comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cunt enim. ł tane hoc meriit panis xpi porrectus. de m̃
sarꝑi ut post illum intraret in eius discipłm sathanas:
Quib: respondemus hine potius nos doceri qũa sit cauen¬
dũ male accipe bonum. Multũ qiuippe intest ñ quid as¬
cipiat seiꝰ quis acipiat. ⁊  ee quale sit qđ datur: selqua¬
li sit ipse eui datiur. Nam ꝙ bona obsunt ꝯmala ꝑluns.

Expanded text:
cunt enim: Itane hoc meruit panis Christi porrectus de mensa Christi, ut post illum intraret in ejus discipulum satanas? Quibus respondemus, hinc nos potius doceri quam sit cavendum male accipere bonum. Multum quippe interest, non quid accipiat, sed quis accipiat; nec quale sit quod datur, sed qualis sit ipse
Abbreviated transcription (Latin):
uobis. Quom̾ quidem detur & quis ña modus sit mandu¬
candi istum panem ignoratis: Cerũtam̃ nisi mandueaueri¬
as carne fili hominis s biberitis eius sanguinem. ñ habebits
uitam in uobis. H ec ñ utiq cadauerib. sed uiuentib loqͦ¬
batur Elnde ne istam uitam intelligentes. de hac re liti¬
garent. secutus adiunxit. Qui manducat meam carñe
a bibit meum sanguinẽ. habet uitam ẽcña. H ane gͦ ñ ha¬
bec qui istum panẽ ñ manducat. nec istũ sanguinẽ bibit.
Nam tẽporalẽ uitam sine illo habers hominꝙ̃posunt. E ter¬

Expanded text:
liqua. Quomodo quidem detur, et quisnam modus sit manducandi istum panem, ignoratis. Verumtamen « nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. » Haec non utique cadaveribus, sed viventibus loquebatur. Unde ne istam vitam intelligentes de hac relitigarent, secutus adjunxit: « Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam. » Hanc ergo non habet, qui istum panem non manducat, nec istum sanguinem bibit. Nam temporalem vitam sine illo utcunque homines i
Abbreviated transcription (Latin):
ignificat finẽ scłi quando erit sc̃oꝵ requies. ñ adhuc
in sacram̃to spei. quo in hoc tẽpore consociatur eccła
q̃uandiu bibitur. qđ de xꝑi latar manauit. sed iam in psa
ꝑfectione salutis ȩc̃ne cũ tradetur regnũ deo ꝙ patri. ut in
ula ꝑspicua contẽplatione incõmutabilis ueritatis nullis cor¬
poralib misteriis egeamus. I taq quicunq mandurauertt
Npañe ued biberit calicem dñ indigne. reus erit corporis &
Asanguinis añi. Ex tiactatu euang̃ s iob ui.¬
⁊ sc̃a possunt obẽe. In bonis etiam sc̃a ad salutan
dicit ñ eẽ sc̃m. Et quid dicit apłs: Qui aut̃e mandu¬
eat ꝙ bibit indigne.
ie.iudicium sibi manducat
ꝙ bibit. Non ait quia quia illa res mala ẽ. sed quia ille
malus male accipiendo ad iudicium accipit bonũ qđ ac¬
cipit. ⁊ on eñ mala erat bucella quȩ tradita e iude a dño:
Absit. N edicus ñ daret uenenũ. Salutẽ medicus dedit.
Ses in digne accipiendo ad pnitaic̃ accrepit. qui ñ pacatus

Expanded text:
Significat finem saeculi, quando erit sanctorum requies non adhuc in sacramento spei, quo in hoc tempore consociatur Ecclesia, quandiu bibitur quod de Christi latere manavit, sed jam in ipsa perfectione salutis aeternae, cum tradetur regnum Deo et Patri infra, XV, ut in illa perspicua contemplatione incommutabilis veritatis, nullis mysteriis corporalibus egeamus. « Itaque quicunque manducaverit panem hunc et biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis cta possunt obesse: in bonis enim sancta ad salutem dicit, non esse sanctum: et quid ait Apostolus? Qui autem manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit . Non ait quia illa res mala est: sed quia ille malus, male accipiendo, ad judicium accipit bonum quod accipit. Num enim mala erat buccella quae tradita est Judae a Domino ? Absit. Medicus non daret venenum: salutem medicus dedit; sed indigne accipiendo, ad perniciem accepit qui non pacatus
Abbreviated transcription (Latin):
Net. ẜ ropt q &ł ter anm̃n rogaui ut auftrret eũ a me.
dixit michi. Sufficit tibi grã mea. nam uirtus in infirmi¬
cate pfictur. E ee ꝑ malum factum ẽ bonum. cũ bene ac¬
cpitur malum. Quic gͦ miraris si datuse iudȩ pansipi
⁊ qũe manciparetur diabolo. cum uideas e contraris datũ
paula angelum diaboli ꝑ quẽ ꝑficeretur in xpo: Aias
malo bonĩ opfuit. & bono malum ꝓfuit Recordamini
unde sit scriptũ. S uicunq manaucauerit panẽ aut
bibart calics dm̃ indignes reus erit coporiss sanguinis
corpus uelut quẽlibet alium cibuiñ indiscrete negligent̃¬
q sumebant. Hic gͦ si corripitur quia ñ diudicat
hoc ẽ ñ discernit a ceteris cibis dñicũ corpus quomͦ
damnatur qui ad eius m̃sam fingens amicũ accedit in¬
unicus: Si rep̃hensione tangitur negligentia conui¬
uantis. qua pena ꝑcutitur uenditor inuitantis: Pro

Expanded text:
auferret eum a me, et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur » . Ecce per malum factum est bonum, dum bene accipitur malum. Quid ergo miraris si datus est Judae panis Christi, per quem manciparetur diabolo; cum videas e contrario datum Paulo angelum diaboli, per quem perficeretur in Christo? Ita et malo bonum obfuit, et malum bono profuit. Recordamini unde sit scriptum, Quicumque manducaverit panem, aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis corpus velut quemlibet alium cibum indiscrete negligenterque sumebant. Hic ergo si corripitur qui non dijudicat, hoc est, non discernit a caeteris cibis dominicum corpus, quomodo damnatur qui ad ejus mensam fingens amicum accedit inimicus? Si reprehensione tangitur negligentia convivantis, qua poena percutitur venditor invitantis? Quid
Abbreviated transcription (Latin):
morte in illis torm̃tis quia bene manducauerat & bene
biberat tanquã illaesea saginatus & illo calice ebrius tor¬
m̃ta ñ sensit. Tbi enim erat qui dixtt. Sꝑc ẽ qui ui¬
uificat. Caro enĩ ardebat. sed sꝑc aninã uegetabat.
Non cessit. ꝙ in regnum successit. Quotienscunq enim¬

Expanded text:
morte, in illis tormentis, quia bene manducaverat et bene morte, in illis tormentis, quia bene manducaverat et bene biberat, tanquam illa esca saginatus et illo calice ebrius, tormenta non sensit. Ibi enim erat qui dixit, Spiritus est qui vivificat. Caro enim ardebat, sed spiritus animam vegetabat. Non cessit, et in regnum successit. Dixerat autem i
Abbreviated transcription (Latin):
aucat carñs meam & bibit meũ sanguinẽ. in me maned ꝙ ego
i illo. Sigiũ quia manducauit ꝙ bibit. hoc ẽ. Si manet.
ꝙ manetur si habitat ꝙ in habitatur. Si heret. ut ñ deserat̃.
Hoc sͦ nos docuit ꝙ admonuit iisticis uerbis itt simus meiꝰ
corpore sub ipso capite. in m̃bris eius. edentes carnẽ eius. ñ
rolinquentes unitatẽ eius. H oc gͦ totum ad hoc nobis ualeat.¬
ut carnẽ xpi ꝙ sanguinẽ xꝑi ñ eclamus tantũ in satram̃to.
qđ & multi mali. sed usq ad sꝑc partipͥationẽ manducenꝰ
& bibamus. ut in domini corpore tanquã membra maneamꝰ.¬
ut eius sꝑu uegetemur. Cuomͦ mansit in illo sc̃s laurentĩ
euius hodie festum celebramus. Nansit usq ad tẽptati¬
onem. i ansit usq ad trrannicam interragationẽ. mansit
usq  ad acerrimam cõminationem. mansit usq ad ꝑemp¬
tionẽ. P̾ arum ẽ: usq ad immanẽ excruciationẽ mansit.

Expanded text:
ducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego ducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in illo . Signum quia manducaviet manetur, si habitat et inhabitatur, si haeret ut non deseratur. Hoc ergo nos docuit et admonuit mysticis verbis, ut simus in ejus corpore sub ipso capite in membris ejus, edentes carnem ejus, non relinquentes unitatem ejus. Sed ut carnem et sanguinem Christi non edamus tantum in sacramento, quod et multi mali, sed usque ad spiritus participationem manducemus et bibamus, ut in Domini corpore tanquam membra maneamillo sanctus Laurentius, cujus hodie festa celebramus? Mansit usque ad tentationem, mansit usque ad tyrannicam interrogationem, mansit usque ad acerrimam comminationem, mansit usque ad peremptionem: parum est, usque ad immanem excruciationem mansit.
Abbreviated transcription (Latin):
aucat eius carnem & bibit eius sanguinẽ. habet uitã ȩtña.
Aa utrunq autẽ respondet qđ dixit ȩcña. Non utaẽ in hac
esca qũa sustentandȩ huius tẽporalis uite causa sumimus.
Sam qui eam ñ sũpserit. ñ uiuet. Neq tam̃ qui eã suple¬
rit. uiuet. ꝑ icri enim potest ut senio uel morbo uel aliqͦ
casu plurum & qui eam sũpserint moriantur. In hoc uͦ
abo & potu ia est coipore ꝙ sanguine dñi ñ itaẽ. Nam&
qui eam ñ sumit ñ habet uitam. & qui eam sumit habet ui¬
uiuit ꝓpter me. P articipatio filii ꝑ unitatẽ corporis &
sanguinis qe illa manducatio potatioq significat nos eficit
meliores. C liuimus gͦ nos ꝓpt ipsũ manducantes cum. id est
ipsum accipientes ecña iuta quã ñ habebamus ex nobis. Ut̃¬
gͦ quisq uiuat ꝓpter mẽ. paraicipatio facit qua manducat
me. Sgo itaq humiliatus uiuo ꝓpter patr̃ẽ ille erectus uunt
ni sui quom̾ daret carnem suam manducare dicens. Quimã¬

Expanded text:
 bibit ejus sanguinem, habet vitam. Ad utrumque autem respondet quod dixit, aeternam. Non ita est in hac esca, quam sustentandae hujus temporalis vitae causa sumimus. Nam qui eam non sumpserit, non vivet: nec tamen qui eam sumpserit, vivet. Fieri enim potest ut senio, vel morbo, vel aliquo casu, plorimi et qui eam sumpserint moriantur. In hoc vero cibo et potu, id est corpore et sanguine Domini, non ita est. Nam et qui eam non sumit, non habet vitam: vivet propter me. Participatio Filii per unitatem corporis ejus et sanguinis, quod illa manducatio potatioque significat, nos efficit meliores. Vivimus ergo nos propter ipsum, manducantes eum, id est ipsum accipientes vitam aeternam, quam non habebamus ex nobis. em quisque vivat propter me, participatio facit qua manducat me. Ego itaque humiliatus vivo propter Patrem, ille erectus vivit ni sui, quomodo daret carnem suam manducare, dicens, Qui man
Abbreviated transcription (Latin):
locat imꝑtiendo tẽpꝰ uiuendi. Uoeat ꝑlectorẽ. uocat ꝑ tͣctatorẽ. uocat
ꝑ intimã cogitationẽ. Uocat ꝑ flagellũ eorrectionis. uocat ꝑ miseaiã
thesauritas qd ait apłs irã in die ire. Nã hoc ait apłs an diuitias bo¬
nitatis ꝙ longanimitatis eiꝰ contẽpnis: ignorans qm̃ patientia dei
ad penitentiã te adducit: Ea tͥ parcit. putas qͥa places ei : Hȩc feci¬
sti inqͥt ꝙ taeui. Suspieatꝰ es unqͥtatẽ. qđ ero tͥ similis. Non mͥ placens
peccata s longanimitate quero recta facta. Si punirẽ peccatores.
ñ inuenirẽ confessores. E rgo te d̾s longanimitate sua parcendo ad
pententiã adducit. Iu aut̃ cũ cotidie dicis finit᷑ hodierñ dies. sic
ero & erastino die. ñ enĩ cras erit ultimꝰ: & t̃cio die. & subito uenit ira
eiꝰ : fr̃s ñ tardetis conuerti ad añm̃. St̃ enĩ qͥ p̃parent conuersionẽ

Expanded text:
tractatorem, vocat per intimam cogitationem, vocat per flagellum correptionis, vocat per misericordiam thesaurizes, quod ait Apostolus, iram in die irae. Nam hoc ait Apostolus: «An divitias benignitatis et longanimitatis ejus contemnis, ignorans quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit» ? Quod tibi parcit, putas quia places ei? «Haec fecisti,» inquit, «et tacui; suspicatus es iniquitatem, quod ero tui similis» . Non mihi placent peccata, sed longanimitate quaero recte facta. Si punirem peccatores, non invenirem confessores. Ergo te Deus longanimitate sua parcendo ad poenitentiam adducit: tu autem cum quotidie dicis, Finitur hodiernus dies, et sic ero et crastino die, non enim cras erit ultimus; et tertio die: et subito venit ira ejus. Frater, non tardes converti ad Dominum . Sunt enim qui praeparant
Abbreviated transcription (Latin):
Om̃s gͦ de his reb int̾rogati. clamant hȩc bona ñ ẽẽ. Rursũ de be.¬
neficus. ñ solũ de ñ nocendo uerũ etiã de p̃stando atꝙ tribuendo
int̾rogat᷑ om̃is anima. C suriens famẽ pateris. Aliꝰ habet panẽ .ꝙ
redundat ei ultra sufficientiã. Nouit te egere ñ dat. Displicet tͥ
esurienti. Displiceat & saciato. eũ alterũ esurire eognoueris le.¬
regrin tecto indigens uenit in patriã tuã Non suscipit᷑. Ille tẽ
clamat. inhumanã illã ẽẽ eiuitatẽ. ł aciliꝰ apud barbaros sibi ẽẽ
potuisse refugiũ. Sentit iniqͥtatẽ. qͥa patit᷑. Iu forte ñ sentis. S opor¬
tet ut & te cogites ꝑegrinũ. & uideas qͦm tͥ possit displicere qͥ t ñ
p̃stiterit. qđ tu in patria tua ñ uis ꝑegrino p̃stare. Lestunoniũ red

Expanded text:
ant haec bona non esse. Rursus de beant haec bona non esse. Rursus de beneficiis, non solum de non nocendo, verum etiam de praestando atque tribuendo. Interrogatur omnis anima esuriens, Famem pateris; alius habet panem, et redundat ei ultra sufficientiam, novit te egere, non dat: displicet tibi esurienti; displiceat et satiato, cum alterum esurire cognoveris. Peregrinus tecto indigens venit in patriam tuam, non suscipitur: ille tunc clamat inhumanam esse illam civitatem, facile apud barbaros sibi esse potuisse refugium. Sentit iniquitatem, quia patitur: tu forte non sentis; sed oportet ut et te cogites peregrinum, et videas quomodo tibi possit displicere qui tibi non praestiterit quod tu in patria tua non vis peregrino praestare.
Abbreviated transcription (Latin):
tentes ea q̃ soris st̃ etiã a seipsis exules facti st. ꝓpt̾ea scripta lex¬
qͥs clamat eis qͥ deseruerunt legẽ seriptã in cordib suis: Redite
p̃uaricatores ad eor. Qs enĩ te docuit nolle aecedi ab altero ad uxo¬
rẽ tua: Es te docuit nolle tͥ furtũ fieri. Qs ce docuit nolle inu¬
riã patiꝰ. Et qͥcqͥd aliudd uł unuersalit̃ uł particularit̃ dici pot̃.
Multa enĩ st̃ de qͥb singłis int̾rogati homines elara uoce respon¬
deant nolle se pati ista. Nunqͥa solus es homo: Nonne in societate
uiuis generis human: Q tecũ factus ẽ: socius tuus ẽ. Et om̃s facti
ad imaginẽ di nͥ t̾renis eupiditatib conterant qđ ille formauit.
Qa gͦ ł ñ uis fieri. noli alteri facere. ludicas enĩ malũ eẽ in eo qđ pa¬
tiñ uis. Et hoc te cogit nosse lex intima. in ipso tuo corde conscripta.

Expanded text:
tentes ea quae foris sunt, etiam a seipsis exsules facti sunttentes ea quae foris sunt, etiam a seipsis exsules facti suntquid clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis ? Redite praevaricatores ad cor . Quis enim te docuit, nolle accedi ab altero ad uxorem tuam? quis te docuit, nolle tibi furtum fieri? quis te docuit, nolle injuriam pati, et quidquid aliud vel universaliter vel particulariter dici potest? Multa enim sunt, de quibus singulis interrogati homines, clara voce respondeant, nolle se pati. Age, si non vis pati ista, numquid solus es homo? nonne in societate vivis generis humani? Qui tecum factus est, socius tuus est; et omnes facti ad imaginem Dei, nisi terrenis cupiditatibus conterant quod ille formavit. Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse lex intima, in ipso tuo corde conscripta.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is anima rationalis etiã cupiditate cecata. tñ eũ cogitat ꝙ rati.¬
ocinat᷑ qͥeqͥd in ea ratiocinatione uerũ ẽ. ñ ei tribuendũẽ. s ipsi
lumini ueritatis aq̃ uł tenuit̃ ꝓsui capacitate illustrat᷑: ut uerũ ali¬
qͥt in raciocinando sentiat. anu formatoris nr̃i in ipsis corddb
nr̃is ueritas scripsit. qđ tͥ ñ uisfieri ne facias alteri. Hoc ꝙ antequã
lex daret᷑ nemo ignorare ꝑmissus ẽ : ut eẽt unde dirudicarent᷑. et
qͥb lex sĩ cẽt data. S ne sibi homines aliqͥd defuise q̃rerent᷑ serip.¬
tũ ẽ & in tabulis qđ in cordib ñ legebant. Non enĩ scriptũ ñ ha¬
bebant. s legere nolebant. Oppositũ ẽ ocłis eoꝵ. qdđ in conscien¬
tia uidere cogerent᷑. & qͣs forinsec admota uoce ds̃ ad interiora
sua homo cõpulsus ẽ. dicente scriptura. In cogitationib enĩ im¬
pii int̾rogatio erit. Ubi int̾rogatio. ibilex. S qͥa homines appe.¬

Expanded text:
omnis anima rationalis etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione verum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini veritatis, a quo vel tenuiter pro sui capacitate illustratur, ut verum aliquid in ratiocinando sentiat; nostris veritas scripsit: Quod tibi non vis fieri, ne facias alteri . Hoc et antequam Lex daretur nemo ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur et quibus Lex non esset data. Sed ne sibi homines aliquid defuisse quaererentur, scriptum est et in tabulis quod in cordibus non legebant. Non enim scriptum non habebant, sed legere nolebant. Oppositum est oculis eorum quod in conscientia videre cogerentur; et quasi forinsecus admota voce Dei, ad interiora sua homo compulsus est, dicente Scriptura: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Ubi interrogatio, ibi lex. Sed quia homines appe
Abbreviated transcription (Latin):
ism xp̃m. Etiã sic gꝰ dñs futurus testis intelligendus ẽ uelox. cũ sine
mora reuocaturꝰ ẽ in memoriũ unde conuineat puniatꝙ conscien¬
ruq deteriores absoluunt᷑ ꝗͣ condẽpnat᷑ s in eqͥtate & cũ iusticia
añs iudicabit. testimoniũ ꝑbibente conscientia & cogitationibꝰ accu¬
deci dant accusantibꝰ se cogitationib suis conseientia sua. Sic̃ apł̃s dicit.¬
& cogitationũ accusantiũ seu defendentiũ in reuelatione iusti uidicis¬
tione qͥsq innocens. in cogitatione reus ẽ. P ropt̃ qđ scriptũ ẽ. Cogi¬
catio scã seruabit te.  alibi legit᷑. In cogitationib impii int̾rogatio¬

Expanded text:
istum. Etiam sic ergo Dominus futurus testis intellegendus est uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat puniatque conscienrumque deteriores absolvuntur quam condemnantur; sed in aequitate et cum justitia Dominus judicabit, testimonium perhibente conscientia, et cogitationibus accudecidant accusantibus se cogitationibus suis, conscientia sua, sicut Apostolus dicit: Cogitationum accusantium seu defendentium, etc. » Puto tione quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: «Cogitatio sancta servabit te» : et alibi legitur: «In cogitationibus impii int
Abbreviated transcription (Latin):
sa imago dĩ renouat᷑ in m̃te credentiũ ꝑ testam̃tũ nouũ quãñ
penitꝰ unpietas aboleuerat. nã remanserat utiq id qđ anima
hominis nͥ rationalis eẽ ñ pot̃. ita etiã ibi lex ds̃ ñ ẽ om̃i parte
deleta ꝑ iniusticiã ꝓfecto scribit᷑ renouata ꝑ grãm. Nec istam
inscriptionẽ q̃ iustificatio ẽ poterat efficere in iudeis lex in
tabulis scripta s solũ p̃uaricationẽ. Nã & ipsi homines erant.¬
& uis illa naturȩ merat eis. qͣ legitimũ aliqͥd animal rationale
& sentit s facit. S pietas q̃ in aliã uitã t᷑nffert beatã s et̃nã lege̾
habet immaculatã conuertentẽ animas ut ex illo lumine reno¬
uent᷑ fiatq in eis signatũ ẽ suꝑ nos lum̃ uultꝰ tui dñe. unde
auersi obsolescere meruer̃. Renouari aut̃ nͥ gr̃a xp̃iana. hoc :¬

Expanded text:
sa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non sa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata per gratiam. nec istam scriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solam praeuaricationem. nam et ipsi homines erant et uis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid animal rationale d sentit et facit; sed pietas, quae in aliam uitam transfert beatam et aeternam, legem habet immaculatam, convertentem animas , ut ex illo lumine renoventur, fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine . Unde aversi obsolescere meruerunt: renovari autem nisi gratia c
Abbreviated transcription (Latin):
legimꝰ. uł nouimꝰ. uł audiuimꝰ. q̃ sedm iusticiȩ regulã ñ solũ uitu¬
ꝑare ñ possumꝰ. uerũ etiã merito recteq laudam̃ quanꝙͣ. si discu¬
tiant᷑ qͦ fine fiant. uix inueniunt᷑ q̃ iusticiȩ debitã laudẽ defen-¬
sionẽ ue mereant᷑. Ceruntam̃ qͥa ñ usq adeo in anima huiana
imago dĩ t̾renoꝵ affectuũ labe detrita ẽ ut nulla in ea uelut li¬
neam̃ta extrema remanserint unde merito dici possit etiã in
ipsa impietate uitȩ suȩ facere aliqͣ legis. uł saꝑe. si hoc ẽ qđ dictõ¬
ẽ qͥa gentes q̃ legẽ ñ habent hoc ÷ legẽ di. naturalit̃ q̃ legis st̃
faciunt. ꝙ qͥa huiꝰ modi homines ipsi sibi st̃ lex. & scriptũ opus
qua distat a ueteri testam̃tũ nouũ: eo qđ ꝑ nouũ scribit᷑ lex di
in corde fideliũ. q̃ ꝑ uetus in tabulis scripta ẽ. Hoc enĩ illic seri.¬
bit᷑ ꝑ renouationẽ. qdđ ñ om̃imͦ deletũ ẽ ꝑ uetustatẽ. Nlã sic̃ ip¬

Expanded text:
gimus uel nouimus uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam non solum uituperare non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dict quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt faciunt et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex et scriptum opus qua distat a uetere testamentum nouum, eo quod per nonum scribitur lex dei in corde fidelium, quae per uetus in tabulis scripta est. hoc enim illic scribitur per renouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ip
Abbreviated transcription (Latin):
faciunt. Si ñ illi st̃ intelligenadi qͥ ꝑtinent ad grãm mediatorifs
illi potĩ qͥ cũ dm̃ uerũ uera pietate ñ colant. habent tñ q̃dã opa
bona in uita impia. An forte hoc ipso ꝓbandũ eredidit qa supra
dixerat: qͥa ñ ẽ ꝑsonarũ acceptio apuad am̃: s qd postea dix̃. qͥa ñ u

Expanded text:
faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum uerum uera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in uita impia? an forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea dixit, quia nou
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ suꝑiꝰ satis diximꝰ. naturalit̃ q̃ legis st̃ faciunt: qͥd eis ꝓderunt
exeusantes cogitationes in die qͣ iudicabit as occulta hominũ.
ñ forte ut mitiꝰ puniant᷑: Sic̃ enĩ ñ impediunt a uita ȩt̃na ustũ
q̃lã peccata uenialia sine qͥb hęc uita ñ ducit᷑. sic ad salutẽ ȩt̾na
nichil ꝓsunt impio aliq̃ bona oꝑa sine qͥb dificillime uita cuilibs
pessimi hominis inuenit᷑. Ueruntam̃ sic̃ in regno dĩ uelut stella
abstella in głam differunt sc̃ĩ sic & in dãpnatione pene sẽpit̃nȩ
tolerabilsꝰ erit sodome q̃ alteri ciuitati. Et erunt qͥdã duplo ampiliꝰ
qͥbusdã gehennȩ filii. Ita nec illua in iudicio dĩ uacabit qđ in
ipsa impietate dãnabili magis ali alio minꝰue peccauerit. Qagͥ¬
ñ auditores legis iusti st̃ apua dm̃ s factores legis iustificabuit᷑.
continuo subiecit de his qͥ legẽ ñ habentes naturalit̃ q̃ legis suis

Expanded text:
quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt, quid eis proderunt excusantes cogitationes in die, qua iudicabit deus occulta hominum. nisi forte ut mitius puniantur? sicut enim non inpediunt a uita aeterna iustum quaedam peccata uenialia, sine quibus haec uita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in damnatione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uaeabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit. Qnon auditores legis insti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt
Abbreviated transcription (Latin):
didit do & deputatũ ẽ illi ad iusticiã. Ac sic tale erit hoc qđ de
suis. qͣle ẽ illud ad corinthios. ñ in tabulis lapideis. s in tabulis
cordis carnalib. Ita enĩ fiunt de domo isrł.: cũ p̃puciũ eoꝵ in cir¬
cũcisionẽ deputat᷑. eo qđ iusticiã legis ñ p̃cisione carnis ostendt̃:

Expanded text:
didit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale erit hoc quod de didit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale erit hoc quod de n cordibus suis : quale est illud ad Corinthios, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Ita enim fiunt de domo Israel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod justitiam legis non praecisione carnis oste
Abbreviated transcription (Latin):
in cordib. illos intelligi uoluit qͥ credunt in xp̃m. qͥa ñ sic̃ iudei
p̃missa sibi lege ueniunt ad fidẽ. ñ ẽ cur eos conemͣ discernere ab
scripturũ in cordib eaꝵ: qͥa & ipsi ꝑ insertionẽ ꝗͣ oleastro p̃stitã
dic̃ ad eandẽ oleã. hoc ẽ ad eundẽ dĩ ppłm ꝑtinent. Potiꝰq con¬
cordat ꝓpħico etiã hoc apłicũ testimoniũ. ut hoc sit ꝑtinere
ad testam̃tũ nouũ. legẽ dĩ habere ñ in tabulis s in cordibꝰscrip¬
tã. hoc ẽ in intimo affectu iusticiã legis affectã: uͥ fides ꝑ dilectionẽ¬
oꝑat᷑. qͥa ex fide iustificat gentes ds̃. Ed script᷑a p̃uidens p̃nuntia¬
uit abrahȩ dicens. in semine tuo benedicent᷑ om̃s gentes: ũt per
hanc ꝓmissionis grãm oliuȩ insereret᷑ oleaster. & fierent fideles
qͥ ñ accepta in tabulis lege. ñdũq habens ipsã circũcisionẽ cre¬

Expanded text:
in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum legem dei habere non in tabulis. sed in cordibus scriptam, hoc est intimo affectu iustistificat gentes Deus; quod Scriptura praevidens, praenuntiavit Abrahae, dicens, In semine tuo benedicentur omnes gentes: ut per hanc promissionis gratiam olivae insereretur oleaster, et fierent fideles jus fidem, qui non accepta in tabulis lege, nondumque habens ipsam circumcisionem, cre
Abbreviated transcription (Latin):
ñ acciꝑem̃ nͥ honores illis qͥ iã eẽnt factores legis accedere. Cũ
uͦ dictũ ẽ fact̾ores legis iustificabunt᷑. qͥd aliud dictũ e. ꝙͣ ĩti
iustificabunt᷑ : fact̾ores enĩ legis utiq iusti st. Ac ꝑ hoc tan¬
tundẽ est ac si diceret᷑. fac̃tores legis ereabunt᷑. Non qͥa erant.
sed ut sint. Ut sic intelligerent etiã tudei legis auditores
indigere se grã iustificatoris. ut possint ẽẽ factores. Aut cer¬
te ita dictũ ẽ iustificabunt᷑. ac si diceret᷑ uisti habebunt᷑. iusti
deputabunt᷑. Sic̃ dictũ ẽ de qͦdã Ille aut̃ uolens se iustificare. id
scõs suos alit̃ aut̃ scĩficet᷑ nom̃ tuũ. Illud idõ. qͥa ipse illos fec̃¬
etiã ab hominib habeat᷑. id ÷ scẽ timeat᷑. Si gͦ gentes cõmemo¬
rans naturalit̾ q̃ legis st̃ facientes. & scriptũ habentes opꝰ legil

Expanded text:
non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum uero dictum est factores legis iustifica buntur, quid aliud dictum est quam \'iusti iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id icat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos facetiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis
Abbreviated transcription (Latin):
postea dic̃. Om̃s enĩ peccauer̃. & egent gła dĩ. iustificati gratis ꝑgra¬
tiã ipsiꝰ. Unde aut̃ factorẽ legis grecũ iustificari diceret sine grã
saluatoris: Neq enĩ contͣ se ipsũ diceret qđ ait. factores legis iustifi
gratis.: nͥ qͥa iustificationẽ oꝑa ñ p̃cedunt. A ꝑte qͥppe alibi diẽ. Si
grã. ñ ex oꝑib̾. Alioqͥn grã. ram ñ ẽ grã. S sic intelligendũ ẽ facto¬
res legis iustificabunt᷑: ut sciamꝰ eos alit̃ ñ eẽ factores. legis nͥ usti¬
ficent᷑: ut ñ iustificatio factorib accedat. s ut factores iustificatio
p̃cedat. Qͥd ÷ enĩ aliud iustificati ꝙͣ iusti facti ab illo scilicet qͥ iusti¬
ficat impiũ: ut eximpio fiat iustus: Si enĩ ita loq̃rem̃ ut dice¬
remꝰ. homines liberabunt᷑. hoc utiq intelligeret᷑. eisqͥ iã homi¬
nes eẽnt accedere liberationẽ. Si aut̃ diceremꝰ homines erea¬
homines fieri. Ita si dictũ ẽẽt factores legis honorabunt᷑. rec̾te

Expanded text:
ccauerunt e t egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris ? Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait: factores legis iustific\'gratis\', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi dicit: s i gratia, non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. sed sic intellegendum est factores legis iustificabuntur, ut sciamus aliter eos non esse factores legis, nisi iustificentur, ut non iustificatio factoribus accedat, sed ut factores iustificatio praecedat. quid est enim aliud \'iustificati\' quam \'iusti facti\', ab illo scilicet qui iustificat impium, ut ex impio fiat iustus? si enim ita loqueremur, ut diceremus \'homines liberabuntur\', hoc utique intellegeretur eis, qui iam homines essent, accedere liberationem; si autem diceremus \'homines creahomines fieri. ita si dictum esset \'factores legis honorabuntur\', recte
Abbreviated transcription (Latin):
domo ueri isrł in qͦ dolus ñ ẽ participes st̃ cestam̃ti noui. qͥa dat
ds̃ leges in m̃tẽ eoꝵ & in cordib ipsoꝵ scriptas digito suo sp̃ũ sco. qͦ
ibi diffundit᷑ caritas q̃ legis ẽ plenitudo. Nec moueat qđ nat᷑alit̃
eos dix̃ q̃ legis st̃ facere. ñ spũ dĩ. ñ fide. ñ gr̃a. Hoc enĩ agit sp̃s
gr̃ẽ. ut imaginẽ dĩ in qͣ naturalit̃ facti sumꝰ instauret in nobis.
gis st̃ faciunt. Qͥ enĩ hoc ñ faciunt. uicio suo ñ faciunt. Cꝰ uicio lex
di ẽdeleta de cordib. Ac ꝑ hoc uicio sanato cũ illic scribit᷑. fiunt
reparata natura. Qua gr̃a interiore homine renouato. iusticia scri-

Expanded text:
dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. gis sunt faciunt; qui enim hoc non faciunt, uitio suo 11011 faciunt. quo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt reparata natura. per unum quippe hom
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ. & timeant ueritatẽ. Et enĩ dulcis & rectus dñs. Amas qđ aul¬
cis ẽ. dime qđ rectꝰ ẽ. Tanꝙͣ mansuet᷑ dix̃. tacui. d tanꝙͣ iustꝰ nũqͥd
seꝑ tacebo: Misericors & miserator dñs. lta plane. Adhuc adde.
Longanimis. Aade adhuc. E multũ miserieors. S time qdđ ẽ in
nouissimo. Et uerax. Ea enĩ mͦ sustinet peccantes. udicaturus est
contẽpnentes. An diuicias longanimitatis & mansuetudinis eiꝰ
contẽpnis ignorans qͥa patientia di ad pęnitentiã te adducit e
Iu aut̃ scam duriciã cordis tui & cor impenitens thesauritas tͥ

Expanded text:
s . Amas quod dulcis est, time quod rectus est. Tanquam mansuetus dixit, Tacui: sed tanquam justus, Numquid semper tacebo ? Misericors et miserator Dominus. Ita plane. Adhuc adde, longanimis; adhuc adde, et multum misericors: sed time quod est in novissimo, et verax . Quos enim modo sustinet peccantes, judicaturus est contemnentes. An divitias longanimitatis et mansuetudinis ejus contemnis, ignorans quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit? Tu au
Abbreviated transcription (Latin):
reuelat᷑ ex fide in fidẽ. Sic̃ scriptũ ẽ. Iustus aut̃ ex fide uiuit.
ñ sic̃ dm̃ glificauer̃ aut grãs egert̃. Inde tͥnsit ad eos qͥ iudicant.¬
& agunt talia qͣlia condẽpnant. Nimirũ ꝓpt̾ iudeos qͥde lege di
głiabant᷑ quãuis adhuc eos nominatĩ ñ exp̾mat.  ido dic̃. lra ꝙ in¬
dignatio. tribulatio & angustia in omnẽ animã hominis oꝑantis¬

Expanded text:
reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum e s t: iustus autem ex fide uiuit. reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum e s t: iustus autem ex fide uiuit. non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. inde transit ad eos, qui iudicant et agunt talia, qualia 20 condemnant, nimirum propter Iudaeos, qui de lege dei gloriabantur, quamuis adhuc eos nominatim non exprimat, et in eo dicit: ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis o
Abbreviated transcription (Latin):
opus legis scriptũ in cordib suis: ne uideat᷑ certa ñ eẽ distantia noui
testam̃ti qd leges suas dñs in cordib ppłi se scripturũ eẽ ꝓmisit.
q̃ ñ mediocris exorta ẽ. Dicet enĩ aliqͥs. Si d̾s hinc discernit a uete¬
re testam̃to nouũ. qđ in uetere legẽ suã scripsit in tabulis. in no¬
uo aut̃ scripsit in cordib fideles noui testam̃ti unde disceruunt᷑
a gentibꝰ q̃ habent opus legis scriptũ in cordib suis. qͦ naturaliter
q̃ legis st̃ faciunt. Quasi iã illo ppło uetere potiores qͥ legẽ accepit
in tabulis. & nouo ppło pͥores. cui hoc p̃stat᷑ ꝑ testam̃tũ nouũ: qđ
his natura iã p̃stitit. An forte eas gentes cõmemorauit apłs scriptã
in cordib habere legẽ q̃ ad nouũ ꝑtinent cestam̃tũ : Adhoc enĩ un¬
de uenerit intuendũ ẽ. Primo eugłm cõm̃dans ait Uirtꝰ enĩ dĩe
in salutẽ omĩ credenti. iudeo pͥmũ & greco. Iustieia enĩ di in eo

Expanded text:
 distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit,  quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: \'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in nouo autem scripsit in cordibus, fideles noni testamenti unde discernuntur a gentibus, quae habent opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter quae legis sunt faciuin tabulis, et novo populo priores, cui hoc praestatur per Testamentum Novum, quod his natura jam praestitit? 44. An forte eas gentes commemoravit Apostolus, scriptam in cordibus habere legem, quae ad Novum pertinent Testamentum? Ad hoc enim unde venerit, intuendum est. Primo Evangelium commendans, ait: Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum est Graeco. Jus
Abbreviated transcription (Latin):
mũ & greco: iste aut̃ grecus nomine gentiũ significatꝰ ẽ. nat̾alit
q̃ legis st̃ facientiũ & q̃ scriptũ habent opus legis in cordibꝰ suis
ꝓfecto ad eugłm ꝑtinent gentes qͥb lex in cordib scripta ẽ. Cis
qͥrpe credentib uirtꝰ dĩ ẽ in salutẽ. Qͥb aut̃ gentib bene oꝑanti¬
bus głam & honorẽ pacẽq ꝓmitteret. extͣ eugłi grãm constitutiᷤ.

Expanded text:
 naturaliter quae legis sunt facientium et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis, profecto ad euangelium pertinent gentes, quibus lex in cordibus scripta est; eis quippe credentibus uirtus dei est in salutem. quibus autem gentibus bene operantibus gloriam, honorem pacemque promitteret ext
Abbreviated transcription (Latin):
s dic futurũ qͥa in uidicio suo ñ indiget testibꝰ. eũq uelocẽ siue
qͥa repente uenturꝰ ẽ. eritq uidiciũ ipso inopinato eiꝰ aduentu ce¬
lerrimũ qdđ tardisimũ uidet᷑ siue qͥa ipsos coniuncet sine ulla ser¬
monis ꝓliitate conscientia I ncogitationib enĩ sic̃ seriptũ ẽ impii
introgatio erit. & apłs. Cogitationib inqͥt accusantib uł etiã excu¬

Expanded text:
 dicit futurum, quia in judicio suo non indiget testibus: eumque velocem, sive quia repente venturus est, eritque judicium ipso inopinato ejus adventu celerrimum, quod tardissimum videbatur; sive quia ipsas convincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, impii interrogatio erit . Et Aposto
Abbreviated transcription (Latin):
s generi hominũ tali. Uidebat se cõmittere multa mala cotidie. ꝓ tũ
uiuere: nichil mali sibi contingere. ꝙ putabat aut dor mire dm̃ aut
res humanas ñ attendere. aut amare facta hominũ mala. lolit istã
cogitationẽ de corde. s bene intelligentibꝰ. Qͥagͦ ait. Existimas o
homo qͥ iudicas eos qͥ talia agunt s facis ea. qm̃ effugies uidiciũ di:
Et qͣsi diceret. qͣre facio tanta mala cotidie & nichil mali mͥ contin¬
s fec̃ illũ sollicitũ. Ignoras inqͥt qm̃ benignitas di ad penitentiã ce
aaducit: Eece tẽpꝰ miscc̃iȩ. Ne aut̃ hoc ille sẽꝑ putaret futurũ qͦmͦ
secutꝰ eiũ terruit: tu aut̃. iã tẽpꝰ iudieii audi audisti tẽp miscãie.¬

Expanded text:
 enim se , videbat se committere multa mala quotidie, et tamen vivere, nihil mali sibi contingere; et putabat aut dormire Deum, aut res humanas non attendere, aut amare facta hominum mala. Tollit istam cogitationem de corde, sed bene intelligentibus. Quid ergo ait? «Existimas, o homo» «qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quoniam tu effugies judicium Dei?» Et quasi diceret, Quare facio tanta mala quotidie, et nihil mali mihi continoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit» Ecce tempus misericordiae. Ne autem hoc ille semper putaret futurum, quomodo secutus eum terruit? «Tu autem» jam tempus judicii audi; audisti tempus mise
Abbreviated transcription (Latin):
git & dic̃. Cũ enĩ gentes q̃ legẽ ñ habent nat᷑alit̃ q̃ legis st̃ fa¬
eiunt. & cetera q̃ iã supͣ cõmemoraui. P roinde ñ uidet᷑ alios hic
significasse sub nomine gentiũ.ꝗͣ eos qͦs nomine greci sup̃ significa¬
bat cũ diceret. iudeo pͥmũ & greco. Porro si eugłm uirtꝰ di ẽ in salu¬
tẽ omi credenti iudeo pͥmũ & greco. ira & indignatio & tribula¬
tio & angustia in omnẽ animã hominis oꝑantis malũ iudei pͥ

Expanded text:
 dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic significasse sub nomine gentium quam eos, quos nomine Graeci supra significabat. cum diceret: Iudaeo primum et Graeco. porro si euangelium uirtus dei est in salutem omni credenti. Iudaeo primum et Graeco, et ira et indignatio, tribulatio et a
Abbreviated transcription (Latin):
iseretio sane difficillima ẽ eum sp̃c malignus quasi tͣn¬
quillus agit. ac sine ueratione aliqua corporis assũpto
humano sp̃u dicit qł potest. Quando etiã uera dictt &
utilia p̃dicat transsigurans se sicut scriptũ ẽ uelut angelum
lucis adhoc ut cũ illi in manifestis bonis creditũ fuerit. se¬
aueat ad sua. H unc discerm ñ arbitror nisi dono illo de
quo ait apłs. cũ de diuersis dei munerib loqueretur. Alidi¬
iudicatio sp̃uum. Non enĩ magnũ ẽ tunc eũ dinoscere cum
as aliqua ꝑuenerit uel ꝑduxerit que st̃ contra bonos mores
uel regusã fidei. tc̃ enĩ a multis discernitur. Illo autẽ dono
in ipso primordio quo multis adhuc bonus apparet conti¬
nuo diudicatur an malus sit. H ec autẽ omia oꝑat᷑ unus

Expanded text:
iscretio sane difficillima est, cum spiritus malignus quasi tranquillius agit ac sine aliqua uexatione corporis adsumto humano spiritu dicit quod potest. quando etiam uera dicit et utilia praedicat, transfigurans se, sicut scriptum est: uelut angelum lucis, ad hoc, ut, cum illi in manifestis bonis creditum fuerit, seducat ad sua. hunc discerni non arbitror nisi dono illo, de quo ait apostolus, cum de diuersis dei muneribus loqueretur: alii diiudicatio spirituum. non enim magnum est tunc eum dinoscere, cum ad aliqua peruenerit uel perduxerit, quae sunt contra bonos mores uel regulam fidei; tunc enim a multis discernitur. illo autem dono in ipso primordio, quo multis adhuc bonus adparet, continuo diiudicatur an malus sit. Tamen et per corporalem uis
Abbreviated transcription (Latin):
terno quippe consilio ꝓprus tẽporib bona celestia
delertantur tanqua in principia diei. Alii autẽ sermosci
alii donatio eurationum. alii oꝑationes uirtutũ. alii ꝓphe¬
cia. alis iudicatio sꝑuũ. alteri geneia linguarum. Et hec
omnia tanquã stelle. Omnia enĩ hec oꝑatur unus atq
idem sp̃c. diuidens ꝓpria unicuiq ꝓut uult. & faciens ap¬
parere sidera in manifestationẽ ad utilitatẽ. Sermo autẽ
scientiȩ qua continentur omnia sacram̃ta que uariantur tẽ¬
porib tanquã luna & cetere noticiȩ donoꝵ que deincepstan¬
quã stelle cõmemorata st̃. quantũ differunt ab illo cando¬
re sapientiȩ quo gaudet p̃dictus dies. tantũ in principra
noctis st̃. Hiis enĩ st̃ necessaria quib ille prudentissimꝰ
seruus tuus ñ potuit loqui quasi spualib sed quasi carna¬
lib Ille qui sapientiam loquitur int̾ ꝑfectos. Animalis
autẽ homo tanquã paruulus in xꝑo lactisq potator donec

Expanded text:
terno quippe consilio, propriis temporibus bona coelestia delectantur, tanquam in principio diei; alii autem sermo scialii donatio curationum, alii operationes virtutum, alii prophetia, alii judicatio spirituum, alteri genera linguarum; et haec omnia tanquam stellae. Omnia enim haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult, et faciens apparere sidera in manifestatione ad utilitatem . Sermo autem scientiae qua continentur omnia sacramenta, quae variantur temporibus tanquam luna, et caeterae notitiae donorum quae deinceps tanquam stellae commemorata sunt, quantum differunt ab illo candore sapientiae quo gaudet praedictus dies, tantum in principio noctis sunt. His enim sunt necessaria, quibus ille prudentissimus servus tuus non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus , ille qui sapientiam loquitur inter perfectos . Animalis autem homo tanquam parvulus in Christo lactisque potator, donec
Abbreviated transcription (Latin):
istos inexeusabiles dic̃ qͥ inussibilia illiꝰ ꝑ ea q̃ facta st̃ intellecta
conspieere potuert̃. nec obediert̃ tñ ueritati s iniqͥ s impii per¬
mansert̃ qͣntomagis in excusabiles st̃ qͥ ex lege ei instructi. confi¬
dint seipsos duces eẽ cecoꝵ: s alios docentes scipsos ñ docent. E p̃¬
cas temetipsũ condepnas. Cadẽ enĩ agis que iudica

Expanded text:
bilia ejus per ea quae facta sunt intellecta conspicere potuerunt, nec obedierunt tamen veritati, sed iniqui et impii permanserunt, quanto magis inexcusabiles sunt, qui ex lege ejus instructi, confidunt seipsos duces esse caecorum, et alios docentes seipsos non docent, qui pr quo enim alium iudicas. temet ipsum condemnas; eadem enim agis. quae iudica
Abbreviated transcription (Latin):
suam qđ & malis bene uti optimus possit malis dũ
taxat ñ conditione diuina sed uiciata uoluntatis in¬
cata. cui nec iustitia creature cuiusqu̾ã ẽ necessaria: secd̃
ut notas faceret diuitias głe sue in uasa misedłis. ne
se in bonis oꝑib quasi de ꝓpriis extollerent iribis
humilit̃ intelligerent nisi illis dei gr̃a ñ debita sedg̾¬
tuita subueniret. id fuisse reddendum meritis sins qd̾
aliis in eadem massa redditum cernerent. Ceteriau¬
tem homines ad istam societatẽ ñ ꝑtinentes. quoꝵ
tñ & animã & corpus dei bonitas oꝑata ẽ: & quiequid
habet ipsa natura p̃t uicium qđ eidem inflixit suꝑbi¬
entis uoluntaus audacia. ꝓpt̃ hoc a deo p̃sciente creati
sunt: ut in hiis ostenderet liberum desertoris arbitũ
sine sua gĩa quid ualeret. Et in eoꝵ iustis & debiis
penis uasa miscdie quȩ ñ suoꝵ oꝑum meritis seã gra¬
tuita dei gr̃a sunt ab illa concretione discreta quid

Expanded text:
suam, quod et malis bene uti optimus possit, malis dum suam, quod et malis bene uti optimus possit, malis dum taxat non condicione diuina sed uitiata uoluntatis incata, cui nec iustitia creaturae cuiusquam est necessaria, sed ut notas faceret diuitias gloriae suae inuasa misericordiae, ae se ia bonis operibus tamquam de propriis extollerent uiribus m, sed humiliter intellegerent, nisi illis dei graatuita subveniret, id fuisse reddendum meritis suis quod aliis in eadem massa redditum cernerent: caeteri autem homines ad istam societatem non pertinentes, quorum tamen et animam et corpus Dei bonitas operata est, et quidquid habet ipsa natura praeter vitium, quod eidem inflixit superbientis voluntatis audacia, propter hoc a Deo praesciente creati sunt, ut in his ostenderet liberum desertoris arbitrium sine gratia quid valeret; et in eorum justis et debitis poenis, vasa misericordiae, quae non suorum operum meritis, sed gratuita Dei gratia sunt ab illa concretione discreti, quid
Abbreviated transcription (Latin):
ex arbitrio uoluntatis futura eẽnt uicia peccatoꝵ.
& in multis talia quib eẽt et̾na pęna reddenda.
quis nisi ds̃ creaũit: Quare. nisi qr uoluit. eꝯuare
autem uoluerit. o homo. tu quis es qui respondeas
deoͦ N unquid dicit figm̃tum ei qui se fupxte. qͣre
sic me fecisti: An ñ habet potestate figulus luti ex
eadem consꝑsione facere aliud quidem uas in ho¬
norẽ. aliud in contumeliam: Atq utinã dicamus
qđ sequitur. Si autem uolens ostendere iram & de¬
monstrare potentiam suam. sustinuit in multa pa-¬
tientia uasa irȩ quȩ ꝑfecta sunt in ꝑditionem. & ut
notas faceret diuitias głȩ sue in uasa misccdie. Ose¬
ce etiam ratio reddita ẽ homini: quanta debuit ho¬
mini. Si tñ uel ista capit qui ꝓ sui arbitrii liber¬
tate in tante infirmitatis seruitute contendit. Escce
dictȩ sunt cause. Tugͦ quis es qui respondeas deo :
Si uolens ds̃ ostendere iram & demonstrare potentã

Expanded text:
ex arbitrio voluntatis futura essent vitia peccatorum, ex arbitrio voluntatis futura essent vitia peccatorum, et in multis talia quibus esset aeterna poena reddenda, quis nisi Deus creavit? Quare, nisi quia voluit? quare autem voluerit, o homo, tu quis es qui respondeas deo? numquid dicit figmentum ei. qui se finxit: Quare sic me fecisti?\' annon habet potestatem figulus luti ex eadem consparsione facere aliud quidem uas in honorem aliud autem in contumeliam? Atque at iam dicamus, quod sequitur: Si autem uolens deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam pertulit in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, ecce etiam ratio reddita est homini, quanta debuit homini — si tamen uel istam capit, qui pro sui arbitrii libertate in tantae infirmitatis seruitute contendit —, ecce dictae sunt causae. tu ergo quis es, qui respondeas deo, si uolens deus ostendere iram et demonstrare potentiam
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝑamone qđ ea patient css sustinet ut ordinate adis¬
ꝑdat. utaturq illis ad instriuñtũ salutis eoꝵ quorũ
miseretur  Sedl illis utiq pdest: ad quor salutẽ sicillis
utitur Sicut scriptũ ẽ. Iustus manus suas lauet in
sanguine peecatoris. I ẽ mundetur ab opib malis
ptimor̾e dei: cum uidet supplicia peccatoꝵ. at¬
Qt ñ dat quib ñ uult: ut notas faciat diuitias gle
sue in uasa misccłie. Dando enim quib dam qđ ñ
merentur ꝓfecto gratuttam & ꝑ hoc uerã suã gĩam
ẽt uoluit. Non omib dando quid om̃s auererent̃
ostendit. B onus in benesicio certoꝵ: iustus in sup¬
plicio certoꝵ. Et bonus in omnib: qm̃ bonũ ẽ
cum debitum redditur. Et iustus in om̃ib: qm̃
uistum ẽ cum debitum sine cuiusqũa fraude do-¬
omnino creati sunt quos ds ita peccaturos ut
ecuo cẽt igne dampnandi sine du bitatione p̃¬
sciuite Quamuis enĩ petcata ñ fecerit. naturas cñ ip¬
sas que ꝑ se ipsas sine dubio bone sunt. Q iubtũ

Expanded text:
 quod ea patienter Deus sustinet, ut ordinate disperdat, utaturque illis ad instrumentum salutis aliorum, quorum miseretur? Sed illis utique prodest, ad quorum salutem istis sic utitur; ut sicut scriptum est, justus manus lavet in sanguine peccatoris , id est, mundetur ab operibus malis per timorem Dei, cum videt supplicia peccatoet non dat quibus non vult, ut notas faciat divitias gloriae suae in vasa misericordiae. Dando enim quibusdam quod non merentur, profecto gratuitam, et per hoc veram, suam gratiam esse voluit. Non omnibus dando, quid omnes merentur ostendit, bonus in beneficio certorum, justus in supplicio certorum; et bonus in omnibus, quoniam bonum est cum debitum redditur: et justus in omnibus, quoniam justum est cum indebitum sine cujusquam fraude doomnino creati sunt quod Deus ita peccaturos, ut aeterno essent igne damnandi, sine dubitatione pscivit? Quamvis enim peccata non fecerit, naturas tamen ipsas, quae per seipsas sine dubio bonae sunt, quibus tamen
Abbreviated transcription (Latin):
in pditonem subauditur tu quis es qui respondeas dõ:
Q t recurrente sententia ad uerba supiora. iste sit sen¬
sus. DD i uolens ds ostendere iram attultt uasa ire:
tu quis es qui respondeas deo: Non autem solum
uolens osteniere potentiam suam. sed etiã qđ seqͥtur.
ut notas faciat diuitias głe suȩ un uasa mised̃ie que¬

Expanded text:
 » subauditur, « tu quis es, qui respondeas Deo, » ut recurrente sententia ad verba superiora iste sit sensus: Si volens Deus ostendere iram, sustinuit vasa irae, tu quis es, qui respondeas Deo? Non autem solum volens ostendere potentiam suam, sed etiam quod sequitur, ut notas faciat divitias gloriae suae in vasa miseri