglo addit᷑. &
qd̃ ꝓmittebat uenturũ. fid̾es aduenisse
Littera. uͦ occidens tollit᷑. moralia aut̃ in
quibꝰ minꝰ continebat᷑. ctiã. scđm litterã in

Expanded text:
dem unus est Deus, id est creator est omnium. Quasi dicat: Cum aliis modis possit probari, hoc unum pono, et cum unus sit omnium Deus, justificat aequaliter omnes per eamdem causam, id aliud sit ex fide, aliud per fidem; sed ex fide et per fidem, quia Apostolus saepe mutat praepositiones in eodem sensu; et quia dicimus omnes justificari per fidem. Ergo legem destruimus per fidem? Absit! Non enim destruitur lex, ram. Unde subdit: Sed statuimus, id est conimpletur lex, quae sine fide infirma esset. Firmatur enim status legis, quia mystica et caeremonialia spiritualiter implentur: et quod minus in moralibus continebat, in Evangelio additur; et quod promittebat eis venturum, fides advenisse Littera vero occidens, tollitur, moralia autem, in quibus minus continebatur, etiam secundum litteram in
Abbreviated transcription (Latin):
tua est. Et ipse paulꝰ ait. Si habuero
omnẽ fidẽ. caritatem autẽ. aut̃ ñ habue¬
oꝑum p̃ueniri ad fidem. s: fidemi sequi bo¬
na oꝑa dicit. hominẽ. iuistificari ꝑ fidẽ.
sine oꝑibꝰ legis. ñ qͥn credens post: ꝑ di¬
uoluit filiũ immolare. Seq̃uunt᷑ enĩ
oꝑa. iustificatũ. ñ p̃cedunt iustificandũ
s sola fide. sine oꝑibꝰ p̃cedentibꝰ fit hõ
iustꝰ. ut ñ magis fit iusti qͥ oꝑa legis
timore fecerant. cũ fides ꝑ dilectionem
oꝑatur in corde. etiã si foris ñ exit ui oꝑe
Nam fides ꝑ dilectionẽ oꝑatur in

Expanded text:
tua est . Et ipse Paulus ait: Si habuero omnem fidem, charitatem autem non habueoperum perveniri ad fidem, sed fidem sequi bona opera, dicit hominem justificari per fidem sine operibus legis, non quin credens post per divoluit filium immolare. Sequuntur enim opera justificatum, non praecedunt justificandum, sed sola fide sine operibus praecedentibus fit homo justus, ut non magis sint justi qui opera legis timore fecerant; cum fides per dilectionem operetur in corde, etiam si foris non exeat in opere. Nam fides quae per dilectionem o
Abbreviated transcription (Latin):
fides quȩ ꝑ dilectionẽ oꝑatur. & si ñ sit
in qͦ exteriꝰ oꝑetur. in corde ram̃ seruiens¬
& ferueus seruat᷑. & ñ meritis prioꝵ o
ꝑum ad iusticiã fidi uenit᷑. in qͦ uidei
se p̃ferebant. s: bona oꝑa etiã ante fi-¬
& cursꝰ celerrimꝰ p̃ter uiã. Nemo gͦ cõ
qͥa ubi fides ñ erat. bonũ opꝰ ñ erat.
Bonũ enĩ opꝰ uitentio facit. intentionẽ
fides dirigit. Don ualde attendas qͥd
hõ faciat. s qͥd cum faciat artendat.¬

Expanded text:
 dilectionem operatur, et si non sit in quo exterius operetur, in corde tamen serviens fervensque servatur. Et non meritis priorum operum, ad justitiam fidei venitur, in quo Judaei se praeferebant: bona opera etiam ante fiet cursus celerrimus praeter viam. quia ubi fides non est, bonum opus non est. Bonum enim opus intentio facit, intentionem vero fides dirigit. Non valde attendas quid homo faciat, sed quid cum facit intendat.
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ scił unitarĩ debemꝰ inuenisse scd̃m
iustꝰ ẽ. qđ utiq impossibile ẽ: sequit᷑ &
hoc aliud impossibile. scł qd ipse habet.
głam etnam quȩ ex iusticia. sequit᷑. s a se
habet eã. ñ scđm dm id. ẽ ñ a dõ. Uel¬

Expanded text:
et imitari debemus, invenisse secundum justus est quod utique impossibile est, sequitur hoc aliud impossibile, scilicet quod ipse habet gloriam aeternam, quae ex justitia sequitur; sed a se habet eam, non apud Deum, id est non a Deo.
Abbreviated transcription (Latin):
romani sublimes siue tonantes. qͥa. illo tẽpore qͦ
bantur. idoq sublimiores erant. om̃ibꝰ ppłis &
intonabant p̃cepta publica & pͥuata. coꝵ̃q fa.¬

Expanded text:
Romani sublimes sive tonantes, quia illo tempore, qubantur: ideoque sublimiores erant omnibus populis, et intonabant praecepta publica et privata: eorumque fa
Abbreviated transcription (Latin):
egrotat. & suꝑuenientibꝰ cedit peccatis. Con¬
suetudine enĩ delinquendi p̃mitur ne. crescat.
ui fructũ. & ꝑ hoc extinquit᷑. Prouident̃ gͦ &¬
quens mulaplicauit peccata. Ipso enĩ usu płꝰ ce¬
pit petrare. ꝗͣ ante peccauerat. Et sic factũ ẽ.
ut data lege ñ minuerent᷑ s abundarent pec¬
cata. diabolo uu̾tentẽ legẽ bonã in malũ. Contͣ
q. ads om̃ia. dimisit. sicut. subsequent̃ ostenditũr.
Uel tta lex subintrauit ut abundaret. id. ẽ ad hoc

Expanded text:
egrotat, et supervenientibus cedit peccatis. Consuetudine enim delinquendi premitur, ne crescat in fructum, et per hoc exstinguitur. Providenter quens multiplicavit peccata. Ipso enim usu plus coepit peccare quam ante peccaverat; et sic factum est ut data lege non minuerentur, sed abundarent peccata diabolo invertente legem bonam in malum, contra quod omnia Deus dimisit, sicut consequenter ostenditur. Vel ita: Lex subintravit ut abundaret delictum,
Abbreviated transcription (Latin):
& ñ uis attendere qͦd mundꝰ opꝰ dĩ est. idolũ
opꝰ fabri. Si faber idolo sicut dedit figurã.
faber tuus ds ñ est: Si homo idoli faber ẽ.
qͥs ẽ ds tuus. Qui fecit te. Quis ẽ fabri ds.
Qui fecit illũ. Ergo si idolum cor haberet.
nonne fabrũ adoraret qͥ fecit illudꝰ Ecre qͦ¬
modo detinent ueritatẽ di in iniusticia. Oc¬
currebat aut̃ apło ut ei diceret᷑. unde illi ue¬
dit unde. qͥa qđ notũ ẽ dĩ manifestũ ẽ in il¬
retinent ueritatẽ di. qͥa hoc d̃ĩ qͦd notũ est
id ẽ id qͦd de d̾o noscibile est. manifestũ ẽ
in illis. ductu rationis. Quasi dicat. In se ha¬
bent unde noscẽ possu̾nt. qͦd cognoscibils ẽ
de do. scilicet naturalẽ rationẽ. Idõ dicit qͦd
de dõ uoscibile c̃. quia multa. st̃ quȩ de dõ Aug̾tinꝰ¬

Expanded text:
n vis attendere quod mundus opus Dei sit; idolum opus fabri. Si faber idolo sicut dedit figuram, rgo homo faber tuus Deus non est, si homo idoli faber est? Quis est Deus tuus qui fecit te? Quis est Deus fabri? Qui fecit illum. Ergo si idolum cor haberet, nonne fabrum adoraret qui fecit illud? Ecce quomodo detinent veritatem Dei in injustitia. Occurrebat autem Apostolo, ut ei diceretur: Unde illi vedit unde: Quia quod notum est Dei, manifestum est in ildetinent veritatem Dei, qua hoc Dei quod notum est, id est quod de Deo noscibile est, manifestum est in illis, ductu rationis; quasi dicat: In se habent unde noscere possint. Quod cognoscibile est de Deo, scilicet naturalem rationem. Ideo dicit quod de Deo cognoscibile est, quia multa sunt qu
Abbreviated transcription (Latin):
dixit uirginẽ. quia om̃s st̃ una. uirgo. ꝓpt̾ unitatẽ integrȩ fidi. solidȩ spei. since¬
rȩ caritatis. uirgo st̃: quia ã prauitate erroris & ab oꝑe malo incontaminati. ca¬
sta: quia ñ hñt estum malȩ uoluntatis. Despondi uos dico exhibere. id ẽ ut
exhibeam uos ꝓ dõ in die. iudiciĩ. Timeo enĩ. Quasi. Tales uos desponsairi ut ex-¬
hibeam uos do.s: timeo ne sicut serpens. id ẽ diabolus ꝑ serpentẽ seduxit euam.
ã paradiso eam eiciens: seduxit dico astutia sua scił ꝓmittendo falsa. ita ꝑ similes
similes euȩ st̃. speudo similes serpenti id ẽ diabolo. qͥ ꝑ eos insidiat᷑: lux fidi simi¬
lis est paradiso. Quoꝵ gͦ fides corrũpit᷑ a paradiso eiciuntur. qͥa p̃ponunt. ñidaciũ

Expanded text:
dixit virginem, quia omnes sunt una virgo propter unitatem integrae fidei, solidae spei, sincerae charitatis: Virgo sunt, quia a pravitate erroris et ab opere malo incontaminati, casta, quia non habent aestum malae voluntatis. Despondi dico, exhibere, id est ut exhibeam vos Deo in die judicii. Timeo autem. Quasi dicat: Tales vos desponsavi, ut exhibeam vos Deo, sed timeo ne, sicut serpens, id est diabolus, per serpentem seduxit Evam, a paradiso eam ejiciens; seduxit, dico, astutia sua, scilicet promittendo falsa, ita, per similes similes sunt Evae, pseudo similes serpenti, id est diabolo, qui per eos insidiatur. Lux fidei similis est paradiso. Quorum ergo fides corrumpitur, a p
Abbreviated transcription (Latin):
it. & in fututo gehennã ułtricẽ generauit. Ido apłs istos hortatur fugete ab
id olatriȩ suꝑstitione. scit ne uel comedant sapientes idolothita. cum offendiculo
infirmoꝵ quibꝰ idolattę uiderentur: ne uel ipsi infirm idolatrȩ sint. edendo
sub idoli ueneratione. & putando idolum aliqͥd ẽẽ. Et ut fugiatis. loquor
uobis ut prudentib. id est loquor uob̃ altum quid quasi prudentibꝰ. & ideo
uos ipsi iudicate. id est diligenter duudicate. quȩ dico. scit hȩc. calix. & cetera.
Uel ita. ut prudentibꝰ loquor. Quasi. Moneo uos fugere ab idolatria. & hoc mo¬
nendo loquor infiriis. qui sunt inter uõs. ut supͣ locutꝰ sum prudemibꝰ. & uos
ipsi uidicate. quȩ dico. an uera. & hona. sint. qđ ꝑ similitudinem & etemplum
noui sacram̃ti ostendit. ut faciliꝰ suadeat. quia. cui uerba. non satis faciunt.¬

Expanded text:
it, et in futuro gehennam ultricem generavit. Ideo Apostolus istos hortatur fugere ab idololatriae superstitione, scilicet ne comedant sapientes idolothyta cum offendiculo infirmorum, quibus idololatrae videntur. Vel ne ipsi infirmi idololatrae sint, edendo sub idoli veneratione, et putando idolum aliquid esse. Et, ut fugiatis, loquor vobis ut prudentibus, id est loquor vobis altum quid, quasi prudentibus. Et ideo vos ipsi judicate, id est diligenter dijudicate quae dico, scilicet hoc, calix. etc. Vel ita ut prudentibus loquor. Quasi dicat: Moneo vos fugere ab idololatria, et hoc monendo, loquor infirmis qui sunt inter vos ut supra locutus sum. Prudentibus, et vos ipsi judicate quae dico, an vera et bona sint: quod per similitudinem et exemplum novi sacramenti ostendit, ut facilius suadeat, quia cui verba non satisfaciunt
Abbreviated transcription (Latin):
alii. pecranti ignoscere. opp̃sso subuenire. & cct̃a. Et ido ñ suꝑflue hoc
tate. Simplicitas excludit ẏpocrisim. hilaritas id ẽ gaudiũ ostendit.
Sequit᷑. Dilectio qua diũsa. dona uniunt᷑. sit sine simulatione. &
sic erit alt̾ alteriꝰ m̃brũ. Et sitis odientes malũ & adherentes bono.
ut nec dilectio amici faciat malũ amare. nec malũ faciat bonũ dimit¬
tere. Et sitis diligentes inuicẽ caritatẽ fr̃nitatis. id ẽ qͦd fr̃s caritatẽ
hñt int̾ se: uł sitis uolentes a fr̃ibꝰ rediligi. & sitis inuicẽ p̃uenientes
solliciti estis conde. ñ sitis pigri oꝑe. Maledictꝰ enĩ ẽ. sicut ihere¬
igue caritatis. & si actu ñ potestis implere. qdđ uultis. Ido autẽ dicit

Expanded text:
alii, peccanti ignoscere, oppresso subvenire, etc. Aug. Et ideo non superflue hoc tate. Simplicitas excludit hypocrisim. Hilaritas gaudium ostendit eri. Dilectio qua diversa dona uniuntur, sit sine simulatione, et sic erit alter alterius membrum; et sitis odientes malum et adhaerentes bono; ut nec dilectio amici faciat malum amare, nec malum faciat bonum dimittere, et sitis diligentes invicem charitatem fraternitatis, id est quod fratres charitatem habent inter se; vel sitis volentes a fratribus rediligi; et sitis invicem praevenientes solliciti estis corde non sitis pigri opere. Maledictus enim est, sicut Jereigne charitatis, et si actu non potestis implere quod vultis. Ideo autem dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ usꝰ si ꝑ bonos tractarent᷑. maioris autẽ
uel minoris ẽẽ usꝰ. si ꝑ magis uel minꝰ bo¬
nos darent᷑. Eta qͦ: subũsi erant. ut contẽp.¬
to apło de sapientibꝰ scli se iactarent. quoꝵ
eloquentia & t̃rena. philosophia delecta¬
bantur. ut sub nomine. xp̃i his imbueren¬
tur. quȩ contraria. st̃ fidi. Inflati qͦ erant
eo q̃d non iret ad illos apłs. fornicatorẽ qͦ
qui uxorem patͥs tenebat. int̃ se ẽe patie.¬
bantur. Sunt & alia. capitula. in suis locis
ducia. & caritatis affectu scribit eis apls
aliq̃ndo cõmonens. aliq̃ndo blandiens. ali¬
q̃ndo arguens. Nam multȩ st̃ cause ꝓpter
gͥ uitentio apłi in hac epła. chorinthios ab
erroribꝰ & scismatibꝰ ad rectam fidem. & a
uiciis & aliis pecratis ad bonos mores reuo¬
care: & in eis confirmare. Nodus talis. hiuc
epłȩ sicut & aliis. salutationẽ p̃scribit. &
nom̃ suũ qͦd celebre erat om̃ibꝰ gentibꝰ p̃po¬
nit. ut magistri nomine audito acquiescant. Ambr̾osi

Expanded text:
e usus, si per bonos tractarentur, majoris autem vel minoris esse usus si per magis vel minus bonos darentur. Ita quoque subversi erant ut contempto Apostolo de sapientibus saeculi se jactarent, quorum eloquentia et terrena philosophia delectabantur, ut sub nomine Christi his imbuerentur quae contraria sunt fidei. Inflati quoque erant eo quod non iret ad eos Apostolus. Fornicatorem quoque qui uxorem patris tenebat inter se esse patiebantur. Sunt et alia capitula in suis locis ducia et charitatis affectu scribit eis Apostolus, aliquando commonens, aliquando blandiens, aliquando arguens. Nam multae sunt causae propter igitur intentio Apostoli in hac Epistola Corinthios ab erroribus et schismatibus ad fidem rectam, et a vitiis et aliis peccatis ad bonos mores revocare, et in eis confirmare. Modus talis, huic Epistolae sicut et aliis salutationem praescribit, et nomen suum quod celebre erat omnibus gentibus, praeponit ut magistri nomine audito acquiescant correcti
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ gentibꝰ. ita. ut uidi relo legis &
patrũ emulent᷑ illos id ẽ gentiles. i ẽ
inuideant eis. eosq odio hãbeant. Uel
in bono potest accipi sic. quasi. salꝰ facta.
est gentibꝰ. ita ut udei emulent᷑ id ẽ
imit̾ent᷑ illos id ẽ gentiles. Hoc sepe fa¬
dum ẽ. & pleniꝰ fiet in fine scl̃i. qñdo
uidei xp̃ianos sequent᷑ in fide xp̃i.
Tunc enĩ manꝰ moysi reuocabit᷑ in si¬
num. tc̃ moyses nr reũtetur ad matrẽ
& ad. frẽs. Potest etiã. sic intelligi. qͦsi
salus erit gentibꝰ. ita ut gentes emu
id ẽ ut credant sicut & ipsi credebant

Expanded text:
facta est gentibus, ita ut Judaei zelo legis et patrum, aemulentur illos, id est gentiles, id est invideant eis, eosque odio habeant. Vel in bono potest accipi sic, quasi dicat: salus facta est gentibus, ita ut Judaei aemulentur, id est imitentur illos, id est gentiles. Hoc saepe factum est, et plenius fiet in fine saeculi, quando Judaei Christianos sequentur in fide Christi. Tunc enim manus Mosi revocabitur in sinum, tunc Moses noster revertetur ad matrem et ad fratres. Potest etiam sic intelligi, quasi dicat: Salus erit gentibus, ita ut gentes t credant, sicut et ipsi credebant.
Abbreviated transcription (Latin):
i de cis conũsi ut aplĩ ditauer̃t gentes:
q̃ntomagis plenitudo eoꝵ. quȩ. in fine
mundi cõnũtetur. erit diuitie gentiũ⁊
Ta ẽ. si malũ eoꝵ ũtit ds̃ in bonũ idẽ
in diuitias mundi. multomagis bonũ
eoꝵ scił cum in fine mundi p̾lenitudo
eoꝵ conũsa ditabit gentes doctrina. &
exemplo. in qͦ ostendit nec inutilẽ nec
irrecuꝑabilem casum uideoꝵ. Et qͣsi
aliqͥs quereret. an poterĩt conũti. ait
honorificabo ministeriũ meũ. id ẽ &¬
si apłs gentiũ sim. tam̃ honorificabo
ministeriũ meũ. ultra. hoc qͦd debeo

Expanded text:
i de eis conversi, ut apostoli ditaverunt gentes, quanto magis plenitudo eorum, quod in fine mundi convertetur, erit divitiae gentium, id est si malum eorum vertit Deus in bonum, id est in divitias mundi, multo magis bonum eorum, scilicet cum in fine mundi plenitudo eorum conversa ditabit gentes doctrina et exemplo. In quo ostendit nec inutilem nec irrecuperabilem casum Judaeorum, et quasi aliquis quaereret an poterunt converti? ait: honorificabo ministerium meum, etsi Apostolus gentium sum, tamen honorifico ministerium meum ultra ho
Abbreviated transcription (Latin):
sursũ. semꝑ incurua. id ẽ peccatis ag
est dicere uideor & reputor. qͦd sic offen¬
dert̃ ut tantũ caderent. sine reparatio¬
ne & utilitate. S nunqͥd putatis qͦd it¬
recuꝑabilit̃ & sine utilitate cecider̃t. qͥa
dico extecatos auctoritate. ꝓpħaꝵd lmmo
Ne qͥs gͦ despiciat eos. Nunqͥd enum
sic offendert. ut inutilit̾ uel irrecuꝑabi¬
lit̃ caderent: Absit. ut uiutilis sit casus
eoꝵ. s potiꝰ utilis. qͥa. illoꝵ delicto qͦ c̃cti
facta ẽ gentibꝰ. ad quas relictis iudeis apłi
conũsi st᷑. ex quoꝵ uoce in actibꝰ apł̃oꝵ.¬

Expanded text:
sursum, semper incurva, id est peccatis aggsursum, semper incurva, id est peccatis aggest dicere videor et reputor, quod sic offenderunt, ut, non tantum, caderent sine reparatione et utilitate. Sed nunquid putatis quod irrecuperabiliter, sine utilitate ceciderint, quia dico excaecatos auctoritate prophetarum? ne quis adeo despiciat eos. Nunquid enim sic offenderunt, ut inutiliter vel irrecuperabiliter caderent? Absit! Ut inutilis sit casus eorum, sed potius utilis, quia illorum delicto, quo caeci facta est gentibus; ad quas relictis Judaeis apostoli conversi sunt, ex quorum voce in Actibus apo
Abbreviated transcription (Latin):
tera legis p̃sum̃tes & sp̃ualem intelligen¬
tiam contẽpnentes. ad m̃sam sedent
esurientes. Hec gͦ mensa. ia ẽ scͥptura.
sacra eoꝵ id ẽ eis ante. alios oblata.
coram ipsis posita. quia in eiꝰ carnalibꝰ
obseruantiis delectantur. Uel coram eis
idõ posita dr. qͥa. si ratiouẽ. uellent at¬
tendere. possent intelligere. Hec inꝗͣ
m̃sa. fiat illis in laqueum. Scͥptura
enĩ quȩ intelligentibꝰ ẽ panis refectio¬
nis illaqueat dum male intelligitur.
eis in captionẽ ⁊ scandalũ ⁊ in retributi¬
onem. & ita facta ẽ uideis: fuit enim
eis scͥptura. legis causa captiuitatis. dũ
te fuit eis causa. scandali & obꝓbrũ. &
pꝰt ert causa ȩt̃ne dãpnationis. quȩ sp̃a¬
liter retributio dr. Et obscarent᷑ oculi
eoꝵ. id ẽ ratio quȩ uidet. ne uideant
se pectare: qͣsi quia. sine causa. ñ ui¬
der̃t. fiat eis ñ uidere. Et dorsum¬
eoꝵ id ẽ liberũ arbitriũ qͦd debet erigi

Expanded text:
tera legis praesumentes et spiritualem intelligentera legis praesumentes et spiritualem intelligentiam contemnentes ad mensam sedent esurientes. Haec ergo mensa, id est Scriptura sacra, eorum, id est eis ante alios oblata, coram ipsis, posita dicitur, quia in ejus carnalibus observantiis delectantur. Vel coram eis ideo posita dicitur, quia si rationi vellent intendere possent intelligere. Haec, inquam, mensa fiat illis in laqueum. Scriptura enim quae intelligentibus est panis refectionis illaqueat dum male intelligitur, eis in 52 captionem et scandalum et retributionem. Et ita facta est Judaeis. Fuit enim eis Scriptura legis causa captivitatis, dum te fuit eis causa scandali et opprobrii, et post erit causa aeternae damnationis, quae specialiter retributio dicitur. Obscurentur oculi eorum, id est ratio quae videt, ne videant se peccare, quasi dicat: Quia sine causa non viderunt, fiat eis non videre; et dorsum, id est liberum arbitrium quod debet erigi