comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& inuentũ est ili mandatũ qͥd erat in uitã. hoc cẽ.
in mortẽ. Retribuit gͥ ds̃ illi bonũ ꝓ malo. hoc est
uitã ꝓ morte. Talem scilicet reibuti onẽ qualis hic
poscitur ubi dicitar. retribue seruo tuo. uiuam.
& enstodiã uerba tua. Et uxit & custodiuit uerba
ciꝰ. & ꝑtinere cȩpit ad aliam retributionẽ. in qua
retribuunt᷑ bona ꝓbonis. Propt̃ quam dixit. Donũ
certamen certaui. cursũ consũmaui. fidem seruaui.
De eitero reposita est mͥ coroua iusticiȩ: quã reddet
mͥ añs in illa die iustus iudex. Utiq iustus. retribu¬
cudo bona ꝓbonis: quia priꝰ misericors retribuendo
bona ꝓ malĩ. Qlisuns cõ iͥpsa iusticia qua łtͥbinm¬
tur bona ꝓ bonis : nen est sine miscłla. quia & hoc
scriptũ est. Qui coronat it in miscratione a mise¬
ricordia. Qui cm̃i dixit. bonũ certam̃ certari: qͣndo

Expanded text:
 inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in in mortem» . Retribuit ergo illi Deus bonum pro malo, hoc est, vitam pro morte; talem scilicet retributionem, qualis hic poscitur, ubi dicitur, «Retribue servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Et vixit, et custodivit verba ejus, et pertinere coepit ad aliam retributionem, in qua retribuuntur bona pro bonis: propter quam dicit, «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; de caetero reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex» . Utique «justus,» retribuendo bona pro bonis; quia prius misericors, retribuendo bona pro malis. Quamvis et ipsa justitia, qua retribuuntur bona pro bonis, non est sine misericordia; quia et hoc scriptum est, «Qui coronat te in miseratione et misericordia» . Qui enim dixit, «Bonu
Abbreviated transcription (Latin):
breuius. nichilq grandiꝰ intelligimꝰ esse quã xp̃m:
in quo sunt om̃s desauri sapientiȩ a scientiȩ ab¬
sconditi. Inde & iste ait. se iocundatũ uł aclecta¬
tũ in hac ma: quasi in om̃ib aiiciis. Testimonia
qͥppe dĩ sunt. quib quantũ uos diligat: nobis ꝓba¬
re dignatur. Cõmendat aut̃ suã caritatẽ ss in
nobis. qm̃ cũ adbuc peccatores ce̾mus: xp̃s ꝓ nobis
mortuus. ẽ. Cũ ergo ipse dicat ego sũ uia. s humi¬
litas el carnalis natiuitatis atq passionis euidentia
testimonia quȩ in illo uidemꝰ impleta. euã futura
erga nos quȩ sempit̃na ꝓmissa sunt expectantꝰ
o sꝑamus implenda. Qui eñi ꝓpͥo filio suo non
peꝑcit. s ꝓ nobis om̃ib tradidit eñ: quomͦ ñ a cũ
illo om̃ia nobis donauit: Sequit᷑. In manlatis

Expanded text:
s, nihilque grandius intelligimus esse quam Christum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi . Inde et iste ait se jucundatum vel delectatum in hac via, «quasi in omnibus divitiis.» Testimonia quippe Dei sunt, quibus quantum nos diligat, nobis probare dignatur. Commendat autem suam charitatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essat, «Ego sum via» , et humilitas ejus carnalis nativitatis atque passionis, evidentia testimonia quae in illo videmus impleta, etiam futura erga nos, quae sempiterna promissa sunt, exspectamus et speramus implenda. Qui enim proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non et cum illo omnia nobis don
Abbreviated transcription (Latin):
uident᷑ esse diuersa. Seo si gocreitatio intelligat᷑
ingenii cũ quada aelectatione disputationis. uit̃i¬
q coniungit᷑. & quasi ex utroq unũ aliqͥd tẽpatur.
ut ñ sit aliena abhuiꝰ modi exercitatione garruilitã.
Solent eñi garriil ppocar loquages. Dre aut̃ se in
aĩ mandatis exercet ꝓccłia aduersus om̃s nrimi coł
stoci xp̃ianȩ atq eatbolicȩ. copiosis doctoꝵ. sisputa¬
tionib garrula. quȩ tunc fructuose sunt disputa¬

Expanded text:
ersa: sed si exercitatio intelligatur ingenii, cum quadam delectatione disputationis, utrumque conjungitur, et quasi ex utroque unum aliquid temperatur, ut non sit aliena ab hujusmodi exercitatione garrulitas. Solent enim garruli vocari loquaces. Sic autem se in Dei mandatis exercet Ecclesia, adversus omnes inimicos fidei christianae atque catholicae copiosis doctorum disputationibus garrula: quae tunc fructuosae sunt disputa
Abbreviated transcription (Latin):
nichil possumꝰ facere. S hoc ante istũ. alio iã sermone
tractauimꝰ. Nunc uͦ quomͦ se dixerit om̃ia iudicia
oris dĩ in labiis suis enunciasse. cũ dicta sint in¬
scrutabilia. & de quoꝵ ꝓfunditate alibi scriptũ. ẽ.
iudicia tua abyssus multa: quantũ dĩ donat trac¬
tare suscepimꝰ. Qͥd gͦ hic intelligamꝰ: attendite.
Nũqͥd iudicia dĩ nescit eccłia: Scit plane. Hã scit
utiq qualib aicturus sit iudex uiuoꝵ & mortuoꝵ.
uenite benedicti patris mei ꝑcipite regnũ. & qͣlib

Expanded text:
nihil possumus facere. Sed hoc ante istum alio jam sermone nihil possumus facere. Sed hoc ante istum alio jam sermone tractavimus: nunc vero quomodo se dixerit omnia judicia oris Dei in labiis suis enuntiasse, cum dicta sint inscrutabilia, et de quorum profunditate alibi scriptum est, «Judicia tua abyssus multa» ; quantum Deus donat, tractare suscepimus. 2. Quid ergo hic intelligamus, attendite. Numquid judicia Dei nescit Ecclesia? Scit plane. Nam scit utique qualibus dicturus sit judex vivorum et mortuorum, «Venite, benedicti Patris mei, percipite
Abbreviated transcription (Latin):
abscondisse in corde dicit: Ait cñi. In ocede meo
abscondi eloqnia tua. ut ñ peccem tͥ. Tunc secutus
adimpxit. Denedictts es dñe. doct me iustificati
ones tuas. Ac deinde. in labiis meis inqͥt enuncia¬
ui om̃ia iudicia oris tui. Uidentur quidem duo
ista int̃ se ñ eẽ contraria. ĩmo esse potĩ amiea atq
conuincta : ut qm̃ in corde suo abscondit eloquia dĩ.
in labiis suis indicia eiꝰ enunciet. Corde eñĩ eredit᷑
ad iusticiã. ore aut̃ confessio fit ad salutẽ. S qͦ int̾
hiȩc auo mediũ posuit. benedictus es añe doce me ius¬
tificationes tuas: quomͦ conueniat homini curas in
corde iã sunt eloquia dĩ. & qui labiis suis entinciaũ
om̃ia udicia dĩ. ut adhuc nelit discere instificatiões
dĩ: ñ inuenitur nͥ ut eas discere uelle intelligatur
faciendo. ñ memoria retinendo & loquendo. Et id
a dño demonstrauit debere nos petere. sine quo

Expanded text:
abscondisse in corde dicit? Ait enim, «In corde meo abscondisse in corde dicit? Ait enim, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi:» tum secutus adjunxit, «Benedictus es, Dones tuas;» ac deinde, «In labiis meis,» inquit, «enuntiavi omnia judicia oris tui.» Videntur quidem duo ista inter se non esse contraria, imo esse potius amica atque conjuncta, ut quoniam in corde suo abscondit eloquia Dei, in labiis suis judicia ejus enuntiet; «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem» : sed quod inter haec duo medium posuit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas,» quomodo conveniat homini cujus in corde jam sunt eloquia Dei, et qui labiis suis enuntiavit omnia judicia Dei, ut adhuc velit discere justificationes Dei, non invenitur, nisi ut eas discere velle intelligatur faciendo, non memoria retinendo et loquendo; et id a Domino demonstravit debere nos petere, sine quo
Abbreviated transcription (Latin):
beatus paulus. ex parte scimus. ut intelligamꝰ
spũ quidem sc̃õ unde pignus accepiiñ ꝑduci nos
dicia oris tui: Ꝙ ille hoc dicit. qui panlo ante
supiort uersu ꝓximo dixerat. doct me iustificationes
tuas. Quo pacto gͥ enunciauit om̃ia iudicia oris cius.
qui uult adhuc discere iustificationes eiꝰ: An iudicia qͥ¬
dera cuncta iã nouerat. iustificationes aut̃ adhuc dis¬
cere cupiebat: Hoc uͦ eẽt. mirabiliꝰ. si iã sciebat inscru¬
tabilia dĩ. & ea quȩ hominib p̃cepit facienda nescie¬
bat. Iustificationes em̃ sunt ñ dicta s facta iusticiȩ.
oꝑa scilicet iustoꝵ quȩ imꝑat ds̃. Ideo aut̃ dĩ dicun¬
tur. quãuis a nobis fiant: quia nͥ ipso donante non
fiunt. Iudicia porro dĩ sunt: quib ab eo mundus &
nẽ & in fine scłł udicat᷑. S cũ eloquiis aĩ om̃ia con¬
tineant᷑. & iustificationes uidelicit & iudicia. cur quȩ¬
rit adhuc iustificationes discere. qͥ eloquia dĩ se

Expanded text:
beatus Paulus, «Ex parte scimus;» ut intelligamus Spiritu quidem sancto, unde pignus accepimus, perduci nos dicia oris tui?» Et ille hoc dicit, qui paulo ante superiore versu proximo dixerat, «Doce me justificationes tuas.» Quo pacto igitur enuntiavit omnia judicia oris ejus, qui vult adhuc discere justificationes ejus? An judicia quidem cuncta jam noverat, justificationes autem adhuc discere cupiebat? Hoc vero est mirabilius, si jam sciebat inscrutabilia Dei, et ea quae hominibus praecepit facienda nesciebat. Justificationes enim sunt, non dicta, sed facta justitiae, opera scilicet justorum, quae imperat Deus. Ideo autem Dei dicuntur, quamvis a nobis fiant, quia nisi ipso donante non fiunt. Judicia porro Dei sunt, quibus ab eo mundus et nunc et in fine saeculi judicatur. Sed cum eloquiis Dei omnia contineantur, et justificationes videlicet et judicia; cur quaerit adhuc justificationes discere, qui eloquia Dei se
Abbreviated transcription (Latin):
dedit. i dõ benedictus es añe. doce. me in qͥt iusti
ficatiꝯnes tuas. Qͥa eñi in corde meo abscondi
esoquia tua ut ñ peccem tͥ: legem dedisti. da
Detiã benedictionẽ gre. ut faciendo discã. qd inti¬
mando iussisti. Hec satis sint: ut ur̃e mentes
sine fastitio nutriantur. Alrã sermonẽ deside
Nitium sermonis huius est nobis Incipit .Ui.¬
in psaimo. de quo disputamꝰ: hic uersus. In la¬
biis meis enuntiam om̃ia iudicia oris tui. Quid
est hoc dilectissimi. qͥd÷ hoc: quis om̃ia iudicia
dĩ enunicrare possit. cũ inuestigare non possitr

Expanded text:
deddedficationes tuas.» Quia enim in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi, legem dedisti; da etiam benedictionem gratiae, ut faciendo discam quod intimando jussisti. Haec satis sint, ut vestrae mentes sine fastidio nutriantur: alium sermonem desider13. Initium sermonis hujus est nobis in psalmo de quo disputamus, hic versus: «In labiis meis enuntiavi omnia judicia oris tui.» Quid est hoc, dilectissimi? quid est hoc? Quis omnia judicia Dei enuntiare possit, cum investigare non possit?
Abbreviated transcription (Latin):
cabo : Inde est qͦd o corrigit uiã suã in custodien¬
do uerba dĩ: illo regente. illo faciente. Ncq eñi
ꝑ se ipse posset. cũ iheremias ꝓpħa fattat᷑. o dicat.
addidit. In corde inco abscondi eloquia tua: ut non
peccem tibi. Continuo diuinũ quęsiuit auxiliũ.
ne in corde eiꝰ dĩ eloquia sine fructu absconderen¬
tur: nͥ oꝑa iusticiȩ sequerent᷑. Cũ eñi hoc dixiss
adiunxit. Penedictus es dñe. doce me iustifica¬
tiones tuas. Doce dixit quomͦ eas discunt qui
faciunt: ñ quomi hi qui ut habeant qͦd loquant᷑.
tantũmͦ meminerunt. Nã utiq iã aixerat. in
corde meo absconddi eloquia tua. ut ñ peccem tibi.
Quid ergo adhuc ea quȩrit discere. quȩ abscondita
ia custodit in corde: qͥd utiq ñ fecisset nͥ ea didicis.¬
set: Utquid gͥ addidit & dicit. doce me instificati¬
ones tuas. nͥ quia eas uult faciendo disoere. non lo¬
quendo. uł memoria retinendo: Qm̃ gͦ sicut in
alid ꝑsalmo legit᷑. benedictionẽ dabit qui legem

Expanded text:
12. Inde est quod et corrigit viam suam in custodiendo verba Dei, illo regente, illo faciente: neque enim per se ipse posset, cum Jeremias propheta fateatur et dicat, addidit, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi;» continuo divinum quaesivit auxilium, ne in corde ejus Dei eloquia sine fructu absconderentur, nisi opera justitiae sequerentur. Cum enim hoc dixisset, adjunxit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas. Doce» dixit, quomodo eas discunt qui faciunt; non quomodo hi qui ut habeant quod loquantur, tantummodo meminerunt. Nam utique jam dixerat, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi:» Quid ergo adhuc ea quaerit discere, quae abscondita jam custodit in corde? quod utique non fecisset, nisi ea didicisset. Utquid ergo addit et dicit, «Doce me justificationes tuas,» nisi quia eas vult faciendo discere, non loquendo vel memoria retinendo? Quoniam ergo, sicut in alio psalmo legitur, «Benedictionem dabit qui legem
Abbreviated transcription (Latin):
aereliquisti ut sine adintorio tuo infirraꝰ appa¬
reã: noli usq ualde. ne peream. Tu gͦ p̃cepisti
mandata tua custodiri nimis. Iã de ignorantia
excusare me non possũ. s qñ infirmus sũ: utinã

Expanded text:
dereliquisti, ut sine adjutorio tuo infirmus appadereliquisti, ut sine adjutorio tuo infirmus appaream, noli «usque valde,» ne peream. «Tu ergo praecepisti mandata tua custodiri nimis:» jam de ignorantia me excusare non possum; sed quoniam infir
Abbreviated transcription (Latin):
confitebor tͥ in directione cordis. & iustificationes
tuas custodiã. S qͥd. ẽ. qͦd sequit᷑. ne derelinquas
me usq ualde. uł sicut ñnulli codices habent
usq minis. ꝓ eo qͦd est ualde.: Nã hoc uerbũ gre¬
cũ est co hic. io est e tp̃ do a ła. Quasi relinqui
se a dño uelit. s sĩ usq ualde: Absit. S quia reli¬
querat ds mundũ merito peccatoꝵ. usq ualde illũ
reliquisset: si ci nec tanta medicina ꝓfuisset. boc est
orationẽ corꝑis xop̃i. non eũ reliquit usq ualde.
quia ds̃ erat inxp̃o. mundũ riconcilians sibi. Po¬
test hoc puã sic intelligi. ut ciꝰ tsta sit nox. qͥ cum
dpxisset in habundantia sua ñ mouebor inȩtermũ
uelut sua uirtute confroens: ut ostenaerit ci as
qͦd ñomerito el. s in uoluntate eiꝰ p̃stiterat decr
eiꝰ uirtutt̃: auertit ab eo faciem suam. o factusẽ.
conturbatus. Inueuiens gͦ se nec iã p̃sumens dt se.
clamat ne derelinquas me usq ualoe. Si eñĩ

Expanded text:
tiones tuas custodiam.» Sed quid est quod sequitur? «Ne derelinquas me usque valde;» vel, sicut nonnulli codices habent, «usque nimis,» pro eo quod est «valde:» nam hoc verbum graecum est et hic id est, σφόδρα: quasi relinqui se a Domino velit, sed non «usque valde.» Absit. Sed quia reliquerat Deus mundum merito peccatorum; «usque valde» illum reliquisset, si ei nec tanta medicina profuisset, hoc esorationem corporis Christi, non eum reliquit «usque valde;» quia «Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi» . Potest hoc etiam sic intelligi, ut ejus ista sit vox, qui cum dixisset in abundantia sua, «Non movebor in aeternum,» velut sua virtute confidens; ut ostenderet ei Deus quod non merito ejus, sed in voluntate sua praestiterat decori ejus virtutem, avertit ab eo faciem suam, et factus est conturbatus . Inveniens ergo se, nec jam praesumens de se, clamat, «Ne derelinquas me usque valde.» Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
ri nimis: sed ualde. Ualde itaq p̃cepit ds hoc: &
ualde oportet dĩ custodire mandata. S humilis
Sadiungat aitendite. Utmã inqͥt dirigantur uiȩ
ince. ad custodiendas iustificationes tuas. Precepisti
quidem tu. s utinã qͥd p̃cepisti fiat mͥ. Albi audis
utinã : noct̃ optantis agnosce. & agnita noce optan¬
tis. depone snꝑbiã p̾sumentis. Quis cñi se dicat
optare quod sic habet in arbitrii potestate. ut malo
indigens adiumento. id possit efficere: Ergo si optat ho

Expanded text:
ri nimis:» sed, «valde.» Valde itaque praecepit hoc Deus, et ri nimis:» sed, «valde.» Valde itaque praecepit hoc Deus, et valde oportet Dei custodiri mandata. 2. «vers.» 5. Sed humilis adjungat attendite: «Utinam,» inquit, «dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas.» Praecepisti quidem tu, sed utinam quod praecepisti fiat mihi. Ubi audis «Utinam,» vocem optantis agnosce; at agnita voce optantis, depone superbiam praesumentis. Quis enim se dicat optare quod sic habet in arbitrii potestate, ut nullo indigens adjumento id possit efficere? Ergo si optat ho
Abbreviated transcription (Latin):
quã dtunũ eloquiũ ubi legimꝰ attcantamꝰ. tu p̃ce¬
pisti mandata tua custodiri nimis. nͥ nos greca elatio
s uera racio reuocaret. Nimis qͥppe dicit᷑. qͥcqͥd
plus fuerit quã oportit. Na parum a nimiũ: duo
sunt uit᷑ se contrarta Parñ est qͦͥd minꝰ ̃. quã oper.¬
tet. & nimiũ plus est quã oportit. Horũ in mectio
modus est: quod dicit᷑ satis. Cũ utiq utile sit in inta
& morib ut ampliꝰ quã oportet nichil om̃ino facia¬
mus: ꝓsecto uerã esse sententiã nequidnimis fateri
potius quã negare debemꝰ. Sed aliquando latina
lingua hoc uerbo sic abutitur. ut uitnis ꝓeo qͦd
est ualde a positũ inueniamꝰ in litteris sacrr.
o ponamꝰ in sermonib. Nam & hic tu p̃cepisti man¬
si recte intelligimꝰ: & nimis te diligo. si alieui ca¬
rissimo dicunus. ñ utiq plusquã oportet. s ualde
qͦd est nimis. hic est aut̃ c qͥ cb a̾ꝑa. qͦd est ualde.
codices ñ habent. tii p̃cepisti mandata tua custodi.¬

Expanded text:
quam divinum eloquium, ubi legimus atque cantamus, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis;» nisi nos non graeca elatio, sed vera ratio revocaret. Nimis quippe dicitur, quidquid plus fuerit quam oportet. Nam parum et nimium duo sunt inter se contraria. Parum est quod minus est quam oportet; et nimium, plus quam oportet. Horum in medio modus est, quod dicitur, Sat est. Cum itaque utile sit in vita et moribus, ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus; profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis,» fateri potius quam negare debemus. Sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur, ut nimis pro eo quod est valde, et positum inveniamus in Litteris sacris, et ponamus in sermonibus nsi recte intellegimus, et nimis te diligo, si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed ualde quod est nimis; hic est autem σφόδρα, quod est Valde. codices non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodi
Abbreviated transcription (Latin):
& quid ÷ tu p̃ccpisti mandata tua custodiri nimis :
Ittũ nimis p̃cepisti. an minis eustodiri: Eolibet
coꝵ intelligamus: contra illã memorabilẽ nobilẽ¬
q sententiã hoc dictũ uidet᷑. quã gocci landant
in sapientib suis. & latiii lauclando conscntiunt. ne.
quid uimis. Si elũ hoc uerũ est ut nequid uinus fiat.
quomͦ uerũ est qͦd hic aicit᷑. tu p̃cipisti mandata tua
diri tellet. si om̃e nuraũ rephensione dignũ esset :
Diceremꝰ gͦ nonnulla grecoꝵ sapientiũ auctoritate

Expanded text:
cepisti mandata tua custodiri nimis?» utrum, «nimis praecepisti;» an, «nimis custodiri?» Quodlibet horum intelligamus, contra illam memorabilem nobilemque sententiam hoc dictum videtur, quam Graeci laudant in sapientibus suis, et Latini laudando consentiunt: «Ne quid nimis» . Si enim hoc verum est, ut ne quid nimis fiat; quomodo verum est quod hic dicitur, «Tu praecepisti mandata tua diri vellet, si omne nimium reprehensione dignum esset? Diceremus ergo nos nulla graecorum sapientium a
Abbreviated transcription (Latin):
seruo tuo. uinam. & eustodiã ĩspasqia. Et qm̃ ante
fidema non homini debent᷑ nͥ mala ꝓ malis: retͥbuit
aut̃ as̃ ꝑ indebitam grãm bona ꝓ malis. hanc retri.¬
butionẽ rogat qui dicit. retribue seruo tuo. uiuã
Aut mala ꝓmalis retribuuntur. sicut ds̃ ignẽ głmĩ
eitrnũ recributurꝰ est iustis: aut bona ꝓ malie
bonis sicut indas ꝑ malitiam ꝑsecutus ẽ. xp̃m. Harũ
quatuor retributionũ. duȩ priores ꝑtiuent adius¬
ticiã. ut retribrant᷑ mala ꝓ malis. bona ꝓ bonis. Ter.¬
tia ꝑtinet ad misccłiam. ut retribuant᷑ bona pro
malis. Quartam ac̃ nescit. Hulli er̃ malã ꝓ bono
retribuit. Hȩc aut̃ quam tertio loco postut. pͥmius¬

Expanded text:
servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Et quoniam ante servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Et quoniam ante fidem non homini debentur nisi mala pro malis, retribuit autem Deus per indebitam gratiam bona pro malis; hanc retributionem rogat qui dicit, «Retribue servo tuo; vivam, aut mala pro malis retribuuntur, sicut Deus ignem aeteraeternum retributurus est iustis; aut bona pro malis, bonis, sicut Judas per malitiam persecutus est Christum. Harum quatuor retributionum duae priores pertinent ad justitiam, ut retribuantur mala pro malis, bona pro bonis; tertia pertinet ad misericordiam, ut retribuantur bona pro malis: quartam Deus nescit; nulli enim malum pro bono retribuit. Haec autem quae tertio loco posita est, primitus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsona loquantur menbra sunt xxp̃i. & ad u¬
nũ caput tanquam ad unũ ꝑtinent corpꝰ.
INempe suꝑius diccerat. In quo corri¬
git iuuemor uiam suam: In custodiendo
uerba tua. E cec nunc aꝑtiꝰ ut id faciat poscit argciliũ.
Retribue inquit scruo tuo. uiuam & custodiã u̾ba tua.
Si bona ꝓbonis sibi postulauit retribui: iam custodie¬
rat uerba dĩ. Non autẽ dixit retribue seruo tuo
quia custodiui uerba tua. tanquam mercedẽ bonã
ꝓ bono obędientiȩ fiagitaret: seo dixit. retribue seruo
tuo. uiuã. & custodiã uerba tua. Qd est aliia quã
dicere. mortuos ea custodire non posse: infideles
utiq de quib dicit᷑. sine mortuos sepelire mortuos
suos: Quappt᷑ si mortuos intelligimꝰ infideles.
uiuos autẽ fiddes. qm̃ iustus exfide uiuit. nec
possunt custodiri uerba dñ uͥ ꝑ fidem. quȩ ꝑdilecꝰ.¬
tionẽ oꝑatur: hanc sibi poseit qui dicit. retribue

Expanded text:
persona loquuntur, membra sunt Christi, et ad upersona loquuntur, membra sunt Christi, et ad unum caput tanquam unum pertinent corpus. Nempe superius dixerat: «In quo corrigit junior viam suam? In custodiendo verba tua.» Ecce nunc apertius, ut id faciat, poscit auxilium: «Retribue,» inquit, «servo tuo; vivam, et custodibo» «verba tua.» Si bona pro bonis sibi retribui postulavit, jam custodierat verba Dei. Non autem dixit, Retribue servo tuo, quia custodivi verba tua; tanquam mercedem bonam pro bono obedientiae flagitaret: sed dixit, «Retribue servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Quod quid est aliud, quam dicere mortuos ea custodire non posse? infideles videlicet, de quibus dicitur, «Sine mortuos sepelire mortuos suos» . Quapropter si mortuos intelligimus infideles, vivos autem fideles; quoniam justus ex fide vivit , nec possunt custodiri verba Dei nisi fide, quae per dilectionem operatur : hanc sibi poscit qui dicit, «Retribue
Abbreviated transcription (Latin):
suanẽ excrcitationẽ. sit etiam qͦt adiungiti. In ius¬
tisicationib tuis meditabor. ñ obliuiscar uerboꝵ
tnoꝵ. Iaco utiq meditaber: ut non obliuiscar.
Ande beatus ille in pͥmo psalmo. inlege dm̃ medi¬
tabit᷑ die ac nocte. In his om̃ib qtiȩ ut potiumus
corde suo eloquia am̃i. & enunciat inlabiis suis
om̃ia iudicia oris eiꝰ: & in ma testimonioꝵ eł de¬
lectatur sicut in om̃ib diuitiis. Ogarriens uł se se
exercens in mandatis ei consiacrat uas eiꝰ. & medi.¬
tat᷑ in instificationib eiꝰ. ne obliuiscat᷑ uerboꝵ ei.¬
ꝑ quȩ om̃ia utiq u̾bo dĩ atq aoctrina instructꝰ aꝑ¬
paret: orart tartĩ  dicere. Benedictus es dñe. do¬
mine. doce me iustificationes tuas. Ubi nichil
aliud intelligit᷑ poscert. nͥ adiutoriũ gr̃e: ut qͦd
iam nouit sermone: discat & ope re
i lluius psalmi suꝑiora meministis hm̃i.
adiunare nos debent ad intelligenda seqͣn¬
tia. Etem̃ quȩ tanquam ex uniꝰ hominis

Expanded text:
m quod adjungit: «In justificationibus tuis meditabor, non obliviscar verborum tuorum.» Ideo utique «meditabor,» ut «non obliviscar.» Unde beatus ille in primo psalmo, in lege Domini meditabitur die ac nocte . 5. In his omnibus quae, ut potuimus, corde suo eloquia Domini, et enuntiat in labiis suis omnia judicia oris ejus, et in via testimoniorum ejus delectatur sicut in omnibus divitiis, et garriens vel sese exercens in mandatis ejus, considerat vias ejus, et meditatur in justificationibus ejus, ne obliviscatur verbodoctrina instructus apparet; orare tamen et dicere, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas.» Ubi nihil aliud intelligitur poscere, nisi adjutorium gratiae, ut quod jam novit sermone, discat et opere.us psalmi superiora meministis, charissimi, adjuvare nos debent ad intelligenda sequentia. Etenim quae tanquam ex unius hominis
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑantur iniqͥtatem. id. ẽ. infidelitatem. ñ in uiis
eiꝰ ambulauerunt: quia in xp̃o ñ credidert̃. Exgo
cont̾itantur & in eũ qͥ iustificat impiũ pie credant.
atq in illo miscłiam peccatis dimissis. & ueritatẽ
cõpletis ꝓmissis: hoc ẽ. unin̾sas uias dm̃ inueniant.
in quib ambulantes non oꝑabunt᷑ iniqͥtatẽ: quia
ñ tenebunt infidelitatt̾. s fidẽ quȩ ꝑ dilectionem
oꝑatur. & eui peccatũ non imputatur.¬

Expanded text:
viis ejus ambulaverunt;» quia in Christum non crediderunt. Ergo convertantur, et in eum qui justificat impium, pie credant, atque in illo misericordiam peccatis dimissis, et veritatem completis promissis, hoc est, universas vias Domini inveniant: in quibus ambulantes non operabuntur iniquitatem; quia non tenebunt infidelitatem, sed fidem, quae per dilectionem operatur , et cui peccatum non imputatur.
Abbreviated transcription (Latin):
exempli gr̃a dicã. unde iudicioꝵ dĩ conitiatur im¬
mensitas. nemo sine iudicio dĩ sit tardus in animo
uł clandus in corꝑe: habet tañ unde dicat ex¬
clesia. hoc. ẽ. ppłs adqͥsitionis. & ueracit᷑ dicat. in
labiis ieis cuunciani om̃ia indicia oris tui. id. ẽ.¬

Expanded text:
exempli gratia dicam, unde judiciorum Dei conjiciatur imexempli gratia dicam, unde judiciorum Dei conjiciatur immensitas nemo sine judicio Dei sit tardus in animo, vel claudus in corpore: habet tamen unde dicat Ecclesia, hoc est, populus acquisitionis, et veraciter dicat: In labiis meis enuntiavi omnia judicia oris tui, id e
Abbreviated transcription (Latin):
o greco: głam uͦ & honorẽ & pacẽ om̃i oꝑanti bonũ:
iudeo primũ & greco. Hoc atq huiꝰ modi iudicia dĩ
euident᷑ exp̃ssa nouit eccłia. s non ipsa sunt om̃ia:
cũ sint quedam inscrutabilia. & sicut multa abrs¬
sus. ꝓfunda & occulta. An & ipsa nota sunt qͥb̾dam
gccellentiorib menbris hominis huiꝰ. qui cũ suo
capite saluatore totus est xp̃s: Inscrutabilia eñi
fortasse dicta sunt homini: quia uirib suis ea
ñ potest ꝑscrutari. S cur ñ possit dono sp̃ł scĩ.
cuicũq hoc añs conferre dignat᷑: Sic em̃ & illud
dictum. ẽ. as habitat lucẽ inaccessibilẽ. & audimꝰ
tam̃. accedite ad esi & illuminamini. Quȩ utiq ita
saluit᷑ quęstio. ut inaccessibilis sit uirib nr̃is: acce¬
datur aut̃ ad eũ munerib suis. Quãquã & si nemini
omĩno scõꝵ quãdiu corpꝰ quod corrũpitur aggrauat
animã : om̃ia iudicia dĩ scire conceditur. quia re¬
uera multũ est ad hominẽ. cũ ꝓfecto. ut aliquid

Expanded text:
anti bonum, Judaeo primum et Graeco . Haec atque hujusmodi judicia Dei evidenter expressa novit Ecclesia: sed non ipsa sunt omnia, cum sint quaedam inscrutabilia, et sicut multa abyssus profunda et occulta. An et ipsa nota sunt quibusdam excellentioribus membris hominis hujus, qui cum suo capite Salvatore totus est Christus? Inscrutabilia enim fortasse dicta sunt homini, quia viribus suis ea non potest perscrutari. Sed cur non possit dono Spiritus sancti, cuicumque hoc Dominus conferre dignatur? Sic enim et illud dictum est: Deus habitat lucem inaccesstamen, «Accedite ad eum, et illuminamini» . Quae utique ita solvitur quaestio, ut inaccessibilis sit viribus nostris, accedatur autem ad eum muneribus suis. Quanquam etsi nemini omnino sanctorum, quamdiu corpus quod corrumpitur aggravat animam , omnia judicia Dei scire conceditur, quia revera multum est ad hominem, cum profecto ut aliq
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ iustus ex fide uiuit. ab ista uia dm̃ ala alienat
iniquitas. quȩ est infidelitas. In hac aut̃ uia.id. ẽ. in
fide pia quisqͥs ambulat: aut peceatũ ñ oꝑatur. aut
si quid a deuiante cõmitit᷑. ꝓpt̾ uiã non imputatar.
& tanquã ñ fuerit oꝑatus accipit᷑. Et ideo bene ȩtiã
sic intelligit᷑. ñ enĩ qui oꝑant᷑ iniqͥtatem. in uiis
eiꝰ ambulauerunt: ut hanc iniqͥtatem significaue¬
rit quȩ recedit a fide. aut ñ accedit ad fidẽ. Quem¬
admodũ cñi ait dñs de iudeis. si ñ uenissẽ peccatũ
ñ haberent: nec utiq sine ullo peccato erant. ante¬
quam cp̃s ueniret in carne. & ex qͦ uenit cȩperunt
habere peccatũ: s peccatũ qđdam certũ. id. ẽ. infi
delitatis intelligi uoluit. qm̃ ñ crediderunt in eũ:
ita qui oꝑantur iniquitatẽ non qualobet. s hanc
ipsam infidelitatis. non in uiis eiꝰ ambulauert̃: quia

Expanded text:
m justus ex fide vivit , ab ista via Domini illa alienat iniquitas, quae est infidelitas. In hac autem via, id est, in fide pia, quisquis ambulat, aut peccatum non operatur, aut si quid a deviante committitur, propter viam non imputatur, et tanquam non fuerit operatus accipitur. Et ideo bene etiam sic intelligitur, «Non enim qui operantur iniquitatem, in viis ejus ambulaverunt;» ut hanc iniquitatem significaverit, quae recedit a fide, aut non accedit ad fidem. Quemadmodum enim ait Dominus de Judaeis, «Si non venissem, peccatum non haberent» ; nec utique sine ullo peccato erant, antequam Christus veniret in carne, et ex quo venit, coeperunt habere peccatum; sed peccatum quoddam certum, litatis, intelligi voluit, quoniam non crediderunt in eum: ita qui operantur iniquitatem, non quamlibet, sed hanc ipsam infidelitatis, non in viis ejus ambulaverunt, quia
Abbreviated transcription (Latin):
S qm̃ temptatio est uta humana suꝑ t̾ram: ȩciã si
a criminib longe simus. ñ tam̃ deest ubi desideriis
peccati uł facto uł dicto uł cogitato obediamꝰ: quando
adu̾sus maiora ugilantib quȩdam incautis minuta
subrepunt. Quȩ si aduersus nos colligant᷑. & si non
singula suis molib conterunt: om̃ia tam̃ aceruo suo
nos obruunt. Et ꝓpt̃ hoc etiam hi qͥambulant in
niis am̃ dicunt. dimitte nobis debita nr̃a: qm̃ ad¬
uias am̃ iꝑsa racio ꝑtinet & ipsa confessio. quãuis ñ
ad eas peceata ꝑtincant. Itiq in uiis dũi quas om̃is fides
una cõplectiur. qua in cũ credit᷑ qui iustificat ĩpiũ:
qui paã dixit ego sũ uia. nemo peccatũ oꝑatur. sed
conficetur. Deuiat gͦ cũ peccat. & ioõ peocatũ ut ñ
tribuit᷑. qͦd a demante comitit᷑. s in ma fidei ꝓ non

Expanded text:
m tentatio est vita humana super terram ; etiamsi a criminibus longe simus, non tamen deest, ubi desideriis peccati vel facto vel dicto vel cogitato obediamus, quando adversus majora vigilantibus, quaedam incautis minuta subrepunt, quae si adversus nos colligantur, etsi non singula suis motibus conterunt, omnia tamen acervo nos obruunt. Et propter haec etiam hi qui ambulant in viis Domini, dicunt: Dimitte nobis debita nostra , quoi, et ipsa oratio pertinet, et ipsa confessio, quamvis non ad eas peccata pertineant. 3. Itaque in viis Domini, quas omnes fides una complectitur, qua in eum creditur qui justificat impium , qui etiam dixit, «Ego sum via» ; nemo peccatum operatur, sed confitetur. Deviat ergo, cum peccat; et ideo peccatum viae non tribuitur, quod a deviante commit
Abbreviated transcription (Latin):
ñ eñi qui oꝑant᷑ iniquitatẽ in uiis eiꝰ
ambulauerunt: qm̃ peccatũ iniquitas
est. sicut ioħes apłs dicit exorta difficilis quȩstio
quia illud uerũ.c̃. si dixerimꝰ quia peccatũ ñ ha¬
bemꝰ. nos ipsos seducimꝰ: & ueritas in nobis ũ. t̃.

Expanded text:
n enim qui operantur iniquitatem, in viis ejus ambulaverunt,» quoniam «peccatum iniquitas est» , sicut Joannes apostolus dicit, exorta difficilis quaestio,quia et illud verum est, «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et verit
Abbreviated transcription (Latin):
cati: in uiis dñi ambulauerunt. Sed adhuc querendũ
est quȩ petamus aminti nobis. quando dicimus dõ:
dimite nobis debita nr̃a. Utrũq nos oꝑamͦ. quando
pecrati desideriis obedimꝰ. an ipsa desideria nobies
dimito uolumꝰ quȩ nos non oꝑanur. s qͦo habitat in
nobis peccatũ. Quantũ qͥdem ego saꝑe possũ lango
ris iłi & infirmitatis. unde & illicita desideria cõ¬
mouent᷑. qͦ peccatũ appellat apłs: uniu̾sus reatus
sacram̃to baptismatis. ẽ. solutus. cũ om̃ib quȩ illi obe¬
dientes fccimꝰ. diximꝰ. cogitamꝰ. Nec nobis deinceps lan¬
gor iste obesset. quãnis inosset si desideriis eiꝰ illicitis
nullis ũquã obedientiã p̃beremꝰ: siue oꝑatione. siue lo.¬
cutione. siue tacita assensione. donec etiã ipse sana¬

Expanded text:
cati, «in viis» Domini «ambulaverunt.» 2. Sed adhuc quaerendum cati, «in viis» Domini «ambulaverunt.» 2. Sed adhuc quaerendum est quae petamus dimitti nobis, quando dicimus Deo, «Dimitte nobis debita nostra:» utrum quae nos operamur, quando peccati desideriis obedimus; an ipsa desideria nobis dimitti volumus, quae nos non operamur, sed quod habitat in nobis peccatum. Quantum quidem ego sapere possris et infirmitatis, unde illicita desideria commoventur, quod peccatum appellat Apostolus, universus reatus sacramento baptismatis est solutus, cum omnibus quae illi obedientes fecimus, diximus, cogitavimus. Nec nobis deinceps languor iste obesset, quamvis inesset, si desideriis ejus illicitis nullis unquam obedientiam praeberemus sive operatione, sive locutione, sive tacita assensione, donec etiam ipse sana
Abbreviated transcription (Latin):
quib ꝓlubuit obedire. Oꝑantur g peccatũ hxc
desideria. quib si obedimꝰ: a nos oꝑanis. Sĩ aut̃
obtemꝑantes apło ñ eis obedimus: non illud nos¬
oꝑamur. s qͦd in nobis habitat peccatũ. Si autẽ
desideria nulla habtremus illicita: nec nos nec
peccatũ mali aliquid oꝑarttur in nobis. Motum
porro illiciti desiderii. cui ñ obediendo non eum
nos oꝑamuir. idõ & nos agere dicim᷑: qm̃ non ẽ. na¬
turȩ ugor alienȩ. s langor est nr̃ẽ. A quo lango.¬
re om̃imꝰ salui eruus. cũ e animo os corpore
ĩmortales sacti suerimꝰ. Qu axpt᷑. & quia in tig̃s
añi ambulamus. non obedimus acsideriĩs peccati:
& quia si sumꝰ sine peccato. habemꝰ desideria peccati.
Ac ꝓhoc iã nos ca non oꝑamur non eis obediendo. seo qͦd
in nobis habitat peccatũ. eadem cõmouendo. Non cm̃
qͥ oꝑant᷑ iniquitatem. id. ẽ. qͥ obediunt desideriis pec¬

Expanded text:
quibus nos prohibuit obedire. Operantur ergo peccatum haec quibus nos prohibuit obedire. Operantur ergo peccatum haec desideria; quibus si obedimus, et nos operamur: si autem obtemperantes Apooperamur, sed quod in nobis habitat peccatum. Si autem desideria nulla haberemus illicita, nec nos, nec peccatum mali aliquid operaretur in nobis. Motum porro illiciti desiderii, cui non obediendo non eum nos operamur, ideo et nos agere dicimur, quoniam non est naturae vigor alienae, sed languor est noster, a quo languore omnimodo salvi erimus, cum immortales facti fuerimus. Quapropter et quia in viis Domini ambulamus, non obedimus desideriis peccati; et quia non sumus sine peccato, habemus desideria peccati. Ac per hoc jam nos ea non operamur, non eis obediendo; sed quod in nobis habitat peccatum, eadem commovendo. «Non enim qui operantur iniquitatem,» id est, obediunt desideriis pec
Abbreviated transcription (Latin):
iam non ego oꝑor illud. s id qͦs in me habitat pecea.¬
tũ. Quomꝰ eũi est sine peccato. in qͦ habitat peceatũ :
Ambulat tam̃ uas dñi quas ñ ambulant qͥ oꝑantur¬
in eo habitat peccatũ. Uerũtam̃ ista soluta ẽ. quęstio
ita. ut difficilior altera nasceret᷑: quoisi agat homo
qͦd ipse non agit. Utrũq eñi dixit. & non qͥo uolo ago.
e non ego oꝑor illud : sed qͦd habitat in me peccatum.
Unde intelligere debemꝰ quando peccatũ qd habitat
in nobis oꝑatur in nobis. tẽ nos io non oꝑari: quando¬
nequaꝗ̃ ei uoluntas nr̃a consentit. & tenet eiã cor¬
poris menbra ne obediant desideriis eiꝰ. Qͥa eñi
Quib si uoluntatis ñ adhibeatur assensus. mouet᷑
quidem nonnullus affectus: sed uullus ei relaxat᷑
effectus. Hoc p̃ccpit idem apłs. ubi dicit. Non gͦ
regnet peccatũ in ur̃o mortali corꝑe adobediendũ
desideriis eiꝰ. nec exhibeatis menbra urã arma
miquitatis peccato. Sunt itaq desidcria pcccati.

Expanded text:
or illud, sed id quod in me habitat peccatum.» Quomodo enim est sine peccato, in quo habitat peccatum? Ambulat tamen vias Domini, quas non ambulant qui operanturin eo habitat peccatum. Verumtamen ita soluta est quaestio ista, ut difficilior altera nasceretur, Quomodo agat homo quod ipse non agit. Utrumque enim dixit; et, «Non quod volo, ago;» et, «Non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum» . Unde intelligere debemus, quando peccatum quod habitat in nobis, operatur in nobis, tunc nos id non onequaquam voluntas nostra ei consentit, et tenet etiam corporis membra ne obediant desideriis ejus. Quid eniquibus si voluntatis non adhibeatur assensus, movetur quidem nonnullus affectus, sed nullus ei relaxatur effectus? Hoc praecepit idem Apostolus ubi dicit: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus; nec exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato» . Sunt itaque desideria peccati,
Abbreviated transcription (Latin):
uina mandata. subdidit dicens. ꝑ unes peccatoꝵ
circũ plexi sunt me. ꝓ legis tuȩ non sũ oblitus.
F unes peccatoꝵ impedimenta sunt imicoꝵ. sine
spũaliũ sicut diaboli & angłoꝵ ciꝰ. siue cirnalium
in quib filiis infidelitatis diabolus oꝑat᷑. HNon eñ
boc nomen qͦo dictum est ꝑeocatoꝵ. ab eo qͥo sunt pec

Expanded text:
vina mandata subdidit, dicens: «Funes peccatorum circumplexi sunt me, et legis tuae non sum oblitus. Funes peccatorum» impedimenta sunt inimicorum, sive spiritualium, sicut diaboli et angelorum ejus, sive carnalium, in quibus filiis infidelitatis diabolus operatur . Non enim hoc nomen quod dictum est «peccatorum,» ab eo quod sunt pec
Abbreviated transcription (Latin):
cans ne latera occitat. Opeccatũ occasione
pta ꝑ mandatũ oꝑetur in hominẽ om̃em concupiscen¬
tis: Inuocandꝰ est igit᷑. Sic cñi abto fides impetrat
qͥo lex imptrat: qm̃ qui innocauerit nomen añi
saluus erit. Et is inde quid aduingat. Precatꝰ sum
facium tuam. in toto corde meo. Et dicens quomͦ sit
fcatus. miserere inqͥt mei. sodm doquiã tuum.
& teiquã gcanditus atq adiutus ab eo quẽ p̾catus est.
S cogitani inquit uias meas. & auerti pedes meos in

Expanded text:
cans; ne littera occidat , et peccatum occasione accepta per mandatum operetur in homine omnem concupiscentiam . Invocandus est igitur: sic enim ab eo fides impetrat quod lex imperat; quoniam qui invocaverit nomen Domini, salvus erit . Et ideo vide quid subjungat: «Precatus sum faciem tuam in toto corde meo.» Et dicens quomodo sit precatus: «Miserere,» inquit, «mei secundum eloquium tuum.» Et tanquam exauditus atque adjutus ab eo quem precatus est: «Cogita
Abbreviated transcription (Latin):
st mt: & ambulabam inlatitudine. & cetera quȩ isto
latituline ambulabat ille qui dicebat. Os nr̃m pa¬
tet ad uos o corinthii. cor nr̃m dilatatum est.
Hic antẽ caritas duob illis mandatis tota atq in¬
tegra continetur. Alectione scilioet aĩ: & dilectione
uuxit atq ait. Qma mandata tua exquisim.
Nonuulli autẽ codices habent mandata. se testi¬
monia. Seo mandata in platib unue̾nimꝰ. & maxi¬
ine grecis. C ui lingne tenquam p̃cedenti ũde
id nos ista translata sunt. magis erebendñ esse
quis ambigit: Si ergo scut uolunꝰ quom̃ hge mati¬
data quęsierit uł quęrenda sint: qlud intue aitur

Expanded text:
sti me, «Et ambulabam in latitudine;» et caetera quae isto sti me, «Et ambulabam in latitudine;» et caetera quae isto latitudine ambulabat ille qui dicebat, «Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dilatatum est» . Haec autem charitas duobus illis mandatis tota atque integra continetur, dilectione scilicet Dei, et dilectione junxit atque ait, «Quia mandata tua exquisivi.» Nonnulli autem codices non habent «mandata,» sed «testimonia;» sed «mandata» in pluribus invenimus, et maxime graecis: cui linguae tanquam praecedenti, unde ad nos ista translata sunt, magis credendum esse quis ambigat? Si ergo scire volumus quomodo haec mandata quaesierit, vel quaerenda sint, illud intueamur
Abbreviated transcription (Latin):
sen. & anbulabo in latitudine quia mandata ta exqͥ¬
sim. & loquebar in testimoniis tais in conspectu regũ
& ñ confundebar: & cȩtera isto modo. sic essi uidet᷑ sequen¬
tia p̃cedentib debuisse conectere: s air. & ambulabam
i latitudine. Ubi copulatiua coninictio. id.c̃. & uclut
inconsequens posita est: quii non ait a ambulabo. qmͦ¬
S dictbat a custriam legem tuam seinꝑ. Atit certe si op¬
tatino modo dictum est custodiã legẽ tuã: non ait.
ambulem in latitudine quasi uirũqi optauerit a popos¬
cerio: ses ait. & ambulabam in latitudine. Ubi si con¬
iunctio ista non esset. s a suꝑior uma conexione libtra
inferretur: & soluta sciteatia. ambulabam inlatitudine:
meha de inasitato loquendi meda hie deberet mouere
lectorem. ut occultus sensus quęrendus hic aliqͥs pu¬
taretar. Nunirũ gͥ qͦd non dixit intelligi uoluit.
to. ẽ. gxanditli se fuisse: ac deinde subuneit qualr⁊
factas faerit. tanquã diceret. Hȩc cũ orarem exrudi¬

Expanded text:
ne, quia mandata tua exquisivi, Et loquar in testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundar; et caetera isto modo; sic enim videtur sequentia praecedentibus debuisse connectere: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi copulativa conjunctio, id est, «Et,» velut inconsequens posita est; quia non ait, Et ambulabo, quomodo dicebat, «Et custodiam legem tuam semper.» Aut certe si optativo modo dictum est, «Custodiam legem tuam;» non ait, Et ambulem in latitudine, quasi utrumque optaverit, et poposcerit: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi si conjunctio ista non esset, sed a superiorum connexione libera inferretur et soluta sententia, «Ambulabam in latitudine;» nihil de inusitato loquendi modo hic deberet movere lectorem, ut occultus sensus quaerendus hic aliquis putaretur. Nimirum ergo quod non dixit intelligi voluit, id est, exauditum se fuisse; ac deinde subjunxit qualis factus fuerit: tanquam diceret, Haec cum orarem, exaudi
Abbreviated transcription (Latin):
non solet exigi neuirũ. qͦd subandicndũ sit ut
puta unũ bonũ ant unũ donũ: uł si qͥd huiꝰ.¬
modi. sed quieqͥd illud est. ꝯtiam si masculino
uł feminino genere nũcupetur. uł sine ullo no¬
mine ullius generis quib libet u̾bis insimietur:
solita omino loentione sub gnere neutro intelligit᷑.
quid illud sit: occurrit qͥo supͣdioerat. menior fm
nocit nominis tui dñe. S custodim legẽ mnã. Hoc
factũ .ẽ.mͥ. id. c̃. hoc quod custodiui logem tuam. ñ
ꝑ me ipsum feci. s factum est michi unq abste:
quia iustificationes non meas s tuas exquisiui.

Expanded text:
non solet exigi neutrum quod subaudiendum sit, ut non solet exigi neutrum quod subaudiendum sit, ut puta, unum bonum, aut unum donum, vel si quid hujusmodi; sed quidquid illud est, etiamsi masculino vel feminino genere nuncupetur, vel sine ullo nomine ullius generis quibuslibet verbis insinuetur, solita omnino locutione sub genere neutro intelligitur.m quaeramus quid illud sit, occurrit quod supra dixerat: «Memor fui in nocte nominis tui, Domine, et custodivi legem tuam.» Hoc factum est mihi; id est, hoc quod custodivi legem tuam, non per meipsum feci, sed factum est mihi, utique abs te: «quia justificationes,» non meas, sed «tuas exquisivi.
Abbreviated transcription (Latin):
quando post dicit᷑. Bonũ est mͥ qͦdhumiliasti me.
ut discam instificationes tuas. Ham quid.ẽ. aliud
bonã est mͥ quod humiliasti me. msi hȩo humilitas
quȩ nax nocatur facta est mħ. i est fictum est ut
ꝑdtissit michi: S quare hoc : Quia scilicet iusti¬
ficationes tuas. non meas exqrasini. Possumꝰ etiã
qͦd dictum. c̾. hiec facta est mͥ sic intelligere. ut uec
lex. nec nax subandiatur. s hoc ꝓnomen quod est
hic non acctpiatur alit̃ quam sc̃ habet ille in alio
psalmo locus ubi legitur: unã petii a dño hane reqͥm̃.
nec dicit qͥd nnã. uł quã unã. de qua dixerit hanc
requram: s femininũ gonꝰ quasi ꝓ neutro positũ
est. In usitate quippe dictũ.c̃. una petii a dño hano
requiram: ubi ñ subaudit᷑ quȩ illa una sit. Qͦo
usitatus diccretur unũ petii a dũs hoo reqͥrã.
ut in habitem in domo añi. In his eñi nentris

Expanded text:
quanto post dicitur, «Bonum est mihi quoniam humiliasti me, quanto post dicitur, «Bonum est mihi quoniam humiliasti me, ut discam justificationes tuas.» Nam quid est aliud, «Bonum est mihi quoniam humiliasti me,» nisi, haec humilitas quae nox vocatur, «facta est mihi,» id est, factum est ut prodesset mihi? Sed quare hoc? «Quia scilicet justificationes tuas,» non meas «exquisivi.» 9. Possumus etiam quod dictum est, «Haec facta est mihi,» sic intelligere, ut nec lex, nec nox subaudiatur, sed hoc pronomen quod est «Haec,» non accipiatur aliter quam se habet ille in alio psalmo locus ubi legitur, «Unam petii a Domino, hanc requiram» . Nec dicit quid unam, vel quam unam, de qua dixerit, «Hanc requiram;» sed femininum genus quasi pro neutro positum est. Inusitate quippe dictum est, «Unam petii, hanc requiram;» ubi non subauditur quae illa una sit: quod usitatius diceretur, Unum petii a Domino, hoc requiram, ut inhabitem in domo Domini. In his enim neutris
Abbreviated transcription (Latin):
Si eñi humilitas ala mortalitatis non absurile in¬
telligitur nax: ubi inuicem latent corda mortaliũ.
ut de talib tonebris innumerabiles & graues tr̃p¬
tationes oriant᷑. ita ut in rarem nocte ꝑtranseant
ꝑtiam bestie siluȩ. catuli lconis rugientes queren¬
tes a dõ pseam fibi: unde ꝓtiam de illo leone rugi¬
ente & querente quem aeuorarit dñs ait qͥd iam
stipra cõmemoraui. hac nocte postulauit sathanas
uexare uos sicut triticłi: id.ẽ. hac noc̾te in qua
ꝑtranseunt bestiȩ siluȩ. uos leo ille magnꝰ quȩ sint
a dõ istam sibi. ꝓsteto hyo ipsa humilitas in loco
piregrinationis huiꝰ quȩ nex recte intelligitur:
ꝓdist cis qui salubriter exercent᷑ in ea. ut discant
non suꝑbire. ꝓptͣ quos malũ in istam noctem
pulsus est hemo. Initium eñi suꝑbie hominis apo¬
statare a dõ. Se gratis iustificatꝰ atq ut in ista
humilitate ꝓsiciat. uariis tfptationib huiꝰ noctis
oppositus: ũ intelligens dicat. qͦd in hoc psalmo ali¬

Expanded text:
Si enim humilitas illa mortalitatis non absurde inlligitur nox, ubi invicem latent corda mortalium, ut de talibus tenebris innumerabiles et graves tentationes oriantur, ita ut in eadem nocte pertranseant etiam bestiae silvae, catuli leonum rugientes, quaerentes a Deo escam sibi ; unde etiam de illo leone rugiente et quaerente quem devoret , Dominus ait quod jam supra commemoravi, «Hac nocte postulavit satanas vexare vos sicut triticum;» id est, hac nocte in qua pertranseunt bestiae silvae, vos leo ille magnus quaesivit a Deo escam sibi: profecto haec ipsa humilitas in loco peregrinationis hujus, quae nox recte intelligitur, prodest eis qui salubriter exercentur in ea, ut discant non superbire; propter quod malum in istam noctem pulsus est homo. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo . Sed gratis justificatus, atque ut in ista humilitate proficiat variis tentationibus hujus noctis oppositus, jam intelligens dicat, quod in hoc psalmo ali
Abbreviated transcription (Latin):
iusti esse non possunt: melius alii sunt intptati
iustificationes. Sed quid sibi uult quod ait. hec fa¬
cta est iͥit᷑ hr̃ quid: An forte lex quia dixerat
& custodrui legem tuam. quib uerbis subuiuxit.
hȩc facta est michi: tanquam diceret. hio ledo
facta est mͥ: s non est remorandñ in exponendo.
quomͦ sit ei facta lex dĩ. Greca em̃i locutio unac
ista translata est. satis indicat non de loge dictũ
csse hex facta est mͥ: quia lex in cadem lingua ge¬
neris masculini. e̾: a feminino ꝓ nomine itiã ibi
scriptũ.ẽ. hec facta est mͥ. Querit᷑ ergo prius quȩ
illi facta sit.: ileunide quonłi illi facta sit. quȩ¬
cũq illa fit. Hec inqͥt facta est mͥ. Non utiq
hic lex: quia hunc sensũ sicut dixi greꝰ expellit.
Forte ergo lie nox: quia tota seꝑior sententia sie
se habet. Memor fui in nocte nominis tui ddñe.
& custidim legem tuam. Ꝙ sequit᷑. Hyc facta ẽ.¬

Expanded text:
justi esse non possunt, melius alii interpretati justi esse non possunt, melius alii interpretati «justificationes.» Sed quid sibi vult quod ait, «Haec facta est mihi? Haec» quid? An forte lex, quia dixerat, «Et custodivi legem tuam;» quibus verbis subjunxit, «Haec facta est mihi:» tanquam diceret, Haec lex facta est mihi? Sed non est remorandum in exponendo quomodo sit ei facta lex Dei. Graeca enim locutio unde ista translata est, satis indicat non de lege dictum esse, «Haec facta est mihi;» quia lex in eadem lingua generis masculini est, et feminino pronomine etiam ibi scriptum est, «Haec facta est mihi.» Quaeritur ergo prius quae illi facta sit, deinde quomodo illi facta sit, quaecumque illa sit. «Haec,» inquit, «facta est mihi:» non utique, Haec lex, quia hunc sensum, sicut dixi, graecus expellit. Forte ergo, Haec nox: quia tota superior sententia sic se habet, «Memor fui in nocte nominis tui, Domine, et custodivi legem tuam:» et sequitur, «Haec facta es