comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ hoc suscepit ut doc̾et qͥd sint. s in qͦ gen̾e illa
tutanda illa uͦ expetenda sint. cũ carnis & sp̃c nominibꝰ
a pena peccati atq peccato ad grãm dñi atq iusticiam
nos conuerti oportere p̃dic̾et: ne deserendo grãm tẽ
dignatꝰ ẽ. in penã sempiternã incidamꝰ: q̃ ꝑseueranti
adu̾sum dñm suꝑbiȩ p̃parata ẽ. Cum enĩ cõmemora¬
tis multis oꝑibꝰ carnis addidit & his similia: satis ostñ¬
dit ñ se ista examinatiore numero collocasse. s libe¬
riore sermone posuisse. hoc etiã de sp̃nalibꝰ fructibꝰ
fecit. Non enĩ ait adu̾sus hec non c̃ lex: s adt̾isus huiꝰ¬
modi. hoc ẽ siue ista. sitie etĩ cetera huiꝰmodi. S cam̃
diligenter considerantibꝰ non hic omĩmodo carnaliũ sp̃ua¬
litmq oꝑtm obpositio inordinata adq confufaẽ. Ob hoc
autẽ latet quia patitiora i el singłã qͥbusdam plaribus

Expanded text:
Non enim hoc suscepit ut doceret quot sint, sed in quo genere illa Non enim hoc suscepit ut doceret quot sint, sed in quo genere illa vitanda, illa vero expetenda sint; cum carnis et spiritus nominibus a poena peccati atque peccato ad gratiam Domini atque justitiam nos converti oportere praediceret: ne deserendo gratiam tedignatus est, in poenam sempiternam incidamus, quae perseveranti adversum Dominum superbiae praeparata est. Cum enim commemoratis multis operibus carnis, addidit, et his similia; satis ostendit non se ista examinatiore numero collocasse, sed liberiore sermone posuisse. Hoc etiam de spiritualibus fructibus fecit. Non enim ait, Adversus haec non est Lex: sed, Adversus hujusmodi; hoc est, sive ista, sive etiam caetera hujusmodi. 51. Sed tamen diligenter considerantibus non hic omni modo carnalium spiritualiumque operum oppositio inordinata atque confusa est. Ob hoc autem latet, quia pauciora, vel singula quibusdam pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
uersat᷑: subaudit᷑ his lex posita ẽ. Regnant gͦ sp̃uales
isti fructus in homine. in quo peccata ñ regnant. Regnãt
autẽ ista bona si tantũ delectant. ut ipsa teneant ani-¬
mum in tẽptationibꝰ. ne in peccati consensionẽ ruat.
Qd enĩ ampliꝰ nos delectat. scd̾m id oꝑem̃ necesse ẽ. Ut
uerbi gr̃a. occurrit forma spetiosȩ feminȩ. & mouet
ad delectationẽ fornicationis. s si plus delectat ptilcͥtudo
iusticia ꝑ caritatẽ cũ magna delectatione faciamꝰ qͥcqͥd
in ea deo plac̾e cognoscimꝰ. Quod autẽ de castitate & de
fornicatione dixi: hoc de ceteris intelligi uolui. Neq mo-¬
ueat uel qd ñ omnino ad eundẽ numerũ & ordinem oꝑa
carnis in hac epła enumerauit. atq in illa ad coritbi¬
os. uel qd sp̃ualia bona pauciora pluribus carnalibꝰ uitiis
obposuit. neq ita contrario ut forncationibꝰ castitas. in¬
munditiis munditia. atq ita cet̾is cet̾a occurrerent.

Expanded text:
versatur » : subauditur, his Lex posita est. Regnant ergo spirituales isti fructus in homine, in quo peccata non regnant. Regnant autem ista bona, si tantum delectant, ut ipsa teneant animum in tentationibus ne in peccati consensionem ruat. Quod enim amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est: ut verbi gratia, occurrit forma speciosae feminae, et movet ad delectationem fornicationis: sed si plus delectat pulchritudo justitia per charitatem cum magna delectatione faciamus quidquid in ea Deo placere cognoscimus. Quod autem de castitate et de fornicatione dixi, hoc de caeteris intelligi volui. 50. Neque moveat, vel quod non omnino ad eumdem numerum et ordinem opera carnis in hac Epistola enumeravit, atque in illa ad Corinthios: vel quod spiritualia bona pauciora, pluribus carnalibus vitiis opposuit; neque ita e contrario ut fornicationibus castitas, immunditiis munditia, atque ita caeteris caetera occurrerent.
Abbreviated transcription (Latin):
illa uͦ q̃ ad bonos mores ꝑtinent omnino ñ poterãt. Non
enim implet ea nͥ caritas quia & hominẽ si ꝓpt̾ea ñ occidit
aliqͥs ne & ipse occidat᷑. ñ implet p̃ceptũ iusticiȩ. S si idõ
ñ occidit quia iniustum ẽ: etiã si id possit fac̾e impune
non solum apud homines s etiam apud dm̃. sic̃ dauid cũ
diuinitꝰ accepisset ĩ potestatẽ regẽ saul impune utiq occi¬
d̾et. nec hominibus in se uĩdicaturis quia multũ ab eis
diligebat᷑ idem dauid. nec dõ qͥ hanc ipsam potestatẽ dedis-¬
se se dixerat. ut ommino ei face̾t qd uellet. Peꝑcit gͦ diligẽs
ꝓximũ. tanquã seipsum ñ solum ꝑsecutũ s etiã ꝑsecutu¬

Expanded text:
illa vero quae ad bonos mores pertinent, omnino non poterant. Non illa vero quae ad bonos mores pertinent, omnino non poterant. Non enim implet ea nisi charitas. Quia et hominem si propterea non occidit aliquis, ne et ipse occidatur; non implet praeceptum justitiae: sed si ideo non occidit, quia injustum est, etiam si id possit facere impune, non solum apud homines, sed etiam apud Deum. Sicut David cum divinitus accepisset in potestatem regem Saül, impune utique occideret, nec hominibus in se vindicaturis, quia multum ab eis diligebatur idem David; nec Deo, qui hanc ipsam potestatem dedisse se dixerat, ut omnino ei faceret quod vellet . Pepercit ergo diligens proximum tanquam seipsum, non solum persecutum, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
madũtebãt p̃terire atq contẽpn̾e. Hoc gͦ ita dyxit.
acsi dicẽt. Sine causa gͦ xp̃m cum ista contẽpn̾et
scandalizati iudei crucifixerunt. si adhuc eis ꝓ qͥbꝰ
crucifixꝰ ẽ talia ꝑsuadentur. Et adiecit elegantifsima
ambiguitate. qͦn sub spetie maledictionis benedictio¬
nẽ dicens. Utinã abscidant᷑ qͥ uos conturbant. Hon
tantũ autẽ cicuncidant᷑. sed abscidant᷑. Sic enim
fiunt spadones ꝓpter regnum celoꝵ: & carnalia se-¬
fr̃es. Quia illa conturbatio ab sp̃ualibus ad carnalia
reuocans in seruitutẽ trahebant. S iam hinc oꝑa illa
legis tractare incipit. de qͥbꝰ eũ supͣdixerã in fine eplłe
tctaturum. q̃ ad nouum qͦ testam̃tũ ꝑtin̾e nemo am¬
bigit. s alio fine qͦ liberos ea fac̾e decet idest caritatis
et̾na sꝑantis hinc p̃mia & ex fide expectantis ñ sic̃ iu¬

Expanded text:
madvertebant praeterire atque contemnere. Hoc ergo ita dixit, madvertebant praeterire atque contemnere. Hoc ergo ita dixit, ac si diceret: Sine causa ergo Christum, cum ista contemneret, scandalizati Judaei crucifixerunt, si adhuc eis pro quibus crucifixus est, talia persuadentur. Et adjecit elegantissima ambiguitate quasi sub specie maledictionis benedictionem, dicens: Utinam et abscidantur qui vos conturbant. Non tantum, inquit, circumcidantur, sed et abscidantur. Sic enim fient spadones propter regnum coelorum , et carnalia sertatem vocati estis, fratres. Quia illa conturbatio a spiritualibus ad carnalia revocans in servitutem trahebat. Sed jam hinc opera illa Legis tractare incipit, de quibus eum supra dixeram in fine Epistolae tractaturum , quae ad Novum quoque Testamentum pertinere nemo ambigit; sed alio fine, quo liberos ea facere decet, id est, charitatis aeterna sperantis hinc praemia, et ex fide exspectantis. Non sicut Ju
Abbreviated transcription (Latin):
tangit alio loco uͥ ait. Piculis in falsis fr̃ibꝰ. Ec hic in
xp̃o iħti. ut nos in seruitutẽ redigerẽt. Ergo si circũ¬
cisionem p̃dicabat: desinerent eos ꝑseqͥ. Qui tamen
ne timerent᷑ ab eis qͥbꝰ xp̃iana libertas ad nuntiabat᷑.
aut ne ab ipso apłõ timeri putarent᷑: ꝓpt̾ea sciꝑiꝰ lib̾a
plenus fidutia nom̃ suũ etiã ꝓfessus ẽ dicens. Ecce
ego paulus dico nob̃: qͥa si circũcidamini xp̃c uobis
nichil ꝓderit. Tanquã si diceret. Ecce me imita¬
mini ut ñ timeatis: aut in me causam refundite
si timetis. Quod autẽ dicit gͦ euacuatũ ẽ scanda¬
lum crucis sententiã illã repetit. Si ex lege itsticia:
gͦ. xp̃c gratis mortus est. S hic qm̃ scandalũ nominat.
in memoriam reuocat ꝓpt̾ea maxime in xp̃o passos
esse scandalum udeos: quia istas carnales obseruatio¬
nes qͦs ꝓ ipsa salute se habere arbitrant᷑. eũ sepe ani¬

Expanded text:
tangit alio loco, ubi ait, Periculis in falsis fratribus ; et hic in tangit alio loco, ubi ait, Periculis in falsis fratribus ; et hic in Christo Jesu, ut nos in servitutem redigerent » . Ergo si circumcisionem praedicabat, desinerent eum persequi. Qui tamen ne timerentur ab eis, quibus christiana libertas annuntiabatur; aut ne ab ipso Apostolo timeri putarentur, propterea superius libera plenus fiducia, nomen suum etiam professus est, dicens, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini. Christus vobis nihil proderit : tanquam si diceret, Ecce me imitamini, ut non timeatis; aut in me causam refundite, si timetis. Quod autem dicit, Ego evacuatum est scandalum crucis, sententiam illam repetit, Si ex Lege justitia, ergo Christus gratis mortuus est . Sed hic quoniam scandalum nominat, in memoriam revocat propterea maxime in Christo passos esse scandalum Judaeos, quia istas carnales observationes, quas pro ipsa salute se habere arbitrabantur, eum saepe ani
Abbreviated transcription (Latin):
mentum & tota massa. idest tota ȩccłia eorũ in corrup¬
tione carnalis seruitutis quodammꝰ fermentabit᷑. si
tales ꝑsuasores tanquã iustos & fideles recipientes ho¬
norauerint. Ego inquit confido de uobis in dño: quod
nichil alitid sapietis. Hinc utiq manifestum ẽ. nondũ
illos fuisse possessos atalibus. Qui autẽ conturbat
uos inqͥt:. portabit iudicium quicumq est ille. Hȩc ẽ
illa conturbatio contrarra oedini: ut de sp̃ualibꝰ carnales
fiant. Ec qm̃ intelligendũ ẽ fuisse quosdã qͥ cum uel¬
lent eis istã seruititẽ ꝑsuradere: & uiderẽt eos pauli
apłi auctoritate reuocari: dicerẽt etiam ipsũ paulum
id sentire. s ñ eis facile aperire uolusse sententiã sirã.
oportunissime subiecit. Ego autẽ fres si circũcisionẽ
adhuc p̃dico: quid adhric ꝑsecutionẽ patior: Etram
moliebant᷑. cum iam euangłm suscepisse uiderent᷑: quos

Expanded text:
mentum; et tota massa, id est, tota eorum Ecclesia in corrupmentum; et tota massa, id est, tota eorum Ecclesia in corruptione carnalis servitutis quodammodo fermentabitur, si tales suasores tanquam justos et fideles recipientes honoraverint. Ego, inquit, confido in vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis. Hinc utique manifestum est, nondum illos fuisse possessos a talibus. Qui autem conturbat vos, inquit, portabit judicium, quicumque ille fuerit. Haec est illa conturbatio contraria ordini, ut de spiritualibus carnales fiant. Et quoniam intelligendum est fuisse quosdam qui cum vellent eis istam servitutem persuadere, et viderent eos Pauli apostoli auctoritate revocari, dicerent etiam ipsum Paulum id sentire, sed non eis facile aperire voluisse sententiam suam; opportunissime subjecit, Ego autem, fratres, si circumcisionem adhuc praedico, quid adhuc persecutionem patior? Etiam moliebantur, cum jam Evangelium suscepisse viderentur. Quos
Abbreviated transcription (Latin):
tudent᷑ temporalia sunt: que autẽ ñ uidentur et̾na
sunt. Deinde subiuxit. In xp̃o enim iħu neq circtmci¬
sio quicquã tialet neq p̃putium. ut illam in differen¬
tiam declararet. nichilq ꝑnitiosum esse in hac cirtãcr¬
fione ostenderet: nisi ex illa salutẽ sꝑare. Nichil gͦ ua-¬
lere dicit in xp̃o circumcisionem aut p̃ptitium: s fidem
quȩ ꝑ dilectionẽ oꝑatur. Et hic illud tetigit quia sub
lege seruitus ꝑ timorem oꝑatur. Currebatis bene inqͥt.
Quis nos impediuit ueritati ñ obedire: Hoc est quod
suꝑius ait. Quis uos fascinaute: Suasio ur̃a inqͥt non
ex eo ẽ qui uocanit uos. Hȩc autẽ suasio carnalis est:
ille autẽ in libertatẽ uocauit. Suasionem autẽ eorum
dyxit: quod eis suadebatur. Eos autẽ paucos qui ad il¬
los ueniebant ut ista suaderent: quia incomꝑatione
multitudini credentium galatbartm exigui numero
erant fermentum appellat. Recipient autẽ isti fer-¬

Expanded text:
videntur, temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna videntur, temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna sunt . Deinde subjunxit, In Christo enim Jesu neque circumcisio quidquam valet, neque praeputium; ut illam indifferentiam declararet, nihilque perniciosum esse in hac circumcisione ostenderet, nisi ex illa salutem sperare. Nihil ergo valere dicit in Christo circumcisionem aut praeputium, sed fidem quae per dilectionem operatur. Et hic illud tetigit, quia sub Lege servitus per timorem operatur. Currebatis bene, inquit; quis vos impedivit veritati non obedire? Hoc est, quod superius ait, Quis vos fascinavit ? Suasio, inquit, vestra non ex eo est qui vocavit vos. Haec enim suasio carnalis est, ille autem in libertatem vocavit. Suasionem autem eorum dixit, quod eis suadebatur. Eos autem paucos, qui ad illos veniebant, ut ista suaderent, quia in comparatione multitudinis credentium Galatarum exigui numero erant, fermentum appellat. Recipient autem isti fer
Abbreviated transcription (Latin):
apłoꝵ dicit. abstinerent se ab his quibꝰ eos isti subiugare
cupiebant. Euacuati inqͥt estis a xp̃o: qui in lege iusti¬
ficamini. Hec est illa ꝓscriptio qua xp̃m ꝓscriptum su¬
ab eis tanquã apossessione quã tenebat abscedit. oꝑa
legis m eam pofsessionem. tanquã in tacuam inducant᷑.
Quod quia non xp̃o s illis obest addidit. A gr̃a exci¬
distis. Cum enim hoc agit gr̃a xp̃i. ut illi qui debito¬
res erant oꝑum legis liberarent. hoc debito isti ingra¬
ti tante gr̃ȩ debitores ẽẽ uolunt untuerse legis facen¬
de. Nondum autẽ erant factum. S quia uoluntas
moueri ceꝑat: ita plerisq locis loquit᷑ quasi factum sit.
Nos enĩ inqͥt sp̃u ex fide spem iusticie expectamus.
In quo demonstrat ea ꝑtinere ad fidem xp̃i quȩ fp̃ida¬
ꝓmissiomibus seruitus illa tenebat᷑ sicut alio loco dicit
ñ respicientibꝰ que uident᷑. s que ñ uident᷑. Que enĩ

Expanded text:
apostolorum dicit, Abstineant se ab his quibus eos isti subjugare apostolorum dicit, Abstineant se ab his quibus eos isti subjugare cupiebant. Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini. Haec est illa proscriptio qua Christum proscriptum su Christus ab eis tanquam a possessione quam tenebat, abscedit, opera Legis in eam possessionem tanquam in vacuam inducantur. Quod quia non Christo, sed illis obest, addidit, a gratia excidistis. Cum enim hoc agat gratia Christi, ut illi qui debitores erant operum Legis, liberentur hoc debito; isti ingrati tantae gratiae, debitores esse volunt universae Legis faciendae. Nondum autem erat factum; sed quia voluntas moveri coeperat; ita plerisque locis loquitur quasi factum sit. Nos enim, inquit, spiritu ex fide spem justitiae expectamus. In quo demonstrat ea pertinere ad fidem Christi, quae spirituapromissionibus servitus iis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim
Abbreviated transcription (Latin):
quamuis sub lege dei. tamen carnalem popłm seruilit̾
alligantiũ. Ap̃m autẽ nichil eis ꝓfuturum eẽ dicit.
si circumcidant᷑. S illo mͦ quo eos isti uolebant cir¬
cumcidi: idest ut in carnis circtincisione ponerent
spem salutis. Non enim tymotheo non ꝓfuit xp̃c:
quia paulus ipse illum iam xp̃ianũ uuenem cir-¬
cumcidit. fecit autẽ hoc ꝓpter scandalũ suoꝵ. nichil
simulans omnino. s ex illa indifferentia qͥua dicit:
circumcisio nichil est p̃putium nichil est. Nichil emĩ
obest ista circumcisio ei: qͥ salutem in illa eẽ ñ credit.
Scd̾m hanc sententiã etiã illud addit. Testificor aut̃
omi homini circumcidenti se. idest tanquã saluta¬
rem istã cirtumcisionẽ appetenti: quia debitor est
unuerse legis faciende. Quod ideo ait. ut uel t̾rore tamin¬
sunt. ne ommnes implere cogerent᷑. quod nec ipsi iudei nec
parentes eortim implere potuerunt: sĩc petrus in actibꝰ

Expanded text:
quamvis sub Lege Dei, tamen carnalem populum serviliter quamvis sub Lege Dei, tamen carnalem populum serviliter alligantium. Christum autem nihil eis profuturum esse dicit, si circumcidantur: sed illo modo, quo eos isti volebant circumcidi, id est, ut in carnis circumcisione ponerent spem salutis. Non enim Timotheo non profuit Christus, quia Paulus ipse illum jam christianum juvenem circumcidit: fecit autem hoc propter scandalum suorum , nihil simulans omnino, sed ex illa indifferentia qua dicit, Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est . Nihil enim obest illa circumcisio ei qui salutem in illa esse non credit. Secundum hanc sententiam etiam illud addidit, Testificor autem omni homini circumcidenti se, id est, tanquam salutarem istam circumcisionem appetenti, quia debitor est universae Legis faciendae. Quod ideo ait, ut vel terrore tam insunt, ne omnes implere cogerentur, quod nec ipsi Judaei nec parentes eorum implere potuerunt, sicut Petrus in Actibus
Abbreviated transcription (Latin):
me obponenda est seruitutis iugo. quo in opibais
legis tenebant᷑ qui ad circumcisionem istos tra
dum cecidissetaccõmodatiꝰ enĩ dic̾et surgite. Sed
quod addidit & ne. iterum sertututis iugo atti¬
neamini. quandoqͥdẽ hic nullum aliud itigum
potest intelligi quo eos attineri nolit: nisi circũ¬
cisionis taliumq obsertrationum udaicarum.
Ita enĩ o seqͥt. Ecce ego parlus dico tobis quia si
cirtumcidamini xp̃c uobis nichil ꝓderit. quomͦ accept᷑i
sumꝰ quod ait. ne iterum seruitutis iugo attineamini.
cum ad eos scbat qui iudei nunquã fuerant: Nam
hoc ait utiq ne circuincidant᷑: sed nimirum hic de¬
claratur & confiriat᷑ illa sententia de qua suꝑius
disputauimus. Quid enim aliud hoc loco gentibus
dicat ñ inuenio: nͥ ut ꝓsit illis quod ad seruitutem
suꝑstitionis sue ꝑ fidem᷑ xp̃i liberati sunt: ne iterum
serui esse uelint sub iugo obseruationum carnaliũ.

Expanded text:
me opponenda est servitutis jugo, quo in operibus me opponenda est servitutis jugo, quo in operibus Legis tenebantur, qui ad circumcisionem istos trahndum cecidisse: accommodatius enim diceret, Surgite. Sed quod addidit, Et ne iterum servitutis jugo attineamini, quandoquidem hic nullum aliud jugum potest intelligi, quo eos attineri nolit, nisi circumcisionis taliumque observationum Judaicarum; ita enim et sequitur, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit: quomodo accepturi sumus quod ait, ne iterum servitutis jugo attineamini; cum ad eos scribat qui Judaei nunquam fuerant? Nam hoc agit utique, ne circumcidantur. Sed nimirum hic declaratur et confirmatur illa sententia de qua superius disputavimus. Quid enim aliud hoc loco Gentibus dicat, non invenio, nisi ut prosit illis quod a servitute superstitionis suae per fidem Christi liberati sunt, ne iterum servi esse velint sub jugo observationum carnalium,
Abbreviated transcription (Latin):
quod erat ab initio. Carnales autẽ qui sunt in ec¬
clesia ex quibus hereses & scismata fiunt. ex euan¬
gelio quidem occasionem nascendi acceperunt.
sed carnalis error quo concepti sunt & quẽ secũ
trahunt non refertur ad antiquitatẽ ueritatis: oo
ideo de matre adholescentula & de patre sene fine
ꝓmissione nati sunt. quia & dñs non nsi ob antiqͥta¬
tem ueritatis in apocalypsi albo capite apparuit.
Hati funt gͦ tales ex occasione antique ueritatis:
in nouitio temporaliq mendatio. Dicit gͦ nos apls
sccłm ysaac ꝓmissionis filios ẽẽ: & fic ꝑsectitionem
passum ysaac ab ysmahele quemadmodum hi qͥ
sp̃ualiter inuere ceperant a carnalibus iudeis ꝑse¬
cutionem paciebantur. frustra tam̃ cum scđm scͥꝑ¬
turã eiciatur ancilla & filius eiꝰ. nec heres ẽẽ possit
cum filio libere. Nos autẽ inquit frẽs. non sumtis
ancille filii s libere. Ea enim libertas nunc maxi¬

Expanded text:
quod erat ab initio . Carnales autem qui sunt in Ecquod erat ab initio . Carnales autem qui sunt in Ecclesia, ex quibus haereses et schismata fiunt, ex Evangelio quidem occasionem nascendi acceperunt; sed carnalis error quo concepti sunt, et quem secum trahunt, non refertur ad antiquitatem veritatis: et ideo de matre adolescentula, et de patre sene sine repromissione nati sunt. Quia et Dominus non nisi ob antiquitatem veritatis in Apocalypsi albo capite apparuit . Nati sunt ergo tales ex occasione antiquae veritatis in novitio temporalique mendacio. Dicit ergo nos Apostolus secundum Isaac promissionis filios esse: et sic persecutionem passum Isaac ab Ismaele, quemadmodum hi qui spiritualiter vivere coeperant, a carnalibus Judaeis persecutionem patiebantur; frustra tamen, cum secundum Scripturam ejiciatur ancilla et filius ejus, nec haeres esse possit cum filio liberae. Nos autem, inquit, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Ea enim libertas nunc maxi
Abbreviated transcription (Latin):
mortua. neq inter eos ullum extitisset diuortium.
Unde gͦ illa deserta. aut illa habens uirum. nisi
quod abraham ꝓpagandȩ ꝓlis oꝑam ad agar an-¬
cillȩ fecunditatẽ ab uxoris sare sterilitate transtule¬
rat : Ipsa tam̃ ꝑmittente & ultro offerente ut
maritus eius de ancilla susciꝑet filios. Antiqua
enim iusticie regula est: quam commendat ad co¬
rinthios idem apłs. Mulier sui corporis potesta¬
tem non habet sed uir. Similiter autẽ & uir sui
corporis potestatẽ non habet. s mulier. E hrutis¬
modi enim debita sicut cetera in eorum quibus
debentur potestate consistunt. Cui potestati qui
fraudem non facit ille castitatis coniugalis iura
custodit. Senectus autẽ parentum ysaac ad eam
significationẽ ualet. qm̃ noui testamenti popłs
quamuis sit nouus predestinatio tamen enus apd
deum & ipsa ierłm: celestis antiqua est. Unde ioħs
ad patres dicit. Scribo uob̾ patres qm̃ cognouistiᷤᷤ

Expanded text:
mortua, neque inter eos ullum exstitisset divortium. mortua, neque inter eos ullum exstitisset divortium. Unde ergo illa deserta, aut illa habens virum, nisi quod Abraham propagandae prolis operam ad Agar ancillae fecunditatem ab uxoris Sarae sterilitate transtulerat? ipsa tamen permittente et ultro offerente, ut maritus ejus de ancilla susciperet filios. Antiqua enim justitiae regula est, quam commendat ad Corinthios idem apostolus; Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier , Et hujusmodi enim, debita, sicut caetera, in eorum quibus debentur potestate consistunt. Cui potestati qui fraudem non facit, ille castitatis conjugalis jura custodit. Senectus autem parentum Isaac ad eam significationem valet, quoniam Novi Testamenti populus quamvis sit novus, praedestinatio tamen ejus apud Deum, et ipsa Jerusalem coelestis antiqua est. Unde et Joannes ad Parthos dicit: Scribo vobis, patres, quoniam cognovistis
Abbreviated transcription (Latin):
ierłm: quã sterilem uocat scriptura. quia du filios
in terra non genuit. Que deserta etiam dicta est
celestem iusticiam deserentibus hominibus terrena
sectantibus. Tanquã uirum habente illa terrena
ierłm quia legem acceꝑat: &o ideo celestem ierłm̃ sa¬
ra significat que dui deserta est a concubitu uiri.
ꝓpter cognitam sterilitatem. Non enim tales homi¬
nes qualis erat abraham ad explendam libidinem
utebantur feminis. s ad successionem ꝓlis. Accesse¬
rat autẽ sterilitati etiam senectus: ut ex omni des¬
peratione dituna ꝓmissio magnum meritum creden¬
tibus daret. Certus gͦ de ꝓmissione dei. officio gig¬
nendi accessit ad etatem iam grauem. quam in
annis uigentioribus corporali copulatione deserue¬
rat. Non enim obaluid apls adiuincta earum
mulierum figura interp̃tatur quod ꝑ ꝓpħ̃am
dictum est. qm̃ multi filii desertȩ magis quã eiꝰ
q̃ habet urum: cum & marito prior sara sit

Expanded text:
Jerusalem, quam sterilem vocat Scriptura, quia diu filios Jerusalem, quam sterilem vocat Scriptura, quia diu filios in terra non genuit. Quae deserta etiam dicta est, coelestem justitiam deserentibus hominibus terrena sectantibus, tanquam virum habente illa terrena Jerusalem, quia Legem acceperat. Et ideo coelestem Jerusalem Sara significat, quae diu deserta est a concubitu viri propter cognitam sterilitatem. Non enim tales homines, qualis erat Abraham, ad explendam libidinem utebantur feminis, sed ad successionem prolis. Accesserat autem sterilitati etiam senectus, ut ex omni desperatione divina promissio magnum meritum credentibus daret. Certus ergo de promissione Dei officio gignendi accessit ad aetatem jam gravem, quam in annis vigentioribus corporali copulatione deseruerat. Non enim ob aliud Apostolus, adjuncta earum mulierum figura, interpretatur quod per prophetam dictum est, Quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum; cum et marito prior Sara sit
Abbreviated transcription (Latin):
s plus hic ualet quod scdm̃ ꝓmissionem natus est.
Ille autẽ & de ancilla scdm carnem & de libera
nasci potuit scđm carnem.
sicut de cethura quã
postea dicit abraham ñ
sccł̃m ꝓmissionem sed
scd̾m carnem suscepit fili¬
os. I saac enim mi¬
rabiliter natus est. ꝑ reꝓ¬
misfionem cum am¬
bo parentes senuissent.
bo parentes senuissent. Quod si data ꝑ apłm
fidutia quod duos illos allegorice accipiendos aꝑtis.¬
sime ostendit. uoluerit etiam etiam cetchirȩ filios
in aliqua rerum futurarum figura inspicere. non
frustra de talibus ꝑsonis administratione sp̃c sci
hec gesta conscripta sunt: inueniet fortasse here¬
ses & scismata significari. Qui filii de libera quidem
sicut isti de ȩcclã. S tamen scdm carnem nati sunt:
non sp̃ualiter ꝑ reꝓmissionem. Quod si ita est: nec ipsi
ad hereditatem inueniunt᷑ ꝑtinere. idest ad celestẽ

Expanded text:
sed plus hic valet quod secundum promissionem natus est. sed plus hic valet quod secundum promissionem natus est. Ille autem et de ancilla secundum carnem, et de libera nasci potuit secundum carnem, sicut de Cethura, quam postea duxit Abraham, non secundum promissionem, sed secundum carnem suscepit filios . Isaac enim mirabiliter natus est per repromissionem, cum ambo parentes senuissent.bo parentes senuissent. Quod si data per fiducia, qua duos illos allegorice accipiendos apertissime ostendit, voluerit aliquis etiam Cethurae filios in aliqua rerum figura futurarum inspicere non enim frustra de talibus personis administratione Spiritus sancti haec gesta conscripta sunt; inveniet fortasse haereses et schismata significari. Qui filii de libera quidem, sicut isti de Ecclesia; sed tamen secundum carnem nati sunt, non spiritualiter per repromissionem. Quod si ita est, nec ipsi ad haereditatem inveniuntur pertinere, id est ad coelestem
Abbreviated transcription (Latin):
non auditis:. Et de dit obus quidem filiis abrahe
quod dicit facile intellr: git᷑: nam ipse interp̃tatur
hanc allegoriam. Hos enim duos filios habebat abrabã.
cum duo testam̃ta significata sunt. Post mortem autẽ
sarre quos de alia uxore genuit. non ꝑtinent ad hanc
significationem. & ideo multi legentes apłm. librum
autẽ geneseos ignorantes. putant solos duos filios habusse
abrabam. Hos gͦ solos cõmemorat apl quia solos
adhuc habebat cum hec significarent᷑ que conse¬
quenter exponit. quod ille de ancilla que agar
uocabat᷑ uetus testamentum significat idest popłm
ueteris testamenti ꝓpt̾ iugum seruile carnalium ob¬
seruationum & ꝓmissa terrena: quibus irretiti &
que tantunimꝰ sꝑantes de deo non admittuntur
ad hereditatem spũalem celestis patrimonii. Non
autẽ sufficit quod de libera uxore natus est ysaac
ad significandum popłm heredem noui testamenti:

Expanded text:
non audistis? Et de duobus quidem filiis Abrahae non audistis? Et de duobus quidem filiis Abrahae quod dicit, facile intelligitur: nam ipse interpretatur hanc allegoriam. Hos enim duos filios habebat Abraham, cum duo Testamenta significata sunt. Post mortem autem Sarae, quos de alia uxore genuit, non pertinent ad hanc significationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos habuisse duos filios Abraham. Hos ergo solos commemorat Apostolus, quia solos adhuc habebat, cum haec significarentur, quae consequenter exponit: quod ille de ancilla, quae Agar vocabatur, Vetus Testamentum significat, id est, populum Veteris Testamenti, propter jugum servile carnalium observationum, et promissa terrena, quibus irretiti, et quae tantummodo sperantes de Deo, non admittuntur ad haereditatem spiritualem coelestis patrimonii. Non autem sufficit quod de libera uxore natus est Isaac, ad significandum populum haeredem Novi Testamenti;
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter initium fidei qua nati erant. s ꝓpt̾ robur et
ꝑfectionem dictum est quos iterum parturio doneş xp̃e
formet᷑ in uobis. Hanc parturionem aliis uerbis etiam
alibi cõmendat ubi dicit. Incursus in me cotidianꝰ solli¬
citudo omnium ecclarum. Quis infirmatur & ego non in¬
firmors Quis scandalizatur & ego ñ urore Quod uͦ fub
iecit uellem autẽ nunc adesse apud uos & mutare uo¬
cem meam quia confundor in uobis. quid aliud intelli¬
gat᷑ nͥ quia filios suos esse dixerat parcens eis fortasse
ꝑ litteras. ne seueriore oburgatione cõmoti. facile in eiꝰ
odium tradtcerentur a deceptoribus illis quibus absens
non posset refistere : Ulellem gͦ inquit nunc adesse apud
uos & mutare uocem meam idest negare uos filios qr
confundor inuobis. Ma los enim filios ne de hiserti¬
bescant etiã parentes
abdicare solent. Deinde sub¬
rangit. Dicite michi sub lege uolentes esse: legem
lege uolentes esse: legem

Expanded text:
propter initium fidei, quo jam nati erant, sed propter robur et propter initium fidei, quo jam nati erant, sed propter robur et perfectionem dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Hanc parturitionem aliis verbis etiam alibi commendat, ubi dicit: Incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandaliecit, Vellem autem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis; quid aliud intelligatur, nisi quia filios suos esse dixerat, parcens eis fortasse per litteras, ne severiore objurgatione commoti, facile in ejus odium traducerentur a deceptoribus illis, quibus absens non posset resistere. Vellem ergo, inquit, nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, id est, negare vos filios; quia confundor in vobis. Malos enim filios, ne de his erubescant, etiam parentes abdicare solent. 40. Ibjungit, Dicite mihi, sub Lege volentes esse, LegemLege volentes esse, Legem
Abbreviated transcription (Latin):
fecistis. formatur enim xp̃c in eocum forman accipit xp̃i.
formam autẽ accipit xp̃i: qui adheret xp̃o dilectione sp̃ca¬
li. Ex hoc enim fit ut huius imitatione sit quod ille
quantũ gradu fuo sinit᷑. Qui enĩ dicit se in xp̃o manere
ait iohs. debet quomͦ & ille ambulauit & tpse ambulare.
S cum homines a matͥbus concipiant᷑ ut forment. iam
formati autẽ parturiant᷑ ut nascant᷑: potest mouere qd̃
dictum est quos iterum parturio doneç xp̃c formetur
in tiobis: nisi parturionẽ hanc ꝓcurarum angoribus
positã intelligamꝰ: quibus eos parturiuit ut nascerent᷑
in xp̃o. & iterum parturit. ꝓpter ꝓicula seductionis. qͥbꝰ
eos conturbari tudet. Sollicitudo autẽ aliud de illis ca¬
rarum que se quodammꝰ parturire dicit. tamditi ẽẽ po¬
terit donec ꝑueniant in mensurã etatis plenitudinis
xp̃i. ut iam ñ motieant᷑ omni uento doctrine. Non gͦ

Expanded text:
fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam accipit Christi: fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam accipit Christi: formam autem accipit Christi, qui adhaeret Christo dilectione spirituali. Ex hoc enim fit ut hujus imitatione sit quod ille, quantum gradu suo sinitur. Qui enim dicit se in Christo manere, ait Joannes, debet quomodo ille ambulavit, et ipse ambulare . Sed cum homines a matribus concipiantur ut formentur, jam formati autem parturiantur ut nascantur, potest movere quod dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Nisi parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus, quibus eos parturivit ut nascerentur in Christo; et iterum parturit propter pericula seductionis, quibus eos conturbari videt. Sollicitudo autem talium de illis curarum, qua se quodammodo parturire dicit, tamdiu esse poterit, donec perveniant in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non moveantur omni vento doctrinae . Non ergo
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥt uos uolunt ut illos emulemins. idestimitemini. Quo¬
mͦ nͥ ut seruitutis iugo attineamini. ficut ipsi attinent᷑.:
Bonum autẽ ẽ ait emulari in bono semꝑ. Ulult enĩ ut
seipsum imitent᷑. ꝓpter hoc addidit. & non solum cũ
p̃sens sum apud uos. Cum enĩ p̃senti oculos suos dare
uellent. utiq ipsum conabantur imitari quẽ ita dili
utiq imitent᷑. Quos iterum in qͥt parturio donec xp̃c
formet᷑ in uobis. Magis hoc ex ꝑsona matͥs eccłie locu¬
tus est. Ham & alibi dicit. factus sum paritulus in me¬
dio ur̃m. tanquã si nutrix foueat filios suos. format᷑ autẽ
xp̃c in credente ꝑ fidem in interiore homine uocato in lib̾¬
tatẽ gratie miti & humili corde. non se iactante de oꝑibꝰ
&meritis que nulla funt. s ipsa gratia meritũ aliquod
inchoante. qui possit dicere minimus sum. il est seipsũ
ille quiatt. Quod enĩ fecistis uni ex minimis meis michi

Expanded text:
inquit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quoinquit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quomodo, nisi ut servitutis jugo attineamini, sicut ipsi attinentur? Bonum autem, ait, aemulari in bono semper. Vult enim ut semper ipsum imitentur: propter hoc addidit, Et non solum cum praesens sum apud vos. Cum enim praesenti oculos suos dare vellent, utique ipsum conabantur imitari, quem ita diliutique imitentur, Quos iterum, inquit, parturio, donec Christus formetur in vobis. Magis hoc ex persona matris Ecclesiae locutus est: nam et alibi dicit, Factus sum parvulus in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos . Formatur autem Christus in credente per fidem in interiore homine, vocato in libertatem gratiae, miti et humili corde, non se jactante de operum meritis, quae nulla sunt; sed ab ipsa gratia meritum aliquod inchoante, quem possit dicere minimum suum, id est, seipsum, ille qui ait, Cum enim fecistis uni ex minimis meis, mihi
Abbreviated transcription (Latin):
cupiam. Scitis quia ꝑ infirmitatem carnis iampri¬
dem euangłiraui uobis id est cum ꝑsecutionem paterer:
& temptationẽ nr̃am in carne mea non spretstis
neq respustis. Temptati sunt enim cum psecutio¬
nem pateretur apłs utrum timore desererent eũ:
an karitate amplecterent᷑. Et neq spreuistis inqͥt
tanquã utilem istam temptationem. neq respiustis ut ñ
susciꝑetis communionẽ ꝑiculi mer s sicut angłm dei exce¬
pistis me sicut iħm xp̃m. Deinde admirans opuseorũ
sp̃tiale cõmendat: ut hoc intuentes in carnalem timorẽ
eruissetis & dedissetis mͥ. Ergo inimicus factus sum uo¬
bis uerum predicans: Respondetur utiq. Non. Sed
quid uerum predicans. nisi ut non circumcidantur.
& ideo uide quid adiungit. E mulant᷑ uos non bene
idest inuident uobis qui uos carnales de sp̃iralibus uo-¬
lunt facere: hoc est emulant᷑ non bene. S excludere

Expanded text:
cupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pricupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pridem evangelizavi vobis: id est, cum persecutionem paterer. Et tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem pateretur Apostolus, utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Et neque sprevistis, inquit, tanquam utilem istam tentationem: neque respuistis, ut non susciperetis communionem periculi mei. Sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Deinde admirans, opus eorum spirituale commendat, ut hoc intuentes, in carnalem timorem eruissetis, et dedissetis mihi. Ergo inimicus factus sum vobis, verum vobis praedicans? Respondetur utique, Non. Sed quid verum praedicans, nisi ut non circumcidantur? Et ideo vide quid adjungit, Aemulantur vos non bene: id est, invident vobis, qui vos carnales de spiritualibus volunt facere, hoc est, aemulantur non bene. Sed excludere,
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ correxit quod dixerat cognoscentes deum: i¬
chil nos mouere debet. Manifestum est enim quã¬
diu ꝑ fidem ambulamus non ꝑ spetiem nondum
nos cognotuisse deum. s ea fide purgari. at oportuno
tempore cognosȩcre ualeamus. S quod in ipsa correptio¬
ne ait immo cogniti a deo: si ꝓpͥe accipit᷑ putabitur deus.
quasi ex tempore aliquid cognoscere quod ante non
nouerat. Translate gͦ dictum est. ut oculos dei accipiamꝰ
tur dicere solemus. quod ante oculos habeantur. Hoc
est ergo cognoscentes detim: immo cogniti a deo. Quod
& ioħ̃s dyxit. Non quod dilexerimus deum. sed qm̃
utiq cum iudeus natus sim: iam ista carnalia sp̃tiali
diiudicatione contempno:. qm̃ ego sicut & uos. id est hõ
sum. Beinde oportune ac decenter facit eos recolere
karitatẽ suam: ne tanquã inimicum illum reputẽt.
Dicit enim. fratres precor uos. nichil me lesistis. Tan¬
quam si diceret. Ne gͦ putetis quod ego ledere uos

Expanded text:
quoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nquoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem , nondum nos cognovisse Deum; sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed quod in ipsa correctione ait, imo cogniti a Deo, si proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore aliquid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est, ut oculos Dei accipiamustur dicere solemus quod ante oculos habeantur. Hoc est ergo cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quod et Joannes dixit, Non quod nos dilexerimus Deum, sed quonutique cum Judaeus natus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. Quoniam et ego sicut vos: id est, homo sum. Deinde opportune ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent. Dicit enim, Fratres, precor vos, nihil me laesistis: tanquam si diceret, Ne ergo putetis quod ego laedere vos
Abbreviated transcription (Latin):
tumultuatur ecclia. Nunc autem innumerabiles de
ntimero fidelium cum magna confidentia in faciem uo-¬
bis dicunt die post kalendas non ꝓficiscor. & uix lente
ista ꝓhibemus arridentes ne irascant᷑. & timentes ne
quasi nouum aliquid mirentur. Lle peccatis hominũ
que sola inusitata exhorrescimus. usitata uͦ ꝓ quibus
abluendis filii dei sangnis effusus est quamlbet magna
fint. & omnino claudi contra se regnum dei sepe uiden¬
do omnia tolerare. sepe tolerando nonnulla etiam face
cogimur. Atq utinam o dñe non omĩa que non pota¬
erimus ꝓhibere facramus. S iam uideamus que se
cunt᷑. Sane preterieramꝰ quod dictum est. Nunc aut̃
cognoscentes deum. immo cogniti a deo. llidetur enĩ
certe hoc loco etram apłica locutio congruere uelle
infirmitati hominum: ne tantunimͦ in ueteris testa¬
menti libris. usq ad terrenas hominum cogitatio¬
nes modus diuini eloquii descendisse uideat᷑. Nam

Expanded text:
tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt, Die post calendas non proficiscor. Et vix lente ista prohibemus arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum, quae sola inusitata exhorrescimus: usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque utinam, o Domine, non omnia quae non potuerimus prohibere, faciamus ! 36. Ib. IV, 9. Se. Sane praeterieramus quod dictum est, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; ne tantummodo in Veteris Testamenti libris usque ad terrenas hominum cogitationes modus divini eloquii descendisse videatur. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑsticiosas temporum obseruationes ut huic loco
subiecerit apls. Timeo uos ne forte sine causa labora¬
uerim in uobis. Quod cum fanta celebritate atq aucto¬
ritate ꝑ orbem terrarum in eccłiis legatur. plena st̃
conuenticula nr̃a hominibus qui tempora rerum
agendarum a mathematicis accipiunt. Iam uͦ ne ali¬
quid inchoetur. aut edifitiorum huiꝰmodi quorumli¬
bet oꝑum diebus quas egyptiacas uocant. sepe etran
nos monere non dubitant ut dicitur ubi ambulant.
Quod si locus iste de iudeorum suꝑsticiosa obseruatio¬
ne intelligendus est: quam spem habent cum xp̃ra¬
nos se dici uelint ex ephemeridis uitam naufragã
gubernantes quando de diuinis libris quos detis ad¬
huc carnali popłõ dedit. si more iudeorum tempora
obseruarent diceret eis apls. timeo uos ne forte sine
catisa laborauierim in uobis. Ec tamen si reprehendat᷑
quisq uel cathecuminis iudaico ritu sabbatum obseruan.

Expanded text:
superstitiosas temporum observationes, ut huic loco superstitiosas temporum observationes, ut huic loco subjecerit Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Quod cum tanta celebritate atque auctoritate per orbem terrarum in Ecclesiis legatur, plena sunt conventicula nostra hominibus qui tempora rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedificiorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos vocant, saepe etiam nos monere non dubitant, nescientes, ut dicitur, ubi ambulant. Quod si locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent, cum christianos se dici velint, ex ephemeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris, quos Deus adhuc carnali populo dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos? Et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu sabbatum observans,
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã salutaria obseruarentur a nescientibus quo re¬
ferenda sint ut tanquã hoc dixerit apłs gentibus qͥd
ꝓdest uos euasisse seruitutem. qua tenebamini cum
seruiretis elementis mundi. quando rursus ad talra re-¬
ditis. seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis
sue tempus inter cetera oꝑa legis que carnaliter sapi¬
unt etiam temporibus seruiunt. quibus & uos rursus
ut antea seruire uultis: & obseruare cum eis dies
& menses & annos & tempora quibus seruiebatis
antequã xp̃o crederetis: Manifestum est enim uolu¬
mina. temporum ꝑ elementa huiis mtndi hoc est
celum & terram & motus atq ordinem syderum admi¬
nistrari que infirma appellat ex eo quod infirma & in-¬
stabili spetiȩ uariantur. Egena uero ex eo quod egert
sumia & stabili spetie creatoris. ut quomͦ sunt esse pos¬
sint. Ergo eligat lector utram uolet sententiam. dum¬
modo intelligat ad tantum ꝑiculum anime ꝑtinere.

Expanded text:
tanquam salutaria observarentur a nescientibus quo retanquam salutaria observarentur a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc dixerit Apostolus Gentibus, Quid prodest vos evasisse servitutem qua tenebamini, cum serviretis elementis mundi, quando rursus ad talia reditis, seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis suae tempus, inter caetera opera Legis quae carnaliter sapiunt, etiam temporibus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et observare cum eis dies, et menses, et annos, et tempora, quibus serviebatis et antequam Christo crederetis? Manifestum est enim, volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est, coelum et terram et motus atque ordinem siderum administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur: egena vero, ex eo quod egent summa et stabili specie Creatoris, ut quomodo sunt, esse possint. 35. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere
Abbreviated transcription (Latin):
his qui natura non sunt dii seruistis. Ad quam serui¬
tutẽ reuerti eos uelle significat cum ait. Quomͦ reu̾iti¬
mini ad infirma & egena elementa. quibus rursus ut
antea seruire uultis: Quod autẽ adiungit. dies obser
confirmare potest: uulgatissimus enim est error iste gen¬
tilium ut uel in agendis rebusuel in expectandis euen¬
tibus uite ac negotiorum suorum ab astrologis & caldeis
notatos dies & menses & annos. & tempora obseruent.
fortasse tamen non opus est ut hoc de gentilium errore
intelligamus. ne intentionem cause quam ab exordio
susceptam ad finem usq ꝑducit. subito in aliud temere
detorquere uelle uideamur: sed de his potius de quibꝰ
seruiliter obseruant dies & menses & annos & tem¬
pora. incarnali obseruatione sabbati & neomenie &
mense nouorum. & septimo quoq anno. quem uocãt
sabbatum sabbatorum. Quȩ qm̃ erant umbre futuroꝵ
iam adueniente xp̃o in suꝑsticione remanserunt: cum

Expanded text:
his qui natura non sunt dii, servistis ; ad quam servihis qui natura non sunt dii, servistis ; ad quam servitutem reverti eos velle significat, cum ait, Quomodo revertimini ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? 34. Ib. Iconfirmare videri potest. Vulgatissimus est enim error Gentilium iste, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, quam ab exordio susceptam ad finem usque perducit, subito in aliud temere detorquere velle videamur; sed de his potius, de quibuserviliter observant dies, et menses, et annos, et tempora in carnali observatione sabbati et neomeniae, et mense novorum, et septimo quoque anno quem vocant Sabbatum sabbatorum. Quae quoniam erant umbrae futurorum, jam adveniente Christo in superstitione remanserunt, cum
Abbreviated transcription (Latin):
rumtamen ea quȩ secuntur: iam quasi explicatam que¬
stionem rursus implicant. Cum enim ꝑ totam epłam
non ab aliis ostendat sollicitatã fuisse galatharum fidẽ¬
nisi ab eis qui ex circumcisione erant. & ad carnales obser¬
uationes legis tanquã in eis salus esset ad ducere cupie¬
bant: hoc tantum loco ad eos loqui uidet᷑ qui ad gen¬
tilium suꝑstitiones redire temptarent. Ait enim. Nc̃
autẽ cognoscentes deum immo cogniti a deo. quomͦ
reuertimini ad infirma & egena elementa quibus rur-¬
sus ut antea seruire uultis: In eo enim quod dicit re¬
uertimini quandoq non circumcisis s gentibus loquit᷑
sicut in tota epła apparet. Non utiq ad circumcisionẽ
dicit eos retierti in qua nunquã erant. s ad infirma
inquit & egena elementa quibus rursus ut antea ser-¬
uire uultis: quod de gentibus intelligere cogimur. his
enim supradixerat. S tunc quidem ignorantes deum:

Expanded text:
. 33. Ib. IV, 9. Verumtamen ea quae sequuntur, jam quasi explicatam quae. 33. Ib. IV, 9. Verumtamen ea quae sequuntur, jam quasi explicatam quaestionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidenisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes Legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur, qui ad Gentilium superstitiones redire tentarent. Ait enim: « Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quomodo revertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? » In eo enim quod dicit, revertimini, quando non circumcisis, sed Gentibus loquitur, sicut in tota Epistola apparet; non utique ad circumcisionem dicit eos reverti, in qua nunquam erant, sed ad infirma, inquit, et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis. Quod de Gentibus intelligere cogimur: his enim supra dixerat, Sed tunc quidem ignorantes Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
Ego quidem sicut absens corpore presens autẽ sp̃r iam iudi¬
caui quasi p̃sens eum qui sic oꝑatus est in nomine dñi ih̃u¬
peratore non facit nisi quantũ illi ꝑmittitur. & ꝓcurato¬
res auctoresq huitis mundi nichil faciunt. nisi quantũ
dñs sinit. Non enim latet eum aliquid ficut hominem.
aut in aliquo est minus potens: ut ꝓcuratores atq aucto
res qui sunt in eius potestate aliquid ipso fine non ꝑmit¬
tente. sitie nesciente. in subiectis sibi ꝓ suo gradu rebus
efficiant. Non eis tamen rependit᷑ quod de ipsis uiste¬
fit: sed quo animo ipsi faciunt. Qura neq liberam uolũ.¬
tatem racionabili creaturȩ suȩ deus negauit: & tamen
potestatem qua etiam iniustos iuste ordinat sibi reti-¬
nuit. Quem loctm latius & uberis in aliis libris trac¬
tauimus. Siue gͦ solem & lunam. & sydera. & celum oc
terram & cetera huiꝰmodi gentes colebant. siue demonia

Expanded text:
ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, iam iudiego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, iam iudicaui quasi praesens eum, qui sic operatus est, in nomine dominiperatore non facit, nisi quantum illi permittitur; et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid, sicut hominem; aut in res, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non tamen eis rependitur quod de ipsis fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Quem locum latius et uberius in libris atrio . Sive ergo solem et lunam et sidera et coelum et terram, caeteraque hujusmodi Gentes colebant, sive daemonia,