comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illam a. ao. ñ credit. in eũ qͥ tustificat impiũ. ñ credens deũ
oꝑari in homine. qͦ iustificet᷑. lustificatio autẽ ex fide impetrat᷑
Unde uͦ contigerit ut ñ crederent. supponit. Offender̃t enim.
dam ratione similitudinis Xp̃c enĩ latens in humilitate abilis
fuit offendere. ad similitudinẽ parui lapidis a. qͦ ñ cauet᷑. Sꝑaba¬

Expanded text:
illam a Deo, non credidit in eum qui justificat impium, non credens Deum operari in homine quo justificetur, justificatio autem ex fide impetratur. Unde ergo contigerit, ut non crederent, supponit, offenderunt enim. dam ratione similitudinis. Christus enim latens in humilitate habilis fuit offendere ad similitudinem parvi lapidis a quo non cavetur. A
Abbreviated transcription (Latin):
ia est ad iram ꝓuocamꝰ eum. uel inuidemꝰ ei idolotita comedentes. Q̃si.
Non debemꝰ hoc facere. Uidcutur illi emulari & inuidere dño. quł
regnum etꝰ diminuunt. qui cum scandalo frũm comedunt idolotita.
imitatores diaboli. ⁊̃ elõ enim inuidiȩ sathanas idolatriam inuenit
ut homines negando dm̃ idolis seruiant. & creator s̃ debitum cul
ñ fortiores eo sint:. Unde. subdit. Numqͥd fortiores sumꝰ illo. ut uale¬
amus resistere ei  non. Om̃ia mͥ licent. Et si illos peccare dicam qͥ
comedunt idolotita. ñ tam̃ dico ñ licitos ẽe hos cibos. quia om̃ia mͥ
adiuuant me in cursu. s magis impediunt. Deinde idem alites infrin¬
git dicens. Om̃ia m̃ licent. potestate liberi arbitrũ & dotrina. legis

Expanded text:
ta comedentes? Quasi dicat: Non debemus hoc facere. Videntur illi aemulari, et invidere Domino, regnum cujus diminuunt, qui cum scandalo fratrum comedunt idolothyta imitatores diaboli. Zelo enim invidiae Satanas idololatriam invenit, ut homines negando Deum idolis serviant, et Creator sibi debitum cultnon fortiores eo sint. Unde subdit: Nunquid fortiores sumus illo, ut valeamus ei resistere? Non omnia mihi licent, et si illos peccare dicam qui comedunt idolothyta, non tamen dico illicitos esse hos cibos, quia omnia mihadjuvant me in cursu, sed magis impediunt. Deinde idem aliter infringit dicens: Omnia mihi licent. Potestate liberi arbitrii et doctrina legis
Abbreviated transcription (Latin):
buctis sonantib non sapientibꝰ tertullianꝰ inflauit. dum scd̃as
nuptias tamꝗ̃ illicitas maledico dente concidit. quas om̃ino
prebeat. sine impedi¬
m̃to dño obseruan¬
di. Siquis autem
turpem se uideri
existimat. suꝑ uir¬
gine. sua. quod sit
suꝑadulta. & ita.
oportet fieri. quod
uult faciat. ñ pec¬
cat si nubat. N am
qui statuit in corde
suo firmꝰ non ha¬
bens necessitatem.
potestatem autem
habens suȩ uolun¬
tatis. & hoc uidica.

Expanded text:
buccis sonantibus non sapientibus Tertullianus inflavit, dum secundas buccis sonantibus non sapientibus Tertullianus inflavit, dum secundas nuptias tanquam illicitas maledico dente concidit, quas omninopraebeat sine inpedimento dominum obseruandi. si quis autem turpem se uideri existimat super uirginem suam, quod sit superadulta, et ita oportet fieri, quod uult faciat: non peccat: nubat. nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habet suae uoluntatis,
Abbreviated transcription (Latin):
tempore uir eiꝰ uiuit. ut ñ liceat alii nubere. Qđ si dormierit
uir eiꝰ. libera est a. lege uiri. & ꝑmittitur ei ut cui uult nubat.
habere: cum uͦ dicit nubat. lege loquitur natitrali. quamꝗͣ pͥ
Deniq primȩ nuptiȩ sub benedictione di celebrantur sublimit̃
sudȩ uͦ etiam in p̃senti carent. gła. Nubat dico. & hoc tantũ
in dño faciat. scił sine turpitudinis suspitione. & iuro
suȩ religionis nubat. Uel ita continẽt. mulier. & gt̃a. Quasi
Quocumq rempore iurgo potest nubere. s conugata etiam si
causa fornicationis dimissa est ñ potest. dum uuit uir eiꝰ. qͥa
mulier alligata ẽ legi uiri. q̃nto tempore. uir eiꝰ uiuit: qđ si
dormierit uir eiꝰ liberata ẽ. & cui uult nubat in dño tantum.
Beatior autẽ est. si sic id ẽ innupta ꝑmanserit scdm meum
maxime cathafrigaꝵ & nouatianoꝵ hereses concidunt. quas

Expanded text:
tempore vir ejus vivit, ut non liceat alii nubere. Quod si dormierit tempore vir ejus vivit, ut non liceat alii nubere. Quod si dormierit vir ejus, liberata est a lege viri et permittitur ei ut cui vult nubat. habere. Cum vero dicit, nubat, lege loquitur naturali, quanquam prDenique primae nuptiae sub benedictione Dei celebrantur sublimiter, secundae vero etiam in praesenti carent gloria. Nubat dico, et hoc tantum in Domino, faciat scilicet sine turpitudinis suspicione, et viro suae religionis nubat. Vel ita continua; mulier, etc. Quasiquocunque tempore potest nubere, sed conjugata, etiamsi causa fornicationis dimissa est, non potest, dum vivit vir ejus. Quia mulier alligata est legi viri quanto tempore vir ejus vivit, quod si dormierit vir ejus, liberata est, cui vult Beatior autem erit, si sic, id est innupta, permanserit secundum meum maximae Cataphrygarum et Novatianorum haereses concidunt, quas
Abbreviated transcription (Latin):
non iungit cum habeat potestatẽ. suȩ uoluntatis meliꝰ facit. qͥa¬
& apud đ̃m meritum illi collocat. & a scli sollicitudine liberat.
uͦ bene utitur hono. Dũo enĩ hec scł bonũ & malum. & alia
duo scił usus honꝰ & usus malus. sibimet adiunta. uuͬ. diffe¬
rentias faciunt. Bene. utitur aliquis bono. continentiam dedi¬
cans dõ. Male utitur qͥs bono. continentiã. dedicans idolo. Ma¬
le utitur qͥs malo. concupiscentiam relaxans adulterio. Bene
utitur malo. concupiscentiã constͥngens connubio. Sicut gͦ meliꝰ
est bene uti bono. ꝗͣ bene. uti mało. cum utrũq sit bonum: ita
qui dat uininẽ suam nuptum bene facit. & qui ñ dat meliꝰ
facit. Bonum ẽ cnĩ pudicicia coniugalis. s meliꝰ ẽ continentia
uirginalis uel uidualis. Nulier alligata ẽ. & ct̾a. Quasi. Uirgo¬
potest nubere. similit̃ & iudua. potest nubere. s beatiꝰ est
continere: & hoc est qđ ait. mulier alligata ẽ legi iuiri. q̃nto

Expanded text:
non jungit, cum habeat potestatem suae voluntatis, melius facit, quia apud Deum meritum illi collocat, et a saeculi sollicitudine liberat vero bene utitur bono. Duo enim haec, scilicet bonum et malum, et alia duo, scilicet usus bonus et usus malus, sibimet adjuncta, quatuor differentias faciunt. Bene utitur aliquis bono continentiam dedicans Deo. Male utitur quis bono continentiam dedicans idolo. Male utitur quis malo concupiscentiam relaxans adulterio. Bene utitur malo concupiscentiam restringens connubio. Sicut ergo melius est bene bono, quam bene uti malo, cum utrumque sit bonum, ita qui dat virginem suam nuptui bene facit; et qui non dat, melius facit. Bonum est enim pudicitia conjugalis, sed melius continentia virginalis, vel vidualis. Mulier alligata eest continere. Et hoc est quod ait: Mulier alligata est legi viri quanto
Abbreviated transcription (Latin):
caritatem̃ quȩ om̃ium bonoꝵ mat̾ est ñ sectantur. ñ sciunt sicut oportet. Si
quis autẽ. Qsi. Hic ñ perfete scit. s qui diligit frẽm. uere scit dõ appro

Expanded text:
charitatem quae omnium bonorum mater est, non sectantur, non sciunt sicut oportet. Si charitatem quae omnium bonorum mater est, non sectantur, non sciunt sicut oportet. Si quis autem. Quasi dicat. Hic non perfecte scit, sed qui diligit fratrem, vere scit Deo appro
Abbreviated transcription (Latin):
scientia. cum caritate. utilis est. Per se inflat in suꝑbiam. ut demones qui gre¬
co nomine. a scientia sic sunt nominati. in quibꝰ scientia est sine caritate
Propt̃ hoc autẽ uiciũ. id est elationẽ scientiȩ repͥm̃dam. datꝰ ẽ paulo sti-¬
mulus sathanȩ. a quo tundit᷑ ne erigatur. Preponenda est etiam scientia
scientiȩ. meliꝰ est enuim scire infirmitatẽm nr̃am. ꝗͣ naturas terũ. Laudabilior
est enim animꝰ cui nota est infirmitas sua. ꝙͣ qui ea ñ respecta. siderum uiã.
scrutatur. & terraꝵ fundam̃ta. & celoꝵ fastigia. S meliores st̃. qui huic scien¬
nationis ex desiderio patriȩ & conditoris. Siquis autem. Quasi. Habetis scien-¬
tiam de idolothitis. s nec ꝑfecta est scientia. illa. quia & siquis existimat. se.
scire aliquid. scit qđ licet eiꝰ itiñdum tam̃ cognouit quẽ admodũ oporteat eũ scre.

Expanded text:
scientia, cum charitate utilis est; per se inflat in superbiam, ut daemones, qui Graescientia, cum charitate utilis est; per se inflat in superbiam, ut daemones, qui Graeco nomine a scientia sic sunt nominati, in quibus scientia est sine charitate. Propter hoc autem vitium, id est elationem scientiae reprimendam, datus est Paulo stimulus Satanae, a quo tunditur ne erigatur. Augustinus Praeponenda est etiam scientia scientiae. Melius est enim scire infirmitatem nostram, quam naturam rerum. Laudabilior enim est animus cui nota est infirmitas sua, quam qui ea non respecta, siderum viam scrutatur, et terrarum fundamenta, et coelorum fastigia; sed meliores sunt qui nationis ex desiderio patriae et conditoris. Si quis autem. Quasi dicat: Habetis scientiam de idolothytis, sed nec perfecta scientia est illa, quia et si quis existimat se scire aliquid, scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
dictis quesistis. & docui. s de istis aliis non fuit. opꝰ querere. quia de istis scitis
ut ego. Et hoc est qđ ait. de his autem quȩ idolis unmolant᷑. an liceat. edere uł
non: scimꝰ. qͣsi. ego scio & uos scitis eque mecũ. quod licet ea comedere. Uere scimꝰ
ego & uos. qm om̃s habemꝰ scientiam. de creatore & ciraturis. Hoc dicit de his
int̃ eos maioribꝰ. qͥ habentes scientiã. cum offendiculo minoꝵ edebant. qͦs pri-¬
mum arguit. nec sufficienter scire dicit. quia offendiculũ ꝓximi ñ uitabant:
alũ autẽ ignari sub ueneratione idoli edebant. Scientia. Quasi. Habetis scien
si sola ẽ inflat. ul est in suꝑbiam extollit. caritas uͦ quȩ non inflatur eilificat.
infirmos. quȩ qđ eis obesse potest dimittit. Et ião eam habete ñ inflantẽ sci¬
entiam. addite scientiȩ caritatem. & utilis erit scientia: ꝑ se enim inutilis ẽ

Expanded text:
dictis quaesistis, e docui, sed de istis aliis non fuit opus quaerere, quia de istis scitis dictis quaesistis, e docui, sed de istis aliis non fuit opus quaerere, quia de istis scitis ut ego. Et hoc est quod ait: De his autem quae idolis immolantur, an licet edere vel non? Scimus. Quasi dicat: Ego scio, et vos scitis aeque mecum, quod licet ea comedere. Vere scimus ego et vos, quoniam omnes scientiam habemus de Creatore et creaturis. Hoc dicit de his inter eos majoribus, qui habentes scientiam cum offendiculo minorum edebant: quos primum arguit, nec sufficienter scire dicit, quia offendiculum proximi non vitabant. Alii autem ignari sub veneratione idoli edebant. Scientia. Augustinus Quasi disi sola est, inflat, id est in superbiam extollit; charitas vero, quae non inflatur, aedificat infirmos: quae quod eis obesse potest dimittit. Et ideo eam habete, non inflantem scientiam. Addite scientiae charitatem, et utilis erit scientia. Per se enim inutilis est
Abbreviated transcription (Latin):
Nota qt dicens puto ñ dubitat apł̃s.s: contẽptores increpat. ut & dñs ñ dubi¬
tat. s increpat dicens. Si me sciretis. forsitan & pattem meũ scuetis. Et alibi:
Oum uenerit filiꝰ hõis. putas inueniet fidẽ in t̾ra. Uerbo dubitationis arguit᷑
nuptus de quibꝰ ipsi quesierant. hic agit de. idolothitis. id est unmolaticis ido¬
loꝵ. in quibꝰ adeo indiscretum usum quidam habebant. ut ex co aut scandalita¬
rentur aut saltem confunderentur infirmi: & ipsi qui licitis in ordinate utebant᷑.
eccłiasticam in se formã. confundent. & unitatẽ scinderent. Scientes enĩ om̃ia.¬
ẽẽ ex creatione munda. immolata idolis. coram infirmis in idolio manduca.¬
bant. qđ infirmi uidentes putabant. eos edere. sub ueneratione idoli. & exemplo
eoꝵ sub ueneratione idoli edebant. Ilos gͦ increpat apł̃s hic. Quasi. De his pre¬

Expanded text:
Nota quod dicens, puto, non dubitat Apostolus, sed contemptores increpat, ut et Dominus non dubiNota quod dicens, puto, non dubitat Apostolus, sed contemptores increpat, ut et Dominus non dubitat, sed increpat dicens: Si me sciretis, forsitan et Patrem meum sciretis . Et alibi: Cum venerit Filius hominis, putas inveniat fidem in terra? Verbo dubitationis arguitur nuptiis, de quibus ipsi quaesierant. Hic agit de idolothytis, id est immolatitiis idolorum, in quibus adeo indiscretum usum quidam habebant, ut ex eo aut scandalizarentur, aut saltem confunderentur infirmi: et ipsi qui licitis inordinate utebantur, ecclesiasticam in se formam confunderent, et unitatem scinderent. Scientes enim omnia ex creatione munda, immolata idolis coram infirmis in idolio manducabant. Quod infirmi videntes, putabant eos edere sub veneratione idoli, et exemplo eorum sub veneratione idoli edebant. Illos igitur increpat Apostolus hic. Quasi dicat: De his prae
Abbreviated transcription (Latin):
licitas apłs sobria m̃te. concedit. De ititũs autẽ & quartis & de ultra pluribꝰ nup¬
tũs. solent hoĩes mouere questionem. S quis audet diffinire. qđ nec apłm uideo
diffinisse Rit enim. Si dormierit uir ciꝰ. & çt̾a. Non dicit primꝰ uel scd̃s uel¬
terciꝰ uel quotꝰ libet. nec nob̃ diffinendũ est. qđ ñ diffint apls. Uel ut breuit̃ res¬
pondeam. nec illas nuptias debeo dampnare. nec uerecundiam eis numerositatis
ñ dampnat. nec dicit in resurrectione ñ posse esse. s tantum ait. neq nubent ueq
nubentur. Unde. nec contͣ humanȩ uerecundiȩ sensum audeo dicere. ut quoniens
uolueritit nubant. nec ex meo corde pret̃ scͥpturȩ sc̃ȩ auctoritatẽ quotas libet nup¬
tias audeo condẽpnare. Qđ autem d̾r uniuirȩ uiduȩ. hoc om̃i uiduȩ đr. scł¬
beatior erit: si sic ꝑmanserit. scđm meũ consiliũ. Et ne quis hoc consiliũ tamꝗͣ
humanũ & ñ diuinũ putaret contẽpnendum. adiecit. Puto autẽ qđ & ego sicut

Expanded text:
licitas Apostolus concedit. De tertiis autem et quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines quaestionem movere. Sed quis audeat diffinire quod nec Apostolum video diffinissetertius, vel quotuslibet. Nec nobis definiendum est quod non definit Apostolus. Unde, ut breviter respondeam, nec ullas debeo damnare, nec eis verecundiam numerositatis ierem in Evangelio non damnat, nec dicit in resurrectione non posse esse; sed tantum ait: Neque nubent neque nubentur . Unde nec contra humanae verecundiae sensum audeo dicere, ut quoties voluerint, nubant, nec ex meo corde praeter Scripturae sanctae auctoritatem quotaslibet nuptias audeo condemnare. Quod autem dicitur univirae viduae, hoc omni dicitur beatior erit, si sic permanserit secundum meum consilium. Et ne quis hoc consilium tanquam humanum et non divinum putaret contemnendum, adjecit: Puto autem quod ego, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
uirgo ñ uult continere. qđ uult uirgo faciat custos. quia. ñ pec¬
alio patet quia benefacit. ñ tatitum ñ pecrat ille. scił qui statuit.
in conle suo seruate uirginem suã. ñ ingerens ei fomitẽ nuptiaꝵ
Statuit dico firmꝰ in ꝓposito suo. ñ curans uel sobolem uel aliud
huimodi. & ñ habens necessitatem cum uirgo uelit continere.s
habens potestatem scłm alumpnȩ. continentiã. uoluntatis suȩ
ꝑficiende. Iue qui hoc statuit. bene facit. & ille utiq qui hoc ñ
ex leuitate statuit. s in corde suo uidit. id ẽ ex iudicio m̃tis

Expanded text:
virgo non vult continere. Quod vult virgo, faciat custos, quia non pecalio patet, quia bene facit, non tantum non peccat ille, scilicet qui statuit in corde suo servare virginem suam, non ingerens ei fomitem nuptiarum. Augustinus Statuit, dico, firmus in proposito suo, non curans, vel sobolem, vel aliud hujusmodi. Et non habens necessitatem, cum virgo velit continere, sed habens potestatem, secundum alumnae continentiam, voluntatis suae perficiendae. Ille qui hoc statuit, bene facit, et ille, utique qui hoc non ex levitate statuit, sed in corde judicavit, id est ex judicio menti
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit: ñ corpꝰ nuptarũ om̃i scĩficatione pͥuautt. Porro hoc. Quasi.
Consulo ñ nubere. s hoc dico ad ur̃am utilitatem maiorẽ. scił ut
expeditiꝰ dõ seruiatis. non ut si in continentes estis. iniciam
uobis laqueũ fornicationis. Non hoc dico ut laqueũ uob iniciam
s hoc dico ad id tendens qd honestũ ẽ. scił ut homo sit castꝰ animo
honestiꝰ est ad id tendo. qđ p̃beat facultatẽ uel facilitatẽ. alicui ob¬
seruandi se. dño sine impedim̃to. qđ est in comugio. Qũm gͥ ait. ad
id. qđ honestum ẽ. ñ matrimonium tutpe ẽẽ monstrauit. s quod
honesto erat honestiꝰ generalis honesti nomine. comñidauit. quia.
honestiꝰ quid. ẽ. nͥ quod magis ẽ honestum. Sicut gͦ bono meliꝰ.
& bono beatiꝰ est. sic honestõ honestiꝰ est. qd honestum uoluit ap¬

Expanded text:
hoc. Quasi dicat: Consulo non nubere, sed hoc dico ad vestram utilitatem majorem, scilicet ut expeditius Deo serviatis, non ut, si incontinentes estis, injiciam vobis laqueum fornicationis. Non hoc dico ut laqueum vobis injiciam, sed hoc dico, ad id tendens quod honestum est, scilicet ut homo sit castus animohonestius est. Et ad id tendo quod praebeat facultatem, vel facilitatem alicui observandi 86 se Domino sine impedimento, quod est in conjugio. Cum igitur ait ad id quod honestum est, non matrimonium turpe esse monstravit, sed quod honesto erat honestius, generalis honesti nomine commendavit, quia honestius quid est, nisi quod magis honestum. Sicut ergo bono melius, et beato beatius est, sicut honesto honestius est, quod honestum voluit ap
Abbreviated transcription (Latin):
catione fidẽ tenentes confirmare se uelle paulꝰ
dicit. ñ qͥa minꝰ accepissent a petro. s ut duobꝰ
apłis attestantibꝰ atq doctoribꝰ coꝵ cortoboraret᷑ fideᷤᷤ¬
Harũ itaq auctoritatũ conflictũ qͥ uidet᷑ diri¬
m̃tes. dicimꝰ petrũ pͥmũ p̃dicasse romanis qñ¬
tum ad alios apłos. s ñ pͥmũ q̃ntum ad om̃s
tinasse. Uel potiꝰ ido pͥma ponit᷑. qͥa pͥmũ gradũ
erroris destruit scilicet suꝑbiam. om̃ium maloꝵ
radicẽ sicut scͥptum ẽ. Iniciũ om̃is peccati suꝑbia.
est. quȩ natione cȩlestis sublimiũ m̃tes inhabitat
sub cinere & cilicio latitans. quȩ romanos adeo
occupauerat. ut int se alt̾rantes & se sibi inuicẽ.
p̃ferentes dissensiones & scismata. facerent. Elrant
enĩ romani de iudeis & gentibꝰ ad xp̃m conũsi
ludei autẽ ꝓpt̃ scõs patres a. quibꝰ originẽ duce¬
bant & ꝓpt̾ legẽ quã soli int̃ cet̾as gentes acce.¬
pant. gentiles credentes despiciebant. dicentes ꝓpt

Expanded text:
i fidem tenentes confirmare se uelle Paulus dicit, non quominus accepissent a Petro, sed ut duobus apostolis attestantibus atque doctoribus, eorum corroboraretur fideHarum itaque auctoritatum conflictum qui videtur dirimentes, dicimus Petrum primum praedicasse Romanis, quantum ad alios apostolos, sed non primum quantum ad omnes tinasse. Vel potius igitur prima ponitur, quia primum gradum erroris destruit, scilicet superbiam, omnium malorum radicem, sicut scriptum est: Initium omnis peccati superbia est . Quae natione coelestis sublimium mentes inhabitat, sub cinere et cilicio latitans. Quae Romanos adeo occupaverat, ut inter se altercantes, et se sibi invicem praeferentes dissensiones et schismata facerent. Erant enim Romani de Judaeis et gentibus ad Christum conversi. Judaei autem proper sanctos Patres, a quibus originem ducebant, et propter legem quam soli inter caeteras gentes acceperant, gentiles credentes despiciebant, dicentes propter
Abbreviated transcription (Latin):
enim ieronimꝰ. qđ ñ uideus uere. fuerit. & legalia ñ uerȩ. seruauerit. s dispen¬
satarie simulauerit: nolebat enim legalia illa. post xp̃m sine. pectato posse
seruari. Augustinꝰ uͦ ait. qđ̃ nullom᷑ se uideum. uel illa. legalia seruare simu¬
lauert. s uere udeꝰ fuerit. & uere non spem ponens illa sẽgalia seruauertt
quȩ dicebat post xp̃m sine peccato posse seruari. Inquit enim ieronimꝰ: factꝰ¬

Expanded text:
ronymus quod non Judaeus vere fuerit, et legalia non vere servaverit, sed dispensatorie simulaverit. Volebat enim legalia illa post Christum sine peccato non posse servari. Augustinus vero ait quod nullo modo se Judaeum, vel illa legalia servare simulavit; sed vere Judaeus fuerit, et vere non spem ponens illa legalia servaverit, quae dicebat post Christum sine peccato posse servari. Inquit enim Hieronymus: Fact
Abbreviated transcription (Latin):
ue abbreuiatũ. qͥa. in ea. pendent lex
& ꝓphȩ. In duobꝰ enĩ mandatis caritas
uniũ sa albreuiat. Sequit᷑. Et sicut
p̃dixit. Adhuc ponit autoritatem
ysaiȩ cõmendans illud ũbũ. Quasi. De¬
us fecit ũbum. & hoc uerbũ tã neces¬
sariũ erat. qͥd sicut p̃dixit ysaias. nͥ¬

Expanded text:
in eo pendet lex et prophetae; duobus enim mandatis charitas universa abbreviat. Et sicut praedixit: Adhuc ponit auctoritatem Isaiae, commendans illud verbum. Quasi dicat: Deus fecit verbum, et hoc verbum tam necessarium erat, quod, sicut praedixit Isaias, n
Abbreviated transcription (Latin):
nis enĩ ũbum hoc ẽ in genesi. scđm hoc
tempꝰ scił eodem die reuoluto anno
ueniam ad te: o abraham. & hoc efficiam
qđ erit. filiꝰ sarȩ. id ẽ qͦd sara habebit fi¬
lium. ñ solũ autẽ illa scił sara. habuit.
ꝓmissionẽ. s rebecca habuit ꝓmissionẽ.
habens scił duos filios ex uno concubitu
ẏsaac. Hoc dicit. ne uiderent᷑ merita pa
potest dici tc̃ gen̾itꝰ esau qñdo parentes¬
erant mali. & t̃c genitꝰ iacob q̃ndo paren¬
tes erant bom. Ysaãc dico patͥs id ẽ insti-¬
tutoris nr̃i. quẽ scił imitari debemꝰ. si
uolumꝰ ẽẽ filũ dĩ. Et nota qͥa ꝓmissio
facta sare. ostendit qͦd ꝓpt̾ genꝰ nullus
saluabitur. cũ ismahel de abraham natꝰ
reꝓbatꝰ sit. de qͦ codem ysaãc natꝰ. sola
gra. est saluatꝰ. Ista uͦ ꝓmissio fata. re¬
beccȩ. ostendit qͦd ꝓpt̾ meritũ nullũ suũ¬

Expanded text:
nim verbum hoc est, in Genesi. Secundum hoc tempus, scilicet eodem die revoluto anno, veniam ad te, o Abraham, et hoc efficiam quod, erit filius Sarae, id est quod Sara habebit filium. Non solum autem illa, scilicet Sara, habuit promissionem, sed etiam Rebecca habuit promissionem, habens scilicet duos filios, ex uno concubitu Isaac; hoc dicit, ne viderentur merita parpotest dici tunc genitus Esau, quando parentes mali, et tunc genitus Jacob quando parentes erant boni. Isaac dico, patris, id est institutoris, nostri, quem scilicet imitari debemus, si volumus esse filii Dei. Et nota quod promissio facta Sarae ostendit quod propter genus nullus salvabitur, cum Ismael de Abraham natus reprobatus sit, de quo eodem Isaac natus sola gratia est salvatus. Ista vero promissio facta Rebecc
Abbreviated transcription (Latin):
quendo eũ. Boni etiã ex afflictionib
maloꝵ ꝓficiunt. dum eoꝵ patientia. ex¬
ercetur. Uel ad litterã. hoc etiã alit̃ po¬
test dici. qͥa. idumei qͥ de esau descende¬
t̃t qui & edom dt̃. subditi fuer̃t filiis isrł¬

Expanded text:
quendo eum; boni enim ex afflictionibus quendo eum; boni enim ex afflictionibus malorum proficiunt, dum eorum patientia exercetur. Vel ad litteram, hoc etiam aliter potest dici, quia Idumaei qui de Esau descenderunt, qui etiam Edom dicitur, subditi fuerunt filiis Isr
Abbreviated transcription (Latin):
cnim. Quasi. Rebecca. habuit ꝓmissionẽ.¬
hoc fieri ex p̃cedente merito illoꝵ. enĩ id ẽ
quia hoc dictũ ẽ ei id ẽ matri. cũ nondũ
nati fuissent. & qͥa. possent in utero etiam
luctando aliqͥd meruisse uidĩ. subdit. aut
cum nondũ egissent aliqͥd boni aut mali.¬
scientia dĩ maneret. id ẽ impleret᷑. id ẽ
impleri intelligeret᷑. scđ̃m electionẽ id ẽ
scđm gr̃am quȩ elegit sicut p̃uidit. ñ
scłm debitũ meritoꝵ. qͥa cligendos ipse
facit ñ inuenit. ñ ex oꝑibꝰ. sicut ostendit
ñ ꝓ meritis p̃cedentib illud fuisse dictũ
ita nec ꝓ futuris meritis amboꝵ dictũ
fiusse hic ostendit. Quasi dic̃et. Non ꝓ
apposita. gr̃a uel subtrada. s ex uocante.
uel ex uocatione. id ẽ ex gr̃a uocantis
dĩ dictũ ẽ ei . id ẽ rebectȩ in genesi. hoc
scił maior seruiet minori: qͦd ad litte¬
ram de illis duobꝰ fr̃ĩbꝰ ita potest intel¬
ligi. id ẽ esau ꝓficiet fr̃ĩ suo iacob ꝑse¬

Expanded text:
i. Rebecca habuit promissionhoc fieri ex praecedente merito illorum, enim, id est quia hoc, dictum est ei, id est matri, cum nondum nati fuissent, et quia possent in utero, etiam luctando aliquid meruisse videri, subdit, aut cum nondum egissent aliquid boni, aut mali.aecientia Dei maneret, id est impleretur, id est impleri intelligeretur secundum electionem, id est secundum gratiam quae elegit sicut praevidit, non secundum debitum meritorum, quia eligendos ipse fecit, non invenit, non ex operibus, sicut ostendit: non pro meritis praecedentibus illud fuisse dictum, ita nec pro futuris meritis amborum dictum fuisse hic ostendit. Quasi dicat: Dico noapposita gratia, vel subtracta, sed ex vocante, vel ex vocatione, id est ex gratia vocantis Dei, dictum est ei, id est Rebeccae in Genesi, hoc scilicet, major serviet minori. Quod ad litteram de illis duobus fratribus ita potest intelligi, id est Esau proficiet fratri suo Jacob perse
Abbreviated transcription (Latin):
in iacob uel esau. qͥa alia. causa ẽ in ysa¬
ac. alia. in iacob & in esau. qͥa. ysaac in
tẏpo xp̃i natꝰ ẽ. ia cob uͦ & esau tẏpum
habent duoꝵ ppłoꝵ id ẽ credentiũ & ñ
credentiũ. Fuert̃ tam̃ boni & fideles de
esau. qͦd ꝓbat iob qui fuit ex filiis csau
exponit ipse apłs auctoritatẽ subdens.
id. ẽ ñ qui filũ carnis st̃. hũ st̃ filiĩ dĩ.
idem ẽ. qͦd filii abrahȩ. id ẽ non st̃ hu¬
mano oꝑe filũ dĩ. s qui st̃ filii ꝓmissi
onis. id ẽ qͥ sola dĩ ꝓmissione generant᷑
ut ysaãc. estimantur in semin̾e. qͥ ex dĩ
uocatione. st̃. Qđ autẽ ysaac ex dĩ pro¬
missione sit. ostendit ex ipsis ũbis pro¬

Expanded text:
in Jacob vel Esau, quia alia causa est in Isaac, alia in Jacob, alia in Esau, quia Isaac in typo Christi natus est; Jacob vero et Esau typum habent duorum populorum, id est credentium, et non credentium. Fuerunt tamen boni et fideles de Esau quod probat Job, qui fuit ex filiis Esau,exponit ipse Apostolus auctoritatem subdens, id est non qui filii carnis sunt, hi sunt fiii Dei, idem est quod filii Abrahae, id est non sunt humanoonis, id est qui sola Dei promissione generantur, ut Isaac, aestimantur in semine, quia ex Dei vocatione sunt. Quod autem Isaac ex Dei promissione sit, ostendit ex ipsis verbis pro
Abbreviated transcription (Latin):
turus. Iudĩ namq capsarũ ñri st̃. qͥ
nob̾ codices portant. Sicut scͥptum ẽ
cum nondũ nati eẽnt. s nascituri. sicut
malachias dicit de eisdem fr̃ibꝰ iam p̃te.¬
itris. scił qͦd iacob gr̃a. sit dectꝰ ñ merito.
esau uͦ subtracta. gr̃a. sit reꝓbatꝰ. Et hoc
est qͦd ait. sicut. scͥptum ẽ in malachia.
iacob dilexi. esau autẽ odio habui. Scien¬

Expanded text:
turus. Judaei namque capsarii nostri sunt, qui nobis codices portant. Sicut 45 scriptumcum nondum nati essent, sed nascituri, sicut Malachias dicit de eisdem jam praeteritis scilicet quod Jacob gratia sit electus, non merito, Esau vero subtracta gratia sit reprobatus. Et hoc est quod ait, sicut scriptum est in Malachia. Jacob dilexi, Esau autem odio habui.
Abbreviated transcription (Latin):
alterũ sp̃uit. & in illo quẽ elegit ꝓpositũ
dĩ manet id c̃ implet᷑. qͥa ita euenit ut
p̃scũt. & in illo quẽ sp̃uit similit̃ manet
qͥa. ita fit ut p̃scũt. Hoc autẽ qͦd habet᷑
in malachia. scił iacob dilexi esau odio
habui. iam de iudicio dicit ds. illud uͦ
ait. Presciendo enĩ qͦd qͥsq illoꝵ futurꝰ
esset. digxit illud in genesi ds̃. & dum il¬
lud p̃diceret. se futuroꝵ p̃scium osten¬
dit. & nil absq sua p̃scientia. euenire
posse monstrauit. Hoc aliud uͦ qͦd in ma¬
lachia ẽ. dr de iam p̃teritis. ex quoꝵ ili

Expanded text:
positum Dei manet, id est impletur, quia ita evenit ut praesciit; et in illo quem sprevit similiter manet, quia ita fit ut praesciit, hoc autem quod habetur in Malachia, scilicet Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Jam de judicio dicit Deus. Illud vait, praesciendo enim quid quisque illorum futurus esset, dixit illud in Genesi Deus. Et dum illud praediceret se futurorum praescium ostendit, et nil absque sua praescientia venire posse monstravit. Hoc aliud vero quod in Malachia est, de jam praeteritis dici
Abbreviated transcription (Latin):
bonitate suadet. & seueritate t̃ret. Utrũq gͦ õ gentilis adũte. &
ꝑ utrũq disce humiliari. In eos qͥdem qͥ credidert uide seueritatẽ
in te autẽ inde bonitatẽ dĩ. qua tͥ beneficiũ confert. Dico eẽ in te
bonitatẽ di. tam̃ hac conditione si ꝑmanseris in bonitate. ut sccł
ris a scã radice. & senties dĩ seueritatẽ. S & illi. Quasi. Non so¬
manserint. qͦd utiq potest fieri. potens ẽ enĩ ds inserere illos iterũ.
Ham si. Quasi. Potens ẽ inscrere. & uere: nã inserent᷑. & hoc a. mi¬
n̾ori ꝓbat loquens ad gentilẽ. Quasi. Uẽte inserent᷑. nã. tu õ genti¬

Expanded text:
bonitate suadet et severitate terret. Utrumque ergo, o gentilis, adverte, et bonitate suadet et severitate terret. Utrumque ergo, o gentilis, adverte, et per utrumque disce humiliari. In eos quidem qui ceciderunt, vide severitatem; in te autem, vide bonitatem Dei, qua tibi beneficium confert. Dico in te esse bonitatem Dei, tamen hac conditione, si permanseris in bonitate, ut sciliris a sancta radice, et senties Dei severitatem. Sed et illi. Quasi dicat: Non sormanserint, quod utique potest fieri. Potens est enim Deus inserere illud illos iterum. Nam si, quasi dicat: potens est inserere et vere. Nam inserentur, et hoc a minori probat loquens ad gentilem, quasi vere inserentur. Nam tu, o genti
Abbreviated transcription (Latin):
ris ꝑ suꝑbiam ut ille ꝑ incredulitatẽ.
s tune caste. time scit offendẽ. ñ. scit¬
ne incidas in suppliciũ. s ne amittas tantȩ gr̃ȩ beneficiũ. Tim̾orenĩ
castꝰ ẽ. cum cauet anima. ne ds illa desertꝰ deserat. Et timere de¬
bes: si enĩ ds ñ peꝑcit naturalibꝰ ramis id ẽ udeis. qͥ qͦdammꝰ natu¬
rales rami st̃. p̃rogatiua. patrũ. quibꝰ facta ẽ ꝓmissio. uide scił ne
forte. hoc contingat qͦd utiq contingere potest. ut nec tͥ alieno p̾ar
cat. Si enĩ ds iudeis ñ peꝑcit qͥ a scĩs patribꝰ originẽ. ducebant. &
ex quoꝵ gente ipse carnẽ assũpsit. multomagis nec uob̃ parcet si a
fide recesseritis uel in suꝑbiam intumueritis. Deinde duobꝰ p̃missis
duo alia. ieddit subdens. Uide gͦ. Quasi. Quia fide stas. uide gͦ
bonitatẽ dĩ. & qͥ. illi ꝑ incredulitatẽ fracti st̃: uide seueritatem̃
id. ẽ distridam iusticiã di. Bonitatẽ & seueritatẽ dĩ memorat. qͥa¬

Expanded text:
ris per superbiam ut ille per incredulitatem, sed time, caste time, scilicet offendere, non scicet incidas in supplicium, sed ne amittas tantae gratiae beneficium, 53 timor enim castus est, cum cavet anima, ne Deus illam desertus deserar. Et timere debes: Si enim non pepercit Deus naturalibus ramis, id est Judaeis, qui quodammodo naturales rami sunt, praerogativa patrum quibus facta est promissio, vide, scilicet ne hoc forte, contingat, quod utique contin Si enim Deus Judaeis non pepercit, qui a sanctis patribus originem ducebant, et ex quorum gente ipse carnem assumpsit, multo magis nec vobis parcet, si a fide recesseritis, vel in superbiam intumueritis. Deinde duobus praemissis, duo alia reddens subdit: Vide ergo. Quasi dicat: Quia fide stas, vide ergo bonitatem; et quia illi per incredulitatem fracti sunt, vide severitatem, id est distri
Abbreviated transcription (Latin):
serent᷑ udĩ. & uere: qͥa. interĩ qͥdam. & tandẽ in fine. plenttudo
& hoc uolo uos scire. Et hoc ẽ qͦd ait. nolo enĩ uos o frẽs igno¬
rare. id. ẽ nolo qͦd uos ignoretis misteriũ hoc id ẽ o̾ccultũ dei
iudiciũ. Misteriũ dico ut ñ sitis uob̃ipsis sapientes. id ẽ ĩuoco
misteriũ ne. putetis uos hoc ur̃o ingenio posse discutere. Et qd̾
sit illud misteriũ qͦd ñ uult eos ignorare. ostendit. scił qͥa. cecitas
ñ ex natura s ex culpa eoꝵ contigit in isrł. & hoc ex parte. ñ.
enĩ om̃s exrecati st̃. Contigit dico. donec plenitudo gentiũ in

Expanded text:
Inserentur Judaei. Et vere quia et interim quidam et tandem in fine plenitudo. Et hoc volo vos scire, et hoc est quod ait: Nolo enim vos, o fratres, ignorare, id est nolo quod vos ignoretis mysterium hoc, id est hoc occultum Dei judicium, mysterium dico, ut non sitis ipsis vobis sapientes, id est ideo voco mysterium, ne putetis vos hoc vestro ingenio posse discutere. Et quod sit illud mysterium quod non vult eos ignorare ostendit, scilicet quia caecitas, non ex natura, sed ex culpa eorum, contigit in Israel, et hoc ex parte. Non enim omnes excaecati sunt. Contigit dico, donec plenitudo gentium in
Abbreviated transcription (Latin):
des patrũ. Insertꝰ es dico. & hoc contͣ naturã. qͥa naturale ut suiru¬
lum bonȩ arboris iseramꝰ in truncũ malȩ. ñ suitulũ malȩ in trun-¬
cum bonȩ. & hoc infitio đr. Dicitur autẽ humnano more. contͣ na¬
turã ẽẽ qͦd ẽ contͣ naturȩ u̾sũ mortalibꝰ notũ. sicut ẽ illud. ut sur¬
culꝰ fructũ radicis ferat. Id enĩ contͣ naturã. dicit apłs. qͦd ẽ contͣ
consuetudinẽ nature. quã noticia humana. comp̃hendit. Ds̃ au-

Expanded text:
hic contra naturam, quia naturale est ut surculum bonae arboris inseramus in truncum malae, non surculum malae in truncum bonae. Et hoc insititio dicitur. Dicitur autem humano more contra naturam esse, quod est contra naturae usum, mortalibus notum, sicut est illud, ut surculus fructum radici ferat. Id enim contra naturam, dicit Apostolus quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana comprehendit.
Abbreviated transcription (Latin):
oportunitas salutis fuit. ñ ꝓpt̃ te. Hon
enĩ iudei st̃ reꝓbati a d̾o ut gentes intra.¬
rent. s ipsi seipsos rȩꝓbos fecer̃t. sper¬
nentes dĩ donũ. unde & occasionem
deder̃t gentibꝰ ad salutẽ. quã extollen¬
tiam rep̃mi uult. ut magis saluti con¬
gaudeatur. ñ infirmitati insultet᷑. Fa¬
cile cnĩ decipit᷑. qͥ gaudet alienis malis.
Tu autẽ fide stas. Quasi:. Qđ stas be¬

Expanded text:
portunitas salutis fuit non propter te. Non enim Judaei sunt reprobati a Deo ut gentes intrarent, sed ipsi seipsos reprobos fecerunt spernentes Dei donum. Unde et occasionem dederunt gentibus ad salutem. Quam extollentiam reprimi vult, ut magis saluti congaudeatur, non infirmitati insultetur. Facile enim decipitur qui gaudet alienis malis. Tu autem fide stas. Quasi dicat:
Abbreviated transcription (Latin):
illiꝰ dormientis assũpta. ẽ costa. un formata ẽ
eua. sic ex istiꝰ latere ꝓfluxer̃t sacram̃ta. scił
aqua ablutionis. & sanguis redẽptionis. ꝑ quȩ
saluat᷑ ȩcũa. Ioq sicut ille. cõmunicare po¬
tuit filiis suis peccatũ & mortẽ. sic iste. sui

Expanded text:
illius dormientis assumpta est costa, unde formata est Eva, sic ex istius latere profluxerunt sacramenta, scilicet aqua ablutionis, et sanguis redemptionis, per quae salvatur Ecclesia. Ideoque sicut ille communicare potuit filiis suis peccatum et mortem, sic iste sui
Abbreviated transcription (Latin):
ñ illos qui doluerunt. qđ significat dicendo ex parte. Et quãuis
me & uos contristauerit. sufficit tam̃ illi qui eiusmodi est. id est
qui tam grauit̃ deliquit. oburgatio hȩc: quia. talis facile desꝑa.¬
ret. si nimis aspere in cum animadũteretur. Quȩ obiurgatio & si
temporis q̃ntitate. uel alio mͦ ñ satis digna. pena. uidetur. in hoc tam̃
ñ est parua estimanda. qđ sit a pluribꝰ. quib congregatis sathane
traditus est. Magnum utiq dolotem patitur. qui delitũ suũ plures
Idem

Expanded text:
n illos qui doluerunt: quos significat dicendo, ex parte, et quamvis me et vos contristaverit. Sufficit tamen illi qui ejusmodi est, id est qui tam graviter deliquit, objurgatio haec, quia talis facile desperaret, si nimis aspere in eum animadverteretur quam objurgatio, et si temporis quantitate vel alio modo non satis digna poena videtur, in hoc tamen non est parva aestimanda, quod fit a pluribus quibus congregatis Satanae traditus est. Magnum utique dolorem patitur, qui delictum suum plures vide
Abbreviated transcription (Latin):
debant: mortificatur enĩ qͥ in fidi confessione ñ ꝑmanet. Uel de morte corpo¬
rali potest intelligi. facti sumꝰ ut castigati p̃ssuris. quia. ꝑnitsit. eos ãs p̃ssu¬
uersis em̃datur. Item habiti sumꝰ apud qͦsdam quasi tͥstes de tͥbulatione. ideo
addit qͥa. qͣsi ñ uere tͥstes: semꝑ enĩ eramꝰ uere gaudentes. quĩa. hȩc tͥsticia
gaudiũ oꝑatur. & tales habiti sumꝰ apud alios. Item habiti sumꝰ ap̃ alios

Expanded text:
debant. Mortificatur enim qui in fidei confessione non permanet. Vel de morte corporali potest intelligi, facti sumus ut castigati pressuris, quia permisit eos Deus pressuversis emendatur. Aug. Item, habiti sumus apud quosdam quasi tristes, de tribulatione. Ideo addit quasi, quia non vere tristes. Semper autem vere gaudentes eramus, quia haec tristitia gaudium operatur. Et ta
Abbreviated transcription (Latin):
uidet. horrere. ita sufficit qđ obuirgatꝰ est ã plurib ut econtͣ ma¬
gis donetis. quia qͣnto ã pluribꝰ obuirgatur. tantomagis donandũ

Expanded text:
idet horrere, ita sufficit quod objurgatus est a pluribus, ut econtrario magis donetis, quia quanto a pluribus objurgatur, tanto magis donandum
Abbreviated transcription (Latin):
tiam: aliꝰ ht̃ apocalẏpsim id est reuelationẽ. aliꝰ ht̃ int̃pretationẽ
linguaꝵ uel scͥpturaꝵ. Om̃ia autẽ hȩc & alia. ad edificationẽ fiant.
da. sunt. lingua. uͦ sic est utendum: Siuie quis. id ẽ si aliqͥs lingua
loquit᷑ scđm duos fiat. locutio. aut scd̃m tres ut multũ sit. id ẽ
duo uel tres loquantur. & ñ plus ꝗͣ tres. ne. occupent diem loq̃n¬

Expanded text:
ationem; alius habet interpretationem linguarum, vel scripturarum. Omnia autem, haec et alia, ad aedificationem fiant, da sunt, lingua vero sic est utendum: Sive quis, id est si aliquis, lingua loquitur secundum duos, fiat locutio, aut secundum tres, ut multum fit, id est duo vel tres loquantur, et non plures quam tres, ut occupent diem loq
Abbreviated transcription (Latin):
ut qͥa. peccatũ sine gr̃a dĩ uinci ñ possit¬
ipsa reatꝰ sollicitudine ad ꝑcipieudam
grãm conũteret᷑. Qd aut̃ ꝑ legẽ notũ
sit peccatũ. ostendit in parte. Nam
ꝑ legem. sicut in hoc uno patet. Nam
concupiscentiã. nesciui uel peccatũ ẽẽ uł
tã rẽgͣue. nͥ lex dicẽt. ñ concupisces. Ad¬
ꝓbandũ ꝑ legẽ cognosci peccatũ hõc ele¬
git apłe. qͦd est geñale peccatũ scł conca¬
piscentia. un om̃ia mala ueniunt.
Bona ẽ gͦ lex. quȩ dũ hoc ꝓhibet. om¬
nia mortalia. ꝓhibet. Non ẽ lex peccatũ
s insinuatͥx peccati. Per eã factꝰ est hõ
doctꝰ. s peius ẽ uictꝰ. dum sine gr̃a
xp̃i erat. Et nota qͦd ait. nesciebã.
non ꝓ̃ se hoc dicit. s in ꝑsona sua ge¬
neralem agit causã. S querit᷑ quȩ sit
ista concupiscentia. uł potentia. Di¬
cunt qͥdam illã ẽe quȩ ꝓhibet᷑ in decalo¬
go. cum dr. ñ concupisces rem ꝓxiiii.

Expanded text:
ut quia peccatum sine graut quia peccatum sine graipsa reatus sollicitudine, ad percipiendam gratiam converteretur. Quod autem per legem notum sit peccatum ostendit in parte. Nam gnovi nisi per legem, sicut in hoc uno patet. Nam concupiscentiam nesciebam, vel peccatum esse, vel tam grave, nisi lex diceret: Non concupisces. bandum per legem cognosci peccatum, hoc elegit Apostolus quod est generale peccatum, scilicet concupiscentia. Unde omnia mala veniunt. Bona ergo lex quae dum hoc prohibet, omnia mortalia prohibet. Non est lex peccatum, sed insinuatrix peccati. Per eam factus est homo doctus, sed pejus est victus, dum sine gratia Christi erat. Et nota quod ait, nesciebam, non pro se hoc dicit, sed in persona sua generalem agit causam. Sed quaeritur quae sit ista concupiscentia. Hieronymus Dicunt quidam illam esse quae prohibetur in Decalogo cum dicitur: Non concupisces rem proximi,
Abbreviated transcription (Latin):
catholicos. Qđ gͦ sensit apłc posse intelli¬
gi opponit. ut & hoc se intellexisse neget.
& legẽ legis tpsiꝰ laude. defendat. & qͦ
sensu p̃dicta. dixerit ũba aꝑiat. Qua¬
si dicat. Qñdoqͥdem lex mortis ẽ. &
auxit iures peccati. detinens a bona o¬
pecratũ c̃. id. ẽ docens uel faciens pecra¬
re. uł talis ꝓ qua donata. peccauit au¬
ctor eiꝰ. qͣsi malȩ rei. Absit. Non enĩ
lex mala ẽ. s: potiꝰ bonũ. qͥa pecratũ
cognoscere. qͥa p̃tiꝰ nesciebant᷑ quȩdã.
uel ẽe peccata. uel. ad eo ẽẽ grauia. uł
ẽẽ punienda. Non gͦ adeo p̾riꝰ cogno¬
ui peccatũ. ut ꝑ legẽ ꝑ quã innotuit.
uel ẽe puniendũ. Per hoc ostendit legẽ
ñ ẽẽ peccatũ. s indicẽ. peccati. qua re.
intelligit᷑ legẽ ad hoc datã ẽe. ñ ut pec¬
catum insereret᷑ uł exuirparet᷑. s tantũ
ut demonstraret᷑. qͦd auimã facẽt reã.

Expanded text:
Catholicos. Quod ergo sensit Apostolus posse intelliCatholicos. Quod ergo sensit Apostolus posse intelligi, opponit, ut et hoc se intellexisse neget, et legem legis ipsius laude defendat, et quo sensu praedicta dixerit verba, aperiat: quasi dicat: Quando quidem lex mortis est, et auxit vires peccati detinens a bona opeccatum, id est docens vel faciens peccare. Vel talis pro qua donata peccavit auctor ejus, quasi malae rei? Absit! non enim lex mala est, sed potius bona, quia peccatum cognoscere, quia prius nesciebantur quaedam vel esse peccata, vel adeo esse gravia, vel esse punienda. Non ergo adeo prius cognovi peccatum, nisi per legem per quam innotuit, vel esse puniendum. Per hoc ostendit legem non esse peccatum, sed indicem peccati. Quare intelligitur legem ad hoc datam esse, non ut peccatum insereretur, vel exstirparetur, sed tantum ut demonstraretur quod animam faceret ream,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in p̃cedenti similitudine. tria st̃. scił
uir. mulier. lex uiri: & rursũ in hac re'¬
ꝓpt̃ quã. similitudo inducta. fuit. simi¬
liter tria. scił aĩa. peccatũ. lex. Hoc so Augͦi¬
lum hic diũsum ẽ. qđ in illa uir morit᷑.
ut a lege uiri soluta mulier nubat. cui
legi dĩ. quãuis ipsȩ passiones nondum
mortuȩ st̃. qͣ diu carne seruit legi pecca.¬
ti. Restat gͣ adhuc aliqͥd ei qui ẽ sub gr̃a
qđ eũ tam̃ ñ uincat. nec captiuũ ducat.
Sequit᷑. Qͥa gͦᵈ Hic quetit᷑ utrũ ipsa
lex sit mala. qͥa. uidebat᷑ culpasse legẽ. di¬
cendo passiones pecatoꝵ ẽẽ ꝑ legẽ. & ean¬
dem uocando legẽ mortis & uetustatẽ lit.¬
tere. qu̾ȩ ũba malc intellecta. fomitẽ
insaniȩ furori manicheoꝵ subninistrar̃t.
Manichei enĩ legẽ moẏsi dicunt ñ a dõ
datam. & eã. eugio contrariã. ẽẽ contenat
& qñdo cum eis agit᷑ p̃dictis testimoniis
apłi quȩ ñ intelligunt. conant᷑ conuinc̃e

Expanded text:
quod in praecedenti similitudine tria sunt, scilicet vir, mulier, lex viri, et rursum in hac propter quam similitudo inducta fuit, similiter tria, anima, peccatorum lex. Hoc solum hic diversum est, quod in illa vir moritur, ut a lege viri soluta mulier nubat cui vquamvis ipsae passiones nondum mortuae sunt, quandiu carne servit legi peccati. Restat ergo adhuc aliquid ei qui est sub gratia, quod eum tamen non vincat, nec captivum ducat. Quid ergo? Hic quaeritur utrum ipsa lex sit mala, quia videbatur culpasse legem dicendo passiones peccatorum esse per legem, et eamdem vocando legem mortis et vetustatem litterae; quae verba male intellecta fomitem insaniae furori Manichaeorum subministrarent. Manichaei enim legem Mosi dicunt non a Deo datam, et eam Evangelio contrariam esse contendunt, et quando cum eis agitur, praedictis testimoniis Apostoli quae non intelligunt, conantur convincere
Abbreviated transcription (Latin):
num id ẽ ꝑ legẽ. ñ utiq efficientẽ peccatũ s
potiꝰ demonstrantẽ. & ꝓhibentẽ illud. ita ut
ꝑ eam appareat peccatũ. Don dico ut sit ꝑ Augt̃ii
eam s appareat. qͥa. euã erat qñdo ñ apparebat.
Bonũ ẽ gͦ lex. quȩ scĩtate. sua. & iusticia. ma¬
lum ẽt̃ concupiscentiã. qđ nesciebã ostendit. H
gͥ imputo legi dĩ. s uicio meo pectatũ. Bona ẽ
enim lex. s sine gr̃a. tantũmͦ ostendit pectatũ:
ñ tulit. G lex sc̃mꝑ bona. ẽ. siue obsit inanibꝰ
gr̃a. siue ꝓsit plenis gr̃a. Multa enĩ bona si
quȩ tam̃ qͥbusdã. uicio ipsoꝵ st̃ noxia. sicut
sol sanos qͥdem oculos mulcet. dolentibꝰ auget
dolorẽ. Similit̃ gͦ lex ꝓdest habentibꝰ grãm.
quȩ ẽ m̃tium sanitas. in anibꝰ autẽ obest ñ
suo s illoꝵ uicio. Dico oꝑatũ ẽ mͥ mortẽ. in
tantũ ut peccatũ id ẽ fomes peccati fiat. pec

Expanded text:
um, id est per legem, non utique efficientem peccatum, sed potius demonstrantem et prohibentem illud, ita ut per eam appareat peccatum, non dico ut sit per eam, sed appareat, quia etiam erat quando non apparebat, Bonum ergo est lex quae sanctitate sua et justitia, malum esse concupiscentiam quam nesciebam ostendit. Non igitur imputo legi Dei, sed vitio meo peccatum, bona est enim lex, sed sine gratia tantum ostendit peccatum, non intulit. Ergo lex semper bona est, sive obsit inanibus gratia, sive prosit plenis gratia. Multa enim sunt bona quae tamen quibusdam vitio ipsorum sunt noxia, sicut sol sanos quidem oculos mulcet, dolentibus auget dolorem. Similiter ergo lex prodest habentibus gratiam, quae est mentium sanitas. Inanibus obest non suo, sed illorum vitio. Dico operatum est mihi mortem, in tantum, ut peccatum, id est fomes
Abbreviated transcription (Latin):
his uerbis misteriũ eucharistiȩ int̃ cȩnan¬
dum celebratum. ñ cenam esse: Medicina enĩ
spũalis est. quȩ cum reuerentia degustata
purtficat sibi deuotum. & memoria. est.
nr̃e redemptionis. ut redemptoris ñri me¬
mores: maiora. ab eo consequi meream᷑. Et
quia in morte xp̃i liberati sumꝰ. huius blen Quare.¬
do & bibendo carnẽ & sanguinem. memo

Expanded text:
his verbis mysterium eucharistiae inter coenandum celebratum non coenam esse. Medicina enim spiritalis est, quae cum reverentia degustata purificat sibi devotum, et memoria est nostrae redemptionis, ut Redemptoris nostri memores, majora ab eo consequi mereamur. Et quia in morte Christi liberati sumus, hujus in edendo et bibendo carnem et sanguinem memo
Abbreviated transcription (Latin):
istum excedentia. reuelata. sunt. De hoc m̃tis excessu loquit᷑ hic
paulus. seipsum insinuans. Quasi. Potestis de nob glari. siue enĩ
qui solus cognoscit excessum nr̃m. Ille enĩ uidet qđ uidemꝰ in excessu
m̃tis. ñ uob̾ est. qui ñ potestis caꝑe. Ideo soli dõ se dicit excessisse.
Excedens enĩ m̃te apłs omnẽ humanã fragilitatẽ. omnẽ scłi tempo¬
ralitatem. om̃ia quȩtuniq nascendo & occidendo uanescunt tͣnseun¬
tia. habitabat corde in quadam ineffabili contẽplatione. ubi audi¬
uit ineffabilia. uerba. quȩ ñ licet homini loqui: uͥ si semꝑ ꝑmane

Expanded text:
istum excedentia revelata sunt. De hoc mentis excessu loquitur hic istum excedentia revelata sunt. De hoc mentis excessu loquitur hic Paulus, seipsum insinuans. Quasi dicat: Potestis de nobis gloriari. Auguqui solus cognoscit excessum nostrum. Ille enim videt quid videmus in excessu mentis; non vobis est qui non potestis capere. Ideo soli Deo se dicit excessisse. Excedens enim mente Apostolus omnem humanam fragilitatem, omnem saeculi temporalitatem, omnia quaecunque nascendo et occidendo vanescunt transeuntia, habitavit corde in quadam ineffabili contemplatione, ubi audivit ineffabilia verba, quae non licet homini loqui; ubi, si 125 se
Abbreviated transcription (Latin):
utilitas est ꝓximi. & hoc est qđ ait. siue enĩ m̃te excedimꝰ. id est
si nos comm̃damꝰ in quo putamur insensati. deo est. id est ad hono¬
rem dĩ est. qui nos sic exaltauit: uel dõ est dimittendũ. ñ ab homi¬
ne udicandum. Si enim suꝑbe putatur locutꝰ. qđ est quasi insania
dum se laudat. uerũ dicens. dimittendũ est dõ: om̃is enĩ suꝑbia.
uelut insania habetur. Siue sobrũ sumꝰ ut ñ alta dicamꝰ de nobis.
uobis est id ẽ ad utilitatẽ ur̃am. quia si ñ iactanter s ad głam au¬
dientium intelligitur locutꝰ. chorinthũs ꝓficit. Uel ita. suie enim.
Excessum m̃tis dicit. qđ m̃te leuatur ad intelligenda cȩlestia. Ex¬
thasis uerbũ est grecum. latine autẽ uno uerbo exponi potest. fi
dicatur excessus. In excessu uͦ mentis duo intelliguntur. uel pauor.
uel intentio ad suꝑna.: ita. ut. qͦdammͦ ã memoria. labantus inferi¬
ora. In hoc m̃tis excessu fuert om̃s sc̃i. quib archana dĩ mundum

Expanded text:
utilitatis proximi, et hoc est quod dicit: Sive enim mente excedimus, id est si nos commendamus, in quo putamur insensati, Deo est, id est ad honorem Dei est, qui nos sic exaltavit. Vel, Deo est dimittendum, non ab homine judicandum. Si enim superbe putatur locutus quod est quasi insania, dum se laudat verum dicens, dimittendum est Deo. Omnis enim superbia velut insania habetur. Sive sobrii sumus, ut non alta dicamus de nobis, vobis est, id est ad utilitatem vestram, quia si non jactanter, sed ad gloriam audientium intelligitur locutus, Corinthiis proficit. Vel ita, sive enim. Excessum mentis dicit quod mente levatur ad intelligenda coelestia. Exstasis verbum est Graecum, Latine autem uno verbo exponi potest, si dicatur excessus. In excessu vero mentis duo intelliguntur, vel pavor, vel intentio ad superna, ita ut quodammodo a memoria labantur inferiora. In hoc mentis excessu fuerunt omnes sancti, quibus arcana Dei mundum