comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
temporibus mos fuit. bonarũ¬
artium studia mandare literis
atque i libros redacta offerre pri¬
cipibꝰ Quia neque recte aliquid
nchoatur. nisi post deum fauerit ⁊mperator
ne que quẽquam magis decet uel meliora scrx
uel plura ꝙͣ pricipem. cuius doctrina õmbus po¬
test prodesse subiẽtis. Nõd Sctauiũ s Iugustũ ac
bonos debinc principes libenter habuis fre¬
quentibus declaratur exemplis Sic re¬
guãtium testimoniis creuit eloquentia.
dum nõ culpatur exẽplis. andacia Bacego
mitatione cõpulsus. dum cõsidero clementia
uestrã ausibus literarum magis igoncere posse.
quã coetros tanto i feriorem me ãtiquis scrip¬
toribus esse uix sensi. licet i hoc opusculo. nec
uerborũ ꝯcintas sit necessaria nec acumen in¬
genii.sed  labor diligens ac fidelis: ut ea quae ad
diuersos historicos. uel armorum disiplinã docen¬
tes. dispersa ⁊ inuolta celantur. pro utilita Ro¬
mana proferantur ⁊mediũ. De delectu igitur

Expanded text:
temporibus mos fuit bonaruartium studia mandare litteris atque in libros redacta offerre principibus, quia neque recte aliquid inchoatur nisi post Deum faverit imperator neque quemquam magis decet vel meliora scire vel plura quam principem, cuius doctrina omnibus potest prodesse subiectis. Quod Octavianum Augustum ac bonos dehinc principes libenter habuisse frequentibus declaratur exemplis. Sic regnantium testimoniis crebuit eloquentia dum non culpatur audacia. Hac ego imitatione compulsus dum considero clementiam vestram ausibus litterarum magis ignoscere posse quam ceteros, tanto inferiorem me antiquis scriptoribus esse vix sensi, licet in hoc opusculo nec verborum concinnitas sit necessaria nec acumen ingenii sed labor diligens ac fidelis, ut quae apud diversos historicos vel armorum disciplinam docentes dispersa et involuta celantur pro utilitate Romana proferantur in medium. De dilectu igitur
Abbreviated transcription (Latin):
titur. eo libramento rit si unum caput ḋp̃s¬
seris alud eligatiu. Inimo ergo capite i
cratib siue tabulatis ꝯtexitur machina in
qua pauci colocantur armatitunc ꝑfines a
tracto depressoq alio capite eleuati in ponũ¬
tur in murum. ¶De balistis onagnis scor¬
sueuerunt baliste onagri.scorpi¬
on es arcubaliste fustibali. sagit¬
tarii funde. Baliste fumnibus nem
ns tẽdũntur q̃ quanto prolixiora brachi

Expanded text:
titur, eo libramento, ut si unum caput deprestitur, eo libramento, ut si unum caput depresseris, aliud erigatur. In uno ergo capite, cratibus sive tabulatis contexitur machina, in qua pauci collocantur armati, tunc per funes uno attracto, depressoque alio capite, elevati imponuntur in murum. DE BALISTIS ET ONAGRIS Csueverunt baliste, onagri, scorpiones, arcubaliste, fundibuli, sagittarii. Fundibalista funibus et nervis tenditur, qui quanto prolixiora brachi
Abbreviated transcription (Latin):
Omotis turribꝰ funditores lap¬
dibus. sagitani. iaculis. manib¬
balist arnularcu balistarii sagi¬
tais. Iaculatores ꝑlumbatis ac
missilib emniris submouẽt homines: H
frõ scalis apositis. occupant cuutatẽ s qui
sealis nituntur frequeterpiculum sustinẽt
exemplo campençi.aquo primũ scalarum
opugnatio pibet᷑ inuẽta qui tanta ui occi¬
osus est athebanis ut extinctus fulmine
diceretur: Et iosambuca exostra ⁊ telone ob¬
sidentes in iurũ hostium penetrant. Sam¬
buca dr asimilitudine cithare na ꝙadmo¬
dum incithara corde sunt. ita in trabac qye
urẽ turrim ponitur funes sunt. qui pontem
de supiori ꝑte trocleis laxant ut descẽ̾dat ad
murum statimq deturri excunt bellatore
et ꝑ eum tñseuntes menia urbis inuadũt
Exostra dicitur pons que supius exposuiz¬
que deturri inmurum repẽte ꝗ ꝓdrcitur. q¬
Tellenon dr̃ quociẽs. una trabes interra pͥ¬
alta defigitur cui insummo u̾tice. alia tran¬

Expanded text:
motis turribus funditores lapidibus, sagittarii iaculis, manuballistarii vel arcuballistarii sagittis, iaculatores plumbatis ac missibilibus e muris submovent homines. Hoc facto scalis appositis occupant civitatem. Sed qui scalis nituntur frequenter periculum sustinent, exemplo Capanei, a quo primum scalarum oppugnatio perhibetur inventa; qui tanta vi occisus est a Thebanis ut extinctus fulmine diceretur. Et ideo sambuca exostra et tollenone obsidentes in murum hostium penetrant. Sambuca dicitur a similitudine citharae; nam quemadmodum in cithara cordae sunt, ita in trabe quae iuxta turrem ponitur funes sunt qui pontem de superiore parte trocleis laxant ut descendat ad murum, statimque de turri exeunt bellatores et per eum transeuntes moenia urbis invadunt. Exostra dicitur pons quem superius exposuiqui de turri in murum repente protruditur. Tollenon dicitur, quoties una trabes in terra prealta defigitur, cui in summo vertice alia tran
Abbreviated transcription (Latin):
non solum aquile p̾erat. ui etiã quatuo
centurias. hoc ẽ quadringẽto milites ĩ pͥma
aciegubernabat. Hic tanquã cap̾totius legio¬
nis.merita ꝯsequebatur ⁊ ꝯmoda. stẽ primꝰ
astatus. duas centurias idest ducẽtos hoĩne
ducebat inacie ẜa quẽ nunc ducenarium uo¬
cant. Principes aut prime cohortis centun¬
am senus hoc est centum quinquaginta ho¬
mines gubernabat ad quẽ ĩ legione ꝓpeoia
que ordinanda sunt ꝑtinẽt. Itẽ secundusn
astatus centuriam semis. idest Centũ quq̃¬
ginta homines regebat. Briarus prior. centũ
homines gubernabat. Sic decem centime. co¬
portis prime. aquinq ordinaris regebanty
quib magne utilitates. magnus honor est
aueteribus ꝯstitutus ut cet̾i milites ex tota le¬
gione omni labore ac deuocione ꝯtẽderẽt ad
tanta premia puenire. Erant etiam centuri¬
ones. qui singulas centurias curabant qui
nunc centenaru nominãtur. Erant decani.
denis militib p̾positi qui nuinc capud ꝯtub̾¬

Expanded text:
non solum aquilae praeerat verum etiam quattuor centurias, hoc est quadringentos milites, in prima acie gubernabat. Hic tamquam caput totius legionis merita consequebatur et commoda. Item primus hastatus duas centurias, id est ducentos homines, ducebat in acie secunda, quem nunc ducenarium vocant. Princeps autem primae cohortis centuriam semis, hoc est centum quinquaginta homines, gubernabat; ad quem in legione prope omnia quae ordinanda sunt pertinent. Item secundus hastatus centuriam semis, id est centum quinquaginta homines, regebat. Triarius prior centum homines gubernabat. Sic decem centuriae cohortis primae a quinque ordinariis regebantur; quibus magnae utilitates et magnus honor est a veteribus constitutus, ut ceteri milites ex tota legione omni labore ac devotione contenderent ad tanta praemia pervenire. Erant etiam centuriones qui singulas centurias curabant, qui nunc centenarii nominantur. Erant decani, denis militibus praepositi, qui nunc caput contube
Abbreviated transcription (Latin):
proficit p lurimũ collegisse. nisi ab exordi¬
o diuisione salubri pidoneos crogatio tẽp¬
cturNun ꝙͣ peclitati sunt fame qui fruga¬
litatẽ int̾ copias ẜuare ceperunt ceperunti
In bellis quoq etas ac serus. ꝓpt̃ neccĩtatẽ
uictus portis frequ̾et᷑ exclusa est. ne penuri¬
a oprimcre nt armatos aquib menia ser¬
uabantur. ¶Que spẽs preparande sint pro
defensione murorum.uiii. 12.

Expanded text:
proficit plurimum collegisse nisi ab exordiproficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequenter exclusa est, ne penuria opprimeret armatos a quibus moenia servabantur. VIII QVAE SPECIES PRAEPARANDAE SINT PRO DEFENSIONE MVRORVM
Abbreviated transcription (Latin):
rius oportuis locis presidis ordinatis ul
aqua prohibet in clusos uł deditionc spera¬
ta aut fame qñ omnes prohibiunt comea¬
tus hoc enim ꝯ silio ip̾e ociosus aut tutus i¬
fatigat inimicum. Ad quos caũs posẜões
quam uis leui pulsatione pulsati omne
alimoniã uictus intramuros debent stu¬
diosissime collocare. ut ip̃is exubẽt sustan¬
tia. adu̾sarios inopia cogat abscenderno
solumaũt porcim̃ s ⁊ omne animalium
genus quod inclisum ẜuari nõ põt d̃pu¬
tari oportet adlardum ut adminiculo cã¬
nis frumẽta suscipiant. Aues aũt cobõta¬
les ⁊ sine impesa inciuitatis bo mitriunt
et ꝓpt̾ egrotantes sunt neccĩe: Iabula eqs¬
sunt prccipne congerẽda et que.apportaru
nequiuerint exurenda. Uini acoeti cet̾arr̃¬
que frugum uł pomorum congerende sũt¬
copic nͥq qrod usui ꝓfitiat. hostib reliquẽ¬
dum. Naniut hortorũ ut cura inuindaũi
domorum uł. areis exceantur utilitatis.A¬
ut uoluptatis ratio psuadet:. ⁊darumm aũt

Expanded text:
rius oportunis locis praesidiis ordinatis vel aqua prohibet inclusos vel deditionem sperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus; hoc enim consilio ipse otiosus ac tutus fatigat inimicum. Ad quos casus possessores quamvis levi suspicione pulsati omnem alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia, adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne animalium genus quod inclusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum congerendae suntcopiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. Nam ut hortorum cura in virdiariis domorum vel areis exerceatur utilitatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem
Abbreviated transcription (Latin):
cedat. ¶ Deumeis depluteis deagere.¬
Ineas dixerunt ueteres quas nũc
militar barbaricoq usu cautias
uocant. Elignis leuiorib. machi

Expanded text:
edat. XV DE VINEIS DE PLVTEIS DE AGGEineas dixerunt veteres quas nunc militari barbaricoque usu caucias vocant. E lignis levioribus machi
Abbreviated transcription (Latin):
ut. añ portam addatur propugnaculum in
cuius in gressu ponitu: catafracta que anu¬
lis fereis ac fimib pẽdet ut si hostes intrauc¬
rĩt dimissa dimissa eadẽ extingantur inclusi
Ita tamen supra portam murus ẽ oroinãd̃
ut accipiat foramina. ꝑ que de supiore ꝑte i
efusa aqua subiectum extingant incẽdium

Expanded text:
ut ante portam addatur propugnaculum in cuius ingressu ponitur cataracta, quae anulis ferreis ac funibus pendet, ut si hostes intraverint demissa eadem extinguantur inclusi. Ita tamen supra portam murus est ordinandus ut accipiat foramina per quae de superiore parte effusa aqua subiectum restinguat incendium
Abbreviated transcription (Latin):
castra ita int᷑uallũ securi milites diesq nocte¬
q pagunt etiam si hostis obsideat. quasi i ii
muratam cinitatẽ secũ uideantur ubiq por¬
tare. s huiꝰ rei scia prorssus intercidit. Denx
enim diuiam ductis fossis preficisq subdi¬

Expanded text:
castra, ita intra vallum securi milites dies noctesque peragunt, etiam si hostis obsideat, quasi muratam civitatem videantur secum ubique portare. Sed huius rei scientia prorsus intercidit; nemo enim iam d
Abbreviated transcription (Latin):
pomntur in cormbita ut loricati
omnes. ⁊ꝯtati iuncti sint peditib
Sagitaniaut uł qui loricas non
bñt longius euagẽtur¶Afortiorib nãq eq¬
tib. peditũ protegenda sunt latera.⁊ aueloci¬
orib atq expeditis bostium cormia suꝑ fũ¬
denda atq turbanda. Scire dux d oẗ qͥyos
drungos hoc ẽ globos bostium quo equites
oportcat poni. na nescio qua oculta ratioix
ymo pene diuina. alii ꝯtͣ allos dimicant⁊
melius. et qui fortiores uicerant.ab inferio¬
ribus sepe uincuntur. Qd̃ si equites impares
fuernt. moreueterũ uelocissum cũ scutis leui¬
bus pedites. Ahoc ip̃ ex̾citati. histẽ miscẽdli
sunt. quos explicito yelites nominabant. Qͦ
facto. quã ius fortissimi equites hostium fr¬
crint tn. dũsus mixtũ agm̃ pares cẽ nõ pos¬
sunt.Unum hoc remedium omnes ducesi
ueteres inuenerunt ut assue facerẽt muem¬
ens currentes egregie. ⁊ inter binos equites si¬
gulos ex his pedites corllocaret cum leuiori¬

Expanded text:
ponuntur in cornibus, ita ut loricati omnes et contati iuncti sint peditibus, sagittarii autem vel qui loricas non habent longius evagentur. A fortioribus namque equitibus peditum protegenda sunt latera et a velocioribus atque expeditis hostium cornua superfundenda atque turbanda. Scire dux debet contra quos drungos, hoc est globos, hostium quos equites oporteat poni; nam nescioqua occulta ratione, immo paene divina, alii contra alios dimicant melius, et qui fortiores vicerant ab inferioribus saepe vincuntur. Quod si equites impares fuerint, more veterum velocissimi cum scutis levibus pedites ad hoc ipsum exercitati hisdem miscendi sunt, quos velites nominabant; quo facto, quamvis fortissimi equites hostium fuerint, tamen adversum mixtum agmen pares esse non possunt. Unum hoc remedium omnes duces veteres invenerunt, ut adsuefacerent iuvenes currentes egregie et inter binos equites singulos ex his pedites collocarent cum leviori
Abbreviated transcription (Latin):
quas ocides uocant ut adu̾sariis facultatez
adimant ꝑsequẽdi. Et peneutq ꝑti. initinẽ
ad subsessas coĩs occasio ẽ. Nam qui precedͥ
oportimis uallibꝰuł siluosis montib qya¬
si primo se reliquit insidias.Inquas cumn¬
derit mimicus recurrit ip̃e. ⁊ adiuuat suos
qui nͣo sequitur adu̾sis semitis loge ante de¬
stinat expeditos ut precedẽtẽ adiisarium ar¬
cet.ad tͣnsitum decepͥtũqz afronte ⁊ at̾go xlu¬
dat. Dormiẽtib noctu adu̾sariis ⁊ qui p̾ces¬
sit põt regredi et qui sequitur quãtu uis ĩ
tersit. põt supuenie ꝑfraudẽ: Intnsfecatioe
fluuiorum qui pcedit.ilam pte tẽptat op¬
primẽ que prima transieit du reliq. Alueo
seꝑantur. Qui aut sequitur festinato itmẽ
illos qui nõ potuerũt tñsire ꝯturbat.
¶De camelis ⁊ cata fractis eꝗtib.xxx. ix̾.

Expanded text:
quas concaedes vocant, ut adversariis facultatem quas concaedes vocant, ut adversariis facultatem adimant persequendi. Et paene utrique parti in itinere ad subsessas communis occasio est. Nam qui praecedit oportunis vallibus vel silvosis montibus post se relinquit insidias, in quas cum inciderit inimicus, recurrit ipse et adiuvat suos; qui vero sequitur aversis semitis longe ante destinat expeditos et praecedentem adversarium arcet a transitu deceptumque a fronte et a tergo concludit. Dormientibus noctu adversariis et qui praecessit pottersit, potest supervenire per fraudem. In transfretatione fluviorum qui praecedit illam partem temptat opprimere quae prima transierit dum reliqui alveo separantur; qui autem sequitur festinato itinere illos qui nondum potuerunt transire conturbat. XXIII DE CAMELIS ET CATAFRACTIS EQVITIBVS
Abbreviated transcription (Latin):
inferenda. hoc enim caũ oppressis nec uirty
prodesse pot nec multitudo q in acie publi¬
ca uincitur pugna.l ⁊ ibi ars plurimũpsit¬
sit tñ ad deffensionẽ sua põt accusare fortu¬
nam. Qui uo supuẽtu insidias subsessasi
passus ẽ cuipam sua nõ põt excusare. q hoc ꝯ¬
uitare potuit.⁊ ꝑspeculatores ydõeos añ cogͦ¬
sc̃ẽ. Cum receditur tał fraus ita fien ꝯsueuit
Recto itin̾e pauci equites in sequũtur uali¬
da manus occulte palia mittitur ioca ubi i¬
ad agmĩẽ inimicorum puenunt equites i
teptant ieuiter atq discedũt. Illi e̾dũt qcqd
insidiarũ fuit pretisse ⁊ sine cura solũetur ad
negligẽtiam. Tuncilla manus q̃ sec̾to itĩc¬
re destinata fu̾it supueniẽs opprimit ignorã¬
tes. Multi cum ab hoste discedunt si ꝑ siluaᷤ
ituri suntpremittunt qui an gusta uł abru¬
pta occupẽt. ne ibidẽ paciantur insidias ⁊ rũ¬
sus. post se. abtisis arborib uias claudunt.⁊

Expanded text:
inferenda. Hoc enim casu oppressis nec virtus potest nec multitudo prodesse. Qui in acie publica vincitur pugna, licet et ibi ars plurimum prosit, tamen ad defensionem suam potest accusare fortunam; qui vero superventum insidias subsessas passus est, culpam suam non potest excusare, quia haec evitare potuit et per speculatores idoneos ante cognoscere.Cum receditur, talis fraus fieri consuevit. Recto itinere pauci equites insequuntur, valida manus occulte per alia mittitur loca; ubi ad agmen inimicorum pervenerint equites, temptant leviter atque discedunt; ille credit quicquid insidiarum fuerat praeterisse et sine cura resolvitur ad neglegentiam; tunc illa manus quae secreto itinere destinata fuerat superveniens opprimit ignorantes. Multi, cum ab hoste discedunt, si per silvas ituri sunt, praemittunt qui angusta vel abrupta occupent loca, ne ibidem patiantur insidias; et rursus post se praecisis arboribus vias claudunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ne in pestilenti regione.iusta morbosas paly¬
des. Ne aridis ⁊ sine opacitate aborum. cã¬
pis aut collib: Ne sine tentoriis estate mi¬
lites cõmorentur.Ne egressi tardius calo¬
re solis ⁊ fatigatione itineris ꝯtrahant nõ¬
bum. s pocius in estate luce cepta itmña ad
destinata ꝑueniant.Ne seua hyeme iterpni
ues ac pruumas noctibo faciant. Aut ligio¬
rum paciantur inopiam.Aut minor ilsis

Expanded text:
ne in pestilenti regione iuxta morbosas paludes, ne aridis et sine opacitate arborum campis aut collibus, ne sine tentoriis estate milites commorentur; ne egressi tardius, calore solis et fatigatione itineris contrahant morbum, sed potius in estate, luce cepto itinere, ad destinata perveniant. Ne seva hyeme iter per nives ac pruinas noctibus faciant, aut lignorum patiantur inopiam, ubi minor illis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯfusas etĩa inpuluerẽ uentoniac absq erro¬
it dirigi meoratur. Cetum ppt nouitatẽ si h
uti urdeat᷑ in efficax bello est. Cacafracti equ¬
tes ꝓpt̾ munimina que gerunt auulnibus
tuti. s ꝓpt̾ impedim̃tũ ⁊ pond̾.armorũ capi
tñ est aut an legiones poĩti. uit cũ legiõarus

Expanded text:
usas etiam in pulvere vento vias, absque errore dirigere memoratur: ceterum preter novitatem, si hoc uti videaris, inefficax bello est. Cataphractati equi propter munimina que gerunt, vulneribus tuti; sed propter impedimentum et pondus armorum, capi est ramem ut ante legiones positi, aut cum legionariis
Abbreviated transcription (Latin):
stulauit catra fuciẽta sũt Idorta
aũt que appllaiue precono ant orientẽ spec¬
tan telet aut illimi ioumi qui ad hostes res¬
picit/ aut sute agian illam ꝑtes debet aten¬
dere ao quã ẽ profecurus excitus Intra quã
prime cente. Hoc est cobortes papiliones
intendunt ⁊ draconeᷤᷤ ⁊ signa ostitirẽt. De tu¬
mana aũt porra que applłatur p̾t pretoria
est ꝑ quã delinꝙq̃tes milites educuntur adpe

Expanded text:
tra facienda sunt. Porta autem quae appellatur praetoria aut orientem spectare debet aut illum locum qui ad hostes respicit, aut si iter agitur illam partem debet attendere ad quam est profecturus exercitus; intra quam primae centuriae, hoc est cohortes, papiliones tendunt et dracones et signa constituunt. Decumana autem porta quae appellatur post praetorium e
Abbreviated transcription (Latin):
igitur adolescens martio oꝑi deputatus uigi¬
lantibus oculis erecta cerince. lato pectore. hy¬
oribus nẽtre modicus exilior cruribus surris
et pedibus nõ suꝑ flua carne distẽtis. s neruo¬
rum duntie collctis cũ hec intirone signa de¬
prebenderis ꝓcitatẽ ñ magpe desidereᷤ. Utilius ẽ
enm fortes milites esse qͣm grandes.

Expanded text:
go adolescens martio operi deputandus, vigilantibus oculis, erecta cervice, lato pectore, huus brachiis, ventre modicus, exilior cruribus, suret pedibus non superflua carne distentis sed nervorum duritia collectis. Cum haec in tirone signa deprenderis, proceritatem non magnopere desideres. Vtilius est enim fortes milites esse quam grandes. VII
Abbreviated transcription (Latin):
nõ ducatur ad bellum. Quod hic
prcipuc faciunt qui in sedib oci¬
ose. delicateq uixerint.nã aspitate insoliti
laboris offensi. que in expiditione necesse est
sustinẽ. preterea metuẽtes prelia. qui armoꝵ
excicia declinaret.ad eiusmodi precipitantũ¬
audatiam. Cui uulneri multiplex medici

Expanded text:
non ducatur ad bellum; quod hi praecipue faciunt qui in sedibus otiose delicateque vixerunt. Nam asperitate insoliti laboris offensi quem in expeditione necesse est sustinere, praeterea metuentes proelium qui armorum exercitia declinarant, ad eiusmodi praecipitantuaudaciam. Cui vulneri multiplex medici
Abbreviated transcription (Latin):
tabant.prefectus classis missen
quibꝰ tribuni denierant ꝑ cohortes sigu¬
las constituti.Singule aut liburne sing¬
ulos nauarco. ⁊dest quasi nauicularios he¬
bant qui exceptis cet̾is nautarum officii
gubernatorib atq remigib ⁊ militibus
excẽdis cotidianam curam ꝯiugem exhi¬
bebant industriam. ¶Unde appellentur li¬
Inse aũt prouintie quibusdã tp̃ri
bus mariplurimum potuerunt

Expanded text:
tabant praefectus classis Misenattabant praefectus classis Misenatni tribuni per cohortes singulas constituti. Singulae autem liburnae singulos navarchos, id est quasi navicularios, habebant, qui excepti ceteris nautarum officiis gubernatoribus atque remigibus et militibus exercendis cotidianam curam et iugem exhibebant industriam. XXXIII VNDE APPELLENTVR LIsae autem provinciae quibusdam temporibus, mari plurimum potuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
tor inuicte. terrestris prelii rati¬
onb absolutus. Naualis belli
residua ut opĩore ẽ portio. Decu¬
ius artibꝰ ĩo pautiora dicẽda sũt qr iam
dudum pacato mari cum barbanis nasci¬
onibꝰ agitur t̾restre c̾tamen :Romanus
aut ppłs prodcore ꝯutilitate magnitudi¬
nis sue non ppt̾ necc̃itatem tumultus ali¬
bello lacescere aut facere audet inunriam ei
regno uł ppło quẽ expeditum ⁊ prõptum
ad resistendum uindicandũq cognoscit.
Apud missenum igitur ⁊ rauenam singul¬
e legiones cũ classib stabant. ne lõgius a tr¬
tela urbis abscenderent.⁊ cum r̃o postulass
sine mora sinc circuitu ad om̃s mũdi ꝑtes
nauigio puenirẽt: Nam misse nãtium cla¬
seis. galliam. yspaniã. mauritania. affri¬
cam egyptum.sardimam.atq sciciliami
hẽbat inproximo. Classis aũt rauenatiu
epirum. macedoniam.achaia propontidẽ
pontũ orientẽ. cretã. cyprum. petere directa
nauigatione ꝯ sueuerat qr inreb bellicis

Expanded text:
tor invicte, terrestris proelii rationibus absolutis navalis belli residua, ut opinor, est portio; de cuius artibus ideo pauciora dicenda sunt quia iam dudum pacato mari cum barbaris nationibus agitur terrestre certamen. Romanus autem populus pro decore et utilitate magnitudinis suae non propter necessitatem tumultus alibello lacessere aut facere audet iniuriam ei regno vel populo quem expeditum et promptum ad resistendum vindicandumque cognoscit. Apud Misenum igitur et Ravennam singulae legiones cum classibus stabant ne longius a tutela urbis abscederent et cum ratio postulasset sine mora, sine circuitu ad omnes mundi partes navigio pervenirent. Nam Misenatium classis Galliam Hispanias Mauritaniam Africam Aegyptum Sardiniam atque Siciliam habebat in proximo, classis autem Ravennatium Epiros Macedoniam Achaiam Propontidem Pontum Orientem Cretam Cyprum petere directa navigatione consueverat, quia in rebus bellicis
Abbreviated transcription (Latin):
enim expedit ut ꝯserti pugnẽt. ꝙͣ lõgisepitii
NLam si nimiũ fuĩt acies temiata. cito abad¬
u̾sariis facta inpressione primipitur.⁊ nullỹ
postea põt c̃ẽ remediũ. Qui. nĩt nĩn in dext
cormi qui insinistro qui in medio debeant
ordinari. uł nux̃ dignitates eorũ ẜ̃uantu
exmore uł certe proqualitatt hostium com¬
mutantur. ¶ De equitib ordinandis. xuii.¬
Onstructa acie pedicum. equitesi

Expanded text:
enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrumpitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutatur. XVI DE EQVITIBVS ORDINANDIS Constructa acie peditum equites
Abbreviated transcription (Latin):
pedites quia singuli pugnatores ternos oc¬
pant pedes. Quod si sex acies ĩ mille passi¬
bus campi uoluens ordinare.nouẽ milia
nogentos nonaginta sex pedites sunt nec¬
cessani Siaũt internos ordines nunc nu
merum uolueris ordinare. duo milia pas¬
suum ꝯprehendẽs s melius ẽ plures acies
face̾ quã militẽ expãdere. Senos pedes ater¬
go int̾ singuias acies ĩ latum diximus ĩt¬
patere debere. ⁊ ip̃i bellatores stantes singul¬
ios optinẽt pedes. Id̾oq si sexacies ordĩai̾ns
quadraginta duo pedes in latum. ⁊ mille pa¬
sus inlongum. ⁊ decẽ miliũ hominũ tenebͭ
excitus. Adhancrationẽ siue iuginti milia
siue trignita milia peditum fuerint. iuxta
mesure pondissimũ sinc aliqua dubitati¬
onc dificultatis poterunt ordinari. nec ⁊¬
dux fallitur cũ sciat qui loc. quantos ca¬
pere possit armatos. Demq si angustior
locus sit. uł multitudo suficiat. etĩa in de no
uem aut amplius acies ordinare. Magis

Expanded text:
erea quia singuli pugnatores ternos occupant pedes. Quod si sex acies in mille passibus campi volueris ordinare, novem milia nongenti nonaginta sex pedites sunt necessmerum volueris tendere, duo milia passuum comprehendit; sed melius est plures acies facere quam militem spargere. Senos pedes a tergo inter singulas acies in latum diximus interpatere debere, et ipsi bellatores stantes singulos obtinent pedes; ideoque, si sex acies ordinaveris, quadraginta duo pedes in latum et mille passus in longum decem milium hominum tenebit exsive triginta milia peditum fuerint, iuxta mensurae podismum sine aliqua difficultate poterunt ordinari, nec dux fallitur, cum sciat qui locus quantos capere possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis
Abbreviated transcription (Latin):
altitudo supatinz excẽdus ẽmiles. ytcũ eĩm odi
dificuitates aduenmt possĩt sine labore tͣnsire
Pret̾ea inip̃o ꝯflictu ac dimicatione telorumi
bellator cumcursu.saltuq uemiens adusarii cõ¬
stringit oculos mẽtẽq deterret. Iriusq plaga
Infigit quã ille. ad cauẽdumuładresistedu c̾te
se. pparet. De ex̾cicio pompeni magni. salustius ne¬
morat cumalacribus saltu. cum uelocibus cur¬
su. cumualidis uecte cͥtabat ñ ei ule alitꝰ potri¬
se par eẽ ssertorio. nisi se⁊ suomilites frequetib

Expanded text:
ercendus est miles, ut cum eiusmodi difficultates evenerint possint sine labore transire. Praeterea in ipso conflictu ac dimicatione telorum bellator cum cursu saltuque veniens adversarii praestringit oculos mentemque deterret priusque plagam infligit quam ille ad cavendum vel ad resistendum certe se praeparet. De exercitio Gnaei Pompei Magni Sallustius memorat ‘cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis vecte certabat’. Neque enim ille aliter potuisset par esse Sertorio nisi seque et milites frequentib
Abbreviated transcription (Latin):
sim̃t indagen: Piscatores.aucu¬
pes dulcarios nteones omnesq ꝗ tractas¬
re militic Hĩc ẽ in quo tociꝰrei publice salus ꝯ¬
sistit. ut tiones nõ t̾antũ corporih s etiã aĩi

Expanded text:
s indagemus.Piscatores aucupes dulciarios linteones omnesque qre militiae. Et hoc est in quo totius rei publicae salus vertitur, ut tirones non tantum corporibus sed etiam ani
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Quibus modis prouidẽduz sit ne famez
paciantur obsessi¬
¶ Que spẽs p̾parande sunt pro defensinone
murorum¬
¶ Quid faciendum sit si neruorum deffu̾it
copia.¬
¶ Quid faciẽdum ne aque in opiam patĩat̃
obsessi.¬
¶ Sisales defuerint.
¶Quid faciendum cũpͥmoimpetuuemt̃ ue¬
nitur ad muros. bo¬
¶ Enumatio machinarum quib mur ob¬
pugnantur.
¶De ariete falce ⁊ testudine..
Deumeis depluteis deagere demusculis.
¶De tunib ambulatorus.
¶Queadinodum ambulatoria t̾ris possiti
¶Quo pacto suffodiatur t̾ra ut machina ni¬
¶Descalis sambuca exostra ⁊ telenone
¶Debalistis onagris. scorpionib archub¬
alistis. fustib. fundis. ꝑ que torm̃ta defedit᷑
¶Nousum arietes prosunt culectre laqrei
iupꝑi. colupne grauiores¬
¶ De cum culis ꝑ quos aut murus defodit̾
aut ciuitas penetratur..¬
¶ Quio facere debeat oppidam si hostes irrũ¬
pint ciuitates.¬

Expanded text:
endum sit ne famem patiantur obsessiVIII Quae species praeparandae sint pro defensione murorumVIIII Quid faciendum sit si nervorum defuerit copiaX Quid faciendum ne aquae inopiam patiantur obsessiXI Si sales defuerintXII Quid faciendum cum primo impetu venitur ad murosatio machinarum quibus muri oppugnanturXIIII De ariete falce testudineXV De vineis, de pluteis, de aggereXVI De musculisXVII De turribus ambulatoriisXVIII Quemadmodum ambulatoria turris possit Quo pacto suffodiatur terra ut machina noDe scalis sambuca exostra et tollenoneXXII De ballistis onagris scorpionibus arcuballistis fustibalis fundis, per quae tormenta defenditur Adversum arietes prosunt culcitae laquei lupi columnae gravioresXXIIII De cuniculis, per quos aut murus deponitur aut civitas penetraturXXV Quid facere debeant oppidani si hostes inruperint civitate
Abbreviated transcription (Latin):
Quod si natur.a nõ pr̾at cuiusli¬
bet altitudims fodiendi sunt py¬
tei aquarumq haustus funib extrabent
s intidum si altiora sunt loca que monti¬
bus sunt saxisq munita inquib sup po¬
sita castella. ad extrema mim inferiores re¬
periunt fontium uenas ac de propugnat¬
culis uł trib destinatis proreguł delisut
aquatoribus liber prestetur accessus. Ꝙ
siultra iactum teli incliuo tr ciuitatis s¬
iecta sit uena castellum puũ qd̃ birgumi
nocant inter ciuitatẽ ⁊ fontẽ ꝯuenit fabri¬
cari ibiq balstas sagitariosq constitunt
aqua defendatur abhostib. Idreterea moi̾¬
bus publicis edifficiis multisq prinatis
cist̾ne sunt dilligentissime substituende
ut receptacula. aquis plumiatib que dei
tantum in obsidione sunt usi.

Expanded text:
Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique ballistas sagittariosque constitui, ut aqua defendatur ab hostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tantum in obsidione sunt usi.
Abbreviated transcription (Latin):
uentum est tale remedium. Pnoctem sub
fundamentis muricunculum focditq i
lum locum.ad quẽ dic postero t̾ris fuit pro¬
moueda. nullo hostium sciẽte egesta terra
cuauit intͥnsecus et cum rotis siuis mols
fuisset inpulsa atq xolocum q subt̾ caua¬
tus fucrat puenisset tanto pondius solo
cedente subsedit sediungi muris aut mo¬
ueri ultins non potuit ita ⁊ cuntas libata
est et machinaderelicta. ¶Descalis sam¬

Expanded text:
entum est tale remedium. Per noctem sub fundamenta muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris fuerat promovenda nullo hostium sentiente egesta terra avavit intrinsecus, et cum rotis suis moles fuisset impulsa atque ad locum qui subter cavatus fuerat pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris aut moveri ulterius potuit. Ita et civitas liberata est et machina derelicta. XXI DE SCALIS SAM
Abbreviated transcription (Latin):
obuolute ⁊ ardentes sagitte ꝓbalistas ⁊ in
hosticarum nauium alucos infugunt᷑ unc¬
tasq cera pice ⁊ resina tabulas tor fomẽ¬
tis ignium repente succẽdunt alii ferro ĩ
inter tanta tamẽ mortium gna qacimus
caus ẽ asumẽda piscibus insepulta sunt
corpora ¶Quemadmodum nauali belo
collocentur In sidie. xlx. ix..

Expanded text:
obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium, repente succendunt. Alii ferro intinter tanta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepulta sunt corpora. XLV QVEMADMODVM NAVALI BELLO COLLOCENTVR INSIDIAE Ad i
Abbreviated transcription (Latin):
uerum etia machinas ⁊ tormenta
flagitant tanq̃m inmuris dimicetur ⁊ t̾rib
Quid enim crudelius con gressioen auali uͥ
aquis homines pimuntur ⁊ flamims Io¬
cipua ergo eẽ d tegninũ cura ut catafrac¬
tiuł loricati galeatietiã ⁊ ocreis munitisint
milites. De honere nãqz armorũ neo põt cõ¬
queri qui stans pugnat innauib. Secuta
quoq ualidiora ꝑp̃ictus lapidum ⁊ ãpli¬
ora sumuntur ꝑꝑ falces ⁊ arpagones.aliaq
naualia gnͣa telorum. Sagitĩs missilibus
fundis. fundibalis. plumbatis. onagris ba¬
ustis. scorpionib iacula inincem dirigũt᷑
et saxa ⁊ ꝙ est grauius qui deuirtute p̾sum¬
munt. admotis liburnis imectis liburns
pontibus inradusariorum tnͣseunt naues
ibiq gladis mani ad manim ut dicitur
comminus dimicantur. Inmaioribus q̃
uburnis propugnacula turresq ꝯstituunt
ut tanꝙ̃ demuro ita deexcelsiorib tabula¬
tis facilius uulnẽt ułpimant inimicos. O¬
leo incendaria stupa. sulphure butumine

Expanded text:
erum etiam machinas et tormenta flagitat, tamquam in muris dimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi et aquis homines perimuntur et flammis? Praecipua ergo esse debet tegminum cura, ut catafracti vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sint milites; de onere namque armorum nemo potest conqueri qui stans pugnat in navibus. Scuta quoque validiora propter ictus lapidum et ampliora sumuntur. Praeter falces et arpagones aliaque navalia genera telorum sagittis missibilibus fundis fustibalis plumbatis onagris ballistis scorpionibus iacula invicem diriguntur et saxa, et, quod est gravius, qui de virtute praesumunt admotis liburnis iniectisque pontibus in adversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum, ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine
Abbreviated transcription (Latin):
co quod incĩrua ẽ. ut demind extrabat la¬
pides. aut certe caput ip̃ius uestitur ferro
ec.appellaturaries ut ꝙ beat durissimã frõ¬
tem que subruit muros.ul ꝙ more arietỹ
retro cedit ut cum impetu uehementius fe
riat. Testudo.aĩt a similitudine uere testu¬
dinis nocabulũ sũpsitqr sic ille m reduc̃ mõ
profert capud. ita machinamtum int̾du
reducit trabẽ interdum exenrit ut fortius
cedat. ¶ Deumeis deplutris deagere.
Ineas dixerunt ueteres quas nũc

Expanded text:
eo quod incurva est, ut de muro extrahat lapides, aut certe caput ipsius vestitur e ferro et appellatur aries, vel quod habet durissimam frontem quae subruit muros, vel quod more arietum retrocedit ut cum impetu vehemeriat. Testudo autem a similitudine vere testudinis dicitur, quia sicut illa modo reducit, modo profert caput: ita machinamentum interdum reducit trabem interdum exerit ut fortius caedat. XV DE VINEIS DE PLVTEIS DE AGGERE ineas dixerunt veteres quas nunc
Abbreviated transcription (Latin):
ranit. Nam ꝑ tyroĩb accipiẽdi sunt. qui pr¬
gnare lõgo tpr desierunt.S cum legiomib
auxilia. uł equites ex diu̾sis locis aduen̾int.
dux optimus et seꝑatim nuos singulos. per
tribunos electos quorum scitur: Industria⁊
exercebit ip̃e sep̾ius temptabit quicqdartisi
possint bre. qduirũ. quẽadmoũm sibi ip̃i ꝯ¬
suescãtutrũ ad tubaꝵ moĩta adsignorũ indi¬
cia ad precepta uł nutũ suũ diligent̾ obtẽper¬
ĩ sagitando.iniaculando ĩ ordinanda acie a¬
ad plenum fuerint eruditi.ne si quidẽtemer
s inocc̃one capta ad publicã ducẽdi sunt pr¬
gnam. s añ minorib preliis Imbuẽdi: Dux
itaq uigilians. atq sobrius ⁊ prudẽs tanꝙͣ
deciuilicã inter ꝑtes iudicatinus adhibito:
ꝯsilio desuis ⁊ adusani copiis iudicet. Et si
multis rebus suꝑior inueit. oportunũ sibi
nõ diferat in hire ꝯflctum. Siũo adusarix̃

Expanded text:
nt; nam pro tironibus accipiendi sunt qui punt; nam pro tironibus accipiendi sunt qui pugnare longo tempore desierunt. Sed cum legiones auxilia vel equites ex diversis advenerint locis, dux optimus et separatim singulos numeros per tribunos electos quorum scitur industria adexercebit ipse saepius temptabitque quid artis possint habere, quid virium, quemadmodum sibi ipsi consentiant, utrum ad tubarum monita, ad signorum indicia, ad praecepta vel nutum suum diligenter obtemperin sagittando, in iaculando, in ordinanda acie ad plenum fuerint eruditi, ne sic quidem temere sed occasione capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus proeliis imbuendi. Dux itaque vigilans sobrius prudens, tamquam de civili causa inter partes iudicaturus, adhibito consilio de suis et adversarii copiis iudicet. Et si multis rebus superior invenitur, oportunum sibi non differat inire conflictum. Si vero adversarium
Abbreviated transcription (Latin):
qualis ipẽ. adusarius ul eĩsdez comites opri⁊¬
mates q sint nosseutrum temeraru. auci
cauti. audices an timidi.scientes arte belli¬
cam. uł ex usu. antemẽ pugnantes. Que gẽ¬
ilia. cuius fidei. quarumcimq sint uirium
Quos mimos illius copie quos hẽat nr̃ i
excitus. Quc pars sibi magis uictoriã iepro¬
mitit eius modi enĩ cogitationibꝰ uirtus a¬
ugetur aut minuitur: Despantib autem:
crescit audatia ⁊ ad hõtationeducis. ⁊ si nichl
ipẽ timẽ uideatur. Crescit animus si ex insid¬
is uł occ̃one aliquid fortitor fecens.Si hostib̾
aduse ires cepint euenire. Si uł infirmiores
aut minus armatos exinimicis potueris su¬
pare. Cauẽdum ẽ enim ẽ. ne dubitantẽ form¬
idantẽ que excitum ad publicã pugn̾a ałn
producas. Inter est utrum tyrones anueter¬
es milites habcas autrum añbreuetp̃s in expe¬
dictionb fu̾it. an annos aliquos impacedr

Expanded text:
qualis ipse adversarius vel eius comites optiqualis ipse adversarius vel eius comites optimatesque sint nosse, utrum temerarii an cauti, audaces an timidi, scientes artem bellicam vel ex usu an temere pugnantes; quae gentra auxilia cuius fidei quarumque sint virium; quos animos illius copiae, quos habeat noster exercitus; quae pars sibi magis victoriam repromittat. Eiusmodi enim cogitationibus virtus augetur aut frangitur. Desperantibus autem crescit audacia adhortatione ducis, et si nihil ipse timere videatur crescit animus, si ex insidiis vel occasione aliquid fortiter feceris, si hostibus adversae res coeperint evenire, si vel infirmiores aut minus armatos ex inimicis potueris superare. Cavendum enim est ne dubitantem formidantemque exercitum ad publicam pugnam aliquando producas.Interest utrum tirones an veteres milites habeas, et utrum ante breve tempus in expeditionibus fuerint an annis
Abbreviated transcription (Latin):
excitus. Et int̾us ip̃os equites qui contatis
qui sagutariis añcedat. Quis plures lori¬
cas induat. quis utiliores equo adduxit.
Postremo loca ip̃a ĩ quib pugnadũ estu¬
trum inimicis an nob uideantur in comx¬
da. Nam si equitatu gaudemus. camposi
debemus optare. si pedite loca eligere angus¬
ta.fossis paludib uł.arborib impedita. ⁊ ali¬
quociens montuosa. cui magis uictus ha¬
bundet aut desit. Nam fames ut dr Int̾nse:
tem ꝓtrahi. an celerius dimicari . Int̾dum eĩ
spat adũsirius expeditioẽm celerius posse sim¬
ri. et si dilatus fuit in logum. aut penuria ma
maceratur. aut desiderio suoru reuocarur
ad ppria. aut nicbilmnagnum faciẽs ꝑ desꝑ¬
ationẽ abirc ꝯpellit᷑ Tunc fracti labore acte¬
dio plurimi deserũt auqͣnti pdt̃ aliq̃ntise tͣdyt̃
qr adusariis rebus rarior fides ẽ. ⁊ nudari ĩ¬
cipit. qui copiosus aduenat Ioremptinet.

Expanded text:
exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, quis sagittariis antecedat, quis plures loricas induat, quis utiliores equos adduxerit; postremo loca ipsa in quibus pugnandum est utrum inimicis an nobis videantur accommoda— nam si equitatu gaudemus, campos debemus optare, si pedite, loca eligere angusta, fossis paludibus vel arboribus impedita, et aliquotiens montuosa—; cui magis victus abundet aut desit—nam fames, ut dicitur, intem protrahi an celerius dimicari. Interdum enim sperat adversarius expeditionem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut penuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nihil magnum faciens per desperationem abire compellitur. Tum fracti labore ac taedio plurimi deserunt, aliquanti produnt, aliquanti se tradunt, quia adversis rebus rarior fides est et nudari incipit qui copiosus advenerat. Ad rem pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
q. cupit audire precepta. S ꝯflictus publ¬
cus dua aut trium borarum certam̃ definit̃
Pdostq pris eiusq suꝑata fuerit spes omnes
intercidunt. ideo omnia añ cogitanda st̃¬
qua adultimũ uemiatur.⁊bruptũ. Boni eĩ
duces. no aꝑto marte prelum in quo esti
ꝯmue picłm. s ex occulto semꝑ atẽptant
ut integris sius quantos possint hostis in¬
tenmant certe ul terreant. In qua parte. quẽ
describam. precipua ars. ⁊utilitas ducis est
ut adhibitis eximiu̾so excitu sciẽtib belli ⁊
sapientibus iiris desius ⁊ hostium copiis i¬
sepius tractet. omni que plurimũ nocet.ad¬
ulatone sũmota utrum maiorẽ nũm pug̾¬
torum ip̃e an hostes hẽant. utrũ ip̃ius an ĩ¬
adu̾sariorũ homines magis armatisint ⁊¬
muniti qui magis ex̾citati. qui sunt in nc¬
cessitatib fortiores. Querẽdum ẽ etĩa utra
pars equites. utra pedites heat meliores. i¬
Sciẽdum q ĩpeditib uł maric osistere robr̃

Expanded text:
que cupit audire praecepta. Sed conflictus publicus duarum aut trium horarum certamine definitur, post quem partis eius quae superata fuerit spes omnes intercidunt. Ideo omnia ante cogitandaquam ad ultimum veniatur abruptum. Boni enim duces non aperto proelio, in quo est commune periculum, sed ex occulto semper attemptant, ut integris suis, quantum possunt, hostes interimant vel certe terreant; in qua parte quae nperscribam. Praecipua ars et utilitas ducis est ut adhibitis ex universo exercitu scientibus belli et sapientibus viris de suis et hostium copiis saepius tractet omni, quae plurimum nocet, adulatione summota, utrum maiorem numerum pugnatorum ipse an hostes habeant, utrum ipsius an adversariorum homines magis armati sint et muniti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam utra pars equites, utra pedites habeat meliores, sciendumque in peditibus vel maxime consistere robur
Abbreviated transcription (Latin):
hẽat dux post aciẽ pparatos alios cͥca corm
alios cca mediu ut sicubi hostis uehem̃tui
insistit ne rumpatur acies prouolẽt subito
et supplean loca. adlitaq uirture. mimico¬
rum audatia frangant. Hoc primi lacones
inuenerunt. mitati sunt cartaginẽses. rõa¬
m ubiq postea ẜuauerũt. Hac dispositione
nulla melior inuenitur.nã directa acies h
solum agere d ut pot ut hostẽ repellat aũ
fundat. Si cuneus sit agẽdus. aut forfix
suꝑfluos hre debetis post aciẽ dequib cure¬
um uł forficem facias. Si ducẽda sit t̾raitẽ
exhabundantibꝰ ducetur/Nam si deloco syo
ordinatum militẽ tͣnsferre cepis uniusa tũ¬
babis. Si globus hostium seꝑatus alami
tuam aut parte aliquã urgere cepit msi sr̃¬
fluos hc̃as quos ꝯtra globum possis oppoe¬
re sinc equites. siuc pẽdites deacie tuleris.i¬
dum alia ius defendere. aliã ꝑiculosius.
dmidabis. Quod si bellatorũ tibi copia ñ
hũndat. melius ẽ aciẽ hr̃e.breuiorẽ. dum¬

Expanded text:
eat dux post aciem praeparatos, alios circa cornua alios circa medium, ut sicubi hostis vehementer insistit, ne rumpatur acies, provolent subito et suppleant loca additaque virtute inimicorum audaciam frangant. Hoc primi Lacones invenerunt, imitati sunt Carthaginienses, Romani postea ubique servarunt. Hac dispositione nulla melior invenitur; nam directa acies hoc solum agere debet et potest, ut hostem repellat aut fundat. Si cuneus sit agendus aut forfix, superfluos habere debebis post aciem de quibus cuneum vel forficem facias. Si ducenda sit serra, item ex abundantibus ducitur; nam si de loco suo ordinatum militem transferre coeperis, universa turbabis. Si globus hostium separatus aut alam tuam aut partem aliquam urgere coeperit, nisi superfluos habeas quos contra globum possis opponere, sive equites sive pedites de acie tuleris,dum alia vis defendere, alia periculosius denudabis. Quod si bellatorum tibi copia non abundat, melius est aciem habere breviorem, dum
Abbreviated transcription (Latin):
omni ꝯformatione mẽbrorum eo
eligat qui implere ualeant offinbellator ñaq¬
ñtatum in hominibus. set inequis. ⁊ caĩbo uirtꝰ
multis declaratur indiciis. sicut doctossimorui
hominũ doctrina doctrina ꝯp̾hendit qd̾ etiam
inapib mantuanus auctor dic̃ ẽẽ ẜuandu.
NIam duo sunt gna. hic melior insignis et
ore qritilus. clarus scamis ille oridus alter
desrdia. latamq trabẽs inglorius aliumi sit

Expanded text:
omni conformatione membrorum, eos eligat qui implere valeant bellatores. Namqnon tantum in hominibus sed etiam in equis et canibus virtus multis declaratur indiciis, sicut doctissimorum hominum disciplina comprendit; quod etiam in apibus Mantuanus auctor dicit esse servandum: Nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Sit
Abbreviated transcription (Latin):
Rcterea aliorum ortus occasus¬
q siderũ tempestates nehemẽtissi¬
mas comouẽt. In quib licet c̾ti
qd confitẽdum est idẽ celestas causas hy¬
mana odictio adplenũ nosse probibetur
Ideo nautice obẜuationis curam triũph¬
ariam diuidunt.lut enim cuta diem
statutum aut anteuł postea tempestates
fieri cõꝑtum ẽ. unde precedẽtes ꝑgmazõ
nascẽtes die solẽpni giatzo sub sequeto

Expanded text:
terea aliorum ortus occasusque siderum tempestates vehementissimas commovent; in quibus licet certi quod confitendum est, caelestes causas humana condicio ad plenum nosse prohibetur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subseque
Abbreviated transcription (Latin):
na coligatur. lata pedib octo alta pedib
septẽ. loga pedib sedecim.: Huius tectũ mi¬
nitione duplici tabulis cratibq ꝯtexit
Latera quoq uimine sepiuntur. nec saroꝵ
telorumq impetu penetretur. Ext̾rsecus
xũt ne inmisso cͥmetur in cendio. crudis ⁊¬
ac recẽtis coriis uł centonib opitur. Iste
cum plures fcc fu̾int iunguntur in ordi¬
nẽ. sub quib subsidentes tuti ad subrũda
murorum penetrant fundam̃ta: Slutcii
dicuntur qui ad similitudinẽ absidis cõ¬
textuntur. euimine ⁊ cilicus uł corus ꝓte¬
guntur t̾nisq rotutis. quarũ una m̾me¬
dio due incapitibꝰ obponuntur.Inqua¬
cunq ꝑtẽ uulueris admouetur more car¬
penti. quos subsidetes aplicant muris ço¬
rum que mimitione protectis sagitis su¬
ue fundis.ul missilib deffensores omes̃
de ꝓpug̃naculis ciitatis extirbant uti¬

Expanded text:
na colligatur, lata pedibus octo, alta pedibus septem, longa pedibus sedecim. Huius tectum munitione duplici tabulatis cratibusque contexitur; latera quoque vimine saepiuntur ne saxorum telorumque impetu penetrentur; extrinsecus autem, ne immisso concremetur incendio, crudis ac recentibus coriis vel centonibus operitur. Istae, cum plures factae fuerint, iunguntur in ordinem, sub quibus obsidentes tuti ad subruenda murorum penetrant fundamenta. Plutei dicuntur qui ad similitudinem absidis contexuntur e vimine et ciliciis vel coriis proteguntur ternisque rotulis, quarum una in medio, duae in capitibus apponuntur, in quamcumque partem volueris admoventur more carpenti; quos obsidentes applicant muris, eorumque munitione protecti sagittis sive fundis vel missibilibus defensores omnes de propugnaculis civitatis exturbant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
plini deirde propugnacuia duplicia sa¬
gacilicina tenduntur. que impetũ excipuit
sagitarum. Neque enim facile transeunt i¬
spicula. qd cedituuit fluctuat. Inuentum qͦ
remedium ẽ.ut deligno crates facerẽt qua
metalas uocaunt lapidibq ꝯplerent ea
arte int̾ bina propugnacula ꝯstitutas ut
si supscalas ascẽdisset hostis ⁊ partẽ aliqrã
ip̃ius ꝯtigisset suꝑ capud suum u̾ge̾t saxẽ¬

Expanded text:
inde per propugnacula, duplicia sa, ciliciaque tenduntur, que impetum excipiant sagittarum. Neque enim facile transeunt spicula quod cedit ac fluctuat. Inventum quoque remedium est, ut de ligno crates facerent, quas metallas vocaverunt, lapidibusque complerent, ea arte inter bina propugnacula constitutas, ut si super scalas ascendisset hostis et partem aliquam ipsius contigisset, supra caput suum urgeret sax