comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
accepta sapientia iuste popłm iudicant.
Si fuerint peccata ur̃a ut coccinum: quill
nix dealbabuntur. Et si fuerint rubu qͣi
uermiculus. ut lana alba erunt. Ordo
pͣcipuus. Non enim sufficit dixisse lauan¬
ni. nisi iungat mundi estote: ut post lau¬
crum aquȩ̨ cordis habeant puritatẽ.
Beati enim mundo corde: qm̃ ipsi dm̃ iu¬
bunt. Cumq cordis habuerint puritasꝰ
debent auferre malum de cordib sius. non
in conspectu hominum sed in conspectu dĩ
quem celare nichil potest. Quodq iungit.
quescite agere ꝑuerse: illud euangelicum
onat fccc sanus factus es: iam noli peccare
nequia tibi deterius fiat. Recedens gͦ auitus
discat bonum. quȩratq iudiciũ. oppresso
subueniat. pupillum uiduamq substentet.
Et si hoc fecerit: tunc peccata quȩ prius inmo.¬
dum coccini sanguinea fuerant dimittent᷑.
& oꝑa cruoris ac sanguinis ueste diũ muta¬
buntur. quȩ de agni confecta est uellere
que secuntur in apocalipsi qui uirginitatis

Expanded text:
m judicaret. Si fuerint peccata vestra ut coccinum: quasi nix dealbabuntur. Et si fuerint rubra, quasi vermiculus: ut lana alba erunt. Ordo praecipuus: non enim sufficit dixisse, lavamini, nisi jungat, mundi estote: ut post lavacrum aquae cordis habeant puritatem. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt . Cumque cordis habuerint puritatem, debent auferre malum de mentibus suis, non in conspectu hominum, sed in conspectu Dei, quem celare nihil potest. Quodque jungit: Quiescite agere perverse, illud Evangelicum sonat: Ecce sanus factus es: jam noli peccare, ne quid tibi deterius fiat . Recedens ergo a vitiis, discat bonum, quaeratque judicium, oppresso subveniat, pupillum viduamque sustentet: et si hoc fecerit, tunc peccata, quae prius in modum coccini sanguinea fuerant, dimittentur: et opera cruoris ac sanguinis, veste Domini mutabuntur, quae de agni confecta est vellere, quem sequuntur in Apocalypsi , qui virginitatis
Abbreviated transcription (Latin):
eccłam. & loquitur ad eum. Tues petrus. &
super hanc petram edificabo ȩccłam meã.
de portȩ inferi non prȩualebunt aduer-¬
sus eam. Si mile quid ad desiderantem
animam suã & impatient̃ domũ dĩ ui¬
ddere cupientẽ. sanctus loquit᷑. Quare tri.¬
stis es anima mea. & quare conturbas me:

Expanded text:
Ecclesiam, et loquitur ad eum: Tu es Petrus, et Ecclesiam, et loquitur ad eum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam: et portae inferi non praevalebunt adversus eam . Simile quid ad desiderantem animam suam, et impatienter domum Dei videre cupientem, sanctus loquitur: Quare tristis es, anima mea,
Abbreviated transcription (Latin):
morib eius. donec ueniat cui repositur
est. &e erit ipse expectatio gentiũ. ln bis
nouissimis dieb erit hora nouissima il
qua iohannes apłs loquit᷑. filioli meim.
uissima hora est. In qua abscisus lapisde
monte sine manib creuit in montẽma.¬
gnum. &e repleuit omnẽ t̾rã. a quo abͥn¬
ceps tyri in et echiel dr̃ uulneratus.
Hic mons in domo dñi est. quã ꝓpħa sulꝙ¬
rat dicens. Unã petiui a dño hanc reqͥta
ut in habitẽ in domo drũ om̃s dies uite
meȩ. Et de qua Paulus scribit ad timo¬
theum. Si aut̃ tardas ero. ut scias q̃ͣ
te oporteat conuersari in domo dĩ quȩ est
ȩccłia dĩ uiuentis. columna & firmam̃tũ
ueritatis. Hȩc domus edificata est suꝑ fun¬
tes sunt quasi imitatores xp̃i. De hac domo
ierłm psalmista conclamat dicens. Qui
confidunt in dño sicut mons syon: ñ cõmo.¬
uebitur in ȩt̾̃num qui habitat in ierłm
Montes in circutu eiꝰ & dñs in circũitu popłi
sui. Unde & suꝑ unum montiũ xp̃c fundat

Expanded text:
ribus ejus, donec veniat cui repositum est: et ipse erit exspectatio gentium. In his novissimis diebus erit hora novissima, de qua Joannes Apostolus loquitur: Filioli mei, novissima hora est ; in qua abscisus lapis de monte sine manibus, crevit in montem magnum, et replevit omnem terram: a quo princeps Tyri in Ezechiele dicitur vulneratus . Hic mons in domo Domini est, quam Propheta suspirat, dicens: Unum petivi a Domino, hoc requiram: ut inhabitem in domo Domini, omnes dies vitae meae ; et de qua Paulus scribit ad Timotheum: Sin autem tardavero, ut scias quomodo te oporteat conversari in domo Dei, quae est Ecclesia Dei viventis, columna et firmamentum veritatis . Haec domus aedificata est sutes sunt, quasi imitatores Christi . De hac domo Jerusalem Psalmista conclamat dicens: Qui confidunt in Domino sicut mons Sion, non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem. Montes in circuitu ejus: et Dominus in circuitu populi sui . Unde et super unum montium Christus fundat
Abbreviated transcription (Latin):
dñi dĩ nr̃i in uocabimꝰ. Potest aut̃ utrunq
intelligi. qđ &e popłs iudeoꝵ contra prȩ.¬
ceptum dĩ sibi equos & quadrigas mul.¬
tiplicauerit. & terra uideȩ uictoꝵ equis
& currib sit repleta. Et repleta
est terra eiꝰ idolis. opus manuũ suarum
adorauerunt. qđ fecerunt digiti eorum.
Et incuruauit sẽ homo. & humiliatꝰ est uir.
Ubi quondam erat templũ & religio dĩ.
ibi adriani &e iouis statua idolũq collo.¬
catum est. Qđ multi suꝑ illo testimonio
interp̃tantur. qđ in euangelio legimus.
Cum aut̃ uideritis abominationẽ desola-¬
tionis stantẽ in loco sc̃o. Et ad oꝑa manuũ

Expanded text:
Dei nostri invocabimus . Potest autem utrumque intelligi, quod et populus Judaeorum contra praeceptum Dei sibi equos, et quadrigas multiplicaverit, et terra Judaeae victorum equis et curribus sit repleta. Et repleta est terra ejus idolis: opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum, et incurvavit se homo, et humiliatus est vir. Ubi quondam erat Templum et religio Dei, ibi Adriani statua, et Jovis idolum collocatum est. Quod multi super illo testimonio interpretantur, quod in Evangelio legimus: Cum autem videritis abominationem desolationis stantem in s
Abbreviated transcription (Latin):
adorauerunt qui uictoriã prebuit. sed
idolamanuum suarũ. Sin aut̃ de iudeis.
ꝓpħȩ truculenta sententia est ut contra
popłm suum id orare uideat᷑ cui supra
dixerat. domus iacob uenite & ambulemꝰ
inlumine dnĩ. Ingredere inpetram.
ab scondere fossa humo a facie timoris

Expanded text:
adoraverunt, qui victoriam praebuit, sed adoraverunt, qui victoriam praebuit, sed idola manuum suarum. Sin autem de Judaeis, Prophetae truculenta sententia est, ut contra populum suum orare videatur, cui supra dixerat: Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini. Ingredere in petram: abscondere in fossa humo a facie timoris
Abbreviated transcription (Latin):
animal hȩs adorauit & lapidem. Sunt
aut̃ qui hȩc de uideis int̃pretent᷑. quod
antequam caꝑent᷑ a babiloniis hȩc uni-¬
uersa fecerint. & ideo dimissi sint adeo
Unde & infine capituli ponitur. Ne gͦ
dimittas eis. Possumus scđm anagogen
& hoc dicere. qđ omẽ dognia contrariũ
ueritati ad oret oꝑa manuum suarum.
ce constituat idola in t̾ra sua. ee incuruet᷑¬
homo & humilietur uir. & se erigere non
possit. quia sit a diabolo colligatus nͥ illũ
erexerit dñs in exemplum illuis mulieris
quam sathanas uinxerat annis decẽ &
octo. ut nequaquã cȩlum sed t̾rã semꝑ
aspiceret. Ne gͦ dimittas eis. Pro qͦ. lxx.
interp̃tati sunt & ñ dimittã eis. Si ds
loquitur: ita intelligendũ est. Quiꝰ tanta
fecerunt: ñ parcã eis. nec tam innume.¬
rabilia peccata dimittã eis. Si ꝓpħa.:
sic sentiendum. Ne gͦ dimittas eis. quia
tanta scelera ꝑpetrart. Qđ si de roma¬
nis intelligimus: uerior interp̃tatio est.
quia subuertentes templum dĩ ñ eum

Expanded text:
unt autem qui haec de Judaeis interpretentur, quod antequam caperentur a Babyloniis universa haec fecerint, et ideo dimissi sunt a Deo. Unde et in fine capituli ponitur: Ne ergo dimittas eis. Possumus secundum anagogen et hoc dicere, quod omne dogma contrarium veritati adoret opera manuum suarum, et constituat idola in terra sua, et incurvethomo, et humilietur vir, et se erigere non possit: quia sit a diabolo colligatus, nisi illum erexerit Dominus, exemplo illius mulieris, quam Satanas vinxerat annis decem et octo, ut nequaquam coelum, sed terram semper aspiceret . Ne ergo dimittas eis. Pro quo LXX interpretati sunt: Et non dimittam eis. Si Deus loquitur, ita intelligendum est: Quia tanta fecerunt, non parcam eis, nec tam innumerabilia peccata dimittam. Si Propheta, sic sentiendum: ne ergo dimittas eis, qui tanta scelera perpetrarunt. Quod si de Romanis intelligimus, verior interpretatio est: qui subvertentes templum Dei, non eum
Abbreviated transcription (Latin):
tam grecȩ narrant quam latinę. nichil
uideor & romanor gente esse auarius.
Unde & repetundarum lex constituta
Furẽ iudicem audit atq condeminat uidex
furatior. in alio de se ꝓmens sententiam.
Et repleta est t̾ra eius equis. & innume.¬
rabiles quadrigȩ eius. Non enĩ dignum
est numero. qͦd contra dĩ imꝑiũ possidet᷑.
Unde &e in psalmis dicit᷑. Fallax equus ad
salutẽ. Et in exodo. Equum & ascensorẽ

Expanded text:
tam Graecae narrant quam Latinae, nihil tam Graecae narrant quam Latinae, nihil Judaeorum et Romanorum gente esse avarius. Unde et repetundarum lex constituta Furem judicem audit atque condemnat judex furacior, in alio de se promens sententiam. Et repleta est terra ejus equis et innumerabiles quadrigae ejus. Non enim dignum est numero quod contra Dei imperium possidetur. Unde et in Psalmis dicitur: Fallax equus in salutem . Et in Exodo:
Abbreviated transcription (Latin):
Porro septuaginta uxores eoꝵ uiolatas esse
significant. de filiis alienis uideis generant᷑.
Simmachus quodam circũitu & honesto ser.¬
mone plaudentium. eandem cũ pueris
turpitudinẽ demonstrauit. Repleta
est t̾ra argento & auro. & non est finis thes¬
auror eiꝰ. Int̾ cętera uitia t̾rȩ domꝰ iacob:
etiam auri &e argenti multitudo nume¬¬
ratur. Int̾ ominã & augures. equos ce
quadrigas quas ds multiplicare ꝓhibuit
regib isrł. int̾ idola quȩ sunt oꝑamanuũ
hominum. auaricia condemnatur. Unde
auros de quib fur possit eripere. ad ex.¬
tremum inferens. Non potestis dõ seruire
ce mammone. Pulchre aut̃ illud komon
uersiculi. semꝑ auarus eget. aliis uer.¬
bis ꝓpħa significauit dicens. Et non :
finis thesauroꝵ eius. Non quo thesauri
finem non habeant. sed quo possidentiũ
animus non impleatur. Utraq autem
gens & iudeoꝵ &e Romanor ꝑ hȩc uerba
auariciȩ sugillatur. qđ historię quoq

Expanded text:
Porro LXX conjuges eorum violatas esse Porro LXX conjuges eorum violatas esse significant, dum filios alienos Judaeis generant. Symmachus quodam circuitu, et honesto sermone plaudentium, eamdem cum pueris turpitudinem demonstravit. Et repleta est terra argento et auro, et non est finis thesaurorum ejus. Inter caetera vitia terrae domus Jacob, etiam auri et argenti multitudo numeratur. Inter omina et augures, equos et quadrigas, quas Deus multiplicari prohibuit regibus Israel: inter idola, quae sunt opera manuum hominum, avaritia condemnatur. Unde auros, de quibus fur possit eripere, ad extremum inferens: Non potestis Deo servire et mammonae . Pulchre autem illud comma versiculi: Semper avarus eget, aliis verbis Propheta significavit dicens: Et non est finis thesaurorum ejus. Non quod thesauri finem non habeant, sed quod possidentium animus non impleatur. Utraque autem gens et Judaeorum et Romanorum per haec verba avaritiae sugillatur. Quod historiae quoque
Abbreviated transcription (Latin):
priusquam a babiloniis uastarent᷑. qđ sub
impiis regib fecisse narrantur. & a dño
derelisti sunt. Et pueris alienis adhȩ¬
serunt. Pro quo.lxx. transtulerunt. & filii
multi alienigenȩ nati sunt eis. Simmachus.
ce cum filiis alienis ꝓplauserunt. Pro quo
scriptũ est in hebraico ies ficu. qđ hebrei
adheserunt. ut uictoꝵ ingentẽ uideam
turpitudo monstret᷑. In tantum autem
greci &e romani hoc quondam uitio labo¬
rauerunt. ut &e clarissimi philosophorũ
greciȩ haberent publice concubinos. ce
adrianus philosophiȩ artib eruditus an¬
tinoum consecrarit indm̃. templũq ei
ac uictimas & sacerdotes instituerit. & ex
eo egypti ciuitas ac religio nom̃ acceꝑit.
Inter scorta quoq infornicib spectaculoꝵ
pueri steterint publice libidini expositi.
donec sub constantino imꝑatore xp̃i euan¬¬
gelio choruscante & infidelitas uniuersa.¬
rum gentium & turpitudo deleta est.

Expanded text:
priusquam a Babyloniis vastarentur, quod sub priusquam a Babyloniis vastarentur, quod sub impiis regibus fuisse narrantur, et a Domino derelicti sunt. Et pueris alienis adhaeserunt. Pro quo LXX transtulerunt: Et filii multi alienigenae nati sunt eis. Symmachus: Et cum filiis alienis applauserunt. Pro quo scriptum est in Hebraico JESPHICU , quod Hebraei adhaeserunt, ut vitiorum in gente Judaea turpitudo monstretur. Intantum autem Graeci, et Romani hoc quondam vitio laboraverunt, ut et clarissimi philosophorum Graeciae haberent publice concubinos: et Adrianus philosophiae artibus eruditus, Antinoum consecrarit in Deum, templumque ei ac victimas, et sacerdotes instituerit, et ex eo Aegypti civitas ac regio nomen acceperit. Inter scorta quoque in fornicibus spectaculorum pueri steterint publicae libidini expositi: donec sub Constantino imperatore, Christi Evangelio coruscante, et infidelitas universarum gentium, et turpitudo deleta est.
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ est hodie gens palestinoꝵ quasi phnli¬
stinoꝵ. quia .ẜ. litterã sermo hebraicus
non habet. sed ꝓea. phi. greco utitur.
Vnde &e illud qđ in psalmis dr̃ cũ enuimnt¬
ratione gentium cȩterarum. mͥ aliemgu
subditi sunt non om̃s ext̾nas nationes
ꝓprie palestinos significat. Redditq ci¬
sas. quare ꝓiecerit ds̃ popłm suum doniu
iacob Quia repleti sunt inquit ut furi
in principio augurib & ominib cundte
sordib idolatriȩ. Non attendenda somn
nec auguria moyse scribente cognoscin
alit̃ edisserunt. Quidam uolunt hoc si¬
gnificari. quod ꝓiecto popło iudeor ings¬
sus sit terrã quondã repmissionis nons
exercitus. & eiectis iudeis habitauerint
in uidea alienigenȩ. qui de toto orbe diuer¬
sarum gentium accolȩ sunt adducti
a tito & uespasiano & adriano. cȩterisq
principib. Ali i autem putant hoc ñ ꝑti¬
nere ad romana tempora sed ad suꝑiora

Expanded text:
quae est hodie gens Palaestinorum, quasi Philiquae est hodie gens Palaestinorum, quasi Philisthinorum, quia P litteram sermo Hebraicus non habet; sed pro ea PHI Graeco utitur. Unde illud quod in Psalmis dicitur, cum enumeratione gentium caeterarum: Mihi alienigenae subditi sunt , non omnes exteras nationes, sed proprie Palaestinos significat. Redditque causas quare projecerit Deus populum suum domum Jacob: quia repleti sunt, inquit, ut fuerunt in principio, auguribus, et ominibus, cunctisque sordibus idololatriae. Non attendenda omina nec auguria, Mose scribente, cognoscimus, aliter edisserunt. Quidam enim volunt hoc significari, quod projecto populo Judaeorum, ingressus sit terram quondam repromissionis Romanus exercitus; et ejectis Judaeis, habitaverint in Judaea alienigenae, qui de toto orbe diversarum gentium accolae sunt, adducti a Tito, et Vespasiano, et Hadriano, caeterisque principibus. Alii autem putant hoc non pertinere ad Romana tempora, sed ad superiora,
Abbreviated transcription (Latin):
idest popłm iudeoꝵ qui appellat᷑ donus
iacob: ꝓpħa conuertitur. & hortatur tis
ut qui in tenebris uersant᷑ erroris lumer
suscipiant ueritatis. & ambulent inlum
dni. & quodã modo illud dauiticũ canit
Accedite ad eum & il luminamini. & faciu
ur̃ȩ non confundentur. Omĩs enĩ qͥ oꝑata
malum odit lumen. & ñ uenit adlucen
ne oꝑa eius arguantur. Uos aut̃ domꝰ iac
domus popłi mei uenite mecũ & pariter
ambulemus inlumine dnĩ. recipiamꝰ cua¬
gelium xp̃i. & illuminem᷑ ab eo qui dict
Ego sum lux mundi. Cumq hoc locutus sst
ad popłm uideoꝵ: cernens in poenitens
eoꝵ & animã incredulitate durissiman
facit apostropham ad dũm. & dicit. Iaeo
eos hortor ut ad te ueniant. & mecũ tua
lumine ꝑfruantur: quia ꝓmerito pe¬
tor suoꝵ reliquisti ꝑopłm tuũ domine
quondã iacob. Quia repleti sunt it¬
olim. & augures habuerunt ut philistia
int̾p̃tati sunt : nomen commune ꝓppru

Expanded text:
id est, populum Judaeorum, qui appellatur domus Jacob, Propheta convertitur, et hortatur eos, ut qui in tenebris versantur erroris, lumen suscipiant veritatis, et ambulent in lumine Domini. Et quodammodo illud Davidicum canit: Accedite ad eum, et illuminamini: et facies vestrae non confundentur . Omnis enim qui operatur malum, odit lumen, et non venit ad lucem, ne opera ejus arguantur. Vos autem domus Jacob, domus populi mei, venite mecum, et pariter ambulemus in lumine Domini: recipiamus Evangelium Christi, illuminemur ab eo qui dicit: Ego sum lux mundi . Cumque hoc locutus fuisset ad populum Judaeorum, cernens impoenitens cor eorum, et animam incredulitate durissimam, facit apostropham ad Dominum, et dicit: Ideo eos hortor, ut ad te veniant, et mecum tuo lumine perfruantur, quia pro merito peccatorum suorum reliquisti populum tuum, domum quondam Jacob. Quia repleti sunt olim, et augures habuerunt, ut Philisthiim. interpretati sunt, nomen commune pro proprio,
Abbreviated transcription (Latin):
Studo uiror. Et eleuabit᷑ dñs solus indie
illa. & idola penitꝰ conterent᷑: Tam di
uidet᷑ humanus sermo habere rationem:
quam du diuinȩ scientiȩ ñ fuerit cõpa¬
ratus. Cum aut̃ mendaciũ ueritati quis
stipula igni apꝓpinqͣuerit: cito uorat᷑
ce deꝑit. & omnia dogmata falsitatis que
nunc idola nominant᷑ abeo qđ simulata
sint atq conficta: penitꝰ conterentur.
Indie illa ꝓiciet homo idola argenti sui
&e simulachra auri sui quȩ fecerunt sibi ma¬
nus eiꝰ. ut adoraret talpas & uesꝑtiliones.

Expanded text:
tudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa, et idola penitus conterentur. Tamdiu videtur humanus sermo habere rationem, quamdiu divinae scientiae non fuerit comparatus. Cum autem mendacium veritati, quasi stipula igni, appropinquaverit, cito voratur et deperit, et omnia dogmata falsitatis, quae nunc idola nominantur, ab eo quod simulata sint atque conficta, penitus conterentur. . In die illa projiciet homo idola argenti sui, et simulacra auri sui, quae fecerat sibi, ut adoraret talpas et vespertiliones,
Abbreviated transcription (Latin):
& inueniemus usq ad uicesimũ octauum
annum cesaris augusti. cuius quadrage.¬
simo scdo anno xp̃c nat᷑ est inuidea. in
toto orbe t̾rarũ fuisse discordiã. & singu¬
las nationes contra uicinas gentes arsisse
studio proeliandi. ita ut cȩderent & cede.¬
rentur. Orto aut̃ dño saluatore. quando
sub prȩside syriȩ cirino pͥma est in orbe
terrarum facta descriptio. & euangelicȩ
doctrinȩ paxr Romani imperii pͣparata:
lia. sed ad agroꝵ cultum. militib tantũ
legionib ꝙ romanis contra barbaras na¬
tiones bellandi studio delegatis. quando
impletus est Angeloꝵ ille concentꝰ. Gła
in excelsis dõ. & suꝑ t̾ram paaͫ hominib

Expanded text:
usque ad vigesimum octavum annum Caesaris Augusti, cujus quadragesimo primo anno Christus natus est in Judaea, in toto orbe terrarum fuisse discordiam, et singulas nationes contra vicinas gentes arsisse studio praeliandi, ita ut caederent et caederentur. Orto autem Domino salvatore, quando sub praeside Syriae Cyrino prima est in orbe terrarum facta descriptio , et Evangelicae doctrinae pax Romano imperio praeparata, lia, sed ad agrorum cultum, militibus tantum legionibusque Romanis contra barbaras nationes bellandi studio delegato: quando completus est angelorum ille concentus: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
nit saliens in montes. transiliens colles.
Similis est fratruelis m̃s capreȩ uel hinulo
ceruor. in montib bethel. Et fluent
adeum om̃s gentes. & ibunt popłi multi.
Om̃s enĩ gentes seruient ei cui dictũ est. po-¬
stula a me & dabo tibi gentes hereditatẽ
tuã. & possessionẽ tuã t̃minos terrȩ: ut
seruiant᷑ iuxta sophoniam sub iugo uno.
de quib idem ꝓpħa testat᷑. Ea finib flu¬
uior ȩthyopię afferent tibi hostias. Et
inseptuagesimo pͥmo psalmo legimꝰ. Iti
conspectu eius ꝓcident ȩthiopes. In nomi¬
ne enĩ iesu omẽ genu flectetur. cȩlestium.
&e t̾restrium. &e infernor. Et dicent.
Uenite & ascendamus admontẽ dñi ce ad

Expanded text:
er montes, transiliens colles: similis est fratruelis meus capreae vel hinnulo cervorum in montibus Bethel . Et fluent ad eum omnes gentes: et ibunt populi multi. Omnes enim gentes servient ei, cui dictum est: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae : ut serviant ei juxta Sophoniam sub jugo uno, de quibus idem propheta testatur: Ex finibus fluviorum Aethiopiae afferent tibi hostias . Et in septuagesimo primo psalmo legimus: In conspectu ejus procident Aethiopes . In nomine enim Jesu omne genu flectetur, coelestium, terrestrium, et infernorum . Et dicent: Venite, asc
Abbreviated transcription (Latin):
multus qđ in telligit᷑ isrł. nequaquã uidi¬
cabitur sed arguetur: quia ad se missum
filium dĩ non receꝑit. Et conflabunt
gladios suos in uomeres. & lanceas suas
in falces. Ome bellandi studium uertet᷑
ad pacem. & ꝓdiscordia erit in toto orbe
concordia. Gladii mutabunt᷑ inuomeres.
ce lanceȩ infalces: ut omisso furore bel¬
landi agriculturȩ seruiant. & uberri.¬
mas falcib messes secent. Quod quidẽ &
sp̃ualiter intelligi potest. quando omĩs
duricia cordis nr̃i xp̃i uomere frangit᷑.
& eradicantur spinȩ uitioꝵ. ut sementis
sermonis dĩ crescat infruges. & postea la¬
bores manuum nr̃arũ manducemꝰ. quan¬

Expanded text:
multus, qui intelligitur Israel, nequaquam judimultus, qui intelligitur Israel, nequaquam judicabitur, sed arguetur, quia ad se missum Filium Dei non receperit. Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces. Omne bellandi studium vertetur ad pacem, et pro discordia erit in toto orbe concordia. Gladii mutabuntur in vomeres, et lanceae in falces, ut omisso furore bellandi, agriculturae serviant, et uberrimas falcibus messes secent. Quod quidem et spiritualiter intelligi potest, quando omnis duritia cordis nostri Christi vomere frangitur, et eradicantur spinae vitiorum, ut sementis sermonis Dei crescat in fruges: et postea labores manuum nostrarum manducemus, quan
Abbreviated transcription (Latin):
extra ierłm: & supra uerbũ & legem
parit̃ nominatã. Uerbum principes u¬
bentur audire. legẽ popłs aurib ꝑciꝑe.
Qui enim prius legem fecerit: postea ue.¬
fundata totius orbis ȩccłias seminauit.
& hoc dicendum. quod quicunq inspecula
& inuisione pacis fuerit. in hoc & lex &e
uerbum dñi constitutum sit. Et pulchre
non dixit insyon & in ierłm erit & ma-¬
nebit uerhum & lex dñi: sed egrediet᷑.
ut de illo fonte om̃s nationes doctrina dĩ
significet irrigandas. Et iudicabit
gentes. & arguet popłos multos. Ergo
int̾ gentes & gentes iudicandũ est: nec
om̃s increduli pari sententia condem-¬
nandi. sed ꝓdiuersitate meritoꝵ diuersa
passuri sunt. Post quam autem iudicaue¬
rit gentes: tunc arguet popłos multos
siue ut septua gintã transtulerunt popłm
multum. Et nota ordinem. Gentes uidi¬
cabuntur. quia crediturȩ sunt. Qui enim
non credit: iam uidicatus est. Popłs autem

Expanded text:
extra Jurusalem: et supra verbum et legem extra Jurusalem: et supra verbum et legem pariter nominata. Verbum principes jubentur audire: legem populus auribus percipere. Qui enim prius legem fecerit, postea vefundata Ecclesia totius orbis Ecclesias seminavit. Et hoc dicendum quod quicumque in specula et in visione pacis fuerit, in hoc et lex et verbum Domini constitutum sit. Et pulchre non dixit: in Sion et in Jerusalem erit, et manebit verbum et lex Domini; sed egredietur, ut de illo fonte omnes nationes doctrina Dei significet irrigandas. Et judicabit gentes, et arguet populos multos. Ergo et inter gentes judicandum est: nec omnes increduli pari sententia condemnandi, sed pro diversitate meritorum diversa passuri sunt. Postquam autem judicaverit gentes, tunc arguet populos multos, sive ut LXX transtulerunt, populum multum. Et nota ordinem: gentes judicabuntur, quia crediturae sunt: Qui enim non credit, jam judicatus est . Populus autem
Abbreviated transcription (Latin):
montẽ dñi. & domum dĩ iacob. De quib
supra diximus quis sit mons diũ p̃paratꝰ.
& quȩ domus dni suꝑ uerticẽ montium.
uetus instrumentũ. & non scđm maniche¬
um aliam extra domũ dĩ iacob quȩramꝰ
domum. Cũ aut̃ fuerimꝰ in domo dĩ iacob:
tunc docebit nos uias suas ꝑquas gradia.¬
mur adeum. & ambulabimus in semitis
eius quas triuert & alii. Deniq & iesus
ascendens inmontẽ docebat discipłos suos
octo beatitudines. & cȩtera quȩ euange¬
licus sermo complectit᷑. Prius gͦ disceñ dȩ
sunt uiȩ dnĩ. & postea ambulandum in
semitis eius. Quia de syon eribit
lex. & uerbum dñi de ierłm. Om̃s gentes
&e popłi multi iccirco sẽ mutuo ortãbunt᷑
& dicent. uenite ascendamꝰ ad montem
dñi. & cętera quȩ secuntur: quia de syon
Nequaquam de sinai &e de solitudine & de
monte oreb sed de monte syon in quo edifi
dĩ. Legimus qđ sepe dñs docuerit in tem¬
plo. & quod non oportuerit mori ꝓpħam

Expanded text:
domum Dei Jacob. De quibus supra diximus, qui sit mons Domini praeparatus et quae domus Domini super verticem montium. vetus Instrumentum, et non secundum Manichaeum aliam extra domum Dei Jacob quaeramus domum. Cum autem fuerimus in domo Dei Jacob, tunc docebit nos vias suas, per quas gradiamur ad eum, et ambulabimus in semitis ejus, quas tribuerunt et alii. Denique et Jesus ascendens in montem, docebat discipulos suos octo beatitudines, et caetera quae Evangelicus sermo complectitur . Prius ergo discendae sunt viae Domini; et postea ambulandum in semitis ejus. Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Omnes gentes et populi multi, idcirco se mutuo hortabuntur et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et caetera quae sequuntur: Quia de Sion nequaquam de Sinai, et de solitudine, et de monte Oreb: sed de monte Sion, in quo aedifDei. Legimus quod saepe Dominus docuerit in Templo : et quod non oportuerit mori Prophetam
Abbreviated transcription (Latin):
uiror in ariditatem uersus est acsqualorẽ
T erit fortitudo ur̃a ut fauilla stuppȩ.
machus quando stuppa pectit᷑. & qͥcquid
sordium habet ꝓicitur. Omĩs gͥ fortitudo
&e suꝑbia peccatoꝵ & sceleratoꝵ isrł qui
deresiquerunt dñm. & iccirco consũpti
sunt & sacrificauerunt idolis. & erubescent
inortis quos elegerunt: redigentur in pur.¬
gamenta stuppȩ. quȩ leui uõrantur incen¬
d̾io. Sequitur enim. E opus eius id est for-¬
titudinis ur̃ȩ siue idolatriȩ in qua erraue.¬
ratis paruula scintilla consumet.
fuit. &e suecendente dño nullus extingue.¬
re poterit. Quȩ omĩa de contrariis quoq
dogniatib acciꝑe possumus. qđ & magi¬
stri &e discipłi parit᷑ ꝑeant. & omẽ opus
eoꝵ ignis pabulum sit. Uerbũ quod

Expanded text:
viror in ariditatem versus est, ac squalorem. viror in ariditatem versus est, ac squalorem. Et erit fortitudo vestra ut favilla stupae. machus: quando stupa pectitur, et quidquid sordium habet, projicitur. Omnis igitur fortitudo et superbia peccatorum et sceleratorum Israel, qui dereliquerunt Dominum, et idcirco consumpti sunt: et sacrificaverunt idolis, et erubescent in hortis, quos elegerunt; redigentur in purgamenta stupae, quae levi vorantur incendio. Sequitur enim: Et opus ejus, id est, fortitudinis vestrae, sive idololatriae, in qua erraveratis, parvula scintilla consumet. fuit: et succendente Domino, nullus exstinguere poterit. Quae omnia de contrariis quoque dogmatibus accipere possumus: quod et magistri et discipuli pariter pereant, et omne opus eorum ignis pabulu
Abbreviated transcription (Latin):
nec om̃s salui fient. sed reliquiȩ de quibus
supra dictum est. Reducet᷑ aut̃ in iusticia
cum scelerati & peccatores contriti fuerint.
& qui dñm reliquere consumpti. Cũq sal¬
uati fuerint: confundentur qui idolis priꝰ
sacrificauerant. & erubescent in ortis quos
el egerant. Significat aut̃ loca luxuriȩ
lucos & nemora. Erunt enĩ quasi terebin¬
thus defluentib foliis. & uelut ort̾ siue
paradisus sine aqua. Usq hodie udei le¬
gentes scripturas scãs. terebinthus sunt.
siue quercus ut int̾p̃tatus est simmachus.
& uxta euangelium ficus quȩ aruit
in qua cum dñs poma quęsisset & non
inuenisset: ȩt̾na eam ariditate maledix̃.
Sed &e ipsa folia &e poma uerboꝵ. nunc
apud eos esse cessarunt. ortꝰ quoq irrigu¬
us. id est scientia scripturarũ. siue paradi¬
sus diuersarum arboꝵ. quia absq gratia
sp̃uali est. Nec holera quidem affert̃ de
quib apostolus loquitur. qui infirmus :
holera mandiicet: &e siccatis radicib omĩs

Expanded text:
nec omnes salvi fient, sed reliquiae, de quibus et supra dictum est. Reducentur autem in justitia, cum scelerati et peccatores contriti fuerint, et qui Dominum reliquere, consumpti. Cumque salvati fuerint, confundentur qui idolis prius sacrificaverant: et erubescent in hortis, quos elegerant. Significat autem loca luxuriae, lucos et nemora. Erunt enim quasi terebinthus defluentibus foliis; et velut hortus, sive paradisus, sine aqua. Usque hodie Judaei legentes Scripturas sanctas, terebinthus sunt, sive quercus, ut interpretatus est Symmachus. Et juxta Evangelium , ficus quae aruit, in qua cum Dominus poma quaesisset, et non invenisset, aeterna ei ariditate maledixit. Sed et ipsa folia et poma verborum nunc apud eos esse cessarunt: hortus quoque irriguus, id est, scientia Scripturarum, sive paradisus diversarum arborum, qui absque gratia spirituali est, nec olera quidem affert, de quibus Apostolus loquitur: Qui infirmus est, olera manducet : et siccatis radicibus, omnis
Abbreviated transcription (Latin):
ut simmachus transtulit. sed absolute de
uida &e ierłm in quo possunt & lȩta &e tri¬
stia contineri. & hoc considerandũ. quu
ibi uisionem uideat. hrc uerbum qͦd erat
inpͥncipio apud dm̃. & in illa uideis cõmi¬
nans: ad gentium ueniat salutẽ. inista a
gentium salute incipiens ponat isrł: ut
exutraq uocatione credentes in xp̃i ȩcli
congreget. Et erit in nouissimis
dieb prȩparatus mons domus dñi inuer.¬
tice montium. Nouissimos dies &e ingenes
legimus. qđ uocante iacob filios suos atq
dicente. uenite ut annunciem uobis quil
futurũ sit in nouissimis dieb: postea al
uidã de cuiꝰ semine ortus est xp̃c dian.¬

Expanded text:
ut Symmachus transtulit: sed absolute, de Juda et Jerusalem, in quo possunt et laeta et tristia contineri. Et hoc considerandum, quia ibi visionem videat; hic Verbum, quod erat in principio apud Deum: et in illa Judaeis comminans ad gentium veniat salutem; in ista a gentium salute incipiens, punito Israel, ex utraque vocatione credentes in Christi Ecclesiam congreget. Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium. Novissimos dies et in Genesi legimus, quod, vocante Jacob filios suos atque dicente: Venite ut annuntiem vobis quid futurum sit in novissimis diebus : postea ad Judam, de cu
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tatꝰ est: ut ii quoq inculpa sint quird¬
dunt malum ꝓmalo. & dentẽ ꝓdente.
oculum ꝓoculo. & non imitant᷑ illud aͥ̃a
si reddidi retribuentib mͥ mala. & iert.¬
miȩ de iusto dicentis. Dabit ꝑcutientisi

Expanded text:
erpretatus est, ut hi quoque in culpa sint, qui rederpretatus est, ut hi quoque in culpa sint, qui reddunt malum pro malo, et dentem pro dente, oculum pro oculo ; et non imitantur illud Davidicum: Si reddidi retribuentibus mihi mala ; et Jeremiae de justo dicenti
Abbreviated transcription (Latin):
dentes immo ueritatis semitã relinquen¬
tes. ꝑuerso ambulauer̃ itinere. & socii
fuerunt ꝓditoris furisq udȩ. Qđ quidẽ
&e nos cauere debemus. ne accipientes ab
hominib scłi munera qui ꝑ rapinas mise¬
roꝵq lacrimas diuitias congregant. non
mur: dicaturq nobis. Uidebas furẽ. & cur¬
rebas cum eo. & cum adulteris portionẽ
tuam ponebas.  Em̃s hiligunt mu¬
nera secuntur retributiones. incatalogo
uitior. numerantur etiam ii qui diligunt
munera. Non dixit qui accipiunt. hoc
enim sepe necessitate fit. sed qui ñ putant
os considerant amicoꝵ sed manus. & es
scõs uidicant quoꝵ ex hauriunt marsimn¬
um. de qͥb & ecclesiastes loquitur. Quiq
ligit pecuniam. non implebitur. Pecunia
istius modi secuntur retributiones: ut la¬
dent eos a quib aliquid acceꝑint. Uel a¬
te nulli quippiam tribuunt: nisi qd̾ se
recepturos putauerint. Pro retributionib
simmachus uicissitudines uel ultiones ut¬

Expanded text:
dentes, immo veritatis semitam relinquendentes, immo veritatis semitam relinquentes, perverso ambulaverunt itinere, et socii fuerunt proditoris furisque Judae. Quod quidem et nos cavere debemus, ne accipientes ab hominibus saeculi munera, qui per rapinas miserorumque lacrymas divitias congregant, non  currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas . Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. In catalogo vitiorum numerantur etiam hi qui diligunt munera. Non dixit, qui accipiunt: hoc enim saepe necessitate fit; sed qui non putant os considerant amicorum, sed manus: et eos sanctos judicant, quorum exhauriunt marsupium: de quibus et Ecclesiastes loquitur: Qui diligit pecuniam, non implebitur pecunia . Istiusmodi sequuntur retributiones, ut laudent eos a quibus aliquid acceperint, vel certe nulli quidpiam tribuant, nisi a quo se recepturos putaverint. Pro retributionibus, Symmachus, vicissitudines, vel ultiones, int
Abbreviated transcription (Latin):
aqua. Et est sensus. Lex dĩ pura atq since
uiolata est traditionib phariseoꝵ. Quod
dñs in euangłio plenius docet omisisse
eos legẽ dĩ: & sequi mandata hominum
Omisq doctor qui austeritatẽ scripturarũ
ꝑquam potest audientes corriꝑe uertit
ad gr̃ãm. &e ita loquit᷑ ut non corrigat
sed delectet audientes: sanctarũ scriptu¬
rarũ uinum uiolat atq corrũpit sensu
suo. Heretici quoq euangelicam ueritatẽ
corrumpunt praua intelligentia. & sunt
quale ae regina saba insalomonis est mi¬
rata conuiuio. pincernas eiꝰ &e ministros
uini sua uoce collaudans. Sed oe ȩcclesi astes
ministeria uni atq conuiuii sui mystico
sermone describit. Unde ꝓuino aquila
Aconuictu rectius appellat᷑. ꝑ rincipes
tui in oboedientes. socii furũ Pro in oboe¬
dientib aquila recedentes. simmachus
declinantes int̾̃p̃tatus est. Principes aut̃
scribas uocat &e phariseos: qui a dño rece.¬

Expanded text:
aqua. Et est sensus: Lex Dei pura atque sinceaqua. Et est sensus: Lex Dei pura atque since , violata est traditionibus Pharisaeorum: quod Dominus in Evangelio plenius docet, omisisse eos legem Dei, et sequi mandata hominum. Omnisque doctor qui austeritatem Scripturarum per quam potest audientes corripere, vertit ad gratiam: et ita loquitur, ut non corrigat, sed delectet, audientes: vinum sanctarum Scripturarum violat, atque corrumpit sensu suo. Haeretici quoque Evangelicam veritatem corrumpunt prava intelligentia, et sunt quale et regina Saba in Salomonis est mirata convivio, pincernas ejus et ministros vini, sua voce collaudans . Sed et Ecclesiastes ministeria vini, atque convivii sui, mystico sermone describit . Unde pro vino Aquila, a convictu rectius appellatur. Principes tui inobedientes, socii furum. Pro inobedientibus, Aquila, recedentes: Symmachus, declinantes, interpretatus est. Principes autem Scribas et Pharisaeos vocat, qui a Domino rece
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃. lustus aut̃ quid fecit: Dñs intemplo
scõ suo. dñs in cȩlo sedes eiꝰ. Quȩ omnia pos¬
sumꝰ scđm anagogen referre ad animã
scĩ quondã uir̃i. in qua prius dĩ iusticia
cõmorata est si postea peccauerit & ꝓ
hospite dõ homicidȩ demones in ea fue-¬
rint commorati. Argentũ tuum
uersum est inscoriam. Ad ciuitatẽ loqͥt᷑
syon: inqua prius requieuit iusticia. qđ
argentum illius doctrina uidelicet scri¬
pturarũ de qua inpsalmis legimꝰ. eloqͥa
dni eloquia casta. argentũ igne examina¬
tum. ꝓbatũ t̾rȩ. purgatũ septuplũ. uersũ
sit inscoriam qđ hebraice dr̃ sigin: rubigo
ui delicet metalloꝵ. siue purgamenta &ẽ
sordes quȩ igne excoquunt᷑. & quia ar-¬
gentũ nominauerat. seruat metaphorã.
P õtest aut̃ oe hoc dici. qđ iusti &e scĩ uiri
qui prius in urbe uersati sunt: postea
in sordes uersi sint peccator. Caupones
tui miscent uinum aquȩ. Pro quo simma.¬
chus transtulit. uinum tuum mixtũ est

Expanded text:
r: Justus autem quid fecit? Dominus in templo sancto suo: Dominus in coelo sedes ejus . Quae omnia possumus secundum Anagogen referre ad animam sancti quondam viri, in qua prius Dei justitia commorata est, si postea peccaverit, et pro hospite Deo, homicidae daemones in ea fuerint commorati. Argentum tuum versum est in scoriam. Ad civitatem loquitur Sion, in qua prius requievit justitia: quod argentum illius, doctrina videlicet Scripturarum, de qua in Psalmis legimus: Eloquia Domini, eloquia casta: argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum , versum sit in scoriam, quod Hebraice dicitur SIGIM : rubigo videlicet metallorum, sive purgamenta et sordes, quae igne excoquuntur, ut quia argentum nominaverat, servet metaphoram. Potest autem et hoc dici, quod justi et sancti qui prius in urbe versati sunt, postea in sordes versi sint peccatorum. Caupones tui miscent vinum aqua. Pro quo Symmachus transtulit, Vinum tuum mixtum est
Abbreviated transcription (Latin):
pellauiq primogenitum. Illi aut̃ ne hoc
quidem fecerunt qđ bruta faciunt anima¬
lia. ut beneficiis uincerentur. & intellige¬
rent pastorem ac nutricium suum. Nee cõ¬
parauit eos canib qđ sagacissimũ est genꝰ
animantium. & ꝓ paruo cibo dominor
tecta defendit: sed stolidioris sensus boui
& asino. Quoꝵ alterum carpenta trahens
durissimas t̾rȩ glebas uertit uomere.
alterum portat onera. & hominũ ingrẽdi¬
endo laborẽ temꝑat. Unde & iumenta
appellant᷑. eo qđ uiuent homines. Potest
hic locus &ede dõ patre intelligi. sed magis
refertur ad filiũ qđ non cognouerit eun
neq susceꝑit popłs isrł: cuius diẽ abrahã
uudit &e letatus est. & in cuiꝰ aduentum

Expanded text:
pellavique primogenitos; illi autem nec hoc pellavique primogenitos; illi autem nec hoc quidem fecerunt, quod bruta faciunt animalia, ut beneficiis vincerentur, et intelligerent pastorem ac nutricium suum. Nec comparavit eos canibus, quod sagacissimum genus animantium est, et pro parvo cibo dominorum tecta defendit: sed stolidioris sensus bovi et asino, quorum alterum carpenta trahens, durissimas terrae glebas vertit vomere, alterum portat onera, et hominum in gradiendo laborem temperat: unde et jumenta appellantur ab eo, quod juvent homines. Potest hic locus et de Deo Patre intelligi: sed magis refertur ad Filium, quod non cognoverit eum, neque susceperit populus Israel: cujus diem Abraham vidit, et laetatus est
Abbreviated transcription (Latin):
mur cauda uersi sumus in caput. & li epe¬
aedlat ris ꝑotestatẽ filios dĩ fieri. Hec aeci¬
adoptionis in quo clamamꝰ. abba piter.
qua ꝑfecta dilectio foras mittit timore.
Melius aut est iuxta hebraicũ legere filios
enutriui quam genui: ne uideatur illi
distum quod in iohannis epła legimꝰ esse
contrarium. Omĩs qui natus est ex dõ ñ
peceat. Ergo isti si nati sunt ex dõ. quonͦi
peccare potuerunt. cum omĩs qui ex dõ
natus est peccare non possit:
Nognouit bos possessorem suum. & asinus
prȩsepe dnĩ sui. isrł non cognouit. po¬
płs m̃s non intellexit. Pro quo soli septua¬
ginta transtuler̃. isrł aut̃ me ñ cognouit
& popłs me non intellexit: ut iuxta cȩteros
& hebraicum possessorẽ suũ isrł non cogno¬
uerit. & presepe dñi sui popłs ñ intellere.¬
rit. Et est sensus ꝑspicuus. Ego eos adopta.¬
ui infilios. & feci popłm peculiarẽ & partẽ
meam. & funiculum hereditatis meę. ap-¬

Expanded text:
mur cauda, versi sumus in caput, et Dei apmur cauda, versi sumus in caput, et Dei apdedit eis potestatem filios Dei fieri . Nec acin quo clamamus: Abba, Pater : quia perfecta dilectio foras mittit timorem . Melius est autem juxta Hebraicum legere, Filios enutrivi, quam genui, ne videatur illidictum, quod in Joannis Epistola legimus, esse contrarium: Omnis, qui natus est ex Deo, non peccat . Ergo isti si nati sunt ex Deo, quomodo peccare potuerunt: cum omnis qui ex Deo natus est, peccare non possit? Cognovit, populus meus non intellexit. Pro quo soli LXX transtulerunt: Israel autem me non cognovit, et populus me non intellexit. Ut juxta caeteros et Hebraicum, possessorem suum Israel non cognoverit, et praesepe Domini sui populus non intellexerit. Et est sensus perspicuus: Ego eos adoptavi in filios, et feci populum peculiarem, et partem meam ac funiculum haereditatis meae, ap
Abbreviated transcription (Latin):
isrł quos seruos communi lege conde¬
rat in filios uerterit. dixeritq. filul
primogenitus nĩs isrł. Deniq & dñs u
euange̾lio apłis reꝑmittit. quod si feci¬
rint uoluntatem eius. iam non appello
seruos sed amicos. Quod si suꝑbierit isrł
audiens se esse pͥmogenitum: intelligat
primogenitũ iccirco se dici. quia secundi
filii significent᷑ ex gentib Nonenĩ appel¬
latur u̾inigenitus qui excludat fr̃s cȩters.
sed pͥmogenit᷑ ut monstret & alios secu¬
turos. Et tamen iuxta mysteria scriptu¬
rarum. non pͥmogeniti accipiunt heredi¬
tatẽ: sed secundi. Primogenitꝰ fuit cainꝰ
sed abel munera placuerunt dõ. Primo¬
genitus ism ahel: sed is a ac accepit¬
heredtatmi. Primogenitus esau. scabene.¬
Actionem patris iacob supplantatoreri.¬
put rm ogenitus ruben. sed tam̃ bene¬
qutio semosisarpi transfertur aluidae¬
aa iuleminta uocationis ordinẽ pͥmi fuer
aapbellabant caput. nos sedĩ qui diceba¬

Expanded text:
Israel, quos servos communi lege condideIsrael, quos servos communi lege condiderat, in filios verterit, dixeritque: Filius primogenitus meus Israel. Denique et Dominus in Evangelio Apostolis repromittit, quod si fecerint voluntatem ejus, jam non appellet eos servos, sed amicos . Quod si superbierit Israel, audiens se esse primogenitum: intelligat primogenitum idcirco se dici, quia secundi filii significentur ex gentibus. Non enim appellatur unigenitus, qui excludat fratres caeteros; sed primogenitus, ut monstret et alios secuturos: et tamen juxta mysteria Scripturarum, non primogeniti accipiunt haereditatem, sed secundi. Primogenitus fuit Cain, sed Abel munera placuerunt Deo. Primogenitus Ismael, sed Isaac accepiteditatem. Primogenitus Esau, sed benedictionem patris Jacob supplantator eripuit. Primogenitus Ruben, sed tamen benedictio seminis Christi transfertur ad juxta vocationis ordinem primi fuerunt, et appellabantur caput: nos secundi qui diceba
Abbreviated transcription (Latin):
sunt maiorem habent intelligentiam: qu
humiliora. terrenis sensib inuoluuntu
Vnde & saluator in euangłio. Quihabet
inquit aures audiendi: audiat. Siquis qͥ
cȩlum est &e habet municipatum inerle¬
stib: audiat mystice quȩ dicuntur. diq
terrenus.: simplicem sequatur hystoria.
Illud quoq animaduertendum. quoa non
dixerit audi cęlum & aurib ꝑcipe terri
quid uobis locutus sit dñs: sed quidlocutꝰ
est michi. ut quod ego audiui in sp̃u uobs
referam: qui ipsum loquentẽ audire non
meremini. Quidam cęlum &e t̾ram quasi
animantiaͣ audiendum ꝓuocari putant
iuxta illud qđ de terra in alioloco dicitin
qui respicit terram & facit eã tremere:
cum hoc potestatis dĩ sit non terrenȩ intel¬
ligentiȩ. Filios genui & exaltaui:
ipsi autem me spreuerunt. Pro quosimina¬
chus &e theo dotion ita uerterunt. filios
enutriui &e exaltaui. Ab hoc loco narrat
ꝓpħa quid dñs sit locutus. quod popłm

Expanded text:
sunt, majorem habent intelligentiam: quae sunt, majorem habent intelligentiam: quae humiliora, terrenis sensibus involvuntur. Unde et Salvator in Evangelio: Qui habet, inquit, aures audiendi, audiat . Si quis igitur coelum est, et habet municipatum in coelestibus, audiat mystice quae dicuntur. Si quis terrenus, simplicem sequatur historiam. Illud quoque animadvertendum, quod non dixerit: Audi, coelum, et auribus percipe, terra, quid vobis locutus sit Dominus; sed quid locutus sit mihi, ut quod ego audivi in spiritu, vobis referam, qui ipsum loquentem audire non meremini. Quidam coelum et terram quasi animantia ad audiendum provocari putant, juxta illud, quod de terra in alio loco dicitur: Qui respicit terram, et facit eam tremere : cum hoc potestatis Dei sit, non terrenae intelligentiae. Filios genui et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. Pro quo Symmachus et Theodotio ita verterunt: Filios enutrivi, et exaltavi . Ab hoc loco narrat Propheta, quid Dominus sit locutus, quod populum
Abbreviated transcription (Latin):
abiis quȩ continent ea quȩ continentur.
Siue quia ꝑmoysen testes uocauerat dñs
cȩlum & terram. dans popło israhel legẽ
suam & dixerat: attende cęlum & loquar.
audiat t̾ra uerba oris mei: post p̾uarica¬
tionem popłi eosdem rursum intestimo.¬
nium uocat. ut cuncta elementa cogno.¬
scant iuste dm̃i in ultione mandatorum
suoꝵ adiracundiam concitatum. Pro cȩlo
hebraicum samaim cȩlos sonat plurali
numero. maxime cum audite dixerit
id est semu. quod plurali effertur nume.¬
ro. non singulari. Sed quidam uolunt
pluralit̃ quidem dici cȩlos sed singula.¬
riter intelligi. urta illud qdđ siuñgulas
ciuitates thebas & athẽnas uocamus.
Estꝙ hebraicis caracterib idionia lt on
quȩ sillaba finiuntur.im. masculinasi.
& pluralia. ut cherubun & seraphim. ꝙ
que inoth feminina pluralia. ut sabara
Et hoc notandum. qđ cęlis dicatur auas
terrȩ aurib ꝑcipe. Ea enim quȩ excela

Expanded text:
ab his quae continent, ea quae continentur. ab his quae continent, ea quae continentur. Sive quia per Mosen testes vocaverat Dominus coelum et terram, dans populo Israel legem suam, et dixerat: Attende, coelum, et loquar: audiat terra verba oris mei : post praevaricationem populi, eosdem rursum in testimonium vocat, ut cuncta elementa cognoscant, juste Deum in ultionem mandatorum suorum ad iracundiam concitatum. Pro coelum, Hebraicum SAMAIM coelos sonat, plurali numero: maxime cum audite dixerit, id est, SEMU , quod plurali effertur numero, non singulari. Sed quidam volunt pluraliter quidem dici coelos, sed singulariter intelligi, juxta illud quod singulas civitates, Thebas et Athenas vocamus. Estque Hebraici characteris idioma, ut omnia quae in syllabam finiuntur IM masculina sint, et pluralia, ut Cherubim et Seraphim. Et quae in OTH , feminina et pluralia: ut Sabaoth. Et hoc notandum quod coelis dicatur, audite, terrae, auribus percipe; ea enim quae excelsa
Abbreviated transcription (Latin):
coepisse: ut liquido appareat quantõ anti¬
quiores sint nr̃ȩ hystoriȩ quam gentium
cȩterarum. Interp̃tatur aut̃ isaias salua¬
tor dnĩ. uidea confessio. ierłm uisio pacis.
ozias fortitudo dni. ioathan dñi ꝑfectio.
achaz tenens siue robustus. etechias in
&e est filius amos idest fortis atq robusti:
cernit sp̃ualit̃ uisionem confessionis dum
antiqua peccata deplangit. & pacis. dum
post poenitentiam transit ad lucem. ce ȩt̃¬
na pace requiescit. cunctaq illius tẽpora
transeunt sub fortitudine diui. &e ꝑfectio¬
ne eius acrobore. Cumq omĩa fecerit:
dicit illud euangelicum. Serui inutiles
sumus. quod enim debuimus facere fecimꝰ.
Audi cęlum & aurib ꝑcipe terra. quia
dñs locutus est. Supra quis ꝓpħa. cuiꝰ
& terram ad audiendum ꝓuocat. in cęlo
suꝑnas significans angelicasq uirtutes.
in terra mortalium genus. metonimicos

Expanded text:
coepisse: ut liquido appareat, quanto anticoepisse: ut liquido appareat, quanto antiquiores sint nostrae historiae, quam gentium caeterarum. Interpretatur autem Isaias, salvatus Domini: Juda, confessio: Jerusalem, visio pacis: Ozias, fortitudo Domini: Joatham: Domini perfectio: Achaz, tenens sive robustus: Ezechias, im salvatur, et est filius Amos, id est, fortis atque robusti, cernit spiritualiter visionem confessionis, dum antiqua peccata deplangit: et pacis, dum post poenitentiam transit ad lucem, et aeterna pace requiescit: cunctaque illius tempora transeunt sub fortitudine Domini, et perfectione ejus ac robore. Cumque omnia fecerit, dicet illud Evangelicum: Servi inutiles sumus: quod enim debuimus facere, fecimus . Audi, coelum, et auribus percipe, terra: quia Dominus locutus est. Supra, quis propheta, cujus et terram ad audiendum provocat. In coelo supernas significans angelicasque virtutes: in terra mortalium genus, μετωνυμικῶς