comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
men .ẽ. ad intelligendũ om̃s naturas in quantũ natu¬
rae sunt bonas eẽ qđ sine illis malis cogitari boni
illa possint: sine bonis aut illis nulla natura cogi¬
tari potest. Nã sine turbatione coeni possũ aquas
cogitare: sine pace aut̃ continuatarũ partiũ nulla
species corporis animo occurrit. Aut ullo modo
sentiri potest. Ac ꝑ hoc nec illae coenosae aquae
sine isto bono. eẽ. potuer̃. quo bono fiebat ut aliqua
natura corporea posset esse Nã qđ dicitis quod
illa mala denaturis talib ñ possunt auferri.: res¬
pondet᷑ qđ et illa bona denaturis talib: ñ possuq
auferri Cur ergo istas res ꝓpt̃ mala quae aufer¬
ri ñ posse arbi tramini. mala naturalia uocare
ni. bona naturalia uocare ñ uultis : R. Restat
ut quȩratis. nã ipsa solet esse uox ultima: unde
sint illa mala quae mͥ quoq displicere dicebã.
Respondebo fortasse : si uos prius dixeritis un¬

Expanded text:
men est ad intellegendum omnes naturas, in quantum natumen est ad intellegendum omnes naturas, in quantum naturae sunt. bonas esse, quod sine illis malis cogitari bona illa possunt, sine bonis autem illis nulla natura cogitari potest. nam sine turbatione caeni possum aquas cogitare, sine pace autem continuatarum partium nulla species corporis animo occurrit, aut ullo modo sentiri potest. ac per hoc nec illae caenosae aquae sine isto bono esse potuerunt, quo bono fiebat, ut aliqua natura corporea posset esse. nam quod dicitis, quod illa mala de naturis talibus non possunt auferri, respondetur, quod et illa bona de naturis talibus non possunt auferri. cur ergo istas res propter mala, quae auferri non posse arbitramini, mala naturalia uocare ni, bona naturalia uocare non uultis? Restat, ut quaeratis — nam ipsa solet esse uox ultima — unde sint illa mala, quae mihi quoque displicere dicebam. respondebo fortasse. si uos prius dixeritis, un
Abbreviated transcription (Latin):
cant. cũ istȩ niturae cõmemorant᷑ ad iungi eis
quȩdã qͥb displiceant. quae cũ de trahimꝰ. naturae
meliores manent. Unde intelligit᷑ eas in quan¬
tũ naturae sunt bonas. eẽ : qr cũ eis uicis sim om̃e
qđ bonũ habent detraxeris. naturae nullȩ er̃¬
.K. Anim aduertite etiã qui recte uultis iudicare :
illũ quoq. pͥncipẽ immanẽ. Cui si auferatur
humanitas: attendite quanta laudabilia remane¬
bunt. Cõpago corporis mẽbrorũ hinc atq inde
congruentia. formȩ unitas. &pax contex tarũ int̃
se partiũ animȩ regentis et uegetantis: famulan¬
tisq et uegetati corporis ordo. & dispositio. Iuae
om̃a bona si auferant᷑ et siqua forte minus enume¬
raui : nulla prorsus natura subsistit. Sed fortasse
dicatis illa mala detalib naturis ñ posse auferri :¬
& idõ naturalia debe accipi. Non nunc quȩritur
qͥd possit uł ñ possit auferri : sed certe ñ paruũ lu¬

Expanded text:
cant, cum istae naturae commemorantur, adiungi eis cant, cum istae naturae commemorantur, adiungi eis quaedam, quibus displiceant; quae cum detrahimus, naturae meliores manent. unde intellegitur eas, in quantum naturae sunt, bonas esse, quia cum eis uicissim omne, quod bonum habent, detraxeris. naturae nullae erunt. animaduertite etiam, qui recte uultis iudicare, illum quoque principem inmanem; cui si auferatur inmanitas, adtendite quanta laudabilia remanebunt: conpago corporis, membrorum hinc atque inde. congruentia, formae unitas et pax contextarum inter se partium, animae regentis et uegetantis famulantisque et uegetati corporis ordo et dispositio. quae omnia si auferantur, et si qua forte minus enumeraui, nulla prorsus natura subsistet. Sed fortasse dicatis illa mala de talibus naturis non posse auferri et ideo naturalia debere accipi. non nunc quaeritur, quid possit uel non possit auferri, sed certe non paruum lu
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ : quia ex una eadẽq re inqua et ego qđ lauda¬
rẽ et ille qđ uituperarent inuenit. si tollantꝰ ea
quae bona sunt. natura nulla erit si aũt tollant᷑
ea quae displicent in corrupta natura remane¬
bit. Tolle aquis. ut sint coenosȩ et turbide . rema¬
nent aquae purae atq tranquillae. Tolle deaqͥs
partiũ concordiã : noner̃ aquae. Siergo malo
illo adempto manet natura purgatior. bono
aũt de tracto ñ manet ulla natura : hoc ibi facit
natura qđ bonũ habet. Iuod aũt malũ : ñnatura
sed contra natura est. Tolle deuentis horrorẽ &ni¬
miũ impetũ qui tibi displicet: potes cogitare. uen¬
tos lenes atq moderatos. lolle deuentis parti¬
um similitudinẽ. qua eorũ corpus in unitatẽ con¬
tinuat᷑ et sibi pacat᷑ ut corpus sit : nulla suberit
natura quã cogites. Longũ. ẽ ꝑ sequi cętera:
sed manifestum eis. qͥ nullo studio partiũ iudi¬

Expanded text:
esse, quia ex una eademque re, in qua et ego, quod laudaesse, quia ex una eademque re, in qua et ego, quod laudarem, et ille, quod uituperaret, inuenit, si tollantur ea, quae bona sunt, natura nulla erit; si autem tollantur ea, quae displicent, incorrupta natura remanebit. tolle de aquis, ut sint caenosae et turbidae, remanent aquae purae atque tranquillae; tolle de aquis partium concordiam, non erunt aquae. si ergo malo illo adempto manet natura purgatior, bono autem detracto non manet ulla natura, hoc ibi facit naturam, quod bonum habet; quod autem malum, non natura, sed contra naturam est. tolle de uentis horrorem et nimium inpetum, qui tibi displicet, potes cogitare uentos lenes atque moderatos; tolle de uentis partium similitudinem, qua eorum corpus in unitatem continuatur et sibi pacatur, ut corpus sit, nulla suberit natura, quam cogites. longum est persequi cetera; sed manifestum est eis, qui nullo studio partium iudi
Abbreviated transcription (Latin):
ticorũ numerũ auxisse k. Sed illo genere
magis urgendi sunt. ut intelligant si possunt
quã uere in catholica dicat᷑. om̃ium naturarũ
.eẽ. auctorẽ dm̃ : quo genere suꝑius agebã cum
dicerẽ. uitupero tecũ pestẽ. cęcitatẽ. cenositatẽ tur¬
bidã. horribilẽ uebementiã. corruptibilitatẽ im¬
manitatẽ principũ et his similia : lauda tu me¬
formarũ mẽbrorũ congruentias. & numeros¬
ac parilitates. uitalia spiram̃ta & nutrimenta
tẽperam̃tũ salutis. regim̃ et moderam̃ animae
sine ꝑtinacia uelint at tendere : iã & bona et
mala se miscere cũ loquunt᷑ deilla terra ubi
solũ et sũmũ malũ fuisse crediderunt. R.¬
Itaq si tollant᷑ illa quȩ mala enumerata sũ :
bona illa quae laudata sunt sine ulla uitupera¬
tione remanere. Si aũt bona ipsa tollant᷑ : nul¬
lã remanere naturã. Ex quo iã uidet qui potest
uidere omnẽ naturã in quantũ natura .ẽ. bonũ

Expanded text:
ticorum numerum auxisse. Sed illo genere ticorum numerum auxisse. Sed illo genere magis urgendi sunt, ut intequam vere in Catholica dicatur, omnium naturarum esse auctorem Deum: quo de genere superius agebam, cum dicerem, Vitupero tecum pestem, caecitatem, coenositatem turbidam, horribilem uehementiam, corruptibilitatem, inmanitatem principum et his similia; lauda tu meformarum, mem- \'brorum congruentias et numerosas parilitates, uitalia spiramenta et nutrimenta, temperamentum salutis, regimen et moderamen animae sine pertinacia uelint adtendere, iam et bona et mala se miscere, cum loquuntur de illa terra, ubi solum et summum malum fuisse crediderunt, itaque, si tollantur illa, quae mala enumerata sunt, bona illa, quae laudata sunt, sine ulla uituperatione remanere; si autem bona ipsa tollantur, nullam remanere naturam. ex quo iam uidet, qui potest uidere, omnem naturam, in quantum natura est, bonum
Abbreviated transcription (Latin):
aquis et uolantia inuentis uiuere. ignis uꝰ et fumꝰ
ñ de terruit hominẽ mentientẽ. ut puderet eum
tales habitatores ibi constituere. quib nichil con¬
stitueret᷑ absurdius: Nã qua drupedẽ ignis accen¬
dit atq corrũpit: et bipedes fumus offocat et necat
Uel hio certe cogit᷑ fateri. se meliores dicere ingente
tenebrarũ istas fuisse naturas: ubi uult om̃a pei.¬
ora credi. Si quidẽ ibi gignebat ignis quadrupe¬
dem: & nutriebat. et continebat in noxiȩ. uel
etiã cõmodissime. Similit̃ & fumus bi pedes suos
clementissimo sinu editos. ñ solũ sine molestia :
seduitalit̃ atq indulgent̃ usq in illũ principa¬
tũ educauerat et continebat. Ita ostenduntur
ista m̃dacia animaduersione rerũ quae uiden¬
tur inmudo. sed minus diligenti minusq sollerti
carnabi sensu concepta. et phantasmatis parturi¬
ta. et temeritate edita atq conscripta : here¬

Expanded text:
aquis et uolantia in uentis uiuere. ignis uero et fumus aquis et uolantia in uentis uiuere. ignis uero et fumus non deterruit hominem mentientem, ut puderet eum tales ibi habitatores constituere, quibus nihil constitueretur absurdius? nam quadrupedem ignis incendit atque corrumpit et bipedes fumus offocat et necat. uel hinc certe cogitur fateri se meliores dicere in gente tenebrarum istas fuisse naturas, ubi uult omnia peiora credi. siquidem ibi gignebat ignis quadrupedem et nutriebat et continebat innoxie uel etiam commodissime. similiter et fumus bipedes suos clementissimo sinu editos non solum sine molestia, sed uitaliter atque indulgenterusque in illum principatum educauerat et continebat. ita ostenduntur ista mendacia animaduersione rerum, quae uidentur in mundo, sed minus diligenti minusque sollerti ca.rnali sensu concepta et phantasmatis parturita et temeritate edita atque conscripta haere
Abbreviated transcription (Latin):
uis ad missarius frigidissimus inuenit᷑. Bi pe¬
des uͦ infumo cũ ab eis quȩrit᷑ quare ordinaue¬
rit: respondent elatũ et suꝑbũ. eẽ. bi pedum
genus. Hinc enĩ homines trahere originẽ di¬
cunt. Et qm̃ fumus globosus et quasi tumidus
in auras erigit᷑ : suꝑbis eẽ similẽ ñ absurde at¬
tenderẽ. Quac anim aduersio sufficere debuit
ad aliquã similitudinẽ dandã de suꝑb homini¬
bus siue allegoriã uel formandã uł intelligendã :
ñ tam̃ ut ideo bi pedes animantes in fumo. et de
fumo nati esse credant᷑ Nã & inpuluere nasci
debuer̃ : quia sȩpe ñ minore ambitu et elatione
surgit incȩlũ & in nebulas Iuae plerũq deterra
ita exhalant᷑ : ut longe intuentib: incertũ etiã faci¬
ant fumusne annebulȩ ille sint. postremo cur in
aquis et uentis dehabitandi patientia. adhabitatores
ductũ .ẽ. argum̃tũ quia uidemus et natantia in

Expanded text:
iuis admissarius frigidissimus inuenitur. bipeiuis admissarius frigidissimus inuenitur. bipedes uero in fumo cum ab eis quaeritur quare ordinauerit, respondent elatum et superbum esse bipedum genus; hinc enim homines trahere originem dicunt; et quoniam fumus globosus et quasi tumidus in auras erigitur, superbis esse similem non absurde adtenderunt. quae animaduersio sufficere debuit ad aliquam similitudinem dandam de superbis hominibus, siue allegoriam uel formandam uel intellegendam; non tamen, ut ideo bipedes animantes in fumo et de fumo nati esse credantur. nam et\' in puluere nasci debuerunt, quia saepe non minore ambitu et elatione surgit in caelum; et in nebulis, quia plerumque de terra ita exhalantur, ut longe intuentibus incertum etiam faciant, fumusne an nebulae sint. postremo cur in aquis et uentis de habitandi patientia ad habitatores ductum est argumentum ? quia uidemus et natantia in
Abbreviated transcription (Latin):
sioris aeris inpulsus. in quo aues uolant. uentus dici¬
tur. inigni uͦ qͣ drupedia. unde illi fingere inmen¬
te uenerit : nescio Et tam̃ non frustra hoc dixit :
fed parũ at tendit. et errauit nimis. hano enim
solent rationẽ reddere : qđ quad rupedes edaces
sint. & in concubitu multũ ferueant. Sed multi ho¬
mines edacitate sua superant quẽ libet quad rupe¬
dẽ: qͥcerte bipedes sunt. qͦs ñ igni sed fumi filios. eõ
dicit. Anserib uͦ ñ facile qͥc quã edacius inuenitur
quos siue in fumo ponat qͥa bi pedes sunt siue inaqͥs
qͥa natare amant. siue inuentis quia pennati st̃ et in¬
t̃dũ uolant: ad ignẽ certe scđm eius distinctionẽ
ñ ꝑtinent Iđ aut attinet ad feruorẽ coneubitꝰ
credo eũ anim aduertisse hinni entes equos. et
sȩpe morsis frenis raptos infeminas. Iuod
anim aduersũ dũ uult cito scribere: ñ atten¬
dit passerẽ parietinũ incuius cõparatione qͥ¬

Expanded text:
sioris aeris inpulsus, in quo aues uolitant, uentus dicisioris aeris inpulsus, in quo aues uolitant, uentus dicitur; in igni uero quadrupedia unde illi fingere in mentem uenerit, nescio. et tamen non frustra hoc dixit, sed parum adtendit et errauit nimis. hanc enim solent rationem reddere, quod quadrupedes edaces sint et in concubitum multum ferueant. sed multi homines edacitate sua superant quemlibet quadrupedem, qui certe bipedes sunt, quos non ignis, sed fumi esse filios dicit. anseribus uero non facile quicquam edacius inuenitur; quos siue in fumo ponat, quia bipedes sunt, siue in aquis, quia natare amant, siue in uentis, quia pennati sunt, et interdum uolant: ad ignem certe secundum eius distinctionem non pertinent. quod autem adtinet ad feruorem concubitus, credo eum animaduertisse hinnientes equos et saepe morsis frenis raptos in feminas: quod animaduersum dum uult cito scribere, non adtendit passerem parietinum, in cuius conparatione qu
Abbreviated transcription (Latin):
istȩ ñ habent: nichil generare potuerunt.
Si aũt habebant: meliores erant . Tuaut cũ¬
dicis non fiusse tales: quasi peiores aliquas cre¬
di cupis. Posses dicere. etiã silentiũ : qđ sic est au¬
ribus ut tenebrae oculis. Aliqua ibi surda uel mu¬
ta animalia genuisse: ut cũ tibi diceret᷑ non. ẽẽ
aliquã natura silentiũ. responderes: Sed ñ tale
silentiũ erat quale hic nosti: ut om̃ino qđ uelles
diceres. eis quos semel ut tibi crederent decepis¬
ses: Quã quã id qđ eũ indux̃. ut in tenebris serpen¬
tui nata. eẽ. confingeret : in ipsis quidẽ primor¬
diis nascentiũ potuit bene anim aduerti. Sed
sunt serpentes qui tã acute uident. et sic p̃sentia
lucis exultant : ut grauissimũ testimoniũ contra
eũ dicere uideantur. Deinde inaquis natantia
facile fuit hic discere : & ad illas trans ferre pha¬
ntasmata: Sic &inuentis uolantia : qm̃ huius eras¬

Expanded text:
istae non habent, nihil generare potuerunt; istae non habent, nihil generare potuerunt; si autem habebant, meliores erant. tu audicis non fuisse tales, quasi peiores aliquas credi cupis. posses dicere etiam silentium, quod sic est auribus ut tenebrae oculis, aliqua ibi surda uel muta animalia genuisse, ut, cum tibi diceretur non esse aliquam naturam silentium, responderes "sed non tale silentium, quale hic nosti," ut omnino quod uelles, diceres eis, quos semel, ut tibi crederent, decepisses. quamquam id, quod eum induxit, ut in tenebris serpentia nata esse confingeret, in ipsis quidem primordiis nascentium potuit bene animaduerti. sed sunt serpentes, qui tam acute uident et sic praesentia lucis exultant, ut grauissimum testimonium contra eum dicere uideantur. deinde in aquis natantia facile fuit hic discernere et ad illa transferre phantasmata; sic et in uentis uolantia, quoniam huius cras
Abbreviated transcription (Latin):
ceptis tenebris. quȩ ut dixi nichil sunt aliud
quã lucis absentia. Quȩ oculis ñ uidendo discer¬
nunt᷑ : sicut silentiũ aurib: non audiendo Ñ
quia tenebrȩ sunt aliquid : sed quia lux non est
Sicut ñ quia silentiũ est aliquid : sed quia sonus non
est. Exceptis ergo tenebris: in hac enumerati¬
one ceterae naturae sunt. et om̃ib notȩ
Iuarũ speciem quia inquantũ cũq laudabilis
et bona est: nemo prudens abalienat abau¬
ctore om̃iũ bonorũ dõ. Nã ille manicheus
sicut uoluit naturas quas hic dicit. ordinare
in phantasmatis suis. uelut ingente tenebrarũ :
om̃ino falsus esse conuincitur. Primo : quia
tenebrae nichil possunt gignere. ut dictum. ẽ
Sed non inquit tales erant̾ illȩ tenebrae : qua:¬
les hic nosti. Unde ergo me deillis doces .
An forte tã uerbosus doctrinȩ pollicitator co¬
gis ut credã. sed fac me credere. Illud tam̃
scio qđ si non habebant aliquã faciem sicut

Expanded text:
ceptis tenebris, quae, ut dixi, nihil sunt aliud ceptis tenebris, quae, ut dixi, nihil sunt aliud quam lucis absentia, quae oculis non uidendo discernuntur — sicut silentium auribus non audiendo — non quia tenebrae sunt aliquid, sed quia lux non est — sicut non quia silentium est aliquid, sed quia sonus non est — exceptis ergo tenebris in hac enumeratione ceterae naturae sunt et omnibus notae, quarum speciem, quia, in quantumcumque est, laudabilis et bona est, nemo prudens abalienat ab auctore omnium bonorum deo. Nam ille Manichaeus, sicut uoluit naturas, quas hic didicit, ordinare in phantasmatibus suis uelut in gente tenebrarum, omnino falsus esse conuincitur. primo quia tenebrae nihil possunt gignere, ut dictum est. sed non, inquit, tales erant illae tenebrae, quales hic nosti. unde ergo me de illis doces? an forte tam uerbosus doctrinae pollicitator cogis, ut credam? sed fac me credere. illud tamen scio, quod si non habebant aliquam speciem, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
dere. Iuae si uel ad monitꝰ in tuet᷑ atq consi¬
derat. qͥsquis manicheo temere credidit :
sine dubitatione cognoscit. cũ deistis natu¬
ris loquit᷑ debonis quibusdã se loqui. sed ñ
sũmis. et infabricatis. sicuti .ẽ. ds̃. una trinitas
neq dehis fabricatis quae sublimit̃ ordina¬
ta sunt. sicuti sunt angłi scĩ. et beatissimȩ
potestates. sed & deinfimis. et ꝓsuo generis
modulo inimo rerũ ordinatis bonis: Iuae
dũ cõparant᷑ superioribus : uituperandae
abimperitis existimant᷑. Et dũ consideraos¬
tur quantũ his desit boni qđ illis ad est: eiusdem
boni absentia. mali nom̃ tenet . K. Et ego quidẽ
ꝓpterea sic de istis naturis disputo : qm̃ ea nomi¬
nant᷑ quȩ in hoc mundo nota hobsunt. Noui¬
mus enĩ tenebras aquas. uentos ignẽ fumũ ro¬
uimꝰ etiã animalia. serpentia natantia uolan¬
tia quadrupedia bi pedia : in quib: om̃ib: ex¬

Expanded text:
dere. quae si uel admonitus intuetur atque considere. quae si uel admonitus intuetur atque considerat, quisquis Manichaeo temere credidit, sine dubitatione cognoscit, cum de istis naturis loquitur, de bonis quibusdam se loqui, sed non summis et infabricatis, sicuti est deus una trinitas, neque de his fabricatis, quae sublimiter ordinata sunt, sicuti sunt angeli sancti et beatissimae potestates, sed de infimis et pro sui generis modulo in imo rerum ordinatis bonis: quae dum conparantur superioribus, uituperandae ab inperitis existimantur, et dum consideratur, quantum his desit boni, quod illis adest, eiusdem boni absentia mali nomen tenet. et ego quidem propterea sic de istis naturis disputo, quoniam ea nominantur, quae in hoc mundo nota nobis sunt. nouimus enim tenebras, aquas, uentos, ignem, fumum; nouimus etiam animalia serpentia, natantia, uolantia, quadrupedia, bipedia: in quibus. omnibus ex
Abbreviated transcription (Latin):
rabilit̃ laudat. Quid qđ etiã fumo addis uim po¬
tentiãq generandi . quando eidẽ quoq inhabi¬
tatores principes tribuis. ut qđ hic nũquã ui¬
dimus ibi fumus fecundus sit. et salubrẽ suis
habitatoribus p̃beat mansionẽ. Quod etiã in
ipso fumi principe immanitatẽ solã aduertisti.
quã uituperares. nonne debuisti attendere
cȩtera quae te in eius naturȩ laudẽ cogerent:
habebat eñi anima &corpus. Illã uiuificantem
hoc uita inspiratũ : cũ illa regeret. hoc obtẽpe¬
raret. Illa p̃iret : hoc sub sequeret᷑ : Illa conti¬
neret: hoc ñ difflueret . Illa moueret innume¬
ros: hoc numerosa mẽbrorũ cõpagine constabi¬
liret᷑ Nonne te ad laudẽ mouet in hoc uno pͥn¬
cipe. uel pax ordinata uel ordo pacat᷑: Quod
aũt deuno dictũ. ẽ. hoc deceteris intelligi
licet. Sed enĩerat in alios seuerus et immanis.
Non hoc laudo : sed tanta illa quae ñuis at ten¬

Expanded text:
irabiliter laudat. quid? quod etiam fumo addis uim poirabiliter laudat. quid? quod etiam fumo addis uim potentiamque generandi, quando eidem quoque inhabitatores principes tribuis, ut quod hic numquam uidimus, ibi fumus fecundus sit et salubrem suis habitatoribus praebeat mansionem. Quod etiam in ipso fumi principe inmanitatem solam aduertisti, quam uituperares, nonne debuisti adtendere cetera, quae te in eius naturae laudem cogerent? habebat enim animam et corpus, illam uiuificantem, hoc uita inspiratum, cum illa regeret, hoc obtemperaret; illa praeiret, hoc subsequeretur; illa contineret, hoc non difflueret; illa moueret in numeros, hoc numerosa membrorum conpagine constabiliretur. nonne te ad laudem mouet in hoc uno principe uel pax ordinata uel ordo pacatus? quod autem de uno dictum est, hoc de  ceteris intellegi licet. sed enim erat in alios ferus et inmanis. non hoc laudo, sed tanta illa, quae non uis adten
Abbreviated transcription (Latin):
Eorũq in habitatorũ cũ cetera quae in om̃ib: ani¬
mantib: superiore ratione laudata sunt : tũp¬
prie impigros et faciles unde uelint. et quo ue¬
lint transitus et alarũ inuolatu concordaẽ nisũ.
et non imparẽ motũ. Uitupero ibi tecũ corru¬
ptionẽ ignis: lauda ibi mecũ genitabilem ignẽ
et ui gentẽ. oportunãq eius tẽperationẽ nascentib
ut coalescerent. & ut suis numeris linia mentisq¬
Quae om̃a ñ solũ inignis habitatione : sed in ipsis
quoq habitantib: miranda et laudanda eẽ. cognos¬
cis. Uitupero ibi tecũ obscuritatẽ fumi. et immani¬
tatẽ principis qui in eo sicut dicis morabat᷑ lauda
ibi mecũ qđ uł in ipso fumo nullã partẽ inuenis dis¬
similẽ ceteris. Ex quo ingenere suo partiũ int̃se
suarũ congruentiã modũq custodit : ut quadã uni¬
tate sit qđ est. Iuae nemo sobrie considerat: a ñ im¬

Expanded text:
eorumque inhabitatorum, cum cetera, quae in omnibus anieorumque inhabitatorum, cum cetera, quae in omnibus animantibus superiore ratione laudata sunt, tum proprie inpigros et faciles unde uelint et quo uelint transitus et alarum in uolatu concordem nisum et non inparem motum. uitupero ibi tecum corruptionem ignis, lauda ibi mecum genitabilem ignem et uigentem oportunamque eius temperationem nascentibus, et ut coalescerent et ut suis numeris liniamentisqquae omnia non solum in ignis habitatione, sed in ipsis quoque habitantibus miranda et laudanda esse cognoscis. uitupero ibi tecum obscuritatem fumi et inmanitatem principis, qui in eo, sicut dicis, morabatur, lauda ibi mecum, quod uel in ipso fumo nullam partem inuenis dissimilem ceteris, ex quo in genere suo partium inter se suarum congruentiam modumque custodit. ut quadam unitate sit quod est: quae nemo sobrie considerat et non m
Abbreviated transcription (Latin):
similitudinẽ qua inunã formant᷑. pacant᷑ qua
litatẽ auferre ñ potes quia si abstuleris. nullũ
erit corpus. Iuae om̃a sies homo: sentis eẽ. lau¬
danda. Et quantũ uis illorũ in habitatorũ sȩuia¬
am. et int̃se impetus dilacerationis et uastati¬
onis exaggeres : non eis tam̃ adimis numero¬
sos formarũ t̃minos quibus sibi singula corum
corpora parilitate pacata sunt. et tẽperam̃tum
salutis. et moderamen formȩ partes sui cor¬
poris inunitatẽ amicitiae concordiȩq redi¬
gentis Iuae si humano sensu intueris : ui¬
des plus. eẽ. laudanda. quã illa uituperanda
quȩ displicent. Uitupero ibi tecũ horrorẽ uen¬
torũ: lauda ibi mecũ eorundẽ uentorũ spira¬
bilẽ nutricẽq naturã. et speciem corporis con¬
uenientia partiũ continuati atq diffusi. Quib:
rebus om̃ib illos inhabitatores suos. poterant
et gignere. et alere. et sa lubrit̃ continere

Expanded text:
similitudinem, qua in unam formantur pacanturque similitudinem, qua in unam formantur pacanturque qualitatem, auferre non potes, quia si abstuleris, nullum erit corpus: quae omnia, si es homo, sentis esse laudanda. et quantumuis illorum inhabitatorum saeuitiam et inter se impetus dilacerationis et uastationis exaggeres, non eis tamen adimis numerosos formarum terminos, quibus sibi singula eorum corpora membrorum parilitate pacata sunt, et temperamentum salutis, et moderamen animae partes sui corporis in unitatem amicitiae concordiaeque redigentis: quae si humano sensu intueris, uides plus esse laudanda quam illa uituperanda, quae displicent. uitupero ibi tecum horrorem uentorum, lauda ibi mecum eorundem uentorum spirabilem nutricemque naturam et speciem corporis conuenientia partium continuati atque diffusi : quibus rebus omnibus illos inhabitatores suos poterant et gignere et \' alere et salubriter continere
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrae ñ sunt corpora : totũq hoc nom̃ lucis
absentia .ẽ. sicut nuditas. carere uestitii. et in ani¬
tas uacare corporis plenitudine. A ꝓpter ea
tenebrae nichil gignere potuer̃: quã uis t̃rapo¬
tuerit tenebrosa id est carens luce aliquid gig¬
atq: inunitatẽ coaedificat membra nascentiũ :¬
sibimet inuicẽ moderationis pace congruentia
Iuae om̃a . quis ñ intelligat maiore laude. quã tene¬
bras uituperatione donanda. Uicupero ibi tecũ
cenũ turbidũ aquarũ: lauda ibi mecũ etiã speti¬
em qualitatẽq aquarũ et in habitantiũ natanti¬
um membra congruentia. uitã corpus continentẽ
et regentẽ. et om̃e tẽperamentũ sui generis ualiti¬
dini ac cõmodatũ. Iuantũ uis enĩ aquas coenosas
turbidasq rep̃hendas : eo tam̃ qđ tales aquas di¬
cis ut animantia sua possent et gignere et conti¬
nere. speciem illis qualiscũq corporis et partiũ

Expanded text:
tenebrae non sunt corporeae totumque hoc nomen lucis tenebrae non sunt corporeae totumque hoc nomen lucis absentia est, sicut nuditas carere uestitu et inanitas uacare corporis plenitudine; ac propterea tenebrae nihil gignere potuerunt, quamuis terra potuerit tenebrosa, id est carens luce aliquid gigatque in unitatem coaedificat membra nascentium sibimet inuicem moderationis pace congruentia. quae omnia quis non intellegat maiore laude quam tenebras uituperatione dignanda? uitupero ibi tecum caenum turbidum aquarum, lauda ibi mecum et ipsam speciem qualitatemque aquarum et inhabitatorum natantium membra congruentia, uitam corpus continentem et regentem et omne temperamentum sui generis ualetudini adcommodatum. quantumuis enim aquas caenosas turbidasque reprehendas, eo tamen, quod tales aquas dicis, ut animantia sua possent et gignere et continere, speciem illis qualiscumque corporis et partium
Abbreviated transcription (Latin):
cõplent. eisq ipsis formas congruas et suis habitati¬
onibus ac cõmodas at tribuunt. et qđ ante cellit
om̃ibus uitã. Haec tanta bona enumerare. et
abauctore bonorũ om̃iũ dõaliena. eẽ. dicere:
hoc est nec in reb agnoscere tantũ ordinis bonũ.
genera. quinq illas naturas in habitantia.
sȩua erant atq pestifera. Iuasi ego in eis sȩ¬
uitiã pestẽq laudauerim. Ecce ego tecũ uitu¬
pero quae in illis mala esse criminaris. Lauda
tu mecũ quȩ in illis bona ipse cõmemoras . Ita¬
uidebis bona malis ꝑmixta. te uelle consti¬
tuere ꝓsũmo et extremo malo. Uitupero
ibi tecũ pestem: lauda ibi mecũ salutẽ. Non
enĩ genera illa uel gigni uel nutriri. uel in¬
habitare illã terrã sine aliqua salute potuis¬
sent. Uitupero ibi tecũ tenebras: lauda ibi
mecũ fȩcunditatẽ: Tenebras enĩ dicis in aes¬
timabiles : et addistam̃ cũppriis fecibus. Quã quam

Expanded text:
complent: eisque ipsis formas congruas et suis habitaticomplent: eisque ipsis formas congruas et suis habitationibus accommodatas attribuunt, et, quod antecellit omnibus, vitam. Haec tanta bona enumerare, et ab auctore omnium bonorum Deo aliena esse dicere, hoc est nec in rebus agnoscere tantum ordinis bonum, genera quinque illas naturas inhabitantia, saeva erant atque pestifera. Quasi ego in eis saevitiam pestemque laudaverim. Ecce ego tecum vitupero quae in illis mala esse criminaris: lauda tu mecum quae in illis bona ipse couidebis bona malis permixta te uelle constituere pro summo et extremo malo. uitupero ibi tecum pestem, lauda ibi mecum salutem; non enim genera illa uel gigni uel nutriri uel inhabitare illam terram sine aliqua salute potuissent. uitupero ibi tecum tenebras, lauda ibi mecum fecunditatem; tenebras enim dicis „inaestimabiles. et addis tamen "cum propriis fetibus," quamquam
Abbreviated transcription (Latin):
sicuti sunt homines : Quis gͥ ista ordinauit:
quis distribuit atq distinxit  quis nume¬
rũ qualitates formas uitã dedit  haec
enĩ om̃a: ꝑseipsa bona sunt. Nec inuenit᷑
unde cuiq naturae : nisi ab om̃ium bonorũ
dõ auctore tribuant̃ K. Non enĩ sicut cha¬
os describere. uel quomodo infinuare eti ã
poetae solent: in formẽ quandã materiuã
sine specie. sine qualitate. sine mensuris. numero. &
pondere sine ordine ac distinctione. confusũ nes¬
cio quid atq om̃ino expers om̃i qualitate. Unde
illud quidã doctores grã. poeton uocant᷑ Non ergo
sio isti hanc qua uocant t̾ram tenebrarũ insinuare
conant᷑ : sed om̃ino alit̃ longeq diuerse atq con¬
trariae. latus lateri adumgunt atq colliniant
Naturas quinq numerant distinguunt. ordinant.
qualitatibus ꝓpriis enuntiant Nec eas desertas
et in fȩcundas. eẽ. ꝑmittunt : sed suis in habitatorib:

Expanded text:
sicuti sunt homines. Quis igitur ista ordinauit? sicuti sunt homines. Quis igitur ista ordinauit? quis distribuit atque distinxit? quis numerum, qualitatem, formas, uitam dedit ? haec enim omnia per se ipsa bona sunt nec inuenitur, unde cuique naturae nisi ab omnium bonorum deo auctore tribuantur. non enim sicut chaos describere, uel quo modo insinuare etiam poetae solent, informem quamdam materiem sine specie, sine qualitate, sine mensura, sine numero et pondere, sine ordine ac distinctione, confusum nescio quid, atque omnino expers omni qualitate; unde illud quidam doctores graeci ἄποιον vocant: non ergo sic isti hanc quam vocant terram tenebrarum insinuare conantur: sed omnino aliter longeque diverse atque contrarie latus lateri adjungunt atque colliniant: naturas quinque numerant, distinguunt, ordinant, qualitatibus propriis enuntiant; nec eas desertas ac infecundas esse permittunt, sed suis inhabitatoribus
Abbreviated transcription (Latin):
cipes quorũ om̃iũ ipse erat mens atq origo hȩq
fuer̃ naturȩ quinquȩ : terrae pestiferȩ: Anim ad¬
uertimꝰ quinq naturas. quasi partes unius nature:
quã uocat terrã pestiferã. Hae sunt aũt. tenebrȩ
aquae. uenti ignis fumus Iuas quinq naturas
sic ordinat : ut exteriores cȩteris. sint tenebrae
aquib: numerare incipit. Intra tenebras. aquas
constituit. Intra aquas : uentos. In trauentos:
ignem Intra ignem: fumũ. Et habebant istae
quinq naturae sua quȩq genera in habitatorũ
suorũ : quae nichil ominus quinq sunt. Iuaero
nãq utrũ unũ genus habitantiũ fuerit in om̃ib:
quinq naturis an diuersa genera. sicut natu¬
rae ipsae diuersae sunt Di uersa fuisse respon¬
dent. Et de aliis libris iadicent : qđ tene¬
brae. serpentes habuerint. Aquae. natantes
sicuti sunt pisces. Uenti uolantes: sicuti sunt
aues. Ignes quad rupedes : sicuti sunt aquile¬
ones. et cetera huius modi Fumus. bi pedes:

Expanded text:
se erat mens atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae pestiferae. animaduertimus quinque naturas quasi partes unius naturae, quam uocat terram pestiferam. hae sunt autem: tenebrae, aquae,. uenti, ignis. fumus; quas quinque naturas sic ordinat, ut exteriores ceteris sint tenebrae, a quibus numerare incipit. intra tenebras aquas constituit; intra aquas uentos; intra uentos ignem; intra ignem fumum. et habebant istae quinque naturae sua quaeque genera inhabitatorum suorum, quae nihilominus quinque sunt. quaero namque, utrum unum genus habitantium fuerit in omnibus quinque naturis, an diuersa genera, sicut naturae ipsae diuersae sunt. diuersa fuisse respondent et de aliis libris ita docent, quod tenebrae serpentes habuerunt; aquae natantes, sicut sunt pisces; uenti uolantes, sicut sunt aues; ignis quadrupedes, sicuti sunt equi, leones et cetera huiusmodi; fumus bipedes,
Abbreviated transcription (Latin):
bet . Iuis ferat tantã fallaciã. tantãq suꝑbiã
Quid si non solũ incerta. sed etiã falsa esse quae
dicit dõ dñ o nr̃o michi opitulante monstraue¬
ro .K. Iuid infelicius ista suꝑ stitione inueni¬
ri potest. quae ñ modo ñ exhibet scientiã quã
ꝓmittit atq ueritatẽ. sed ea dicit quȩ uehement̃
sunt scientiȩ ueritatiq contraria : quod insequen¬
tib: manifestius apparebit. Ita enĩ dicit Iuxta
unã uero partẽ ac latus illustris illius ac scãẽ
terrae : erat tenebrarũ traꝓfunda. et im¬
mensa magnitudine in qua habitant ignea cor

Expanded text:
bet. quis ferat tantam fallaciam tantamque superbiam? bet. quis ferat tantam fallaciam tantamque superbiam? Quid? si non solum incerta, sed etiam falsa esse. quae dicit. deo et domino nostro mihi opitulante monstrauero. quid infelicius ista superstitione inueniri potest., quae non modo non exhibet scientiam, quam romittit, atque ueritatem, sed ea dicit, quae uehementer sunt scientiae ueritatique contraria? quod in sequentibus manifestius adparebit. ita enim dicit: iuxta unam uero partem ac latus inlustris illius ae sanctae terrae erat tenebrarum terra profunda et inmensa
Abbreviated transcription (Latin):
us efficit᷑ ñ certa cognoscendo. sed incerta cre¬
dendo quales nos imperitos ad olescentulos ali¬
quando decepit. Debuit ergo non nob̵ polliceri
scientuã. neq manifestã cognitionẽ. neq ad id
qđ quȩrit᷑ sine ulla ambiguitate ꝑuentionem :
sed dicere potius sibi. eẽ. ista monstrata. illos
aũt quib narrant᷑ credere sibi debere quae
nesciunt. Sed si hoc diceret. quis non ei responde¬
ret. si ergo in cognita crediturus sũ. cur non ea po¬
tius credã quae iã consentione doctorũ in doc¬
torũq celebrant᷑ & ꝑ om̃s popłos grauissima aue¬
toritate firmata sunt: Hoc ille metuens ne
sibi diceret᷑: offundit nebulas imperitis. pͥmũ
pollicens rerũ certarũ cognitionẽ. & postea
incertarũ imperans fidem. Cui tam̃ si hoc
dicat᷑ ut saltẽ uel sibi hȩc doceat esse mons¬
trata : similit̃ deficit et hoc quoq ut credamꝰ iu¬

Expanded text:
us efficitur, non certa cognoscendo, sed incerta creus efficitur, non certa cognoscendo, sed incerta credendo, quales nos inperitos adulescentulos aliquando decepit. debuit ergo non nobis polliceri scientiam neque manifestam cognitionem neque ad id. quod quaeritur, sine ulla ambiguitate peruentionem, sed dicere potius sibi esse ista monstrata, illos autem, quibus narrantur, credere sibi debere, quae nesciunt. sed si hoc diceret, quis non ei responderet: si ergo incognita crediturus sum, cur non ea potius credam, quae iam consensione doctorum indoctorumque celebrantur et per omnes populos grauissima auctoritate firmata sunt? hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas inperitis, primum pollicens rerum certarum cognitionem, postea et incertarum imperans fidem. cui tamen si hoc dicatur, ut saltem uel sibi haec doceat esse monstrata, similiter deficit et hoc quoque ut credamus iu
Abbreviated transcription (Latin):
elegisti: nisi laudare qđ credis. et irridere quod
credo Cũ igit᷑ etiã ego uicissim laudauero quod
credo et quod credis irrisero : quid putas nobis ẽ.
iudicandũ qͥđ ue faciendũ nisi ut cosrelinquamꝰ
qui nos inuitant certa cognoscere. et postea im¬
perant ut incerta credamꝰ. ut eos sequam᷑ qui
nos inuitant pͥus credere qđ nondũ ualemꝰ intue¬
ri ut ipsa fide ualentiores facti. qđ credidimus
in telligere meream. non iã hominib sed ipsodõ in¬
trinsecus mentẽ nrãm illuminante atq firmante.:
ipse cognouerit. Sidicit sibi . eẽ. spũ scõ reuela¬
tũ. suãq mentẽ diuinitus illustratã. ut ea quae dicit
certa et manifesta cognosceret : ipse significat quid
int̃ sit int̃ cognoscere et credere. Ipse eni cognoscit :
cui aꝑtissime ista monstrant᷑. Eis aũt quib: hȩc
narrat. ñ cognitionẽ insinuat : sed credulitatẽ
suadet. Cui quisqͥs temere consenserit: maniche¬

Expanded text:
elegisti nisi laudare, quod credis, et inridere, quod elegisti nisi laudare, quod credis, et inridere, quod credo. cum igitur etiam ego uicissim laudauero, quod credo et quod credis, inrisero, quid putas nobis esse iudicandum quidue faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos inuitant certa cognoscere et postea imperant, ut incerta credamus et eos sequamur, qui nos inuitant prius credere, quod nondum ualemus intueri, ut ipsa fide ualentiores facti, quod credimus, intellegere mereamur, non iam hominibus, sed ipso deo intrinsecus mentem nostram inluminante atque firmante ? ipse cognouerit. si dicit sibi esse spiritu sancto reuelatum suamque mentem diuinitus inlustratam, ut ea, quae dicit, certa et manifesta cognosceret, ipse significat, quid intersit inter cognoscere et credere. ipse enim cognoscit, cui apertissime ista monstrantur; eis autem, quibus haec narrat, non cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. cui quisquis temere consenserit, Manichae
Abbreviated transcription (Latin):
eũ dñs se missurũ esse ꝓmiserat. Iux ꝓpt̃ aut ea quae
dicit ꝓba mͥ uera. eẽ. ut ostendas quȩ ñ possũ
credã quae ñ potes ostendere . Ego nãq ca tholicã
fidem ꝓfiteor : & ꝑ illã me ad certã scientã p̃sumo¬
Tuuͦ qui fidẽ meã labe factare conaris. cer tã scien¬
tiã trade si potes : ut id qđ credidi. temere me cre¬
didisse conuincas. N. Duo sunt quae mͥ ꝓfers. Unũ
cũ dicis sp̃m scm esse qui loquit᷑: et alterũ eũ dicis ma¬
nifesta esse quae loquit᷑. Vtrũq abste sine ulla du¬
bitatione cognoscere debui. Sed ñ sũ auarus. Unũ
horũ doce. Ostende himo. eẽ. sp̃m sc̃m: et credam
uera . eẽ. quae dicit. etiã si nesciã: Aut ostende uera
esse quae dicit : et credã sp̃m sc̃m esse etiã si nesciam
Nunqͥd equͥis aut benuolentius tecũ agi potest : sed
tu nec hoc nec illud uales ostendere Nichil aliud

Expanded text:
eum dominus se missurum esse promiserat. quapropter aut ea, quae eum dominus se missurum esse promiserat. quapropter aut ea, quae dicit, proba mihi uera esse, ut ostendas, qucredam quae non potes ostendere. Ego namque catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perven qui fidem meam labefactare conaris, certam scientiam trade, si potes, ut id, quod credidi, temere me credidisse conuincas. duo sunt, quae mihi profers: unum, cum dicis spiritum sanctum esse, qui loquitur, et alterum, cum dicis manifesta esse, quae loquitur. utrumque abs te sine ulla dubitatione cognoscere debui; sed non sum auarus, unum horum doce. ostende hunc esse spiritum sanctum, et credam uera esse, quae dicit, etiamsi nesciam; aut ostende uera esse, quae dicit, et credam spiritum sanctum esse, etiamsi nesciam. numquid aequius aut beniuolentius tecum agi potest? sed tu nec hoc nec illud uales ostendere. nihil aliud
Abbreviated transcription (Latin):
posteris p̃dicariq meruerunt :: Hos ergo actus a pos¬
tolorũ euangłio pari a uotoritate conuictos cũ lego:
sed etiã tã manifestissimũ. ut nullus dehac re locus
relinqueret᷑ erroribus. Clarificatio enĩ dñi nr̃i apđ
homines: resurreotio est a mortuis. et incȩlũ ascen¬
sio. Scriptũ .ẽ. aut in ipso euangłio cata ioħm. Sp̃s aũt¬
clarificato iħu necessario statim datus . ẽ. Et ꝓpter
ipsã geminã clarificationẽ scđm hominẽ & scđm dm̃:
bis datus . ẽ. etiã sp̃s sõs. Semel post quã resurrexit A
mortuis cũ insufflauit in faciẽ discipłorũ dicens Ac¬

Expanded text:
posteris praedicarique meruerunt? hos ergo actus aposposteris praedicarique meruerunt? hos ergo actus apostolorum euangelio pari auctoritate coniunctos cum lego, sed etiam tam manifeste missum, ut nullus de hac re locus relinqueretur erroribus. Clarificatio enim domini nostri apud homines resurrectio est a mortuis et in caelum ascensio. scriptum est autem in ipso euangelio xaxa \'IcorivvTclarificato Iesu necessario statim datus est. et propter ipsam geminam clarificationem, secundum hominem et secundum deum, bis datus est etiam spiritus sanctus: semel, postquam resurrexit a mortuis, cum insufflauit in faciem discipulorum dicens: ac
Abbreviated transcription (Latin):
dabat eis ꝓnutiare. Hierosolimis aut̃ fuer̃ habitantes
iudei homines : ex om̃i natione quae .ẽ. subcȩlo. Et cũ facta
unus quisq suo sermone et suis linguis loquentes eos
stupebant aut̃ et ad mirabant᷑ : adinuicẽ dicentes
Nonne om̃s qui loquunt᷑ natione s̃ galilei : e quomodo
agnoscimus in illis sermonẽ in quonati sumus :: parti.
medi clamitȩ & qui habitant mesopotamiã. armeniã.
et capadociã pontũ asiã & phrrgiã et pamphiliã. ae
grptũ. et regionẽ a fricȩ quae .ẽ. ad errenẽn & qui ad¬
uenerant romani et iudȩi. & incolȩ. et cretenses. &ara¬
bes : audiebant loquentes illos suis linguis magnalia
dĩ. Stupebant aũt et hȩsitabant obid quod factum
.ẽ : dicentes. Iuid nã hoc uult. cẽ: Aliiaũt irridebaq̃
dicentes. hi musto om̃s onerati sunt. Eoce ubi uenit sp̃s
sc̃ĩ. Iuid uultis amplius : si scripturis credendum . ẽ.
cur non his potius credã. quae robustissima auctorita

Expanded text:
dabat eis pronuntiare. Hierosolymis autem fuerunt habitatores Iudaei, homines ex omni natione, quae est sub caelo. et cum facta unusquisque suo sermone et suis linguis loquentes eos. Stupebant autem et mirabantur, ad invicem dicentes: Nonne omnes qui loquuntur, natione sunt Galilaei? Et quomodo agnoscimus in illis sermonem in quo nati sumus? Parthi, Medi, Elamitae, et qui inhabitant Mesopotamiam, Armeniam et Cappadociam, Pontum, Asiam, Phryggyptum et regiones Africae, quae est ad Cyrenen; et qui aduenerant Romani et Iudaei incolae et Cretenses et Arabes audiebant loquentes illos suis linguis magnalia dei. stupebant autem et haesitabant ob id. quod factum est, dicentes: quidnam hoc uult esse? alii autem inridebant dicentes: hi musto omnes onerati sunt. ecce, ubi uenit spiritus sanctus. quid uultis amplius? si scripturis credendum est, cur non his potius credam, quae robustissima auctoritat
Abbreviated transcription (Latin):
deqͥb nunc agit᷑ epłae fundamenti. quae fere
om̃ib qui apud uos illuminati uocant᷑ solet eẽ.
notissima: hic quippe ita scribit᷑ : Iuxtã uero
÷partẽ ac latus illius illustris ac scaẽ t̾rae: erat
tenebrarũ t̃r& ꝓfunda. &immensa magnitudi¬
ne. Iuid expectamꝰ amplius : tenemꝰ enĩ qđ iux¬
t latus erat. Iuomodo libet iã fingite figuras :¬
& qualia libet liniam̃ta describite. Molescerte
illa immensae t̾rae tenebrarũ. aut recto late¬
re ad iungebat᷑ t̾rae lucis : aut curuo aut tor¬
tuoso. Sed si tortuoso : & illa sca terra tortu¬
osũ habet latus Nã si ipsa rectũ habet latus.
&tor tuoso huius latere tangit᷑ : int̃ patens¬

Expanded text:
de quibus nunc agitur, epistulae fundamenti, quae fere de quibus nunc agitur, epistulae fundamenti, quae fere omnibus, qui apud uos inluminati uocantur, solet esse notissima. hic quippe ita scribitur: iuxta unam uero partem ac latus illius inlustris ac sanctae terrae erat tenebrarum terra profunda et inmensa magnitudine. Quid expectamus amplius? tenemus enim, quod iuxta latus erat. quomodo libet iam fingite figuras et qualialibet liniamenta describite, moles certe illa inmensa terrae tenebrarum aut recto latere adiungebatur terrae lucis aut curuo aut tortuoso. sed si tortuoso, et illa sancta terra tortuosum habet latus; nam si ipsa rectum habet latus et tortuoso huius latere tangitur, interpaten
Abbreviated transcription (Latin):
Aut uidete certe qm̃ liberũ est carnali cogra¬
tioni phantasmata qualia libuerit opinars
ne forte possitis aliã quã cumq formã huic coniune¬
tioni duarũ t̾rarũ inuenire. netã de testabilis &
auersanda rerũ facies animo occurrat : Terram
scilicet dĩ. siue sit eiusdẽ naturae qua dĩ. ẽ. siue
diuersȩ inqua tam̃ dĩ regna fundata sint. i ta
ingenti mole ꝑ immensũ iacere : ut ꝑ infinitũ
porrectis et aꝑtis membris iaceat. quib fedis¬
sime atq turpissime ab inferiore parte recipi¬
at etiã ipsũ immensȩ magnitudinis in artatũ
illũ cuneũ t̾rae tenebrarũ : Sed quicquid aliud
inueneritis figurae. quo duȩ istȩ terrae sibi con¬
iungant᷑ : delere ꝓfecto manichei litteras ñ
potestis Non dico alias. quib expressius ista
describit. fortassis enĩ qx paucioribus notȩ st̃
minus periculi habere uideant᷑ : sed istas ipsas

Expanded text:
Aut uidete certe, quoniam liberum est carnali cogitaAut uidete certe, quoniam liberum est carnali cogitationi phantasmata qualia libuerit opinari, ne forte possitis aliam quamcumque formam huic coniunctioni duarum terrarum inuenire. ne tam detestabilis et auersanda rerum facies animo occurrat, terram scilicet dei, siue Sit eiusdem naturae, qua deus est, siue diuersae, in qua tamen dei regna fundata sint, ita ingenti mole per inmensum iacere, ut per infinitum porrectis et apertis membris iaceat. quibus foedissime atque turpissime ab inferiore parte recipiat etiam ipsum inmensae magnitudinis inartatum illum cuneum terrae tenebrarum. sed quicquid aliud inueneritis figurae. quo duae istae terrae sibi coniungantur, delere profecto Manichaei litteras non potestis: non dico alias, quibus expressius ista descripsit — fortassis enim quia paucioribus notae sunt. minus periculi habere uideantur istas ipsas,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ds̃ ẽ. possitis dicere. ne ipsã dĩ naturã foeditas
quad rȩ illius in artet᷑ neq deillo genitã. ne nichil¬
ominus hoc qđ ds̃ .ẽ. cogat᷑ intelligi & ad eandẽ
deformitatẽ redeat. nec alienã ab illo. ne in ali¬
eno regna eũ posuisse. & ñ duas sed tres naturas
dicere urgeamini. neq ab eodẽ dealiena faeta
substantia ne aut bonũ aliud fuerit p̃ter dm̃.
aut malũ p̃ter gentẽ tenebrarũ: Remanet igit᷑
uob̵. ut denichilo t̃ram luminis dĩ fecisse fatea
cere potuit. potuit etiã qr bonus. ẽ. & nulli bono
inuidet facere alterũ bonũ qđ illo pͥore. eẽt. infe
ad infimũ bonũ naturarũ factarũ ordinẽ duce¬
re. donec uniuersitas earũ non numero indefinito
incerta difflueret. sed certo t̃minata consisteret :
Aut si nec denichilo istã luminis t̃rã dm̃ fecisse
uultis fateri : non erit exitus. quo tantas tur¬
pitudines &tã sacrilegas opiniones euadatis

Expanded text:
quod deus est, possitis dicere, ne in ipsam dei naturam foeditas quod deus est, possitis dicere, ne in ipsam dei naturam foeditas quadrae illius inartetur; neque de illo genitam, ne nihilominus hoc, quod deus est, cogatur intellegi et ad eandem deformitatem redeat; nec alienam ab illo, ne in alieno regna eum posuisse et non duas, sed tres naturas dicere urgeamini; neque ab eodem de aliena factam substantia, ne aut bonum aliud fuerit . praeter deum, aut malum praeter gentem tenebrarum. remanet igitur uobis, ut de nihilo terram luminis deum fecisse fateamcere potuit. potuit etiam, quia bonus est et nulli bono inuidet, facere alterum bonum, quod illo priore esset inferad infimum bonum naturarum factarum ordinem ducere, donec uniuersitas earum non numero indefinito incerta difflueret. sed certo terminata consisteret. aut si nec de nihilo istam luminis terram deum fecisse uultis fateri, non erit exitus. quo tantas turpitudines et tam sacrilegas opiniones euadatis.
Abbreviated transcription (Latin):
quã in t̾ram lucis conuerteret. & suꝑ illã reg
na sua stabiliret: Detota ergo id fecis set : ut
iã olim mala natura nulla eẽt. Iđ si non de ali¬
ena substantia fecit trã lucis: restat ut eam de
nichilo fecerit. Qua resi uob iã ꝑsuadet᷑ posse
aliquid boni. om̃i potentẽ dm̃ denichilo facere :
uenite incatholicã. et discite om̃s naturas quas
fecit & condidit ds̃ excellentiae gradibus or¬
dinatas. a sũmis usq ad infimas om̃s bonas.
sed alias aliis esse potiores easq factas. eẽ.
denichilo cũ ds̃ artifex ꝑsapientiã suã potentialit̃
ut ita dicã operaret᷑. ut posset esso qđ non erat. &
in quantũ esset bonũ esset. inquantũ aũt deficeret.
se ñ dedõ genitũ. sed ab ipso denichilo factũ osten¬
deret. Iuid enĩ uos teneat. si consideretis ñ inueni¬
tis: cũ t̃ram luminis quã describitis. neq hoc. ẽẽ.

Expanded text:
quam in terram lucis conuerteret et super illam sua quam in terram lucis conuerteret et super illam sua regna stabiliret? de tota ergo id fecisset, ut iam olim mala natura nulla esset. quodsi non de aliena substantia fecit terram lucis. restat, ut eam de nihilo fecerit. Quare si uobis iam persuadetur posse aliquid boni omnipotentem deum de nihilo facere, uenite in catholicam et discite omnes naturas, quas fecit et condidit deus, excellentiae gradibus ordinatas a summis usque ad infimas, omnes bonas, sed alias aliis esse potiores, easque factas esse de nihilo, cum deus artifex per sapientiam suam potentialiter, ut ita dicam, operaretur, ut posset esse, quod non erat, et in quantum esset, bonum esset; in quantum autem deficeret, se non de deo genitum, sed ab ipso de nihilo factum ostenderet. quid enim uos teneat, si consideretis, non inuenitis, cum terram luminis, quam describitis, neque hoc esse,