comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pe seruũ tuũ in bono : ut non calum men¬
turme suꝑbi : Illi impellunt ut cadam
immalũ : tu excipe inbonũ uiautẽ in¬
ter p̃tati sunt noncalummenturme. grecã
loquutionẽ secuti sunt: latinȩ linguȩ
minꝰ usitatã. Anforte hanc habetuim.
cũdicit᷑ noncalumnentur me: quã haber&
sidiceret᷑. nonme capiant calum mando:
Multe autẽ possent intelligi calũmȩ suꝑ¬
borũ: qͥb humilitas xp̃iana despicitur᷑ :¬
sed illa uł maxima est. si homines hoc loco
accipiunt᷑ suꝑbi. qͥ nobis mortuũ calum¬
niantur coli: Humilitas qͥppe ipsa xp̃i
diumitus: Hȩc autẽ calumnia: utrisq infi¬
delib idẽ iudȩis gentibq cõmunis est.
Habent calumnias suas etiã heretici sin¬
gulis qͥbq heresib ꝓprias: habent. &
scis matici qͦs om̃s suꝑbia demen brorũ
xp̃i cõpage p̃cidit Ipsius autẽ diaboli
calumnia quanta uł qualissit. qua calum¬
natus est iusto dicens. Nunqͥd gratis colit

Expanded text:
pe servum tuum in bonum; non calumnienter mihi superbi.» Illi impellunt, ut cadam in malum; tu excipe in bonum. Qui autem interpretati sunt, «Non calumnientur me,» graecam locutionem secuti sunt, latinae linguae minus usitatam. An forte habet vim cum dicitur, «Non calumnientur me,» quam haberet si diceretur, Non me capiant calumniando? 4. Multae autem possunt intelligi calumniae superborum, a quibus humilitas christiana despicitur; sed illa vel maxima est, si homines hoc loco accipiuntur superbi; quod a nobis mortuum calumniantur coli. Humilitas quippe ipsa chridivinitus. Haec autem calumnia utrisque infidelibus, id est, Judaeis Gentibusque communis est. Habent calumnias suas etiam haeretici, singulis quibusque haeresibus proprias: habent et schismatici, quos omnes superbia de membrorum Christi compage praecidit. Ipsius autem diaboli calumnia quanta vel qualis est, qua calumniatus est justo, dicens, «Numquid gratis colit
Abbreviated transcription (Latin):
non custodierunt legem tuam : Vbi se multũ
fleuis se testatus. ẽ. p̃uaricationẽ suam:
ꝓinde uelut rationẽ reddens. curmultũ
flere debuerit. & suum grauiter dolerepecciũ
ustus es inquit dñe : & rectũ udiciũ tuũ: Mandisi
iustitiã testimoniatua : & ueritatẽ tuã ualde:
Hȩcitaq iustitia dĩ rectũq iudiciũ & ueri¬
tas : om̃i est metuenda peccanti: Hac enim
dam nantur diuinitꝰ qͥcumq damnantur:
nec est omĩno quide sua damnatione
contradm̃ iustum recte canqueri possit:
Inde fletꝰ rectusi ẽ poenitentis: Qm̃ sicor
eius inpęnitens damnaretur. iustissime¬
utiq damnaretur: Sane iustitiã dicit:
testimonia dĩ:. Iustum qͥppe seprobat :

Expanded text:
non custodierunt legem tuam:» ubi se multum flevisse testatus est praevaricationem suam. Proinde, velut rationem reddens cur multum flere debuerit et suum graviter dolere peccatum, «Justus es,» inquit, «Domine, et rectum judicium tuum. Mandasti justitiam testimonia tua, et veritatem tuam valde.» Haec utique justitia Dei rectumque judicium et veritas, omni est metuenda peccanti: hac enim damnantur divinitus quicumque damnantur; nec est omnino qui de sua damnatione contra Deum justum recte conqueri possit. Inde fletus rectus est poenitentis; quoniam si cor ejus impoenitens damnaretur, justissimutique damnaretur. Sane justitiam dicit testimonia Dei: justum quippe se pro
Abbreviated transcription (Latin):
Deqͦ tẽpore ait apłs: Cũ autẽ uenit plenitudo
temporis : misit ds̃ filiũ suũ: Propter qđ
alibi etiã testimoniũ ꝓpheticũ ad ungens
ubi dixit. tẽpore acceptabili exaudiuite.
qđ tanquã uolens ostendere tẽpꝰ dño. ẽẽ
faciendi. continuo subiunxit. dissipaue¬
runt legẽ tuã : uelut ꝓpterea tẽpꝰeẽt. dño¬

Expanded text:
 venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum» . Propter quod alibi etiam testimonium propheticum adjungens, ubi dixit, «Tempore acceptabili exaudivi te, quod tanquam volens ostendere tempus Domino esse faciendi, continuo subjunxit, «Dissipaverunt legem tuam:» velut propterea tempus
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ dĩ non sunt subiectiͣ Quid. ẽ. enĩ dissi¬
pauer̃ legẽ tuã . nisi p̃uaricationis inqͥtate.
eiꝰ integritatẽ non custo dier̃ : oportebat ergo
ut suꝑbis & delibertate sui arbitrii p̃sum̃tib:
lex daretur : Qua p̃uaricata qͥcũq conpuneti
humiliarent᷑. nontã ꝑlegẽ sed ꝑfidem ad sub¬
uenientẽ currerent grãm: Dissipata ergo
lege : tẽpus fuit ut ꝑ unigenitũ filiũ dĩ mi¬
scđia mitteretur: Lex enĩ subintrauit.
ut abundaret delictum: Quodelicto. lex
dissipata est : & oportuno iã tẽpore xp̃c
aduenit: ut ubi abundauit delictũ. suꝑ
tatua : suꝑ aurũ & topaxion Id agit grã.
ut dilectione impleantur mandatadĩ :
quȩ timore non potuerant: Qratia qͥppe
dĩ diffunditur caritas in cordib nr̃is.

Expanded text:
enim, «Dissipaverunt legem tuam,» nisi, Praevaricationis iniquitate, ejus integritatem non custodierunt? Oportebat ergo ut superbis et de libertate sui arbitrii praesumentibus lex daretur, qua praevaricata quicumque compuncti humiliarentur, non jam per legem, sed per fidem ad subvenientem currerent gratiam. Dissipata ergo lege, tempus fuit ut per unigenitum Filium Dei misericordia mitteretur. Lex enim subintravit, ut abundaret delictum: quo delicto lex dissipata est; et opportuno jam tempore Christus advenit, ut ubi abundavit delictum, supeta tua super aurum et topazion.» Id agit gratia, ut dilectione impleantur mandata Dei, quae timore non poterant. Gratia quippe Dei «diffunditur
Abbreviated transcription (Latin):
codices non habent semꝑ: sed si est sic acci¬
piendũ. ẽ. semꝑ. ut sic intelligat᷑ quã diu
hic uiuitur: Hic sunt enĩ testimonia neces¬
saria delege & ꝓpħoeis ad testantia iꝰ traȩdĩ:
qua iustificamur gratis. Hic sunt & nr̃a
testim oma necessaria: ꝓ qͥb ipfa quȩ hic
agit᷑ uitã marꝙͥres fimer̃ : Cognitaitaq¬
dĩgrã quȩ sola liberat a p̃uaricatione:
quȩ legis cognitione cõmitat᷑ orando
dicit: Confige clauis atimore tuo car¬
nesmeas : Sic enĩ ex p̃ssius int̃p̃tati sunt
qͥdam nr̃i : qđ grece uno uerbo dicipotuit.
id.ẽ. adoloson hoc alii confige dicere
uoluer̃. nec ad diderunt clauis : Atq ita
dũuolunt uno uerbo greco. uno latino in¬
clauis: Catholo fon autẽ sine clauis intelli¬
gi ñ potest: nec nisiduob uerbis latine dici
potest sicut dictũ .ẽ. confige clauis: Clbi
qͥduult incelliginisi qđ ait apłs. mihiautẽ
absit gloriari nisi incruce dnĩ nr̃i iħ uxp̃i.
inme iustitiamea quȩ exlege .ẽ. in qua

Expanded text:
dam non habent. Sed si est, sic accipiendum est «semper,» ut sic intelligatur, Quamdiu hic vivitur. Hic sunt enim testimonia necessaria, de Lege et Prophetis, attestantia justitiae Dei, qua justificamur gratis: hic sunt et nostra testimonia necessaria, pro quibus ipsam quae hic agitur, vitam martyres finierDei gratia, quae sola liberat a praevaricatione, quae legis cognitione committitur, orando dicit: «Confige clavis a timore tuo carnes meas.» Sic enim expressius interpretati sunt quidam nostri, quod graece uno verbo dici potuit, id est, καθήλωσον. Hoc alii «confige» dicere voluerunt, nec addiderunt «clavis;» atque ita dum volunt uno verbo graeco unum latinum inclavi; καθήλωσον autem sine clavis intelligi non potest, nec nisi duobus verbis latine dici potest, sicut dictum est, «confige clavis.» Ubi quid vult intelligi, nisi quod ait Apostolus: «Mihi autem absiin me justitia mea, quae ex lege est, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
deq dictũ .ẽ. & regnieiꝰ nonerit finis: ipsa
testimonia tunc ñer̃ necessaria: quando res
ipsa uidebit᷑ ꝓpt̃ quã credendã. nunc testi¬
monia regruntur : Et ideo bene intelligit᷑
dictũ fundastiea: quia inxp̃o uera monstran
Unde hocergo iste initio cognouit. nisi ql ecđa
humani: cuiꝰ primitiȩ abel sc̃s.ẽ. immolatꝰ.
& ipse in testimoniũ futuri sanguinis meora¬
toris ab impio fr̃e fundendis Na & illud
ab initio dictũ .ẽ. er̃ duo incarne una: Qđ
magnũ sacram̃tũ apłs paulus exponens :¬

Expanded text:
de quo dictum est, «Et regni ejus non erit finis» ; ipsa de quo dictum est, «Et regni ejus non erit finis» ; ipsa testimonia tunc non erunt necessaria, quando res ipsa videbitur, propter quam credendam nunc testimonia requiruntur. Et ideo bene intelligitur dictum, «fundasti ea,» quia in Christo vera monstranttus Jesus . Unde hoc ergo iste initio cognovit, nisi quia Ecchumani, cujus primitiae Abel sanctus est, immolatus et ipse in testimonium futuri sanguinis Mediatoris ab impio fratre fundendi? Nam et illud ab initio dictum est, «Erunt duo in carne una» : quod magnum sacramentum apostolus Paulus exponens
Abbreviated transcription (Latin):
de testimonus tuis: qr in ȩt̃nũ fundasti ea:
aliqui initio aliqͥ in initiis interp̃tati sunt:
Sed qͥ pluralit̃ hoc dicere maluer̃: grecã locu¬
tionẽ secuti sunt: Latinȩ autẽ linguȩ illud
potius usitatũ.ẽ: ut abinitio uł ininitio dicat᷑.
qđ cãtharcas grece quasi pluralit̃. sed ad¬
uerbialiter dicit᷑: Quale ẽ apud noscũ dicimꝰ:
alias hoc facio. Pluralem numerũ femimini
generis dicere uidem : sed aduerbiũ. ẽ. &
significat alio tẽpore. Quid iergo ab initio
cognoui. uel potius ut & nos aduerbia liter
id dicamꝰ Anitio cognoui decestimonus
tuis qr in ȩternũ fund astica: testimonia dĩ
in ȩt̃num. ab illo dicit fundata. & hoc seini¬
tio cognouisse testatur : Nec aliunde cog¬
nouisse : quã deipsis utiq testimonus
Q uȩ s̃ ista testimonia. nisi qͥb testatus. ẽ. ds̃
daturũ seregnũ suis filiis sempiternũ:
& quia unigenito hoc se daturũ eẽ. testatꝰiẽ

Expanded text:
de testimoniis tuis, quia in aeternum fundasti ea.» aliqui «initio,» aliqui «in initiis» interpretati sunt. Sed qui pluraliter hoc dicere maluerunt, graecam locutionem secuti sunt. Latinae autem linguae illud potius usitatum est, ut «ab initio» vel «initio» dicatur, quod καταρχὰς graece quasi pluraliter, sed adverbialiter dicitur: quale est apud nos, cum dicimus, Alias hoc facio; pluralem numerum feminini generis dicere videmur, sed adverbium est, et significat Alio tempore. Quid est ergo, «Ad initio cognovi,» vel potius, ut et nos adverbialiter id dicamus, «Initio cognovi de testimoniis tuis, quia in aeternum fundasti ea?» Testimonia Domini in aeternum ab illo dicit esse fundata, et hoc se initio cognovisse testatur, nec aliunde cognovisse quam de ipsis utique testimoniis. Quae sunt ista testimonia, nisi quibus testatus est Deus daturum se regnum suis filiis sempiternum? Et quia hoc in Unigenito se daturum esse testatus est,
Abbreviated transcription (Latin):
tes me iniquitate : Uelsicut non nullicodi¬
ces habent iniq: Tunc apꝓpinquant qͥ ꝑse¬
cunt᷑ : quando usq ad carnẽ cruciandam.
perimendãq ꝑueniunt: Vn de psalmꝰ inge¬
simꝰ primꝰ ubi passio dñi ꝓphetata c̃ : hedis
cũ eadicantur quȩ non imminente. sediam
p̃sente ipsa passione ꝑpessus est. Sed ꝓ¬
ximã dicit tribulationẽ : quȩ fiebat in car¬
ne : Nihil.ẽ. qͥppe animȩ ꝓpiuscarne. quã
gestat. Propinquauer̃ ergo ꝑ sequentes:
affligendo eorũ carnẽ. qͦs ꝑsequebant᷑.
sed adtende qͥd feqͥt᷑. Alege autẽ tua longe
facti sunt. Quanto magis ꝓpinquauer̃ ꝑse¬

Expanded text:
el, sicut nonnulli codices habent, «inique.» Tunc appropinquant qui persequuntur, quando usque ad carnem cruciandam perimendamque perveniunt. Unde psalmus vicesimus primus, ubi passio Domini prophetata est, «Ne discxima est» ; cum ea dicantur quae non imminente, sed jam praesente ipsa passione perpessus est. Sed proximam dixit tribulationem, quae fiebat in carne; nihil est quippe animae propius carne quam gestat. Propinquaverunt ergo persequentes, affligendo eorum carnem, quos persequebantur. Sed attende quod sequitur: «A lege autem tua longe facti sunt.» Quanto magis
Abbreviated transcription (Latin):
peccatores terrȩ: Pro pterea dilexi testi¬
monia tua. quȩ funt in legetua. degrãtua :
ut non sit in me iustitia mea. sed tua:
Lex enĩ ad hoc ꝓdest: ut mittat ad grãm. Non
solũ enĩ qđ ad testatur manifestandȩ tatiȩ
dĩ quȩ sinelege .ẽ. uerũ etiã ꝓ hocipso qđ
p̃uaricantes fecit. ita ut etiã littera occidat.
aduiuificantẽ spm̃ confugere timore conpel¬
lit: ꝑ quẽ peccatorũ deleat᷑ uniuersitas. &
recte factorũ caritas inspiret᷑ Propterea¬

Expanded text:
peccatores terrae; «Propterea dilexi testipeccatores terrae; «Propterea dilexi testimonia tua,» quae sunt in lege tua, de gratia tua; ut non sit in me juslex enim ad hoc prodest ut mittat ad gratiam. Non solum enim quod attestatur manifestanda justitia Dei, quae sine lege est, verum etiam hoc ipso, quod praevaricantes fecit, ita ut et etiam littera occidat; ad vivificantem Spiritum confugere timorem compellit, per quem peccatorum deleatur universitas, et recte factorum charitas inspiretur. Per
Abbreviated transcription (Latin):
ñ in congrue deputant᷑ & paruuli. ꝓpt̃
originalis uicula peccati : etiã ipsi in si¬
militudinẽ p̃uaricationis adae. ad illã
p̃uaricationẽ ꝑtinere monstrant᷑. quȩ
data lege in para diso prima cõmissa. ẽ :
acꝑhoc recte nullo prorsus excepto: p̃ua¬
ricatores ȩstimantur om̃s peccatores¬
igit᷑ p̃uaricantes grã saluatoris inuenit:
alios mais. alios minꝰ. Iu anto enĩ legis
maior. in qͦcũq cognitio. tantominor pecca
Restabat ergo: ut om̃ib ñ sua sed dĩ. id .ẽ.
adõdonata iustitia subueniret: Unde
ait apłs. Perlegẽ cognitio peccati: Non
ergo ablatio: sed cognitio : Nunc autẽ
sine ͤ inqͥt iustiaa dĩ manifestita ẽ: testi¬
ficata ꝑ legẽ & ꝓphetas: Proinde ettam
iste fubiunxit:. Propterea in qͥt dilexi testi¬
monia tua: Tanquã diceret : Qm̃ lex siue
inparadiso siue naturaliter insita. siue inlit¬
teris ꝓmulgata. p̃uaricatares fecit om̃s

Expanded text:
non incongrue deputantur et parvuli, propter non incongrue deputantur et parvuli, propter originalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae , ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, data lege in paradiso, prima commissa est : ac per hoc recte, nullo prorsus excepto, praevaricatores aestimantur omnes peccatoresigitur praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios magis, alios minus. Quanto enim legis major in quocumque cognitio, tanto minor peccaRestabat ergo, ut omnibus non sua, sed Dei, id est a Deo donata, justitia subveniret. Unde ait Apostolus: «Per legem cognitio peccati.» Non ergo ablatio, sed «cognitio. Nunc autem sine lege,» inquit, «justitia Dei manifestata est, testificata per Legem et Prophetas» . Proinde etiam iste subjunxit: «Propterea,» inquit, «dilexi testimonia tua.» Tanquam diceret: Quoniam lex sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praevaricatores fecit omnes
Abbreviated transcription (Latin):
terrȩ. nisi intelligamꝰ aliquã legẽ ñ ꝑmo
pͥsen datã scđm quã sunt p̃uaricantes
cȩterarũ gentiũ peccatores: ubienĩ lex
non.ẽ : nec p̃uaricatio: Quȩ istalex. ẽ.
nisi forte illa dequa idem dicit apłs. gentes
quȩ legem ñ habent. naturaliter quȩ legis
sine lege peccauer̃. sine lege peribunt:
Scđm iduero qđ ait ipsisibi sunt lex: sum
in merito p̃uaricantesestimant᷑ om̃specca¬
tores terrȩ. Nullus enĩ. ẽ. qͥ faciat alteri
imuriã. nisi qͥfieri nolit sibr & in hoc
trans gredit᷑ naturȩ legẽ. quã non sinit᷑
ignorare. dũ id qđ facit non uult pati
Nũ qͥd autẽ lex ista naturalis ñ erat in
popło isrł: erat plane qm̃ & ipsi homines
erant: Sine lege autẽ naturali. eẽnt :
si p̃ternaturã humanigeneris. eẽ. potti¬
issent: Multo magis ergo p̃uaricatores
facti sunt lege diuina: quanaturalis illa.
siue instaurata. siue aucta. siue firmata . ẽ:
Iamuero sin hominib: peccatorib terrȩ

Expanded text:
si intelligamus aliquam legem non per Moysen datam, secundum quam sunt praevaricantes caeterarum gentium peccatores? «Ubi enim lex non est, nec praevaricatio.» Quae ista lex est, nisi forte illa de qua idem dicit apostolus, «Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sine lege peccaverunt, et sine lege peribunt: secundum id vero quod ait, «Ipsi sibi sunt lex;» non immerito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmata est. 5. Jamvero si in omnibus peccatoribus terrae
Abbreviated transcription (Latin):
iuchcium: Quãuis autẽ siue rectũ siue prauũ
in nr̃i sermonis usu iudiciũ nuncupet᷑. unde
hommib: ineuangłio dicit᷑ Nolite iudicare
ꝑsonaliter. sed rectũ iudiciũ iudicate : tam̃
hoc loco ita positũ. ẽ. iudiciũ. tanquã si retꝰ¬
tũ non fuerit. Non debeat iudiciũ nominari.
grauiora legis. iudiciũ & miscdiã & fidem:¬

Expanded text:
pravum, in nostri sermonis usu judicium nuncupetur unde hominibus in Evangelio dicitur, «Nolite judicare personaliter, sed rectum judicium judicate» : tamen hoc loco ita positum est judicium, tanquam si rectum non fuerit, non debeat judicium nominari; graviora Legis; judicium, et misericordiam
Abbreviated transcription (Latin):
aquȩrentib suis posttriduo inuentus. ẽ. illic.
intẽplo sedens inter doctores. audiens eos
& interrogans: Vlbi sttpebant om̃s qͥ eũ audi¬
ebant suꝑ prudentia a res ponsis eiꝰ: Nec
inmerito qui ꝑ istam ꝓphetiã tanto ante di¬
xerat. suꝑ om̃s docentesme intellexi: om̃s
eñiutiq homines uult intellegi. ñ dm̃ pa¬
trẽ de quo dicit ipse filius: sicut docuit me
pater hȩc loquor : Qđ difficillime ex ꝑsona
uerbi intelligitur : nisiqͥs utcũq: capere
ualeat .id. eẽ. filiũ apatre doctũ. eẽ. qđ ge¬
nitũ: Cui enĩ non.ẽ. aliud ẽe. aliud doctũ eẽ:
hominis ubi formã serui accepit. facilius
intelligitur apatre didirisse quȩdixit :
in qua forma serui constitatũ. maxime
puerũ putauer̃ eũ homines maioris ȩtatis
docendũ putare: sed ille quẽ pater docuit
suꝑ om̃s docentesse intellex̃. Quia testi¬
monia in qͥt tua meditatiomea.ẽ: Ideo suꝑ
om̃s docentesse intelligebat: quia testimo

Expanded text:
arentibus suis post triduum inventus est illic in templo sedens inter doctores, audiens illos et interrogans; ubi stupebant omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est aliud esse, aliud doctum esse, hominis, ubi formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua meditatio mea est.» Ideo super omnes docentes se
Abbreviated transcription (Latin):
accusantib:: aut etiã excusantib Ubi autẽ
felix ẽ. qͥ in cogitatione miser. ẽ : aut qͦ modo
ibi nonmiser .e. qͥad nihiłu redactus. ẽ :
magna qͥppe. ẽ. sterilitas: in iqͥtas: Merito
dictũ .ẽ : Confundant᷑ iniqͥ facientes uane.
id ẽ inaniter : tã quã redacti ad nihilum:¬

Expanded text:
accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem felix est qui in cogitatione miser est? aut quomodo ibi non miser est qui ad nihilum redactus est? Magna quippe est sterilitas, iniquitas. Merito dictum est: «Confundantur iniqui facientes vane» ; id est, inaniter, tanquam redacti ad nihilum
Abbreviated transcription (Latin):
qͥdatus est nõbis: Propt̃ quã largius accipien¬
insilentio. si nonuis confundi ab ex pectatione
tua : non in termittas meditari iustificatiomeas :
sentiens istã meditationẽ plerũq animȩ
languorib impediri : A diuuame in qͥt & saluis
ero : & meditabor iniustificationib tuis sẽꝑ
Sp̃uistiom̃s. ueł ut degreco diligentius uidẽt
ex pressum Ad nihilũ deduxisti omsdis¬
cedentos aiustificationib: tuis: quia in uista
cogitatio eorũ: Ideo ergoclamauit. adiuua
me & saluus ero & meditabor iniustificati¬
omb tuis semꝑ: quia innihilũ redigit ds̃ om̃s
discedentes aiustificationib suis: Quare autẽ
discedunt : quia iniusta.ẽ. in qͥt cogitatio eoꝵ
Vbiacceditur : ibi disceditur : Om̃ia oꝑa
uel bona uel mala: a cogitatione ꝓcedunt:
Incogitatione qͥsq in nocens: incogitatione
reus est : Propter qđ scriptũ ẽ : Cogitatio
scã seruabitae : & a libi legit᷑. In cogitationib
impii: int̃rogatio erit: & apłs Cogitationibat¬

Expanded text:
datus est nobis . Propter quem largius accipienin silentio, Non vis confundi ab exspectatione tua? non intermittas meditari justificationes meas: sentiens istam meditationem plerumque animae languoribus impediri, «Adjuva me,» inquit, «et salvus ero; et medSprevish omnes;» vel, quod de graeco diligentius videtur expressum, «Ad nihilum deduxisti omnes discendentes a justificationibus tuis; quia injusta cogitatio eorum.» Ideo ergo clamavit: «Adjuva me et salvus ero, et meditabor in justificationibus tuis semper;» quia in nihilum redigit Deus omnes discedentes a justificationibus suis. Quare autem discedunt? «Quia injusta est,» inquit, «cogitatio eorum.» Ibi acceditur, ibi disceditur. Omnia opera, vel mala, vel bona, a cogitatione procedunt: in cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: «Cogitatio sancta servabit te» : et alibi legitur: «In cogitationibus impii inter
Abbreviated transcription (Latin):
raronos quȩrunt. & iudicus nr̃is facillime
ad qͥescunt : nec nos conterunt litigando
sed obtẽ perando potius consolantur: Certe
ꝓpt̃eos. qͥ & interse ꝑtinaciter agunt. &qͣn¬
dobonos p̃munt nr̃a iudicata contẽpnuñ.
faciuntq nobis perire tẽporareb: erogan¬
da diuinis: Certe in quã ꝓpter istos. & no¬
bis liceat exclamare in hac uoce corporis
xp̃i: Declinate ame maligni. & scrutabor
aboculis cordis sui muscas inruentes abegit.
redit ad eũ cui dicebatAd uitorm̃s & sus¬
ceptorm̃s estu: in uerbũ tuũ sꝑaui᷑ Precẽq
cit magis magisq: suscipi. & adillud ꝓpter
qđ tolerit tã multa molesta ꝑ duci: ueruis
ubise quã inistis humanarũ rerũ somniis fidens
ẽẽ. uicturũ: Sic enĩ defuturo dictũ. ẽ. ut uiuã:
tãquã in hoc corpore mortuo nonuiuatur:
Corpꝰ enĩ mortuũ. ẽ ꝓpt̃ peccatũ : Et expectan¬
tes redeptionẽ corporis nr̃i. spe sal ui facti

Expanded text:
raro nos quaerunt, et judiciis nostris facillime raro nos quaerunt, et judiciis nostris facillime acquiescunt; nec nos conterunt litigando, sed obtemperando potius consolantur. Certe propter eos qui et inter se pertinaciter agunt, et quando bonos premunt, nostra judicata contemnunt; faciuntque nobis perire tempora rebus eroganda divinis, certe, inquam, propter istos et nobis liceat exclamare in hac voce corporis Christi, «Declinate a me, maligni, et scrutabor ab oculis cordis sui muscas irruentes abegit, redit ad eum cui dicebat «Adjutor meus et susceptor meus es tu; in verbum tuum speravi;» precemque cit magis magisque suscipi, et ad illud propter quod tolerat tam multa molesta, perduci; verius ibi se, quam in istis humanarum rerum somniis fidens esse victurum. Sic enim de futuro dictum est, «et vivam,» tanquam in hoc corpore mortuo non vivatur. Corpus enim mortuum est propter peccatum: et exspectantes redemptionem corporis nostri, spe sal
Abbreviated transcription (Latin):
p̃munt. & causas suas ad nos deferre c̃õpellaꝗ:
qͥb dicere non audemꝰ: Dic homo. qͥsme c̃stituit
udicẽ. aut diuisorẽ int̃uos : constituit enim
talib causis ecclesiasticos apłscognitores.
in foro ꝓhibens iurgare xp̃ianos : nec illis:
qdẽ qͥnon aliena rapiunt. sed sua cupide repe¬
tunt: Dicimꝰ acitẽ: ab omĩ cupidiecab s t consti¬
tuentes eis ante oculos hominẽ cuidictũ. ẽ:
Stulte ac nocte auferetur ate animatua :
quȩ p̃parasti cuiꝰ er̃: quia & quando dicimꝰ hȩc
non recedunt. nec declinant a nobis. sed
instant. urgent. p̃cantur. tumultuantur: A¬
extorquent ut ipsis potius adista quȩdili¬
gunt . quã scrutandis dĩmandatis quȩ dili¬
gimꝰ occupemꝰ : Oquanto tedio turbarũ tur¬
bulentarũ . & quanto desiderio diuinorum
eloquiorũ dictũ ẽ : dec linate ame maligni
& scrutabor mandata dĩmei: Ignoscant nob̵¬
obȩdientes fideles qͥ prosuis scłarib: causis

Expanded text:
premunt, et causas suas ad nos deferre compellunt: premunt, et causas suas ad nos deferre compellunt: quibus dicere non audemus, «Dic, homo, quis me constituit judicem aut divisorem inter vos» ? Constituit enim talibus causis ecclesiasticos Apostolus cognitores, in foro prohibens jurgare Christianos . Ne illis quidem qui non aliena rapiunt, sed sua cupide repetunt, dicimus, Cavete ab omni cupiditate, constituentes eis ante oculos hominem cui dictum est, «Stulte, hac nocte auferetur a te anima tua; quae praeparasti cujus erunt» ? quia et quando dicimus, non recedunt nec declinant a nobis; sed instant, urgent, precantur, tumultuantur, extorquent, ut ipsis potius ad ista quae diligunt, quam scrutandis Dei mandatis quae diligimus occupemur. O quanto taedio turbaru et quanto desiderio divinorum eloquiorum dictum est, «Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei!» Ignoscant obedientes fideles qui pro suis saecularibus causis
Abbreviated transcription (Latin):
salmi huiꝰ locus deqͦ inuoluntate dĩ
disputaturi sumꝰ : sic incipit: Iaiqͥs
odio habui: & legẽtuã dilexi: Nonait.
iniqͦs odio habui. & iustos dilexi: aut iniqͥtatẽ
odio habu. & legẽ tuã dilexi : Sedcũ dixisset
iniqͦsodio habui. exposuit quare: addendo
& legẽ tuã dilexi : Ut demonstraret ñ se
in hominib imqͥsodisse naturã qua homines
sunt. sed iniqͥtatẽ qualegi quã diligit ini
susceptor ad mala euadenda : Qđ autẽ
adiungit INuerbũ tuũ suꝑsꝑaui: tãquã
uersus qͥseqt᷑ Declinate a memaligni.
& scrutabor mandata dĩ mei : Non enim
declinare defiderat : eosq etiã compellen¬
do a se abigit: Nã maligni exercent ad fa¬
cienda mandata : abscrutandis autẽ a uocaq
Nonsolũ cũ ꝑsequunt᷑ autlitgare nobiscũ
uolunt: uerũ etiã cũ obsequunt᷑ & honoraq̃ :¬
& tam̃ sis uiciosis & negotiosis cupiditatib
adiuuandis ut occupem. & eis nr̃a tẽpora
impendamꝰ efflagitant . Aut certe infirmos

Expanded text:
i hujus locus de quo in voluntate Dei disputaturi sumus, sic incipit: «Iniquos odio habui, et legem tuam dilexi.» Non ait, Iniquos odio habui, et justos dilexi; aut, Iniquitatem odio habui, et legem tuam dilexi: sed cum dixisset, «Iniquos odio habui,» exposuit quare, addendo, «et legem tuam dilexi,» ut demonstraret, non se in hominibus iniquis odisse naturam, qua homines sunt; sed iniquitatem, qua legi quam diligit, inisusceptor,» ad mala evadenda. Quod autem adjungit, «In verbum tuum supersperavi,» tanquam versus qui sequitur: «Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei?» Non enim declinare desiderat, eosque etiam compellendo a se abigit. Nam maligni exercent ad facienda mandata, a scrutandis autem avocant; non solum cum persequuntur, aut litigare nobiscum volunt; verum etiam cum obsequuntur et honorant, et tamen suis vitiosis et negotiosis cupiditatibus adjuvandis ut occupemur, et eis nostra tempora impendamus, efflagitant; aut certe infirmos
Abbreviated transcription (Latin):
Multis enĩ modis nr̃i interp̃tati sunt unũ uerbũ
sententia: & si adiuuauerit dñs. operosius dis¬
putatione alia penetranda . ẽ : Nã & qđ ad¬
ditũ. ẽ. ꝓpterea dilexi testimonia tua semꝑ:
multo amplius eã ꝓfundã facit Dicit emĩ apłs:
lex irã oꝑat᷑ : Huiꝰq dictirationẽ reddens: libi
enĩnon.ẽ.lex inqͥt nec p̃uaricatio. Ita osten¬
dens. non om̃s. eẽ. p̃uaricatores: Non eñi om̃s
habent legem : Non autẽ om̃s habere legẽ :
alio loco euidentius ait: Quisine lege pecca¬
uer̃ : sinelege peribunt : Quid sibi ergo uult.
p̃uaricatores deputaui om̃s peccatores terrȩ :
sed hic quȩstionẽ ꝓposuisse sufficerit: alio
sids̃ donauerit sormone tractandã.: ne huiꝰꝓ
lixitas eã cogat angustius explicari. quã ut
bene possit qđ explicat᷑ intelligi:¬

Expanded text:
tati sunt unum verbum sententia, et si adjuverit Dominus, operosius disputatione alia penetranda est. Nam et quod additum est: «Propterea dilexi testimonia tua semper,» multo amplius eam profundam facit. Dicit enim Apostolus: «Lex iram operatur,» hujusque dicti rationem reddens: «Ubi enim non est lex,» inquit, «nec praevaricatio» ; ita ostendens non omnes esse praevaricatores. Non enim omnes habent legem. Non autem omnes habere legem, alio loco evidentius ait: «Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt» . Quid sibi ergo vult: «Praevaricatores deputavi omnes peccatores terrae?» Sed hic quaestionem proposuisse suffecerit, alio, si Deus donaverit, sermone tractandam, ne hujus prolixitas eam cogat angustius explicari, quam ut bene possit quod explicatur intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
quãds̃ dedit ꝑ moysen famulũ suũ popło
suo isrł : hoc ipsa quȩ circũ stant uerbaeiꝰ
ostendunt: Disputabat enĩ deuidȩis & grecis.
idiẽ degentib: non ad circũcisionẽ sed
ad p̃putiũ ꝑtinentib Ideo sine lege eos
dicens. quia ñ acceperant legẽ quã se ac¬
cepisse gloriabantur udȩiꝰ. Vndeait illis.
Siautẽ tuiudȩus cognominaris. & reqͥescis
in lege & gloriaris indõ : Deniq unde ad
hanc sententiã uenerit intuendũ. ẽ. ut di¬
ceret. qͥcũq: sine lege peccauer̃. sine lege
peribunt: Ira inquit & in dignatio tri¬
bulatio & angustia in omnẽ animã homi¬
nis operantis malũ iudȩi primũ & greci:¬

Expanded text:
quam Deus dedit per Moysen famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Judaeus» «cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo.» Denique unde ad hanc sententiam venerit, intuendum est, ut diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Ira,» inquit, «et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primu
Abbreviated transcription (Latin):
hereditate seadqͥsisse iste testatur. & hoc
inȩt̃nũ : quia non . ẽ. in eis gła tẽporalis homi¬
nũ uanaquȩrentiũ. sed ȩterna gła. ẽ. breui
Et si afflicto corporis: exultatio tam̃ cordis.
ciendas iustificationes tuas inȩternum:
ꝓpter retributionẽ. Quidicit inclinaui
cormeũ: ipse iã dixerat. inclinaui cormeũ :¬
intestimoniattia. In testimonia tua: ut intel¬
ligamꝰ simul.hoc.eẽ. & diuini muneris.
& ꝓpriȩ uoluntatis : Sednũqͥd ineternũ
facturi sumꝰ iustificationefoĩ: oꝑa illa
qͥdem quȩ oꝑam̃ circa ꝓximorũ necessita¬
tes ȩterna. eẽ. ñ possunt. sicut nec ipsȩ
necessitates: sed si ñ diligendo ista faciamꝰ.
nulla . ẽ. iꝰtificatio : Si autẽ diligendo ȩt̃¬
na.ẽ. ipsa. ẽ. dilectio: eiq ȩterna . ẽ. para
ta retributio: Propt̃ quã retributionem.
dicit inclinasse corsuũ. ad faciendas itifi¬
cationes dĩ: ut in ȩternũ diligens. in et̃nũ

Expanded text:
haereditate se acquisisse iste testatur, et hoc haereditate se acquisisse iste testatur, et hoc «in aeternum;» quia non est in eis gloria temporalis hominum vana quaerentium, sed aeterna gloria est brevi etsi afflictio corporis, exsultatio tamen cordis.ciendas justificationes tuas in aeternum, propter retributionem.» Qui dicit, «Inclinavi cor meum;» ipse jam dixerat, «Inclina cor meum in testimonia tua;» ut intelligamus simul hoc esse et divini muneris et propriae voluntatis. Sed numquid in aeternum facturi sumus justificationes Dei? Opera illa quidem quae operamur circa proximorum necessitates, aeterna esse non possunt, sicut nec ipsae necessitates: sed si non diligendo ista faciamus, nulla est justificatio; si autem diligendo, aeterna est ipsa dilectio, eique aeterna parata est retributio; propter quam retributionem dicit se inclinasse cor suum ad faciendas justificationes Dei, ut in aeternum di
Abbreviated transcription (Latin):
peccatores laqueũ mͥ: & amandatis tuis non
erraui: Un de hoc: nisi quia eiꝰ anima in ma¬
nib dĩ. uel in suis uiuificanda offert᷑ dõ:
uerbo ingreco positũ . ẽ. hereditaui int̃p̃ta¬
tisunt: Qđ & silatinũ. eẽ. posset: magissig¬
nificaret eũ qͥdedit hereditatẽ quã eum
qͥaccepit. ut sic. ẽẽt. hereditaui qͦmodo di¬
sus : siue dicat᷑ hereditate possedi. siue di¬
catur hereditate ad qͥsiui:ñ hereditatẽ sed
hereditate : Siautẽ quȩrit᷑ qͥd ad qͥsierit
hereditate : testimonia in qt tua : Quiduo¬
lens intelligi.nisi ut testis dĩ fieret. eiꝰq testi¬
monia confiteret᷑. id. ẽ. ut marar dĩfieret.
atq: eiꝰ martṗria diceret. sicut martyres
dicunt apatre sibi cuiꝰ heres. ẽ. ẽẽ. conlatũ :
multiqͥppe uoluer̃. neq potuer̃ : Nulli tam̃
potuer̃. nsi qͥuoluer̃ : Quia ñ potuis sent.
sidĩ testimonia negare uoluissent : sed etiã
ipsorũ p̃parata.ẽ. uoluntas adño Ideo hȩc

Expanded text:
peccatores laqueum mihi, et a mandatis tuis non erravi.» Unde hoc, nisi quia ejus anima in manibus Dei, vel in suis vivificanda offertur Deo?verbo in graeco positum est, «Haereditavi» interpretati sunt. Quod etsi latinum esse posset, magis significaret cum qui dedit haereditatem, quam eum qui accepit; ut sic esset «haereditavi,» quomodo, Disus; sive dicatur, «Haereditate possedi;» sive dicacatur, «Haereditate acquisivi:» non haeriditatem, sed «haereditate.» Si autem quaeritur, quid acquisierit «haereditate; Testimonia,» inquit, «tua.» Quid volens intelligi, nisi, ut testis Dei fieret, ejusque testimonia confiteretur; id est, ut martyr Dei fieret, atque ejus martyria diceret, sicut martyres dicunt, a Patre sibi, cujus haeres est, esse collatum? Multi quippe voluerunt, neque potuerunt: nulli tamen potuerunt, nisi qui voluerunt; quia non potuissent, si Dei testimonia negare voluissent. Sed etiam ipsorum praeparata est voluntas a Domino. Ideo haec
Abbreviated transcription (Latin):
peccauer̃: Hos autẽ qͥ in lege peccauerunt
iudicari tantũ modo non perire : tã quã
ꝑ penas transitorias credantur. eẽ. pur¬
gandi : sicut ille de qͦ dictũ. ẽ. ipse autẽ
saluuserit. sictam̃ quasi ꝑ ignẽ: Sed hoc
merito fundam̃ti bene intelligitur : deqͦ
agebat apłs. ut hoc diceret : Superius qͥppe
dixerat : ut sapiens architectus fundam̃tũ
posuiꝰ Alius suꝑȩdificat : Vnꝰ qͥsq autẽ
uideat : qͦ modo suꝑȩdificat: fundam̃ tum

Expanded text:
peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedifi
Abbreviated transcription (Latin):
unde nunc quȩstio.ẽ: & ait. Quicũq eñi
sine lege pec cauer̃. sine lege peribunt:
& qͥcũq in lege peccauer̃. ꝑlegẽ iudica¬
buntur: Hositaq udȩos. illos autẽ grecos
uolens intelligi. qm̃ dehis agebat᷑ utrosq
sub peccato. eẽ. demonstrans: ut egere se
grã utrisq fateantur: Propter qđ dicit:
Non enĩ .ẽ. distinctio: om̃s eñĩ peccauer̃.
&egent gładĩ : Iustificati gratis ꝑ grãm
Quos itaq dicit om̃s peccasse. nisiiudȩos
& grecos de qͥb dixerat ñ enĩ. ẽ. distinc¬
tio : Nã & dehis paulo ante : causatienĩ
sumꝰ in qͥt iudeos & grecos. om̃s sub pecca¬
to ẽẽ : Ac ꝑ hoc qͥcũq sine lege peccauer̃.¬
id.ẽ. udei. ꝑlegẽ iudicabunt᷑: Nec ideo
ñ peribunt: nisi credant in eũ. quenit quȩ¬
rere qđ perierat : Nonnulli qͥppe ea ã
catholici tractatores. in his apłi uerbis
aliter quã seres hab&. parũ adtendendo
sapuer̃ : ut dicerent illos perire . qͥsine lege

Expanded text:
t, «Quicumque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est distinctio: omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei; justificati gratis per gratiam Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverdaei, «per legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tractatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum attendendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege
Abbreviated transcription (Latin):
susiẽ ꝑ secutionẽ iunior amaiore : ut diceret
unior qđ sequit᷑ : Tribulatio & necessitas
inuener̃ me : mandata tua meditatiomea est :
tua in ȩt̃nũ : intellectũ damͥ & uiuã. Intellec¬
tũ poscit iste iunior : quẽ si non haberet. non
suꝑ seniores intelligeret. Redeũ poscit in tri¬
bulatione & necessitate : Ql intelligat quã
sit contẽnendũ. qđ ei possunt auferre ꝑse¬
quentes inimicua quib se dicit. eẽ. contẽptũ :

Expanded text:
sus est persecutionem junior a majore, ut diceret junior quod sequitur: «Tribulatio et necessitas invenerunt me, mandata tua meditatio mea est.» tua in aeternum, intellectum da mihi, et vivam.» Intellectum poscit iste junior; quem si non haberet; non super seniores intelligeret: sed eum poscit in tribulatione et necessitate, quo intelligat quam sit contemnendum quod ei possunt auferre persequentes i
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ non eitantũ qđ ex lege. ẽ sedei qđ ex
fide. ẽ. abraham. qͥ est pater om̃iũ nrm:
Cur hoc apłs ait : nisi ut ostenderet legẽ
sine ꝓmissionis grã ñ solũ ñ auferre. uerũ
& augere peccatũ : Unde & illud ẽ : Lex
subintrauit : ut abundaret delictũ : sed quia
omia ꝑ gr̃am dimittunt᷑ ñ solũ quȩ sine lege¬

Expanded text:
ni; non ei tantum quod ex lege est, sed et ei quod ex fide est Abraham, qui est pater omnium nostrum» . Cur hoc Apostolus ait, nisi ut ostenderet legem sine promissionis gratia, non solum non auferre, verum et augere peccatum? Unde et illud est: «Lex subintravit, ut abundaret delictum.» Sed quia omnia per gratiam dimittunt
Abbreviated transcription (Latin):
gendũ sit. p̃uaricantes deputaui om̃s pecca¬
tores terrȩ : ꝓpt̃ qđ ait apłs. ubienĩ lex ñ est
nec p̃uaricatio: Hoc autẽ dixit : cũ alerge
ꝓmissa distingueret: Nã ut de superiorib
mundi sed ꝑiustitiã fidei sienĩ qͥ ꝑlegem
heredessunt: exinanita est fides. & euacu¬
ata ẽ. ꝓmissio: Lex enĩ: irã oꝑat᷑. Ubienĩ
nonaẽ.lex: nec p̃uaricatio: Ideo exfide : ut¬

Expanded text:
um sit, «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae;» propter quod ait Apostolus: «Ubi enim lex non est, nec praevaricatio.» Hoc autem dixit, cum a lege, promissa distingueret. Nam ut de superioribus mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui per legem haeredes sunt; exinanita est fides, et evacuata est promissio: lex enim iram operatur; ubi enim non est lex, nec praevaricatio.» «Ideo ex
Abbreviated transcription (Latin):
tus : Tam quã ad ño obliuiscendo dĩlegẽ.
manib ipsius ad iuuetur eiꝰ memoria: ubi
eiꝰ ẽ. anima: Anim a uero mea inmanib meis.
qͣ modo intelligat᷑ ignoro: Iustiqͥppe ista
uerba sunt non in iusti: Redeuntis ad pa¬
trẽ. non discedentis a patre : Nã potest ui¬
deri ille iunior filius animã suã inmanib
suis habere uoluisse. quando dix̃ patri:
Damihi substantiã meã quȩ me contingit :
sedideo mortuus erat: Id eo perierat : Ane
forte ita dictũ ẽ. animamea inmanib meis.
tã quã eã inuificandã offerret dõ: Unde
alibi dr̃. ad te leuaui animã meã: Dixerit

Expanded text:
tus:» tanquam ad non obliviscendam Dei legem manibus ipsius adjuvetur ejus memoria, ubi ejus est anima. «Anima» vero «mea in manibus meis,» quomodo intelligatur, ignoro. Justi quippe ista verba sunt, non injusti; redeuntis ad Patrem, non discedentis a Patre. Nam potest videri junior ille filius animam suam in manibus suis habere voluisse, quando dixit patri, «Da mihi substantiam meam quae me contingit:» sed ideo mortuus erat, ideo perierat . An forte ita dictum est, «Anima mea in manibus meis,» tanquam eam vivificandam offerret Deo? Unde alibi dicitur: «Ad te levavi
Abbreviated transcription (Latin):
fundam̃tũ non aurũ. argentũ. lapides p̃ci¬
osos sed ligna. foenũ. stipulã ȩdificat.
non tam̃ resput nerecipiat. nec receptũ dese
rit fundam̃tũ. idq: om̃ib: carnalib: suis qͥb
capit᷑ atq succũbit delectationib ante ponit
Cũ adhunc articulũ uentũ fuerit. ut aut ille
deseratur aut xp̃c : Ubi sinon ante ponitur
xp̃c. non ille ẽ. fundam̃tũ. Om̃ib qͥppe
structurȩ posteriorib: partib: ante ponit᷑
fundam̃tũ: Nec cogitasse existimo eos qͥsen¬
ser̃ non perire deqͣb dictũ. ẽ. ꝑ legẽ iudica¬
buntur: nisiquia fundam̃tũ habent xpm̃
Parũ ergo atten der̃ qđ de monstrauimꝰ : atq
ipsa scriptura clamat de iudeis. hoc apłm
dicere qͥ sine fundam̃to sunt xp̃o Quis autẽ
sius. eẽ. testet᷑ & tolerabilius dicat futurũ
sodomitis in die iudicii qͥutiq
sine lege perier̃. quã ciuitati
iudeȩ. quȩ in eũ ñ credidit
tanta uirtute mirabilia facien¬
tem: Siergo apłs scđm legẽ quã dsꝑmo¬

Expanded text:
um, non « aurum, argentum, lapides pretiosos, » sed « ligna, fenum, stipulam » aedificat , » non tamen respuit ne recipiat, nec receptum rit fundamentum; idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur atque succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae deserantur, aut Christus; ubi si non anteponitur Christus, non illi est fundamentum. Omnibus quippe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui senserunt non perire de quibus dictum est, «Per legem judicabuntur,» nisi quia fundamentum habent Christum. Parum ergo attenderunt quod demonstravimus; atque ipsa Scriptura clamat, de Judaeis hoc Apostolum dicere, qui sine fundamento sunt Christo. Quis autem sum esse testetur. ; et tolerabilius dicat futurum Sodomitis in die judicii, qui utique sine lege perierunt, quam civitati Judaeae quae in eum non credidit tanta virtute mirabilia facientem ? 4. Si ergo Apos
Abbreviated transcription (Latin):
mantur: auidicus eñi tius timui: Cũmihilex
minaret᷑ pęnã: quȩ mihi ñ poterat dare ititiã.
sed hunc timorẽ qͦ pęnametuit᷑ consummata
caritas foras mittit : quȩ ñ timore pęnȩ sed
delectatione iustidiȩ liberos redditꝰ: Timor
nãq iste qͦ non inatur iustitia. sed timet᷑ pęna
inopere quando sꝑat᷑ inpunitas : Cũ uero
pęna credit᷑ secutura latenter uiuit: Uiuit
tam̃: Timet enĩ licere & dolet ñ licere qđ lex
casto ipsa quȩ huno timorẽ foras mittit peccare
timet caritas. etiã si seqͥt᷑ inpunitas: q̃ ina nec
inpumitatẽ iudicat secuturã. quando maior
iustitiȩ peccatũ ipsam deputat poenã: Tali
timore carnes crucifigunt᷑ : qm̃ carnales delec¬
tationes quȩ legis littera uetant᷑ potius quã
petendũ me tanquã pedagogus timor legisille
ꝑduxit : quotimore. Aiudiciis tinis timui :¬

Expanded text:
mantur; «a judiciis enim tuis timui,» cum mihi lex mantur; «a judiciis enim tuis timui,» cum mihi lex minaretur poenam, quae mihi non poterat dare justitiam. Sed hunc timorem, quo poena metuitur, consummata charitas foras mittit ; quae non timore poenae, sed delectatione justitiae liberos reddit. Timor namque iste, quo non amatur justitia, sed timetur poenain opere, quando speratur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit: vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex r. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet charitas, etiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem judicat secuturam, quando amore justitiae peccatum ipsum deputat poenam. Tali timore carnes crucifiguntur; quoniam carnales delectationes, quae legis littera vetantur potiusquam petendum me tanquam paedagogus timor legis ille perduxit, quo timore «a judiciis tuis timui
Abbreviated transcription (Latin):
centiis: Dictũ sit qđ ipsicrucifixer̃ carnẽ suã :
inisto tam̃ psalmo ds̃ rogatur ut itidẽ tam̃¬
faciat cuidicit᷑ Confige clauis atimore tuo
carnes meas : ut intelligamꝰ etiã qđ recte facimꝰ
grẽ dĩ. eẽ. tribuendum: qͥ in nobis opat᷑. & uelle
&oꝑari ꝓbona uoluntate : Sed qͥd sibi uult
qđ cũ dixis fet. confige clauis atimore tuo çar¬
confige timore tuo : timuit enĩ si enĩ iãtimuerit
uł timebat: curad huc ut atimore suo ds̃ cru¬
cifigeret carnes eiꝰ orabat: an addi sibi uolebat
timorẽ . ut dũtimeret quantũ sufficeret cru¬
cifigendis suis carnib id. ẽ. concupiscentis
affectib:q carnalib: tanquã
dicens. ꝑfice in me timorẽ tũu.
timuienĩ aiudicus tuis: Sed est hic
alius altior sensus: quantũ ds̃ donat scrutato
sinu scripturȩ huiꝰ eruendus. Confige in qͥt
clauis a timore tuo carnesmeas. aiudicuiseni
tuis timui ħoc ẽ. atimore tuo casto. qͥ ꝑ manet
in scł m scłi carnaliamea desideria conpri¬

Expanded text:
Cum hic dictum sit quod ipsi «crucifixerunt carnem suam,» in isto tamen psalmo Deus rogatur ut id faciat, cui dicitur, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» ut intelligamus etiam id quod recte facimus, gratiae Dei esse tribuendum, qui in nobis operatur et velleo bona voluntate . 7. Sed quid sibi vult, quod cum dixisset, «Confige clavis a timore tuo car«Confige a timore tuo; timui enim?» Si jam timuerat, vel timebat, cur adhuc, ut a timore suo Deus crucifigeret carnes ejus, orabat? An addi sibi volebat timorem, ut tantum timeret, quantum sufficeret crucifigendis suis carnibus, id est concupiscentiis affectibusque carnalibus: tanquam dicens, Perfice in me timorem tuum; timui enim a judiciis tuis? Sed est hic alius altior sensus, quantum Deus donat, scrutato sinu Scripturae hujus eruendus. «Confige,» inquit, «clavis a timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui:» hoc est, a timore tuo casto, qui permanet in saeculum saeculi , carnalia mea desideria compri
Abbreviated transcription (Latin):
diuuante dõ istã magnihuiꝰ psalmi partẽ
considerandã. exponendãq suscepimꝰ:
ubi dicit: De fecit in salutarituo animamea.
& in uerbũ tuũ sꝑaui: Non om̃is defectꝰ uel
culpȩ putandus ẽ. eẽ uł pȩnȩ : Est etiam
defectꝰ. laudabilis. uł optabilis: Nacũ sint
interse duo ista contraria. ꝓficere & deficere :
usitatius ꝓfectꝰ in bono accipitur. defectꝰ
in malo : quando non ad ditur uł sub intelli¬
git᷑. in qͥđ ꝓficiatur uel deficiatur : Cũ uero
additur : potest & malũ . cẽ. ꝓficere. bonũq
deficere : Aꝑte qͥppe dix̃ apłs. ꝓfanas autẽ¬

Expanded text:
djuvante Domino, istam magni hujus psalmi partem considerandam exponendamque suscepimus, ubi dicit, «Defecit in salutare tuum anima mea, et in verbum tuum speravi.» Non omnis defectus culpae putandus est esse, vel poenae: est etiam defectus laudabilis vel optabilis. Nam cum sint inter se duo ista contraria, proficere et deficere; usitatius profectus in bono accipitur, defectus in malo, quando non additur vel subintelligitur in quid proficiatur vel deficiatur: cum vero additur, potest et malum esse proficere, bonumque deficere. Aperte quippe dixit Apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
hicait lucerna pedib meis uerbũ tuũ¬
custo dire iudicia ititiȩ tuȩ: Taquã bene
ambulans ad illã lucernã &rectas semitas
habens sequenti autẽ uerbo illud qđ
antecedit expositũ. ẽ. Iuasi eñĩ quȩreremꝰ.
qͥd eẽt. iuraui: adiunxit. & statui: Hoc
enĩ appellauit uram̃tũ: qđ statuĩ ꝑsa
cram̃tũ : quia ita deb&. eẽ. mensfixa. incto¬
diendis iudiciis iustitiȩ dĩ: ut sit om̃ino
ꝓiuratione qđ statuit: Fide autẽ custodi¬
unt᷑ iudicia tꝰtitiȩ dĩ: cũ subdõ iusto iudice.
nec recte factũ infructuosũ. nec peccatũ
credit᷑ in punitũ sed ꝓhac fide quia multa
cepto .ẽ. intelligi sit necesse: sed ait. humi¬
liatus sũ usq ualde : Maximã scilicet pas¬
sus ꝑsecutionẽ. ꝓ eo qđ iurauit & statuit
custodire iudicia iustitiȩ dĩ &ne in tanta
humiliatione fides ipsa deficeret: addidit.
Diaẽ uiuificame scđm uerbũtuũ: hoc. ẽ.

Expanded text:
hic ait, Lucerna pedibus meis verbum tucustodire judicia justitiae tuae:» tanquam bene ambulans ad illam lucernam, et rectas semitas habens. Sequenti autem verbo illud quod antecedit expositum est. Quasi enim quaereremus quid esset, «Juravi;» adjunxit, «et statui.» Hoc enim appellavit juramentum quod statuit per sacramentum; quia ita debet esse mens fixa in custodiendis judiciis justitiae Dei, ut sit omnino pro juratione quod statuit. 3. Fide autem custodiuntur judicia justitiae Dei; cum sub Deo justo judice, nec recte factum infructuosum, nec peccatum creditur impunitum: sed pro hac fide quia multa aecepto est, intelligi sit necesse: sed ait, «Humiliatus sum usque valde;» maximam scilicet passus persecutionem, pro eo quod juravit et statuit custodire judicia justitiae Dei. Et ne in tanta humiliatione fides ipsa deficeret, addidit, «Domine, vivifica me secundum verbum tuum:» hoc est