comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ueritas. Tercius dies ẽ caritas. Primꝰ dies
solẽ suũ habet: potentiã. Scd̃s dies solem
suũ habet: sapientiã. Tercius dies solẽ suũ
ht̃: benignitatẽ. Potentia ad patrẽ: sapien¬
tia ad fidiũ. beingnitas ꝑtinet ad sp̃m sc̃m.
Alii dies sunt dies nr̃i quos habemꝰ exterius
ali quos interius habemus. D̾ies nr̃ĩ erte¬
teriores etiã cũ nolumus transer
scłm scł̃i ꝑmanet: de ueritate quoq dubi¬
um ñ ẽ. quod ꝑmaneat in ȩternũ. quȩ &¬
si in hac urta incipiat. tẽ tñ plena i ꝑfe¬
cta innobis erit. cũ ipse quiẽ ueritas. post
huiꝰ uitȩ terminũ manifestus apparebit.
De caritate itẽ dictũ ẽ: quia caritas mn¬
quã excidit. Boni dies isti qui nunquam
transeunt. Nam illi dies mali sunt qui ñ
solũ ñ ꝑmanent semꝑ: s nec ad modicum
stare possunt. De his diebꝰ ꝑ ꝓpħam dicit᷑.
homo sicut fenũ dies eius. Isti dies sunt

Expanded text:
est veritas, tertius est charitas. Primus dies est veritas, tertius est charitas. Primus dies solem suum habet, potentiam; secundus dies solem suum habet, sapientiam; tertius dies solem suum habet, benignitatem. Potentia ad Patrem, sapientia ad Filium, benignitas pertinet ad Spiritum sanctum. Alii sunt dies nostri quod habemus exterius, alii quos interius habemus. Dies nostri exteriores, etiam cum nolumus, transeusaeculi permanet . De veritate quoque dubium non est quin permaneat in aeternum; quia, etsi in hac vita incipiat, tunc tamen plena et perfecta in nobis erit, cum ipse qui est veritas post hujus vitae terminum manifestus apparebit. De charitate item dictum est: quia charitas nunquam excidit . Boni dies isti qui nunquam transeunt. Nam illi dies mali sunt, qui non solum non permanent semper, sed nec ad modicum stare possunt. De his diebus per Prophetam dicitur: Homo sicut fenum, dies ejus sicut
Abbreviated transcription (Latin):
celsitudinem: &. inde nullã nobis colligimꝰ utili¬
tatẽ: S ecce dum illo intimo diuinȩ contempla¬
tionis secreto reuertimur. quid nobiscum affer¬
re poterimus: Quid nisi lucem de regione lu¬
cis uenientes: Hoc enĩ & decens & necessariũ
ẽ: ut si a lucis regione uenimus: ad fugan¬
das nr̃as tenebras nobiscũ lucẽ apportemꝰ.
Et quis scire poterit quodibi fuimꝰ: si illu¬
minati ñ redimus : Appareat gͦ quod ibi
fuimus: appareat quid ibi uidimꝰ. Si ibi
uidimꝰ potentiã apportemꝰ lucẽ dnum
timoris: si ibi uidimꝰ sapientiã. apportemꝰ
lucẽ ueritatis: si ibi uidimꝰ benignitatem
apportemꝰ lucẽ dilectionis. Potentia. torpen¬
tes ad amorẽ excitet: sapientia ignorantiȩ te¬
nebris cecatos illuminet. benignitas. frigi¬
dos calore ueritatis inflãmet. Uidete queso
ctẽ suã. Tres gͦ dies sunt ininsibilis lucis:
quibꝰ interius spiritalis uitȩ cursus distin¬
guit᷑. Primus dies ẽ roletimor. St̃s dies

Expanded text:
celsitudinem, et nullam nobis inde colligimus utilitatem? Sed ecce, dum de illo intimo divinae contemplationis secreto revertimur, quid nobiscum afferre poterimus? quid nisi lucem de regione lucis venientes? Hoc enim decens et necessarium est, ut si a lucis regione venimus, ad fugandas nostras tenebras nobiscum lucem apportemus. Et quis scire poterit quod ibi fuimus, si illuminati non redimus? Appareat ergo quod ibi fuimus, appareat quod ibi vidimus. Si ibi vidimus potentiam, apportemus lucem divini timoris. Si ibi vidimus sapientiam, apportemus lucem veritatis. Si ibi vidimus benignitatem, apportemus lucem dilectionis. Potentia torpentes ad amorem excitet; sapientia ignorantiae tenebris caecatos illuminet; benignitas frigidos calore charitatis inflammet. Videte, quaeso, ctem suam. Tres ergo dies sunt invisibilis lucis, quibus interius spiritualis vitae cursus distinguitur. Primus dies est timor, secundus
Abbreviated transcription (Latin):
di. & ceterȩ huniꝰ modi. ubi prorsus peri¬
cia iudicat᷑. inutilis. nisi consequat᷑ in
oꝑe fructus utilitatis. Quod si de sapi¬
entia dei dicit᷑: iam nimirũ opus factori
quando forte sapientiȩ opus suũ ante¬
fertͦ: ñ hoc ẽ ex iudicio ueritatis. s ex
errore hominis. Sapientia enĩ uita est:¬
& amor sapientiȩ ẽ felicitas uite. Qua¬
ꝓpt̾ cũ dicit᷑ quod pat̾ sapientiȩ cõplace¬
at sibi in illa: absit ab intellectu nr̃o
ut credamꝰ qͦd ds sapientiã suã ꝓpt̾ oꝑa
quȩ ꝑ illã fecit diligat. qͥn potius om̃ia
oꝑa sua ñ nisi ꝓpt̾ illã amat. ꝓ pt̾ea enĩ
dixit. hic ẽ filiꝰ m̃s dilectus in quo mi¬
chi cõplacui. ñ in terra. aut in cȩlo. non
insole. & luna. & stellis. ñ etiã in angłis. & quȩ
excellentissima sunt in creaturis: quia & ista
si suo modo placita sunt. tñ nisi in ipso e ꝑ ip¬
sũ placere ñ possunt. Tanto enĩ ampliꝰ amore

Expanded text:
di, et caeterae hujusmodi, ubi prorsus peridi, et caeterae hujusmodi, ubi prorsus peritia judicatur inutilis, nisi consequatur in opere fructus utilitatis. Quod si de sapientia Dei dicitur, jam nimirum opus factori quando forte sapientiae opus suum antefertur, non hoc est ex judicio veritatis, sed ex errore hominis. Sapientia enim vita, et amor sapientiae est felicitas vitae. Quapropter, cum dicitur quod Pater sapientiae complaceat sibi in illa, absit ab intellectu nostro ut credamus quod Deus sapientiam suam propter opera quae per illam facit diligat, quin potius omnia opera sua non nisi propter illam amet! Propterea enim dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui ; non in terra aut in coelo; non in sole aut in luna et stellis; non etiam in angelis, et quae excellentissima sunt in creaturis; quia et ista si suo modo placita sunt, tamen nisi in ipso et per ipsum placere non possunt. Tanto enim amplius amore
Abbreviated transcription (Latin):
creatorẽ om̃iũ sũme & uere unũ eẽ asse¬
ruimus: hȩc tria in deo unũ ẽẽ substanti¬
alit̾ oportet confiteamur. Qunia itẽ ille
qui genitꝰ ẽ. ñ potest eẽ ille a quo genitꝰ
est: neq itẽ ille qui a gignente & genito
ꝓcedit. illȩ ẽẽ potest qui ẽ gignens uł genitꝰ.
in expugnabili ratione coginur in deitate &¬
ꝑsonarũ trinitatẽ. & substantiȩ unitatẽ cog¬
noscere. Tribꝰ gͦ in deitate una cõmunis ẽ.
ne. Tres gͦ unũ sunt: quia in tribꝰ ꝑsonis
ẽ una substantia. s tres unus ñ sunt: quia
sicut distinctio ꝑsonarũ unitatẽ dectatis
ita R uintas deitatis distinctionẽ ꝑsonarũ
confundit. S libet ad huc paulo attentiꝰ¬
considerare quomͦ idictũ sit: quod pater
diligit sapientiã suã. Homines enĩ so-
lent diligere sepe scientiã suã ꝓpt̾ opus:
ñ opus ꝓpt̾ scientiã. Sicut ẽ scientia agri¬
colandi. scientia texendi. scientia pingen-¬

Expanded text:
Creatorem omnium summe et vere unum esse asseCreatorem omnium summe et vere unum esse asseruimus, haec tria in Deo unum esse substantialiter oportet confiteamur. Quia item ille qui genitus est, non potest esse ille a quo genitus est, neque item ille qui a gignente et genito procedit, ille esse potest, qui est gignens vel genitus; inexpugnabili ratione veritatis cogimur in deitate personarum trinitatem et substantiae unitatem cognoscere. Tribus ergo in deitate una communis est,ne. Tres ergo unum sunt, quia in tribus personis est una substantia, sed tres unus non sunt, quia sicut distinctio personarum unitatem deitatis itas deitatis distinctionem personarum non confundit. considerare quomodo dictum sit quod Pater diligit sapientiam suam. Homines enim saepe solent diligere scientiam suam propter opus, non opus propter scientiam. Sicut est scientia colendi; scientia texendi, scientia pingen
Abbreviated transcription (Latin):
tia. semꝑ ab illo sapientia: semꝑ cũ illo sapi¬
entia fuit. Semꝑ in illo sapientia: quia sem¬
ꝑ habuit sapientiã. qui semꝑsapiens fuit.
Semꝑ ab illo sapientia: quia sapientiam
quã habet. ipse genuit. Semꝑ cũ illo sa¬
pientia: quia genita se a gignente ñ diui¬
dit. Semꝑ genita ẽ. & semꝑ gignit᷑: nec
cũ gignit᷑ inchoans. nec cũ genita ẽ ces¬
sans. Semꝑ gignit᷑: quia ȩterna. semꝑ ge¬
nita ẽ. quia ꝑfecta. Est gͦ qui genuit: & ẽ
qui genitꝰ ẽ. Qin genuit pat̾ ẽ: qui geni¬
tus ẽ filius ẽ. Et quia qui genuit. semꝑ
genuit: eternus pat̃ ẽ. Et quia qui genitꝰ
est. semꝑ genitꝰ ẽ: ȩterno patri filiꝰ coeter¬
nus ẽ. Itẽ. Qui semꝑ sapientiã habuit:
xit: semꝑ amorẽ habuit. Itaq ȩterno
patri & filio coęternus amor ẽ. Et tam̃
pater a nullo ẽ: filiꝰ a patre solo ẽ. Amor
nͦ a patre simul & filio ẽ. S quia suꝑnis

Expanded text:
tia, semper ab illo sapientia, semper cum ipso sapitia, semper ab illo sapientia, semper cum ipso sapientia fuit. Semper in illo sapientia, quia semper sapientiam habuit; semper sapiens fuit. Semper ab illo sapientia, quia sapientiam quam habet, ipse genuit. Semper cum illo sapientia, quia genita se a gignente non dividit. Semper genita est, et semper gignitur, nec cum gignitur inchoans, nec cum genita est cessans; semper gignitur, quia aeterna; semper genita est, quia perfecta. Est ergo qui genuit, et est quia perfecta. Qui genuit, Pater est: qui genitus est, Filius est. Et quia qui genuit semper genuit, aeternus est Pater. Et quia qui genitus est semper genitus est, aeterno Patri Filius coaeternus est. Item qui semper sapientiam habuit, xit, semper amorem habuit. Itaque aeterno Patri et Filio coaeternus amor est. Et tamen Pater a nullo est, Filius a Patre solo est, amor vero a Patre simul et Filio est. Sed quia superius
Abbreviated transcription (Latin):
unico quid̾e. ñ tñ solitario. consorte lȩtat᷑.
Considera gͦ tria hȩc: mentẽ. intellectũ. amo¬
rẽ. De mente intellectꝰ nascit᷑. de mente
parit̃ & intellectu. amor orit᷑. De sola men¬
te intellectus: quia mens de se intellectum
genuit. Amor uͦ nec de sola mente. nec de
solo intellectu: quia ab utrisq ꝓcedit.
Prius mens. deinde mens & intellectꝰ. Postea
mens. intellectꝰ. & amor. & hoc quidem in
nobis sic ẽ. Uerũ in creatore longe. aliter
suadet ratio. Quia enĩ ipsũ fuisse semꝑ cre¬
dimus: sem ꝑ quoq sapientiã habuisse o¬
portet confiteam. Nam si aliquando sine
sapientia fuisse dicit᷑: quis eũ pꝰ modũ sa¬
pientẽ fecerit. aut a quo sapientiã acceꝑtt.
nullo modo inuenit᷑. Cũ & hoc absurdissi¬
mũ sit. & ab om̃i ratione alienũ. credere
eũ qui ẽ fous & origo om̃is sapientiȩ: aliqñ
sine sapientia extitisse. S emꝑ gͦ in illo sapien¬

Expanded text:
unico quidem, non tamen solitario consorte laetatur. unico quidem, non tamen solitario consorte laetatur. Considera ergo tria haec, mentem, intellectum, amorem. De mente intellectus nascitur, de mente pariter et intellectu amor oritur. De sola mente intellectus, quia mens de se intellectum gignit. Amor vero nec de sola mente, quia nec de solo intellectu, quia ab utrisque procedit. Prius mens, deinde mens et intellectus, postea mens et intellectus et amor. Et hoc quidem in nobis sic est. Verum in Creatore esse longe aliter suadet ratio. Quia enim ipsum fuisse semper credimus, semper quoque sapientiam habuisse oportet confiteamur. Nam, si aliquando sine sapientia fuisse dicitur, quis eum postmodum sapientem fecerit, aut a quo sapientiam acceperit nullo modo invenitur, cum et hoc absurdissimum sit, et ab omni ratione alienum credere, eum qui est fons et origo sapientiae, aliquando sine sapientia exstitisse. Semper ergo in illo sapien
Abbreviated transcription (Latin):
nis ingressi sumꝰ: ad hoc usq uia inuestiga¬
tionis penetrauimꝰ. ut iam creatorẽ rerũ unũ
sine pͥncipio. sine fine: sine mutabilitate ẽẽ
ñ dubitemꝰ: & hoc quidẽ ñ extra nos. s in no¬
bis simet ipsis inuemimꝰ. Consideremꝰ gͦ si ad¬
huc amplius aliqͥd eadẽ ipsa natura nr̃a de
creatore nr̃o nos doceat: quia fortassis ñ solũ
unũ. s & trinũ ostendat. Certe mens rationa¬
lis una ẽ: & generat de se intellectũ. una u¬
nũ. Qur̃ non nunquã dũ conspicit. quã io¬
ipso. idet parit̾ & stupet: & se tale aliqͥd
inuenisse potiusse mirat᷑. ehement̃ libet
lo frui: semꝑ in illo delectari. Ipsũ ꝑ se pla¬
cet. Ipsũ ꝓpt̃ se placet: nec aliquid ẽ quod
extra illud querit᷑ : quia in illo totũ amat᷑.
n illo contẽplatio ueritatis. ad uidendũ
delectabilis. ad habendũ suauis. ad fruen¬
dũ dulcis. Cũ illo secũ mens requiescit.
nec unquã secreti sui tedio afficit᷑: quȩ

Expanded text:
i sumus, ad hoc usque via investigationis penetravimus, ut jam Creatorem rerum omnium sine principio, sine fine, sine mutabilitate esse non dubitemus, et hoc quidem non extra nos, sed in nobismetipsis invenimus. Consideremus ergo si adhuc amplius aliquid eadem ipsa natura nostra de Creatore nostro nos doceat, quia fortassis non solum unum, sed et trinum ostendat. Certe mens rationalis una est, et generat de se intellectum, una unum. Quem nonnunquam dum conspicitipso. Videt pariter et stupet, et se tale aliquid invenire potuisse miratur. Vehementer libet lo perfrui, semper in illo delectari. Ipsum per se placet, ipsum propter se placet, nec aliquid est quod extra illud quaeritur, quia in illo totum amatur. In illo contemplatio veritatis ad videndum delectabilis, ad habendum suavis, ad fruendum dulcis. Cum illo secum mens requiescit, nec unquam secreti sui taedio afficitur, qua
Abbreviated transcription (Latin):
potest. quia om̃ipotens ẽ: nemo fallere¬
eũ potest. quia sapientissimꝰ ẽ: nemo eũ
corrũpere pot̾. quia optimꝰ ẽ: nemo eum
declinare pot̾. quia ubiq ẽ: nemo eũ tolle¬
re pot̃. quia ȩternus ẽ: nemo eũ flectere
pot̃. quia incõmutabilis ẽ. Si gͦ nolumꝰ

Expanded text:
potest, quia omnipotens est; nemo eum fallerpotest, quia omnipotens est; nemo eum fallere potest, quia sapientissimus est; nemo eum corrumpere potest, quia optimus est; nemo eum declinare potest, quia ubique est; nemo eum tolerare potest, quia aeternus est; nemo eum flectere potest, quia in
Abbreviated transcription (Latin):
felicius fuisset semꝑ tenuisse eiꝰ similitu¬
dinẽ: s iam minus głosũ ñ erit ad eiꝰ redire
imitationẽ. Ipsũ audite. O homo quid causa¬
ris ignorantiã tuã: Ecce ipsa te natura ar¬
guit: ipsa coniuncit. Nosti qualis sis. unde
uenias. quẽ factorẽ habeas: quo mediatore
egeas. & tu ad huc impudent̃ te defendendo.
contra dm̃ clamas: Nosti quia malus es.
& quia a bono opifice malus factus ñ es.
& cessas. & ñ clamas. ad eũ qui te fecit. ut
ueniat. & reficiat: qui creauit ut redimat.
Noli dubitare de potentia eiꝰ: uide oꝑa illiꝰ
quanta sint. Noli dubitare de sapientia:
uide oꝑa eis quã pulchra sint. Noli du¬
bitare de beniuolentia: uide oꝑa eiꝰ quo¬
modo ad utilitatẽ tibi serinunt. Mon¬
strat gͦ tibi in suo oꝑe: quantũ possit in
tua redẽptione. Monstrat ttẽ tibi quã for¬
midandũ expectare possis iudicẽ: si nolue¬
ris habere redẽptorẽ. Nemo resistere ei

Expanded text:
Felicius fuisset semper tenuisse ejus similituFelicius fuisset semper tenuisse ejus similitudinem, sed jam minus gloriosum non erit, ad ejus redire imitationem. Ipsum audite. O homo, quid causaris ignorantiam tuam? Ecce ipsa natura tua te arguit, ipsa te convincit. Nosti qualis sis, unde venias, quem factorem habeas, quo mediatore egeas, et tu adhuc impudenter te defendendo contra Deum clamas. Nosti quod malus es, et quod a bono opifice malus factus non es, et cessas, et non clamas ad eum, qui te fecit ut veniat et reficiat, qui creavit ut redimat. Noli dubitare de potentia ejus, vide opera illius quanta sint. Noli dubitare de sapientia, vide opera ejus quam pulchra sint. Noli dubitare de benevolentia, vide opera ejus quomodo ad utilitatem tibi serviant. Monstrat ergo tibi suo opere quantum possit in tui redemptione. Monstrat item tibi quam formidandum exspectare possis judicem, si nolueris habere redemptorem. Nemo resistere ei
Abbreviated transcription (Latin):
conditio om̃ium creaturarũ. In ipso exa¬
mino cuncta oꝑa mea. quȩ facio: & non
amare queo quod intueor. simile illi quẽ
amo. Solus ille me offendit: qui ab eius
similitudine recedit. Si gͦ uultis michi
placere. ei sumiles estote: ipsũ audite. &
si forte ab eiꝰ similitudine male agendo
discessistis. ipsũ imitando redite. In ipso
datur preceptũ: in ipso dat᷑ consilium.
Preceptũ. ut ꝑsistatis: consiliũ ut redea¬
tis. Utinã tenuissetis preceptũ. s quia
transgressi estis p̾ceptũ: saltẽ audite con¬
siliũ. Ipsũ audite. Magni consilii angłs
nobis mittit᷑: ut qui conditis datus fuit
ad głam. ulem ꝑditis ueniat ad medelam.
Ipsũ audite. Ipse conditor: ipse ẽ & redẽp¬
tor. Ipse ds̃ mecũ uos condidit: qui uo¬
biscũ homo solus ad uos uenit. Ipsũ audi¬
te. Ipse ẽ forma. ipse ẽ medicina: ipse ẽ¬
exemplũ. ipse ẽ remediũ. Ipsũ audite.

Expanded text:
conditio omnium creaturarum. In ipso exaconditio omnium creaturarum. In ipso examino cuncta opera mea quae facio, et non amare nequeo quod intueor simile illi quem amo. Solus ille me offendit, qui ab ejus similitudine recedit. Si ergo vultis mihi placere, ei similes estote, ipsum audite. Et si forte ab ejus similitudine male agendo discessistis, ipsum imitando ad ipsum redite. In ipso datur praeceptum, in ipso datur consilium. Praeceptum ut persistatis, consilium ut redeatis. Utinam tenuissetis praeceptum, sed quia transgressi estis praeceptum, saltem audite consilium, ipsum audite! Magni consilii Angelus nobis mittitur, et qui conditis datus fuit ad gloriam, idem perditis veniat ad medelam. Ipsum audite. Ipse conditor, ipse est et redemptor; ipse Deus mecum vos condidit, qui vobiscum homo, solus ad vos venit. Ipsum audite. Ipse est forma, ipse medicina, ipse exemplum, ipse et remedium. Ipsum audite.
Abbreviated transcription (Latin):
nox patris huic qͦd loquimꝰ concordat. Hic
ẽ inquit filiꝰ m̃s dilectus. in quo michi cõ¬
placui. Non dixit separatĩ ego mͥ rõplacui:
neq dixit seꝑatim ille michi cõplacuit.
neq uͦ simul dixit. ego mͥ cõplacui. & ille
michi cõplacuit: s dixit ego mͥ cõplacui
in ipso. hoc ẽ quod michi de me placet in
ipso ẽ. extra ipsũ ñ ẽ: quia quod ego sum
ipse ẽ. Quia enĩ aliud quã ipse ñ sũ. extra
ipsũ michi placere ñ possũ. Hic ẽ gͦ filiꝰ m̃s
dilectus. in quo michi cõplatui. Quicquid
michi placet: inipso & ꝑ ipsũ placet. Ipse ẽ
enĩ sapientia: ꝑ quã feci om̃ia. In ipso eter¬
nalit̾ disposui: quieqͥd tempalit̃ feci. Et
tanto ampliꝰ unũ quodq opus meum
diligo: quanto ꝑfectius illud pͥmȩ dispo¬
sitionis concordare iuideo. Nolite putare
quod ipse tantũ sit mediator. in reconti¬
liatione hominũ: quia ꝑ ipsũ etiã com¬
mendabilis & placita fit aspectui meo.

Expanded text:
vox Patris huic quod loquimur concordet. Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi complacui . Non dixit separatim, ego mihi complacui; neque dixit separatim, ille mihi placuit; neque vero simul dixit, ego mihi complacui, et ille mihi complacuit, sed dixit: Ego mihi complacui in ipso, hoc est quod mihi de me placet in ipso est; extra ipsum non est, quia quod ego sum ipse est. Quia enim aliud quam ipse non sum, extra ipsum mihi placere non possum. Hic est ergo Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quidquid mihi placet, in ipso et per ipsum placet. Ipse est enim sapientia per quam feci omnia, in ipso aeternaliter disposui, quidquid temporaliter feci. Et tanto amplius unum quoque opus meum diligo, quanto perfectius illud primae dispositioni concordare video. Nolite putare quod ipse tantum sit mediator in reconciliatione hominum, quia per ipsum etiam commendabilis et placita fit aspectui meo
Abbreviated transcription (Latin):
xit. Media nocte surgebã ad confitendum
tibi. S illos suos dies uocat: qui alios di¬
es ñ amat. Sicut iheremias dicit. Dñe
diẽ hominis ñ desideraui tu scis. Isti sunt
dies quibꝰ plenus fuit iob. de quo scͥptũ
est: quia mortuus senex plenusq dierũ
Nam dealiis diebꝰ plemis eẽ ñ poterat:
qui transacti iam erant. Illos dies qui fo¬
ris sunt solos mali nouerunt: boni uero
qui iã internos dies uidere meruerunt
eos qui foris sunt. ñ solũ ñ diligunt. s
etiã male dicunt. Pereat inquit beatꝰ iob
ihes in qua natus sũ: & nox in qua dictũ
ẽ. conceptus ẽ homo. Dies ille uertat᷑ in
tenebras: & ñ sit in recordatione. & ñ il

Expanded text:
xit: Media nocte surgebam ad confitendum tibi . Sed illos dies suos vocat, quia alios dies non amat. Sicut Jeremias dicit: Domine, diem hominis non desideravi, tu scis . Isti sunt dies quibus plenus fuit Job, de quo scriptum est, quia mortuus est senex et plenus dierum . Nam de aliis diebus plenus esse non poterat, qui transacti jam non erant. Illos dies qui foris sunt, solos mali noverunt; boni vero qui jam internos dies videre meruerunt, eos qui foris sunt non solum non diligunt, sed etiam maledicunt. Pereat, inquit beatus Job, dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est: Conceptus est homo. Dies ille vertatur in tene
Abbreviated transcription (Latin):
serpso. Item. Quod filiꝰ diligit in patre. hoc
pater diligit in se: & quod amor patris et
filii diligit in patre. hoc pat̾ diligit inse.
Itẽ. Quod pat̾ & filiꝰ diligunt in amore suo:
hoc amor patris & filii diligit inscipso.
tẽ. Quod pat̾ diligit inse ipso. hoc diligit
in filio i in amore suo: & quod filiꝰ dili¬

Expanded text:
iligit in Patre, hoc Pater diligit in se; et quod amor Patris et Filii diligit in Patre, hoc Pater diligit in se. Item quod Pater et Filius diligunt in amore suo, hoc amor Patris et Filii diligit in seipso. Item quod Pater diligit in seipso, hoc diligit in Filio, et in amore suo
Abbreviated transcription (Latin):
dei uirtutẽ om̃ibꝰ inesse rebꝰ dubitemꝰ: Si
autẽ dei uirtus ubiq ẽ. cũ alia ñ sit iłĩ uir
tus quã ds̃: constat quia nusquã ds̃ deest.
Neq enĩ ut homo ad oꝑandũ aliena uirtu¬
te ils̃ indiget: quia homo alieno sepe ammi¬
niculo ꝑficit. quod facere ꝓpͥa uirtute ñ
ualet. Unde scđ̾m quandã loquendi consue¬
tudinẽ illic homo aliquando oꝑari dicit᷑.
ubi ꝑ semet ipsũ ab sens eẽ ñ dubitat᷑. quẽ¬
admodũ cũ rex in sua ciuitate residens. ꝓcus

Expanded text:
Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitemus? Si Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitemus? Si autem Dei virtus ubique est, cum alia non stus quam Deus, constat quod nusquam Deus deest. Neque enim ut homo ad operandum aliena virtute Deus indiget, quia homo saepe alieno adminiculo perficit, quod facere propria virtute non valet. Unde secundum quamdam loquendi consuetudinem, illic homo aliquando operari dicitur, ubi per semetipsum absens esse non dubitatur, quemadmodum cum rex in civitate
Abbreviated transcription (Latin):
doloris retorquet᷑. quod omino ñ fieret: si unꝰ
& idc̃ ubiq diffusus ñ eẽt. Si gͦ rationalis
sp̃c hominis cũ sit simplex ꝑ om̃e quod re¬
git corpus diffundit᷑. dignũ ñ ẽ ut ille creator sp̃c¬
qui om̃ia regit & possidet. uno aliquo in loco eo¬
artari. & ñ om̃a potius implere credat᷑. Nam &
ipsi rerũ motꝰ qui tam certo & tam rationabili
ubiq moderamine. ubiq currunt. ui tam
intrinsecus mouentẽ ẽẽ ostendunt. Nec tñ
ullo modo credendũ ẽ quod sicut sp̃c hominis
cũ corꝑe quod sensificat ꝑsonalit̾ iungit᷑. ita
quoq creator ille sp̃c cũ corꝑe huiꝰ sensibi¬
lis mundi ꝑsonalit̾ conuingat᷑: quia aliter
implet mundũ ds̃. sẜ alit̃ anima corpꝰ. ani¬
ma implet corpꝰ & continet᷑. quia circũsc̃p¬
tibilis ẽ: ds̃ implet mundũ s mundo ñ
includit᷑ : quia ubiq p̾sens nusquã comp̃¬
hendi potest. Preterea cũ diuinȩ uirtutis
effectus nusquã deesse cernimꝰ: cur eandẽ

Expanded text:
n fieret, si unus et idem ubique non diffusus esset. Si ergo rationalis spiritus hominis cum sit simplex, per omne quod regit corpus diffunditur, dignum non est ut ille Creator qui omnia regit et possidet, uno aliquo in loco coarctari, et non omnia potius implere credatur. Nam et ipsi rerum motus, qui tam certo et tam rationabili ubique moderamine currunt, vitam intrinsecus moventem esse ostendunt. Nec tamen ullo modo credendum est quod sicut sensus hominis cum corpore quod sensificat personaliter conjungitur, ita quoque Creator ille spiritus cum corpore hujus sensibilis mundi personaliter conjungatur, quia aliter implent mundum Deus, et aliter anima corpus. Anima implet corpus et eo continet, quia circumscriptibilis est; Deus implet mundum, sed mundo non concluditur quia ubique praesens nusquam comprehendi potest. Praeterea cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eamdem
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ unũ ẽ. quod essentialit̾ unũ ẽ: cu
totũ ẽ unũ ẽẽ. & simplex eẽ quod ẽ. Quicqͥd
gͥ uere unũ ẽ simplex ẽ. & in partes om̃ino
aliquas separari ñ potest: ꝙ ideo sectionem
partiũ ñ admittit. quia partiũ cõpositionẽ
ñ recipit. Creatori gͥ rerũ id̾o uerũ ẽ ẽẽ qͦd
ẽ: quia totũ unũ & simplex ẽ eẽ quod ẽ. S
adhuc considerare nos oportet qͦd quedam

Expanded text:
aliter unum est, cui totum est unum esse, et simplex esse quod est. Quidquid igitur vere unum est simplex est, et in partes omnino aliquas separari non potest, et ideo sectionem partium non admittit, quia partium compositionem non recipit. Creatori igitur rerum ideo unum est esse quod est, quia totum unum et simplex est esse quod est. Sed adhuc consi
Abbreviated transcription (Latin):
ordio enumeratis. tribꝰ itidẽ uisibilibꝰ contra
hec dispositis: ratus sũ hunc ẽẽ cõpetentissi¬
mũ narrandi oridinẽ. ut pͥus ipsorũ uisibili¬
um aliquã noticiã in mediũ afferẽ: ac si dem¬
de quasi reserato contẽplationis aditu ꝑ imie¬
stigationẽ inuisibiliũ ꝓcederẽ. Postquã gͥ his
quȩ de inuisibilibꝰ dicenda erant finẽ fecimꝰ

Expanded text:
ordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra ordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra haec dispositis, ratus sum hunc esse competentissimum ordinem narrandi, ut prius ipsorum visibilium aliquam notitiam in medium afferrem; ac sic deinde quasi reserato contemplationis aditu, per investigationem invisibilium procederem. Postquam igitur iis quae de visibilibus dic
Abbreviated transcription (Latin):
formandis uestibꝰ hii qui mimis pulchri¬
tudinẽ diligunt sepe utilitatẽ ꝑdunt:
& qui utilitatẽ conseruare cupiunt. pul¬
chritudinẽ habere ñ possunt. S in
oꝑe dei nec multitudo magnitudmẽ
minuit. nec magnitudo multitudinẽ strin¬
git. neq simul uł multitudo uł magni¬
tudo pulchritudinẽ officit. neq pulchri¬
tudo utilitatẽ tollit: s sic facta sunt om̃ia
quasi facta sint singła. ut cũ uniu̾sa aspe¬
xeris. singła mireris. Hȩc de uisibilibꝰ dicta
alicui fortassis quantũ ad cõpendiũ trac¬
tandi ꝑtinuit. płima uidebunt᷑. s atrende¬
re debet quod tã oꝑosa materia ñ facile
paticis uerbis explicat᷑. Nam cũ dicat apłs
manifestant᷑. ea quȩ inuisibilia sunt in deo:
necesse ẽ ut quisqͥs ꝑ uisibilia ad agnitionẽ
inuisibiliũ ꝑuenire desiderat. pͥus ipsa uisi¬
inuestigare ꝓponerẽ. tribꝰ inusibilibꝰ in ex¬

Expanded text:
formandis vestibus, ii qui nimis pulchriformandis vestibus, ii qui nimis pulchritudinem diligunt, saepe utilitatem perdunt; et qui utilitatem conservare cupiunt, pulchritudinem habere non possunt. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mireris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa materia non facile paucis verbis explicatur. Nam, cum dicat Apostolus, manifestantur ea quae invisibilia sunt in Deo , necesse est ut quisquis per visibilia ad agnitionem invisibilium pervenire desiderat, prius ipsa visiinvestigare proponerem, tribus invisibilibus in ex
Abbreviated transcription (Latin):
rarũ breuit̾ dicta sufficiant. S
libet adhuc ad cumulũ diuinȩ laudis
paulisꝑ attendere: quã mire tria hȩc
insimul oꝑe suo conseruauerit ls. Q. uod
quanta admiratione dignũ sit sic facilius
fortasse cognoscimꝰ: si pͥus hȩc qualit̾ moꝑe
humano simul eẽ ñ possint consideremus.
Certe homo cũ multa facere desiderat: mag¬
na facere ñ pot̾. quia tanto minus p̾ualet
in singłis: quanto plura sunt. ꝑ quȩ inten¬
tionis suȩ conatus diuidit. Rursũ cũ ad
magnitudinẽ nitit᷑. a multitudine retar¬
datur: quia multis p̃stare ñ sufficit uires
quas ad uniꝰ rei effectũ spetialit effundit.
Simili modo minor diligentia decori oꝑis
impendit᷑: quotiens ad multitudinẽ solã
siue ad magnitudinẽ ꝑficiendã animus
occupatͦ. Uidemꝰ quia scriba eas figuras
quȩ exiles sunt ꝓmptius format: in mag¬
nis figurandis ꝓpensius exudat. & calamꝰ
quanto uelocius trahit᷑: tanto deformio¬
res sunt litt̾e quȩ expͥmunt᷑. Nam & in

Expanded text:
rarum breviter dicta sufficiant; sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper attendere, quam mire tria haec simul in opere suo conservaverit Deus. Quod quanta admiratione dignum sit; sic facilius fortasse cognoscemus; si prius haec qualiter in opere humano simul esse non possint consideremus. Certe homo cum multa facere desiderat; magna facere non potest, quia tanto minus praevalet in singulis, quanto plura sunt per quae intentionis suae conatus dividit. Rursus cum ad magnitudinem innititur, a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires quas ad unius effectum specialiter effundit. Simili modo minor diligentia decori operis impenditur, quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae quae exprimuntur. Nam et in
Abbreviated transcription (Latin):
seipsũ fruendũ daret. alia uͦ creatura sic
facta ẽ. ut & subiecta homini eẽt ꝑ condi¬
tionẽ: & deseruiret ad utilitatẽ. Homo gͦ
quasi in quodã medio collocatꝰ habet suꝑ
se dm̃. subt̃ se mundũ: & corꝑe quidẽ deor¬
sũ mundo conungit᷑. sp̃n autẽ sursũ ad
dm̃ subleuat᷑. Necesse gͦ fuit ut uisibiliũ
conditio ita ordinaret᷑. quatinꝰ homo in eis
foris agnosceret. quale eẽt inuisibile bonũ
quod intus querere deberet: hoc ẽ ut sub¬
tus se uideret quid supra se appeteret. Non
gͥ decebat ut rerũ insibiliũ copia aliqua¬
in parte defectũ sentiret: quȩ ob id maxime
instituta ẽ. ut in estimabilẽ ȩternoꝵ bonoꝵ
affluentiã nuntiaret. Hoc ẽ quod diximus
cur illa ds̃ etiã creare uoluit: quȩ huma¬
nis usibꝰ necessaria ñ ẽẽ p̃uidit. Si enĩ sola
necessaria tribueret: bonitas quidẽ eẽt. s
diues ñ eẽt. Cũ uͦ necessariis etiã cõmoda ad¬

Expanded text:
seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta homini esset per conditionem, et deserviret ad utilitatem. Homo ergo quasi in quodam medio collocatus, habet super se Deum, sub se mundum, et corpore quidem deorsum mundo conjungitur; spiritu autem sursum ad Deum sublevatur. Necesse autem fuit ut visibilium conditio ita ordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, quale esset invisibile bonum quod intus quaerere deberet: hoc est, ut sub se videret, quid supra se appeteret. Non igitur decebat ut rerum visibilium copia in parte aliqua defectum sentiret, quae ob id maxime instituta est, ut inaestimabilem aeternorum bonorum affluentiam nuntiaret. Hoc est quod diximus: cur Deus illa etiam creare voluit, quae humanis usibus necessaria non esse praevidit. Si enim sola necessaria tribueret; bonus quidem esset, sed dives non esset. Cum vero necessariis etiam commoda ad
Abbreviated transcription (Latin):
aut quȩ libet eiusmodi indum̃ta. Cõmodũ
est quod licet aliquando ampliꝰ delectet. sine
ipso tñ uita duci potest. it pote in uictu ho¬
minis poculũ uini. & esus carniũ. in uestitu
bissus. & sericũ. uel quodlibet aliud molli¬
us indumentũ. aptũ & congruũ ẽ. quod li¬
ret utentibꝰ ñ ꝓsit. ad utendũ tñ conuenit.
quod ad usũ quidẽ habile ñ ẽ. & tñ ad spec¬
tandũ ẽ idelectabile: qualia sunt fortasse
quȩdã herbarũ grnera. & bestiarũ. uolucrũ
quoq & pisciũ: & quȩq similia. S dignũ
ualde inquisitione ẽ quare ds̃ hȩc creare
uoluit: quȩ usus hominis ꝓpt̃ quẽ om̃ia
fecit ñ necessaria fore p̾iuidit. S hoc citius cog¬
noscit᷑: si causa & modiis humanȩ conditio¬
nis attendat᷑. Ds̃ hominẽ ꝓpt̾ se fecit: cunc¬
ta alia ꝓpt̾ hominẽ condidit. ꝓpt̃ se fecit
hominẽ. ñ quod ipse in digeret homine. s
ut homini quia melius dare nil potuit.

Expanded text:
aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum est quod, licet aliquando amplius delectet, sine ipso tamen vita duci potest, utpote in victu hominis, poculum vini et esus carnium; in vestitu byssus et sericum, vel quodlibet aliud mollius indumentum. Aptum et congruum est quod, licet utentibus non prosit, ad utendum tamen convenit, quod ad usum quidem habile non est; et tamen ad spectandum delectabile, qualia sunt fortasse quaedam herbarum genera et bestiarum, volucrum quoque et piscium, et quaevis similia. Sed dignum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia propter homines condidit. Propter se fecit hominem, non quod ipse indigeret homine, sed ut homini quia melius dare nil potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
morẽ: quia tã multa sunt armoniȩ re geneta
ut ea nec cogitatus ꝑcurrere. nec sermo facile
erplicart possit: quȩ tñ cuncta auditu ser¬
uiunt. & in eius delicias creata sunt. Sic ẽ ide
olfactu. habent tumamata odorẽ suũ. habent
unguenta odorẽ suũ. hñt rosaria odorẽ suũ.
& cuncta quȩ suauẽ prestant fraglantiam.
& dulces spirant odores. olfactui seruiunt. &
in eius delicias creata sunt. Codẽ modo gustꝰ
& tactus uaria habent oblectam̃ta: quȩ ex si¬
militudine pͥorũ satis ꝑpendi possunt. de
& de pulchritudine earũ quomͦ
potuimus. ñ quomͦ debuimꝰ locuti sumus:
nc̃ restat ut ad considerandã tarundẽ uti¬
litatẽ transeamꝰ. Utilitas rerũ quatuor com¬
plectit᷑. N etessaria. cõmoda. congrua. & grata.
Necessariũ unicuiq rei ẽ. quo minus ipsa sub¬
sistere cõmode ñ pot̾. Ut pote in uictu hoĩs
panis & aqua. in uestitu lanea. siue pellicea.

Expanded text:
morem? Quia tam multa sunt harmoniae genera, morem? Quia tam multa sunt harmoniae genera, ut ea nec cogitatus percurrere, nec sermo facile explicare possit, quae tamen cuncta auditui serviunt, et ad ejus delicias creata sunt, sic est de olfactu. Habent thimiamata odorem suum, habent unguenta odorem suum, habent rosaria odorem suum, cta quae suavem praestant fragrantiam et dulces spirant odores, olfactui serviunt, et in ejus delicias creata sunt. Eodem modo gustus et tactus varia habent oblectamenta, quae ex similitudine priorum satis perpendi possunt. CAP de pulchritudine earum quomodo potuimus non quomodo debuimus locuti sumus, nunc restat ut ad considerandam earumdem utilitatem transeamus. Utilitas rerum quatuor complectitur: necessaria, commoda, congrua et grata. Necessarium unicuique rei est, sine quo ipsa subsistere commode non potest, utpote in victu hominis panis et aqua, in vestitu lanea sive pellicea,
Abbreviated transcription (Latin):
ost speciẽ de qualitate rerũ disserere
debemꝰ. Ob hoc sapientia treatoris. tam
diu̾sas qualitates rebꝰ indidit. ut om̃is homi¬
nis sua oblectam̃ta inueniat: alius ꝑcipit ui¬
sus. aliud auditꝰ. aliud odoratꝰ. aliud gustus. a¬
liud tactus. Uisũ pascit pulchrttudo colorũ.
Suauitas cantilenȩ demulcet auditũ. fraglan¬
tia oddoris olfactũ. Dulcedo saporis gustũ. Apti¬
tudo corꝑis tactũ. Et quis uelicias sensuũ emi¬
merare queat: Quȩ tã multiplices sunt in sin
menta ocłorũ in diu̾sitate colorũ monstrat¬
mus: tot oblectam̃ta auriũ in uarietate sono¬
rũ inuenimꝰ. Int̾ quȩ pͥma sunt dulcia ser¬
monũ cõmertia. quibꝰ homines ad inuicẽ su¬
as uoluntates cõmunicant. p̃terita narrant.
p̾sentia indicant. futura nunciant. occrtta
renelant: ad eo ut si his careat. uita humana
bestiis cõparabilis uideat᷑. Quid autẽ concentꝰ
qͥd dulces modos sonorũ om̃iũ cõme rent¬

Expanded text:
ost speciem de qualitate rerum disserere debemus, ob hoc providentia Creatoris tam diversas qualitates rebus indidit, ut omnis sensus hominis sua oblectamenta inveniat. Aliud percipit visus, aliud auditus, aliud odoratus, aliud gustus, aliud tactus. Visum pascit pulchritudo colorum; suavitas cantilenae demulcet auditum, fragrantia odoris olfactum, dulcedo saporis gustum, aptitudo corporis tactum. Et quis omnes delicias sensuum enumerare queat? Quae tam multiplices sunt in singmenta oculorum in diversitate colorum monstravimus, tot oblectamenta aurium in varietate sonorum invenimus. Inter quae prima sunt dulcia sermonum commercia, quibus homines ad invicem suas voluntates communicant; praeterita narrant, praesentia indicant, futura nuntiant, occulta revelant, adeo ut si his careat vita humana, bestiis comparabilis videatur. Quid autem concentus quid dulces modos sonorum omnium comme
Abbreviated transcription (Latin):
tus naturalit̾ sibi preparatã inuenit alimo¬
nã. neq unquã om̃ino hoc fieri contingat.
ut quod in uno natura appetit. in altero na¬
tura ñ habeat : Similit̾ cũ motus & increm̃¬
tũ. ira uarie & dissimilit̾ foris currentia.
nusquã tñ confundant ordinẽ: quomͦ ne¬
gare possumꝰ intus ẽẽ dispotionẽ: Dubita

Expanded text:
tus naturaliter sibi praeparatam invenit alimotus naturaliter sibi praeparatam invenit alimoniam; neque unquam omnino hoc fieri contingat, ut quod in uno natura appetit, in altero natura non habeat? Similiter cum motus et incrementum ita varie et dissimiliter foris currentia, nunquam tamen confundant ordinem; quomodo negare possumus intus esse dispositionem? Dubitari
Abbreviated transcription (Latin):
fiat: sic om̃ino impossibile ẽ ut ꝑse aliqͥd aug¬
mentũ accipiat. hoc ẽ quod sibi ipsi dare ñ pot̃
initiũ: sibi ipsi ilare ñ potest incrementũ. Qc¬
quid enĩ trescenti in augmentũ uenerit. pret̾
id ẽẽ rõꝓbat᷑: qued ꝑ se pͥus solũ sine increm̃to
fint. Si gͦ nil crescere pot̾ nisi addat᷑ ei quod
pͥus ñ habuit: patet quia nulla res creidrais ꝑ
se incrementũ sumit. Qui gͦ crescentibꝰ idat
crementũ: ip̃se existentibꝰ dedit iniciũ. Idem
motus localis ꝓbat. Quasdã nãq creaturas
ꝑpetuo motu agitari cernimꝰ: quasdam uͦ
scãm tempꝰ moueri uidemꝰ. & alias sic. atq
alias sic. Et licet ita ilissimilit̃ res moueant᷑.
nusquã tñ ordo rerũ confundit᷑. Unde ñ ẽ
dubiũ qͥn intus sit dispositio p̃sudentis: qui
certa lege cuncta moderat᷑. Qua ratione gͦ
negamꝰ ꝓuudentiã: si om̃is naturalis appeti-¬

Expanded text:
fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augfiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augmentum accipiat; hoc est quod sibi ipsi dare non potest initium, sibi ipsi dare non potest incrementum. Quidquid enim crescenti in augmentum venerit, praeter id esse comprobatur, quod per se prius solum sine incremento fuit. Si ergo nil crescere potest nisi addatur ei quod prius non habuerit, Pater quod nulla res crescens per se incrementum sumit. Qui ergo crescentibus dat crementum, ipse non existentibus dedit initium. Idem motus localis probat. Quasdam namque creaturas perpetuo motu agitari cernimus, quasdam vero secundum tempus moveri videmus; et alias sic atque alias sic. Et licet ita dissimiliter res moveantur, nusquam tamen ordo rerum confunditur. Unde non est dubium quin intus sit dispositio praesidentis, qui certa lege cuncta moderatur. Qua ratione ergo negamus providentiam si omnis rationalis appeti
Abbreviated transcription (Latin):
tẽplantibꝰ in agnitione occurrat. Et credo qͦd
illud inuisibile pͥus in contẽplatione comp̃¬
hendit᷑ : quod in suo uisibili simulachro. ex¬
pressius & manifestius declarat᷑. Si mulachia
autẽ inuisibiliũ ipsa uisibilia ilicunt᷑: ut
pote inuisibilis potentiȩ simulachrũ ẽ cre¬
aturarũ inmensitas. Inuisibilis sapientiȩ si¬
mulachrũ ẽ creaturarũ decor. Inuisibilis be¬
nignitatis simulachrũ ẽ: creaturarũ utilitas
Om̃is autẽ creatura quanto uicinius simi¬
litudim creatoris apꝓpinquat: tanto uici¬
nius creatorẽ suũ declarat. Illud gͦ uisibile
simulachrũ inuisibile exemplar pͥus ostende¬
re debet: quod diuinȩ similitudinis imagi¬
nẽ ꝑfectius in se expressã retinet. In mensitas
autẽ creatararũ magis ad essentiã : decor uͦ
ereaturarũ magis ꝑtinet ad formã. Essentia
uͦ absq forma consid̾ata informitas ẽ. Quod
autẽ informe ẽ. in hoc quidẽ quod ẽ. des si

Expanded text:
templantibus in agnitione occurrat. Et credo quod illud invisibile prius in contemplatione comprehenditur, quod in suo visibili simulacro expressius et manifestius declaratur. Simulacra autem invisibilium ipsa visibilia dicuntuimulacrum est, creaturarum immensitas. Invisibilis sapientiae simulacrum est, creaturarum decor. Invisibilis benignitatis simulacrum est, creaturarum utilitas. Omnis autem creatura quanto vicinius similitudini Creatoris appropinquat, tanto evidentius Creatorem suum declarat. Illud ergo visibile simulacrum, invisibile exemplar prius ostendere debet, quod divinae similitudinis imaginem perfectius in se expressam retinet. Immensitas autem creaturarum magis ad essentiam; decor vero creaturarum magis pertinet ad formam. Essentia vero absque forma considerata, informitas est. Quod autem informe est, in hoc quidem quod est, Deo si
Abbreviated transcription (Latin):
unitatẽ accedunit. fas gͦ ñ ẽ ut existimemꝰ
creatorẽ rerũ a ut collectione diuersorũ.
aut cõpositione partiũ. aut similitudi¬
ne pluriũ unũ eẽ: cũ illud etiã quod in
nobis rationale ẽ horũ om̃iũ in semet ip¬
so nichil possit inuenire. Illud etiã nr̃m
quod partiũ multitudine cõpositũ cerm¬
tur: ñ rationale. s rationali coni uncłum
eẽ. ipsa nr̃a ratione cõprobat᷑. Si gͦ nr̃m¬

Expanded text:
 ut existimemus Creatorem rerum, aut collectione diversorum, aut compositione partium, aut similitudine plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Illud enim nostrum quod partium multitudine compositum cernitur, non rationale sed rationali conjunctum esse ipsa nostra ratione co
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ dicat᷑. Nam & tinũ ẽ collectione: & u¬
nũ rõpositione. & unũ similitudine: &
unũ ẽẽntia. & unũ identitate. Unũ collec¬
tione ẽ: quẽadmodũ cũ gregẽ unũ dicimꝰ
in quo multa sunt animalia. Unũ cõposi¬
tione ẽ: quẽadmodũ cũ corpꝰ unũ dicimus.
in quo multa sunt menbra. Unũ similitu¬
dine ẽ: quẽ admodũ cũ uotẽ unã dicimus.
quȩ a multis ẽ ꝓlata. S horũ om̃ium ni¬

Expanded text:
. Nam est unum collectione, et unum compositione, et unum similitudine, et unum essentia, et unum identitate. Unum collectione est quemadmodum cum gregem dicimus unum in quo multa sunt animalia. Unum compositione, quemadmodum cum corpus unum dicimus, in quo multa sunt membra. Unum similitudine, quemadmodum cum vocem unam dicimus quae a multis est prolata. Sed horu
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ se diuiderent: ꝙ ꝑ eandẽ naturã ab in¬
uicẽ separari non possent. Sicut gͥ natu¬
ra unũ sunt pat̾ & filius: & amor patris &
filii. ita quoq uoluntate & amore unũ non
eẽ ñ possunt. Uno amore se diligunt: quia
unũ sunt. nec aliud ẽ quod quisq amat
in altero. quã quod quisqꝙ amat inseipso:
quia ñ aliud ẽ quod quisq ẽ. quã quod al¬
ter ẽ. Quod pat̾ diligit in filio. hoc idem
filiꝰ diligit in seipso: & quod amor patris ꝙ¬

Expanded text:
naturam ab invicem separari non possent. Sicut igitur natura unum sunt Pater et Filius, et amor Patris et Filii, ita quoque voluntate et amore unum non esse non possunt. Uno amore se diligunt, quia unum sunt; nec aliud est quod quisque amat in altero, quam quod quisque amat in seipso; quia non aliunde est quod quisque est, quam quod alter est. Quod Pater diligit in Filio, hoc idem Fili
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipiũ om̃iũ ercellentius bonũ nullũ
et̃ potest. Sĩmũ gͥ bonũ ds̃ ẽ. Beatitudo
autẽ nusquã rectius quã insũmo bono
beatus ẽ. Beatus autẽ quomꝰ eẽ potest. cui
id ipsũ ñ placet quod ẽ: Quisqͥs gͥ beatus ẽ
& se ipsũ diligit: & id quod ipse ẽ diligit. Si
gͥ pater & filiꝰ. & amor patris & filii u̾num
sunre: & unus ds̃ sunt. eũ in solo deo uera
beatitudo sit: necesse ẽ ut & quisq amet se¬
ipsũ. & ad inuicẽ quisq aliũ. N eq enĩ bea¬
titudo ueracit̾ dici posset: inmo potius

Expanded text:
principium omnium excellentius bonum nullum principium omnium excellentius bonum nullum esse potest. Summum igitur bonum Deus est. Beatitudo autem nusquam rectius quam in summo bono beatus est. Beatus autem quomodo esse potest, cui idipsum non placet quod est? Quisquis igitur beatus est, et seipsum diligit, et id quod ipse est diligit. Si igitur Pater et Filius, et amor Patris et Filii unum sunt, et Deus unus sunt; cum in solo Deo vera beatitudo sit, necesse est ut et quisque amet seipsum, et ad invicem quisque alterum. Neque beatitudo veraciter dici p
Abbreviated transcription (Latin):
est tota desideriũ. Lux inuisibilis. & uita
in mortalis. cuiꝰ aspectus ẽ tam desiderabi¬
lis. ix ocłos dei delectare possit. simplex &
ꝑfecta: ñ redundans. & plena: sola. ñ tñ
solitaria: una. & continens om̃ia. S quia
quod de qualibet istarũ dicit᷑. utrũ ne etiam
de aliis dici possit inquirat᷑. Dictũ ẽ autẽ qͦd
pat̾ amat filiũ. Restat gͦ ut consideremꝰ si
pari modo dici possit quod amor patris ꝙ fi¬
lii amet filiũ: quod filiꝰ amet se ipsũ. Item
quod pat̃ amet se. quod filiꝰ amet patrem:
quod amor patris & filii amet patrẽ. Item
quod amor patris & filii amet se. quod pat̾
amet amorẽ suũ & filii: quod filius amet
amorẽ suũ i patris: postremo si unus &
ad inuicẽ quisq aliũ. S hoc facilius inue¬
nimus: si ea quȩ iam dicta sunt ad memo¬
riam reuocemꝰ. In supradictis enĩ ratio¬
nibꝰ asseruimus: quod ds̃ pͥma causa ẽ. &
origo bonoꝵ om̃ium. Eo autẽ qui fons ẽ &

Expanded text:
st desiderium. Lux invisibilis et vita immortalis, cujus aspectus est tam desiderabilis, ut oculos Dei delectare possit; simplex et perfecta, non redundans et plena, sola, non tamen solitaria, una et continens omnia. CAP. XXIquod de qualibet harum dicitur, utrum ne etiam de aliis dici possit inquiratur. Dictum est autem quod Pater amat Filium. Restat ergo ut consideremus, an pari modo dici possit, quod amor Patris et Filii amet Filium, quod Filius amet seipsum. Item quod Pater amet se, quod Filius amet Patrem, quod amor Patris et Filii amet Patrem. Item quod amor Patris et Filii amet se, quod Pater amet amorem suum et Filii, quod Filius amet amorem suum et Patris. Postremo utrum quodad invicem quisque alium. Sed haec facilius inveniemus, si ea quae jam dicta sunt ad memoriam revocemus. In supradictis enim rationibus asserimus, quod Deus prima causa est et origo bonorum omnium. Eo autem qui fons est et
Abbreviated transcription (Latin):
essenti abilit̾ & inuariabilit̾ unũ ẽ. Restat
gͦ ut si dĩ uere unũ eẽ credimꝰ. utrũ ne
etiã sũme unus dici possit inquiramus.
Quod tẽ ueracit̾ ostendimꝰ: si eũ om̃ino in¬
uariabilẽ eẽ comꝓbamus. S quia scire ñ
possumꝰ quomͦ ds̃ inuariabilis sit nisi pͥ¬
us agnoscamꝰ quot modis res quȩlibet ua¬
riari possit: pͥmũ nos oportet om̃s mu¬
tabilitatis modos descͥbere. ac deinde ꝑ
singła qualit̃ a deo remoueant᷑ ostendere.
Tribꝰ modis fit om̃is mutabilitas. Loco. for¬
ma. & temꝑe. localit̾ mutat᷑ res quęlibet
quando de loco ad locũ transit. hoc ẽ eẽ
desinit ubi fuit. & ubi ñ fure eẽ incipit:
ꝙ extrinsera hȩc mutatio. nilq uariat de
ipsius rei ẽẽntia: quia si eẽ desinit ubi fu¬
it. ñ tñ quod fuit ẽẽ desinit. & si et̾ incipit
ubi ñ fuit. ñ tñ quod ñ fuit eẽ incipit.
formalit̾ muat᷑ res quȩ libet. quando qui
dẽ scm suã essentiã in eodẽ ꝑsistens loco.

Expanded text:
sentialiter et invariabiliter unum est. Restat ergo ut si Deum vere unum esse credimus, utrumne etiam summe unus dici possit, inquiramus. Quod tunc veraciter ostendimus, si eum omnino invariabilem esse comprobamus. Sed quia scire non possumus quomodo Deus invariabilis sit, nisi prius agnoscamus quot modis res quaelibet variari possit, primum nos oportet omnes mutabilitatis modos describere; ac deinde per singulas qualiter a Deo removeantur ostendere. Tribus modis fit omnis mutabilitas, loco, forma, et tempore. Localiter mutatur res quaelibet quando de loco ad locum transit, hoc est esse desinit ubi fuit, et ubi non fuit esse incipit. Et est extrinseca haec mutatio, nihilque variat de ipsius rei essentia, quia si esse desinit ubi fuit, non tamen quod fuit esse desinit, etsi esse incipit ubi non fuit, non tamen quod non fuit esse incipit. Formaliter mutatur res quaelibet, quando vel secundum suam essentiam in eodem persistens loco,
Abbreviated transcription (Latin):
nus in quã. Nam & hoc quoq natura ipsa
doret. unũ solũ eẽ rerũ om̃iũ opificẽ: unũ
ẽẽ creatorẽ. Nam si diu̾sa intus consilia presi-¬
dentiũ eẽnt: ipsi se foris rerũ cursus abinuicẽ
aliquando diuiderent. Nunc autẽ om̃ia dũ
sic concordit̾ ad unũ finẽ currunt: ꝓfecto
indicant. quia unus ẽ fons & origo unde ꝓ

Expanded text:
nus inquam. Nam et hoc quoque natura ipsa docet: unum scilicet esse rerum omnium opificem; unum esse rectorem. Nam si diversa intus consilia praesidentium essent, ipsi se foris rerum cursus ab invicem aliquando dividerent. Nunc autem omnia dum sic concorditer ad unum finem currunt, profecto indicant quod unus est fons et origo