comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
que in psalmis aut figurate dic¬
tum recte accipi potest utqm̃
pestinere ad serenã intellegen¬
tiam ueritatisdicens.
Quifecit caelos in intellegentia ⁊
Terram uero: ad fidem simplicẽ
paruulorũ : Non fabulosis opi¬
nionibus incestam adque falla¬
cem: sed proph&ica & euan¬
zelica praedicationefir missi¬
ma aquae perbaptismum soli¬
datur .: Etideo subie cerrtdi¬
cens fundauit terram super
aquam : autsiad litterã quisqã¬
cogit intellegi non in congruen¬
ter uel sublimia terrarum siue
continentium si ueinsula rum
accipiuntur quȩ superiora s̃
aquis. uel ipsa tegmina spe¬
luncarum quae superaquas pen¬
dula soliditate sirmata sunt. ⁊¬
Quocirca nec ad litterã quis¬
quam potest sic intellegere
quoddic tum ẽ funda uidt̾rã
super aquã : Vtaquarum pon¬
dus terraenoponderis suppor¬
tando naturaliordine. quasi
subiectũ esse arbitr&ur: Ne¬
rem uero aquis esse superiorẽ :
quamuis propter ampliora

Expanded text:
que in Psalmis aut figurate dicque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, qpertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit terram super aquam; aut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora
Abbreviated transcription (Latin):
ca propria sostirentur aqua scili¬
rastat aut labitur sicut in an¬
triscauernis que abditis nõtam̃
ea terrȩ paste. Quam supra se¬
de a quã infrasehab& contin&.
nam siex paste superiore fuent
pars ulla terre delapsa non ma¬
n& suꝑaquã sedea ꝑ rupta demer¬
gatur & ꝑgit adterrã quo ueni¬
aquis postabatur sed conpage
terrȩ tenebatur. sicut sese habent
camerae speluncarum: Hicoc¬
currit ammonere cauendum
errorẽ. Quae in libro primo ca¬
uendum monui. Nefostequia scrip¬
tum est inpsalmis Fundauit
terrã superaquam. arbi tr&us
aliquis nostrũ aduersus istos de
ponderibus elementorum subti¬
liter disserentes. istotestimonio
scripturarum eẽ nitendum: quia
illi non tetentiauctoritatelit¬
tenrum nostrarũ nescientes
quemamodũ dictũ sit libros
scõr facilius inridebant quam
illud repudiabunt. Quoduel
cestisrationibus ꝑceperunt:
uel experimentis manifestis¬
simis proba uerunt illud nam¬

Expanded text:
ca propria sortirentur. aqua scilica propria sortirentur. aqua scilira stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniaquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud nam
Abbreviated transcription (Latin):
uel es cis ammiraculum poten¬
tiae suae uelit operari : Neque
enim si uell& ds̃ sub aqua oleum
aliquando manere non fier&.
non ex eo tamen olei natura no¬
bis ẽ& in cognita quodita fac¬
ta sit ut ad p&endo suum locũ
&iamsisub terfusa fuerit. ꝑrũ¬
pat aquas. eisq sesuꝑpositam
colloc& Nunc ergo querimus
utrum conditor rerum quiom¬
nia in mensura & numero &
pondere disposuit. Non unũ
locum proprium ponderiaqua¬
rum circa terrã tribuerit.
sed & super caelum quod ultra
limitem aeris circum fusumatq
solidatũ ẽ: quod qui ne gantes se
credendum : De ponderibus
elementorũ argumentantur.
negantes ullo modo ita de super
quasi quodã pauimento solidatũ
ẽẽ caelum ut possit aquarum pon¬
dera sustinere. quod talis so lidi¬
tas nisiterris esse non poss&
Et quidquid tale ẽ: non caelũ
sed terra sit : Non enim tan¬
tum locis: sed &iã qualitatib
elementa distingui. utproqua¬
litatibus Propriis. & iamlo¬

Expanded text:
uel ex eis ad miraculum potenuel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam lo
Abbreviated transcription (Latin):
ue & deuespera & mane.
non opus est hoc iterũ simili ter¬
que disserere: Atq itadeinceps
quotiens cumq ista rep&untur:
secundum superiorem inquisi¬
tionem interim consideran¬
da eẽ ammonemur: Utrũ
autem nunc illud caelum fiat
quod excedit aeris omnia spa¬
tia eius quȩ omnem altitudi¬
nem. ubi &iã luminaria. stel¬
leque constituuntur quasto
diean ipse aeruocetur fira¬
men tum merito queripotest
multienim asserunt istarũ
aquarum natura superside¬
reum caelum. eẽ non posse
quod sic habeant ordinatum
pondus suum ut uel suꝑ terra
fluitent. uel inaere terris ꝓxi¬
mouaporaliter ferantur
Neque quis quã istos deb&ita
re uillare utdicat secundũ
omnipotentiã dĩ cuicuncta pos¬
sibilia s̃ oposterenos credere.
aquas &iã tã graues quam no¬
uimus atquesentimus caelesti
corpori inquosunt sidera suꝑ¬
fusas : Nunc enim quemamodũ
dr̃ instituerit: naturas rerum
secundũ scripturas ei nos con¬
uenit quaerere: nunquid in cis

Expanded text:
et de uespera et de mane non opus est hic iterum similiterque disserere, atque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ fiatlux & sic ẽ. factum & fe¬
citds̃ lucem & uidit quia bona
est. autceste sicut in aquarũ
congregatione ut non dicer&
& fecit dr̃ sediamen iterumre¬
p&er& & dixit ds̃ fiat lux & sic
ẽ factũ & facta ẽ lux & uidit¬

Expanded text:
deus: fiat lux. et sic est factum. et fedeus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et ui
Abbreviated transcription (Latin):
intellegimus in benignitate
sps̃ eius non quasi cognitũ pos¬
tea quamfactũ ẽ placuis se
sed potius in eabonitate pla¬
cuisse utmanere factum
ubi placebat utfier&. Ac per
hoc man& adhuc causa requi¬
rendi curpostea quã dixit
& sic ẽ factũ ubiꝑfectio iam
operis indicatur ad didit
& fecit dr̃ cũ eo ipso quod ait
Dixit ds̃ fiatillud & sic est
factũ iam intellegatur id
dm̃ dixisse in uerbo suo & fac¬
tũ eẽ ꝑuerbũ eius atqueibi
iam non solũ patris s& &iã
filii porsit apparere per¬
sonanamsi prop terosten¬
dendã filii ꝑsonam rep&i
t᷑adicit᷑ & fecit dr̃ num quid
ergo non perfiliũ congrega¬
uit aquam testiodie.
&fecit di congree riquamaut
songiegauitisiquam. Sed tamen
&iam ibi postea quãdixit & fac¬
tum est sic tuncrep&i uit dicens
& congregata ẽ. aquae ẽ. sub
cȩlo numquid &iam lux non
perfiliũ facta ẽ ubi prorsus
nullo modo rep&iuit potuit
enim &illicitadicere. & dix̃

Expanded text:
intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, cur, posteaquam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait: et dixit deus: fiat illud. et sic est factum, iam intellegatur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius, atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendam filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, numquid ergo non per filium congregauit aquam tertio die,et fecit deus congregari aquam, aut: congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et congregata est aqua, quae est sub caelo. numquid etiam lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere: et dixit
Abbreviated transcription (Latin):
aliquis: quomodo non ẽ. coni¬
rium. his quifiguram spherȩ
caelo tribuunt quod scriptũ ẽ.
in litteris nostris. Qui exten¬
dit caelũ sicut pellem: sitsane
contrariũ si falsũ ẽ. quod illidi¬
cunt: Hoc enim uerũ ẽ: quod
diuinadicit auctoritas. poti¬
us quam illud qđ humana infir¬
mitas conicit: sed sifoste illud
talibus illi documentis proba¬
repotuerint: ut dubitarem
denondebeat: demonstran¬
dũ ẽ. hoc quod apud nos depel¬
ledictũ ẽ ueris illis rationib:
non eẽ. contra rium. alioqͥi
contrariũ erit &iã ipris in
aliolo coscripturis nostris
Vbi caelũ dicitur uelut came¬
ram eẽ sus pensum: Quid
enimtã diuersũ & sibim&
aduersũ quã planapellis ex¬
tensio. & camere curua conexio

Expanded text:
ait aliquis, quomodo non est contraait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio
Abbreviated transcription (Latin):
figura cęliesse credendasit
secundum scripturas nr̃as.:
Multienĩ multum disputaNT
dehis rebus quar maiore pru¬
dentia nr̃i auctores omise¬
runt adbeatã uitã ñ ꝓfu¬
turas dicentibus & occupantes
quod peius .ẽ. multum p̃ciosa
& rebus salubribus inpenden¬
da temporum spatia: Quid
enim adme ꝑtin& u trum cȩ¬
lum sicut sphera undequecon¬
cludat terrã in media mundi
mole libratam aneã exuna
pastedesuꝑ uelũdiscus ope¬
riat: Sed quia defide agitur
scripturarũ ꝓpterillã causã
quam non semel commemo¬
raui nequis quã eloquia di¬
uina non intellegens cum de
his rebur talealiquid uelinue¬
nerit in libris nr̃is uel ex illis
audi erit quod ꝑceptis asse.
rationibus aduersariuideat
nullo modo eisc&era utilli amo¬
nentibus uel narrantibus
uel prenuntiantib credat bre¬
uiterdicendũ ẽ. defigura cae¬
li hoc scisse auctores nostros
quod ueritas hab& sed sp̃m
dĩ quiꝑ eos loqueba tur no
luisse illalo

Expanded text:
figura caeli esse credenda sit figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista do
Abbreviated transcription (Latin):
sum & ipsosunt omnia ex
ipso ergo discebant angelicũ
in eis fier& cognitio creature
deinceps faciende acdeinde
fier& ingenere proprio. qua¬
propter iamlucefacta inqua in¬
tellegimus ab a&erna luce for¬
matã rationalẽ creaturã cum
inc&eris creandis rebus audimꝰ
Et dixit ds̃ fiat. intellegamus ad
a &ernitatẽ uerbidĩ recurren¬
tẽ scripturȩ intentionem.
Cumuero audimus & sicẽ factũ.
intellegimus increatura in tel¬
lec tuali factã cognitionem
rationis quae in uerbo dĩ ẽ. con¬
tura prius quod ammodo facta
sit quae anteriorae quod ammo¬
tu in ipsodĩ uerbo prior facien¬
da esse cognouit ut postremo
cum audimus rep&i & diciqđ
fecit ds̃ iam intellegamus in
suogenere fieri ipsamcreatu¬
suiuam. Porro audimus Quidit
uds̃ qui a bonum ẽ: intellega¬
mus benignitatidĩ placuis¬
se quod factũ ẽ: ut pro modo
suigeneris permaner& quod
sbplacuit utfier& Cum spr̃
dĩ suꝑferebatur superaquã:
quȩri &iam sol& que forma &

Expanded text:
et in ipso sunt omnia. ex et in ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellegamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, contura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso Dei Verbo prior faciendam esse cognovit: ut postremo, cum audimus repeti ac dici quod Fecit Deus, jam intelligamus in suo genere fieri ipsam creaturam. Porro cum audimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligamus benignitati Dei placuisse quod factum est, ut pro modo sui generis maneret quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et
Abbreviated transcription (Latin):
cunt ea potius que melius
erunt interius in ipsodĩ uerbo
a quo in luminantur ut sapien¬
ter uiuant cum sit in eis lux
quae primo facta ẽ. silucẽ spi¬
ritalẽ In illo diefactã intelle¬
gemus quemammodum ergo
ratio qua creatura conditur
prior ẽ in uerbodi quã ipsacre¬
atura quae conditur. Sic & ei¬
demrationis cognitiopris fit
creatura intellectu aliquae
peccato non tenebrata .ẽ. ac
deinde ipsa conditio creaturae.
Neque enim sicut nos ad ꝑcipi¬
endam sapientiam proficiebant
angeli ut inuisibilia dĩ perea
que factar̃ intellecta conspi¬
cerent qui ex quocreati sunt
ipsa uerbi a &ernitate scã &
pia contemplatione perfru¬
untur atque indeista
malucis condicione formatis
prius dr̃ ostendebat quoderat
deinceps creaturus. Neque enĩ
intellectum dĩ nossent. nisi quan¬
tũ ipse monstras s. Quis enim
cognouit intellectũ dĩ. aut
quis consiliarius eius fuit. Aut
quis priordedit illi & r&ribu & ei.
Quoniam ecipso & peripstim

Expanded text:
cunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde istama lucis conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
tio prius ẽ in uerbo dĩ secundum
rationem qua condita est hoc
estinco&ernapa trisapientia
acdeinde in ipsalu¬
cis conditione secundum natu¬
raqua condita .ẽ. illic non facta
sed genita. Hic uero facta quia
es informitate formata &
ideo dixitds̃ fiatlux & fac¬
ta estlux ut quod ibi erat
inuerbo hic e& in opere condi¬
cio uero caeli prius erat in ũbo
dĩ secundũ genitã sapientiã
deindefacta . ẽ increatura
spiritali hoc estincognitione
angelorum secundum creatam
in illis sapientiã deindequod cae¬
lũ factũ ẽ. ut e& &iã ipsa cȩli
creatura ingenere proprio
sic &dis cretio uels pecies aqua¬
rum atque terrarum. Sicna¬
turȩ lignorũ & herbarũ fic lumi¬
naria caelisicanimantia osta
exaquis acterra nequae enim
sicut pecora solo sen sucor poris

Expanded text:
tio prius est in uerbo dei secundum tio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis
Abbreviated transcription (Latin):
modo rep&er& & dixit ds̃ fiat
lux & sic ẽ factum & facta ẽ
lux & uidit ds̃ lucem quiabo¬
na est. Sed nullo modo repe¬
tens postea quamꝓposuit.
& dixit ds̃ fiat lux nihil aliud
intulit nisi & facta estlux
acdeinceps deplacitaluce &
diuissa a tenebris & utroque
appellato nominibus suis sine
ulla rep&itione narrauit
Quid sibiergo uult inc& eris illa
rep&itio an eo modo de monstra¬
tur primodie quo lux facta. ẽ.
conditionem spiritalis & in¬
tellectu alis creaturȩ lucis ap¬
pellatione intimare inquana¬
tura intelleguntus omnes an
geliscĩ atquistutes & propte¬
rea non rep&iuit factumpor¬
tea quãdixit facta ẽ lux quia
non primo cognouit rationul¬
lis creatura ⁊ confortationẽ
suam adeinde formata est x
sed in ipsa sua conformatione
cognouit hoc ẽ. inlustratione
ueritatis adquam conuersa
formata ẽ c& erauero q̃
infrasitacreantur utprius
fiatincognitionerationalis
creature acdeinde genere
suo Qua prop terlucis condi¬

Expanded text:
m repeteret, Et dixit Deus, fiat lux, et sic est factum; et facta est lux; et vidit Deus lucem, quia bona est. Sed nullo modo repetens posteaquam proposuit, Et dixit Deus, Fiat lux; nihil aliud intulit nisi, Et facac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione nan-auit. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis condi
Abbreviated transcription (Latin):
& diuisit dr̃ inter aquã quȩ
erat infirma mentum &
inter aquam que erat suꝑ
firmamentũ. Quocauit
ds̃ firma mentum caelum:
et uidit ds̃ quia bonũ est
& factũ .ẽ. ues pere. & fac¬
tum ẽ manedies secundus
De uerbo di quod dix iefiat

Expanded text:
 inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit
Abbreviated transcription (Latin):
&iam qad hancgratiã significan¬
dam nonnaturalimoturerum
lierfacta ẽ delatereuiri: Ethoedor¬
mientis quae ꝑ i psum firma facta:
tam quã eius ossefirmata: Ille
autem propteripsã infirmus
quia in locũ costae non costas:
caro suppl&ae. non habuithoc
prima rerũ conditio quandos es¬
todiuedictũ÷ masculũ & feminã
feciteos ut femina omnino sic
fier&: sed tantũ hochabuit quia
& sic ficriposs Ne contracausas
quas uoluntate instituit. muta¬
biliuoluntate aliquio fier&:
quid aũ fier& ut omnino aliuo
futuri non ẽ&. absconditũ erat
indõ qui uniuers a creauit:
Sed quoniã sic dixit absconditũ
ut in notes cer& principib&
potestatib incelestib perecele¬
sia multi formis sapientia di
probabilit̃ credit᷑. sicutillum

Expanded text:
etiam quae ad hanc gratiam significanetiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum,lier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, p
Abbreviated transcription (Latin):
cer&: Hab& ergo os inseipso abs¬
conditas quorũdã factorũ causas
quas reb conditis non inseruit.
Easq impl& non illo operepro¬
uidentiae quonaturas subs tituit
ut sint. sed illo quoe as amnistrat
ut uoluerit. quas ut uoluit condi¬
dit: Ibie & gratia ꝑquã saluifiu¬
peccatores. na quod attin& ao
non hab& sed perdigratiã quaad¬
iuuat̃ & instauratur: Neque
enimdes perandis hominesinilla
sententia in qua scriptũ ẽ om̃s
quiãbulant in ea non reuesten¬
tur Dictũ ẽ. enim secundũ ponđ
iniquitatis suȩ ut quod reuestitur.
quire uestit᷑ non sibi tribuat sed
gratia edi. non ecoperib nefoste
excollatur: Propterea mysteriũ
gratiae huius a postolus ab scondi¬
tũ dixit non mundo inquo sunt
absconditȩ causales rationes
omniũ rerũnaturalit̃ oritura¬
rũ sicut absconditus erat leui
in lumbis abrahȩquando & ipse
decimatus ẽ sed indõ qui uniuer¬
sacreauit: Quã obre omnia

Expanded text:
ceret. Habet ergo deus in se ipso absceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiupeccatores. nam quod adtinet ad non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
sed sapientiae uis tute omnipo¬
tens ẽ: Et hoc de una qua quere
intempere suofacit. quod ante
in ea fecit ut possit: Alius ergo ẽ
rerũ modus quo illa berba sicger¬
minat illa sic illa & as parit.
illa non parit: homolo qui pot :
pecus non pot : horũ & taliũ mo¬
dorũ rationes nontantũ in dõ
s̃ seo abillo &iã rebus creatis
inditae atque concretȩ. Vt au¬
lignũ d&erra escisum aridũ ꝓpo¬
litũ sineradico ulla sin&ra & a¬
qua repente sloreat e fructu
gignat ut periuuentã sterelis semi¬
na in senectepariat: Vt asinalo¬
quatur & siquid eius modiẽ. dedit
quidẽ naturis quascreauit. Vtex
cis & haec fieripossent neque enĩ
exeis lipsefacer&. qđ exeisfieri
non posse ipseprefiger& quomã
seipso ñẽ. nec ipsepotentior.
Verum tamen alio modo de¬
dit ut non hochaberent in mo¬
tunaturali. sed in eo quo ita cre¬
a ta essent ut eorũ natura uolun¬
tati potentioriamplius subia¬

Expanded text:
sed sapientiae uirtute omniposed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut aulignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subia
Abbreviated transcription (Latin):
primitus ista cognos cunt dubi¬
tandũ non ẽẽ. iudicabunt
Omnis istenature usitatissimus
cursus hab& quas damnaturales
legessuas secundum quas & sp̃s
uitae qui creatus ẽ: Hab& quos¬
dam app&itus suos d& ermina¬
tos quodã modo quos &iã mala
uoluntas nom possit efcedere
Et elementa mundihuius cor¬
poreihabent definitã uim
qualita tẽq suam quid unum¬
qd qiualeat uel non ualeat
quid dequo sieri possit uel
nom possit. Exhis uelut primordis
rerũ omnia q̃gignunt suoquoq tẽ¬
pore exostus processus que sumus
finesq & decessiones suicuiusq
generis unde fit ut degranotriti¬
ci non nascat faba uel desibatriti¬
cum. uelde pecore homo autde
hominepecus: superhunc autẽ
motũ cursumq rerũ naturalẽ po¬
testas creatoris. Hab& apud se pos¬
sedeis omnib facere aliud qua eoꝵ
quasi seminales rationes habent.
nontamen id qđ non ineis posuit
ut dehis fieri uelabipso possit
neque enĩ potentia temeraria

Expanded text:
primitus ista cognoscunt, dubiprimitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria,
Abbreviated transcription (Latin):
uirilia ũ latus unde femina fie¬
r& non habebat: Cumhicdns de
famulanascer&us ubideseruo
quomenbro uirginis creare.
sed qui poss ostende re incorpore
suo hoc seiterũ fecis seqđ factũ ÷
utillius inmatris corpore o sten¬
dit nihil pudendũ. ẽe. qđ castũ
Quod siqueritur quo modo sehabe¬
at causalis illa conditio in qua
primumds̃ bomine fecit adima¬
gine acsimilitudinem suã. Ibi qͥp¬
pe & hocdictu .e. masculũ & fe¬
minã fecit eos Vtrũiam illara¬
tio quã mundis primis operib
concreauit atq concre uit ds̃
idhabebat ut secundũ eã iã neces
see. efuinla tere feminã ficri
An hoc tantũ habebat ut fieri
poss: utaũ itasieri necesse ẽ
Nonibi iamconditũ sed indõ erat
absconditum: Si hoc ergoque¬
ritur dicã quid mihiuideatur
si ne affirmandit& mentate. qđ
tamencũ dixero sostasse prudent̃
ista considerantes quos iã xp̃i¬
ana fide simbuit &iamsinunc

Expanded text:
uirile autem latus unde femina fieuirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo quo membro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc
Abbreviated transcription (Latin):
terũq pracuerent nequa qua eni
quid quã corum opera epister&
si bocindi opercintima natur ae
ratio non habeer&: quid ergomi¬
tum si homine exossa hominis factã
non nouimus quando creantidõ
que ad modũ angeliseriuant ignora¬
mus quia nec arbore ex arboris surcu¬
lo in robore alieno factã nos se posse¬
mus si &rista dõ creataquem ammo¬
dum agricole seruiant similiter
nesciremus: Nullomodo tamen
dubitamus & hominũ & arborũ
non nisi dm̃ eẽ creatorẽ fideliterq
credimus factã feminã. Ex uiro
nullo int̃ ueniente concubitu
&iam si foste costa hominis mi¬
nistrata sit ꝑ angelor & in opere
creatoris sicut fidelit̃ credimus
&iã uirum factũ exsemina nullo
interuenite concubitu cum sem̃
habrahȩ dispos sitũ .ẽ. perangelos
in manumediatoris: Vtrũq
in fidelibus in credibile .ẽ. fidelib
uirexsemini fieripotuit femina
ex uiro non potuit: Et uirginalis
uterus undeuir fier& habebat

Expanded text:
teriumque praeberent. nequaquam enim teriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per si hoc in Dei opere intima naturae ratio non haberet. Quid ergo mirum si hominem ex osse hominis factam non novimus, quando creanti Deo quemadmodum Angeli serviant ignoramus; qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista Deo creanti quemadmodum agricolae serviant, similiter nesciremus? 30. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat,
Abbreviated transcription (Latin):
miusi uereptiliũ. Autceste ex
concubitu parentunulla autẽ
carnẽ natã scimus excarneciuus¬
lib& animantis qu&ã e& cisimilis
ut sexutantũ dis cerner&ur: Que¬
rimus inreb creationis huius simi¬
litudinẽ quã mulier deuirila tere
facta ẽ. nec possumus inuenire
non obaliuo nisi quia homines quẽ¬
ad modu operent᷑ in hacterra no¬
uimus quẽ ad modũ aũ angeli in
hoc mundo quodã modo agricolen¬
tur non utiq noumus: Nampro¬
secto si remota hominũ industria
stuticũ genus. Nature cursus ope¬
ar&ur nibilaliud nossomus qua es
terra nasci arbores & herbas &
ex earũ seminib ab cisitidẽ int̃ra
cadentibus: num quid i notes ce¬
r& nobis: quid ualer& insitio ut
alterius generis lignũ radicepro¬
pria poma postar& aliena & co¬
alescente unitateiã sua hȩc per
agricolarũ opera didicimus cum
ipsi creatores arborũ nullo modo
essent. sed naturacur sumdõ ere¬
anti suũ quoda officiumminis¬

Expanded text:
mium siue reptilium, aut certe ex mium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium minis
Abbreviated transcription (Latin):
in uerbo di non creatas. Vel sȩcin¬
dũ illas inprimis seȩdierũ operib
causalit̃ creatas rationes aliquid
intẽpore cre&ur more agricolan¬
de uel medendipotest: Qualeita¬
que ministeriũ dõ exibuerint
anglii milla mulieris sormatione
quis audeat asfirmare cestissime
tamendixerĩ supplementũ : Illuo
carnis in costdocũ ipsiusq seminȩ
corpus & animã conformationeq
membtorum omnia uiscera sensus
oms & quio quid erat qđ illa & erea¬
tura & homo & semina erat
Noniisi im illo operedi sactũ quoo
ds̃ non ꝑangelos sidperm& ipsum
non operatis .e. &demisii. sedita
continuant operat ut nec ullarũ
aliarĩ rerũ necipsorũ angelorũ
natura subsistat sinon oper&
Sed quonia carnem anuma ta
atq sentientẽ quantũ naturã
reru prohumano captu es peri¬
ri potuimus non nouimus nasci
nisi aut existis tã quã materia
tib uel &iã excarnib: animaliũ
si cut in numerabilia genera uer¬

Expanded text:
in uerbo dei non creatas uel secunin uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialtiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uer
Abbreviated transcription (Latin):
radicem stabiliat. Aliud in au¬
respromoueat. quo robuirnutri¬
atramosq diffundat. sed illius
quidat incrementũ. CDedi¬
cus &iã egro corporealimen¬
tum adhib& & uulneratome¬
dicamentũ. Primũ non dere¬
bus quas creauit. sed quas crea¬
tas opere creatoris inuenit.
Deindecibũ uel potũ praepa¬
rarepotuit & ministrare.
emplastrũ formare & medica¬
cultis simo Cunitam sidẽ subtta¬
at operatione intimã qua cã subs¬
acuit & ficic continuo tã quã ex¬
tine ta nilla remanebit: Quappt̃
cũ dr̃ uniuersa creatura suam
biꝑtita quodã modo opereproui¬
dentiae de quo insuperiorelibro
locutisumus & innaturalibus
& inuoluntarus motib aminis¬
t& crcarenaturã. Tam nullus
aingelus potest qui nee scipsũ : lo¬
luntas uero angelica oboedient̃
do subdita ciusq efsecuta iussio¬
nẽ naturalib motib dereb sb¬
iectis tã quã materiem ministra¬
re ut secundũ illas principales

Expanded text:
radicem stabiliat, aliud in auradicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robuat, ramosque diffundat; sed illius qui dat incrementum. Medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet, et vulnerato medicamentum: primum non de rebus quas creavit, sed quas creatas opere Creatoris invenit: deinde cibum vel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicaoccultissimo. Cui tamen si Deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersa natura subsistit ut nec
illud quide carnis supplementũ
Incorporeuiri quod in illius costa
successit locum ab angelis factũ ẽe
crediderim sicut nec ipsum hominẽ
d& repuluere. Non quonulla sit
angelorũ opera ut aliquid ere&.
Sed non ideo creatores sunt. quia
nec agricolas creatores seg& ũ
atq: arborũ dicimus. Non enim
quiplantat ẽ. aliquid neq qui
rigat sed quun crementũ datds̃
Ad hoc incrementũ ꝑtinet &iã
in corpore humano qđ ossedẽto
locus care sub l&us  Yloscilic a
operedi quonatura subs tituit ut
sint quo ipsos quoq angelos croauit.
Opus itaq agricole ẽ. ut aquãducat
cumrigat. Non aũ opus eius ẽutaqua
ꝑdeclibia prolabat̃ sed illius quiom¬
nia in mensura &numero & pon¬
deredis pcisuit. Itẽ opus agricole
estut surculusa uellat̾ exarbore
terreq mand&ur at non eius opus
ẽ ut sucũimbibat. ut germene¬
mittat. ut aliud eĩ solosigat quo

Expanded text:
uniuersa natura subsistit, ut ne uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo
Abbreviated transcription (Latin):
Rudine &caquã humanis marib
indiit quantomagis angelibio
quã sim piterna intuoertpeta
comu tabiliueritate perspepor
inouent ẽẽ. ꝑtempus & corpora
sibi subdita pestẽpus &locũ ao¬
litatemirabili &uisa quibus mo¬
ueat᷑ & app&itũ carnalis ndi¬
gentiae ualent efficare omrm
animac uiuȩ utquoea uenur
opus est. nesciens ad ducatus¬
d Iamergouidea mus iꝑsae aliers
sormatio q misticae uie ace duis¬
catiodicare que ad modũ fac¬
tasit nacura qui ppemulie lis
creatae quamiuis exuiri
quacia erat non aliqui mocus auu
ur sistentiũ naturarũ. angeliaũ
nulla omni no possuntueal
natuia solus eniunos cuius libe
naturae seumagne seuminimae
ergoquȩriturquẽ ammodũ sit sopo¬
ratus adam. Costaq eius sine ul¬
lo dolori sensua corporis com¬
paged& ractasit haec enimfor¬
ta ssedicantur potiusse peran¬
gelos fieti. formare aũ uel edi¬
fica recosta ut mulier e& usq
ad eo non potuit nisds̃ aquo

Expanded text:
etudine et tamquam humanis moribus etudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo
Abbreviated transcription (Latin):
sicut in hominib uerũ &ia
in rationalis sicut in pecoribus
& uolatilib: & piscib: uisis mo¬
u&ur. sed animarationalis
uoluntatis arbitrio uel con¬
senut uisis uel non consentit
Inrationalis aũ ñ hab& hoc iu¬
dicium prosuo tamengenere
atq natura uiso aliquo tacta
propellit. Nec in potestateulbus
geloru oboedientiade sedimns¬
ionam nec solũ adistamaiora
uerũ &iã aduermiculẽ r
huic legimus diunitus iussum
utradicem cu curbitecoder&
sabcuius humbraculo pro phie¬
tarequieuerat. sieni homini
donauit ds̃ sic eum instituen sũ
&iã carnẽ peccati postans
Possit non solũ pecora &aum̃¬
ta suis usib subdita. Nectasi¬
tũ do mesticas aues sed &ia libe¬
re uolitantes quas lib& &ians
sacuas seras & capere & mansu¬
& asfacere &eis mrabilit̃ impe¬
ta repotentia rationis non cor¬
poris. Cumearũ appeatus
& dolores captans paulatimo
in lectando premendo lauutoo¬
q moderans agrestie exuit consi¬

Expanded text:
sicut in hominibus, uerum etiam sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius gelorum oboedientiam desuper minisIonam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consu
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ uisu .e. disseruimus & ad diae
ca omnia adada ut uider& quid e.
uocar& Quomodo haec addirxo
nids̃ ad adã necarnalit̃ sapianus
idiuuaren os deb& quod debipesdito
opore diuino prouidentiae in libro
superiore tractauimus neq onĩ
sicut indagant atq adigunt ue¬
nantes uel aucupantes adr&ia
quae cũq animantia capiunt ita
hoc factũ eẽ credendũ ẽ. aut
uox aliquaius sonis denube ficta
cis uerbis qua erationalis aumae
audientes intellegere atq oboe¬
dite assolent. Non enimho caccepo¬
runt ut possint bestiae uelauesin
suo ta mengenere ob teperane dõ
non tationali uoluntatis arbitrio
sed sicui mou& ille omnia tẽporib
opostunis non ipsi ceporalit̃ mo¬
tur pangelicaminis ceria quaeca¬
piuntinuorbo ei. quid quo t̃ pore
sieridebeat. Et illo nonteporalit
moco mouentur ipsatẽporaliter
ut in hisq sibi subiecta s̃ iussa
cius efficiant. Omnis eniani¬
ma uiua non solum rationalis

Expanded text:
quantum uisum est disseruimus. et adduxit quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iusseis verbis, quae rationales animae audientes, intelligere, atque obedire assolent. Non enim hoc acceperunt ut possint bestiae, vel aves: in suo tamen genere obtemperant Deo; non rationali voluntatis arbitrio, sed sicut movet ille omnia temporibus opportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in verbo ejus quid quo tempore fieri debeat: et illo non temporaliter moto, moventur ipsa temporaut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis
Abbreviated transcription (Latin):
ta est. Quur&iã non dictum ẽ
finxit aut fecit sicut in o mnibus
supra operib sed ȩdificauit inquit
dñs dr̃ illã costã non tãquã corp
humanũ sedtã quado piũ. Non ẽ ita¬
que dubitandũ qm̃ haec̃ factas &
fauilta tẽ nom possunt obliquł signi¬
ficandũ ẽẽ. sacta fructũ futurise¬
culi ab ipsoiã primordio generis hu¬
manidõ praescio in ipsissuis operib
miseri cordit̃ predicante utcesto
temporeseruis suis siue ꝑ hominẽ
suc cessiones. siue ꝑ suum sp̃m̃ uel
angelorũ ministeriũ reuelata
atq conseripta & promittendisto¬
ł suturis & rexognos centisim¬
sl&istesti moniũ periberent
quodisto operesus cepimus non sic¬
cundum presiguratione rerũ fu¬
curaru sed secundũ rerũ gesta rum
non allegoricã sed propriã sgnisi¬
catione que ad modũ haec accipipos¬
sint. Et finxit ds̃ inquit adhuc
decerra om̃sbestias agri &omniauo¬
latilia cadi V ndeiam ꝗd uisuo &

Expanded text:
ta est? cur etiam non dictum est ta est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus supra operibus, sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reatque conscripta, et promittendis rebus futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem, quemadmodum haec accipi possint: Et finxit Deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri, et omnia volatilia caeli: unde iam quod uisum est et