comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
I citemus eũ. & auelle̾mꝰ eum ad nos¬
I & ponamꝰ regem in medio eius filium
Itabeel. Hȩc dicit dñs ds̃. Nonstabit &
Ierit istud. sed caput siriȩ damascus. &¬
I caput damasci rasin: & adhuc sexagin¬
ta & qͥnq anni. & deficiet ephraim. eẽ.
:popłs. & caput ephraim samaria : & ca¬
I put samariȩ filius romeliȩ. Si ñ ere¬
dideritis non ꝑmanebitis. lasub filius
isaiȩ qui int̃pretat᷑ reliquus atq con¬
uertens: in tẏpum popłi uida qui erat
de duorũ regum manib liberandus.
lubetur egredi cũ parente & occurrere
achat regi iudȩ in loco aquȩ ductus
piscine suꝑioris. in uia agrifullonis.
Ubi postea lecturi sumũs sub ez echia
rege uda stare rapsacen. & ex p̃cepto
sennacherib rege assyriorũ dĩ popłm
blasphemare: in quẽ locũ egressisunt
missi ab ezechia principes ciuitatis
quos in regum uolumine legimus.
Precipiturq achat̃ quanuis impio regi.
non terreat᷑ neq formĩdet cor eiꝰ. pͥu¬

Expanded text:
 eum ad nos, et ponamus regem in medio ejus filium Tabeel. Haec dicit Dominus Deus: Non stabit, et non erit istud: sed caput Syriae Damascus, et caput Damasci Rasin: Et adhuc sexaginta et quinque anni, et desinet Ephraim esse populus. Et caput Ephraim Samaria, et caput Samariae filius Romeliae. Si non credideritis, non permanebitis. Jasub filius Isaiae, qui interpretatur reliquus atque convertens, in typum populi Juda, qui erat de duorum regum manibus fiberandus, jubetur egredi cum parente, et occurrere Achaz regi Judae in loco aquaeductus piscinae superioris, in via agri fullonis, ubi postea lecturi sumus, sub Ezechia rege Juda stare Rabsacem, et ex praecepto Sennacherib regis Assyriorum Dei populum blasphemare. In quem locum egressi sunt, missi ab Ezechia principes civitatis, quos in Regum volumine legimus. Praecipiturque Achaz , quamvis impio regi, non terreatur, neque formidet cor ejus, pu
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tibus non habet᷑. sed de hebraico. & de
theo dotionis editione ab origene additũ.
in eccłȩ fercur exemplaribus. Ut postꝗ
intrauerit plenitudo gentiũ: tunc om̃iᷤ
isrł saluus fiat. &im̃pleat᷑ eciã in hoc
sermo dñi dicentis. ego occidam & ego
uiuificabo: ꝑcutiam ⁊ ego sanabo. &

Expanded text:
retibus non habetur, sed de Hebraico et Theodotionis editione ab Origene additum; in Ecclesiae fertur exemplaribus, ut postquam intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiat; et impleatur etiam in hoc sermo Domini, dicentis: Ego occidam, et ego vivificabo, et percutiam, et ego sanabo .
Abbreviated transcription (Latin):
crudelitas dĩ sed miscđia. unã perire
gentẽ ut om̃s saluȩ fiant: iudȩorũ
partẽ non uidere ut om̃is mundꝰ aspi¬
ciat. Unde ⁊ ipse dñs in eu̾głio sacram̃¬
tũ cȩci anatiuitate qui receꝑat oculoᷤ.
uertit ad cropologiã. In iudiciũ ego¬

Expanded text:
crudelitas Dei, sed misericordia, unam perire gentem, ut omnes salvae fiant: Judaeorum partem non videre, ut omnis mundus aspiciat. Unde et ipse Dominus in Evangelio, sacramentum caeci a nativitate, qui receperat oculos, vertit ad tropologiam et dicit:
Abbreviated transcription (Latin):
solitudinẽ: & uł fuga uł captiuitate
in totũ orbem iudaicus popłs disꝑga¬
tur: & nequaquã in uidȩa ut prius. sed
in cunctis gentib uidȩorũ popłs mul¬
tiplicet᷑. Qđ aut̃ dicõ multiplicetur
tanta erit infelicitas resiui popłi. ut ad
comparationẽ prioris multitudinis uix
decima pars remaneat. Cumq & in ipsa
terra fuerit solitudo. duplicit̃ enĩ locus
iste intelligi potest. qđ decima pars &
in toto orbe uix remaneat. ⁊ in ipsa uidea
uix parua pars popłi reseruet᷑: rursũ
ip̃se reliquiȩ erunt in dep̃dationẽ qͣndo
post annos ferme quinquaginta. hadri¬
anus uenerit. ⁊ terrã iudeam penitꝰ fue¬
rit dep̃datus. in tantũ ut terebinto
& quercui quȩ glandes amiserit compa¬
rat᷑. Deniq post extremã uastitatem
etiã leges publice pepender̃: & ꝓhibr¬
tisunt iudei terrã de qua eiecti fueranT
ingredi. Si quis aut̃ crediderit in xp̃m

Expanded text:
solitudinem; et vel fuga vel captivitate solitudinem; et vel fuga vel captivitate in totum orbem Judaicus populus dispergatur: et nequaquam in Judaea, ut prius, sed in cunctis gentibus Judaeorum populus multiplicetur. Quod autem dico multiplicetur, tanta erit infelicitas residui populi, ut ad comparationem prioris multitudinis, vix decima pars remaneat. Cumque, et in ipsa terra fuerit solitudo dupliciter enim locus iste intelligi potest, quod decima pars, et in toto orbe vix remaneat, et in ipsa Judaea vix parva pars populi reservetur rursum ipsae reliquiae erunt in depraedationem, quando post annos ferme quinquaginta Adrianus venerit, et terram Judaeam penitus fuerit depraedatus, in tantum, ut terebintho, et quercui, quae glandes amiserit, comparetur. Denique post extremam vastitatem, etiam leges publicae pependerunt, et prohibiti sunt Judaei terram, de qua ejecti fuerant, ingr
Abbreviated transcription (Latin):
sine hominib & terra relinquat᷑ deser¬
ta. Et longe faciet dñs homines. ⁊ mul¬
tiplicabit᷑ quȩ deserta fuerat in medio¬
I terre. & adhuc in ea erit decimatio.
I& rursũ erit in dep̃dationẽ sicut tere¬
bintus. & sicut quęrcus quȩ proicit
fructus suos. sem̃ sc̃m erit quod stete
rit in ea. Dicente dño. Uade & dic po¬
pło huic qđ audiat & ñ audiat. uide
at & non uideat. idcirco aut̃ nec audi¬
at nec uideat. quia ñ sit intellecturꝰ
uerba dñi. nec eiꝰ opera cogniturus:
& qm̃ incrassatus. ẽ. & dilatatus. ⁊ obli¬
tus creatoris sui: ꝓpħa respondet &
querit sollicitus de popłosuo. Usq̃qͦ
dñe hȩc sententia ꝑmanebit ut audi¬
ens ñ audiat uidensq ñ uideat : Cui
respondit dñs. Iandiu non audiet & ñ
uidebit. ⁊ excȩcatũ habebit cor. do¬
nec ciuitates iudȩe uespasiano titoque
pugnantib penitus subuertantur. in
neat: & domus si quȩ remanserint sine
habitatore sint. & terra redigatur in

Expanded text:
 deserta, et longe faciet Dominus homines, et multiplicabitur quae derelicta fuerat in medio terrae, et adhuc in ea erit decimatio: et rursum erit in depraedationem sicut terebinthus, et sicut quercus quae projecit fructus suos. Semen sanctum erit quod sterit in ea. Dicente Domino: Vade, et dic populo huic, quod audiat et non audiat, videat et 100 non videat. Idcirco autem nec audiat, nec videat: quia non sit intellecturus verba Domini, nec ejus opera cogniturus, et quoniam incrassatus est, et dilatatus, et oblitus Creatoris sui . Propheta respondet, et quaerit sollicitus de populo suo: Usquequo, Domine, haec sententia permanebit, ut audiens non audiat; vidensque non videat? Cui respondit Dominus, tamdiu non audiet, et non videbit, et excaecatum habebit cor, donec civitates Judaeae, Vespasiano Titoque pugnantibus, penitus subvertantur, in maneat, et domus si quae remanserint; sine habitatore sint, et terra redigatur in
Abbreviated transcription (Latin):
sed interrogat qͥd clamabo: & ieremiaᷤᷤ
cui dictũ fuerat accipe calicẽ & potio¬
nabis om̃s gentes ad quas ego mittam
te. libent̃ accipiens supplĩciorũ calicẽ
ut aduersariis gentib ꝓpinaret bibe¬
rentq & uomerent & caderent: postꝗ
audiuit uade & primũ ꝓpinabis ie¬
rusalẽ. respondit. Decepisti me dñe
& deceptus sum. Hec h ebreorũ obser¬
uatio est. Cȩterũ nos dicimꝰ non teme¬
ritatis esse sed obȩdientiȩ dño se obtu¬
lisse mittendũ. & dixit. Uade &e dice
popło huic: audite auditu. & nolite in¬
telligere: & uidete uisu. & nolite cog

Expanded text:
sed interrogat, quid clamabo? Et Jeremias, sed interrogat, quid clamabo? Et Jeremias, cui dictum fuerat: Accipe calicem, et potionabis omnes gentes, ad quas ego mittam te , libenter accipiens suppliciorum calicem, ut adversariis gentibus propinaret, biberentque, et vomerent, et caderent, postquam audivit, vade, et primum propinabis Jerusalem, respondit: Decepisti me, Domine, et deceptus sum . Haec Hebraeorum observatio est. Caeterum nos dicimus non temeritatis esse, sed obedientiae, Domino se obtulisse mittendum. Et dixit: Vade, et dices populo huic: Auditu audite, et nolite intelligere, et videte visu, et nolit
Abbreviated transcription (Latin):
dientib optionẽ: ut uoluntas p̃mi¬
um consequat᷑. Et ꝓpħa ñ temeri¬
tate & arrogantia ꝓpriȩ conscientiȩ
se ire ꝓmittit. sed fidutia: qm̃ pur¬
gata sunt labia eius. & ablata iniqͥ¬
tas mundatũq peccatũ. Ergo & mo¬
ises cui dixerat dñsueni mittam te
a dpharaonẽ regem ȩgipti. & ille¬
ait. obsecro dñe non sũ dignus. ꝓ uide
aliũ quẽ mittas: siue ut in hebreo le¬
gitur. mitte quẽ misurus es: non de
contemptu sed de humilitate respon¬
dit. quia nichil de purgatis labus
audierat: qui om̃i sapientia egyptio¬
rũ fuerat eruditus. & isaias non suo
offert se ad ministeriũ. Alii aut̃ pu¬
tant id circo se obtulisse isaiam: quia
estimabat popło prospera mintianda.
Sed quia audiuit uade dic populo
huic. aurib audietis & ñ intelligeciᷤ.
& uidentes uidebitis. & non cognosce¬
tis: proptẽa in consequentib dicente
adeũ uoce dñi clama: non statim clamat.

Expanded text:
dientibus optionem, ut voluntas praemidientibus optionem, ut voluntas praemium consequatur. Et Propheta non temeritate et arrogantia propriae conscientiae se ire promittit; sed fiducia: quoniam purgata sunt labia ejus, et ablata iniquitas, mundatumque peccatum. Ergo et Moses, cui dixerat Dominus: Veni, mittam te ad Pharaonem regem Aegypti , et illeait: Obsecro, Domine, non sum dignus, provide alium quem mittas, sive ut in Hebraeo legitur, Mitte quem missurus es , non de contemptu, sed de humilitate respondit, quia nihil de purgatis labiis suis audierat, qui omni sapientia Aegyptiorum fuerat eruditus. Et Isaias non suo offert se ad ministerium. Alii autem putant, idcirco se obtulisse Isaiam, quia aestimabat populo prospera nuntianda: sed quia audivit: Vade, dic populo huic: Auribus audietis, et non intelligetis, et videntes videbitis, et non cognoscetis , propterea in consequentibus, dicente ad eum voce Domini: Clama, non statim clamat,
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃i unione sociant᷑. Quia uͦ sedens dñs
introducit᷑. & sedens in templo. & do¬
mus impleta. ẽ. stimo. ut uidȩi putanđ
thiniamatis: consequent̃ ponuntur
& forcipes quas in sacerdotali ministe¬
rio legimꝰ. & audiui uocẽ dñi dicen¬
tis. Quẽ mittam : & quis ibit nobis :¬
& dixi. Ecce ego mitte me. Pro eo qđ
nobis qđ hebraice dicitꝰ᷑ lanu. nescio
quid uolentes .lxx. posuer̃ ad popłm
istũ : qđ pęnitus in hebraico ñ habet᷑.
Quando aut̃ ex dĩ ꝑsona dicit᷑ nobiᷤᷤ.
illo sensu accipiendũ est quod & in
genesi legimus: faciamꝰ hominẽ ad
imaginẽm & similitudinẽ nr̃am: ut
sacram̃tũ indicet trinitatis. Quomͦ
enĩ in euangłio legimus dicentẽ dũm.
ego & pat̾ unũ sumꝰ. & unũ ad na¬
turã referimus. sumus ad ꝑsonarũ
diuersitatẽ: sic dño iubente trini¬
tas imꝑat. Propt̾ea aut̃ non dicit
dñs quẽ ire p̃cipiat. sed ꝓponit au¬

Expanded text:
sancti unione sociantur. Quia vero sedens Dominus sancti unione sociantur. Quia vero sedens Dominus introducitur, et sedens in Templo, et domus impleta est fumo, ut Judaei putant, thymiamatis; consequenter ponuntur et forcipes, quos et in sacerdotali ministerio legimus . Et audivi vocem Domini dicentis: Quem mittam, et quis ibit nobis? Et dixi: Ecce ego, mitte me. Pro eo quod nobis, quod Hebraice dicitur LANU , nescio quid volentes LXX posuerunt ad populum istum, quod penitus in Hebraeo non habetur. Quando autem ex Dei persona dicitur, nobis, illo sensu accipiendum est, quo et in Genesi legitur. « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram , » ut sacramentum indicet Trinitatis. Quomodo enim in Evangelio legimus, dicente Domino: Ego et Pater unum sumus ; et unum ad naturam referimus, sumus, ad personarum diversitatem: sic, Domino jubente, Trinitas imperat. Propterea autem non dicit Dominus quem ire praecipiat, sed proponit au
Abbreviated transcription (Latin):
qđ adieremiã cui dictum ÷ priusquã
te formarẽ in utero noui te. & in uulua
matris tuȩ scĩficaui te : quia labia ñ
habebat inmunda: sed tantũ dixe¬
rat uescio loqui quia iuiuenis sũ: ex¬
tendit ipse dñs manũ suã & tetigit
oseius & dix̃: ecce dedi sermones meos
in os tuũ. Porro adisaiam qui dixerat
uir pollutus labiis ego sum. & in me¬
dio popłi polluta labia habentis ego
habito: non dĩ manus porrigitur. sed
seraphim mittit᷑ a dño. uł uolat ꝓpria
uoluntate quia huic officio mancipatꝰ
est. & in manu sua tenebat calculum
quẽ iuxta .lxx. & theodotionẽ forcipe.
uixta aquilã & symmachũ qui hebra¬
icum sunt secuti forcipib app̃hendit
idest ai alleaim: ut tangeret os eius. &
pristina delicta purgaret. Manus
aut̃ & adõ & aseraphim mittitur ut
propħa sui corꝑis menbrũ uidens. ac-¬
tu non terreat᷑ externo. Quidã nr̃m
forcipẽ qua calculus comp̃henditur
duo testam̃ta putant quȩ int̾̃se sp̃s

Expanded text:
 ad Jeremiam, cui dictum est: Prius quam te formarem in utero novi te, et in vulva matris tuae sanctificavi te , quia labia non habebat immunda, sed tantum dixerat: nescio loqui, quia juvenis sum, extendit ipse Dominus manum suam, et tetigit os ejus, et dixit: Ecce dedi sermones meos in os tuum. Porro ad Isaiam qui dixerat: Vir pollutus labiis ego sum, et in medio populi polluta labia habentis ego habito, non Dei manus porrigitur, sed Seraphim mittitur a Deo, vel volat propria voluntate, quia huic officio mancipatus est. Et in manu sua tenet calculum, quem juxta LXX et Theodotionem, forcipe: juxta Aquilam, et Symmachum, qui Hebraicum sunt secuti, forcipibus apprehendit, id est, MALCAIM , ut tangeret os ejus, et pristina delicta purgaret. Manus autem, et a Deo et Seraphim mittitur, ut Propheta sui corporis membrum videns, tactu non terreatur externo. Quidam nostrorum forcipem, quo calculus comprehenditur, duo Testamenta putant, quae inter se Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
corã ipsis in laqueũ. & captionem &
in scandalũ & in retributionẽ: obscu¬
rentur oculi eorũ ne uideant. & dor¬
sa eorũ semꝑ incurua: non sunt illi
in culpa qͥ non uident. sed ille qui de¬
dit oculos ad ñ uidendũ. Ergo ⁊ absq
hoc testimonio qđ nunc conam᷑ expo¬
nere manet eadẽ questio in eccłuis. Et
aut ista soluent᷑ & cȩterȩ: aut cũ cȩtĩs
& hȩc indissolubilis erit. Locũ istum
beatus apłs paulus plenius explicat ad
romanos. & qđ ille pene tota epła ꝓ
secutus. ẽ: nos suꝑfluũ facimꝰ si uolu¬
erimus breui sermone comp̃bendere.
Dicit enĩ post multa. Conclusit ds̃ om̃ia
in incredulitate: ut om̃ib misereatur.
Admiransq dñi sacram̃ta. intulit. O
Nunqͥd sic peccauer̃ ut caderent: Absit
Sed illorũ delicto salus gentiũ ad emu¬
landum eos. & post modicũ. Si enĩ abie¬
ctio eorũ reconciliatio mundi. quȩ as¬
sumptio eorũ : Nonne uita exmortuis.
Etrursũ. Nolo enĩ uos ignorare fr̃s mis¬

Expanded text:
eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionem: obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsa eorum semper incurva : non sunt illi in culpa qui non vident; sed ille qui dedit oculos ad non videndum. Ergo et absque hoc testimonio, quod nunc conamur exponere, manet eadem quaestio in Ecclesiis, et aut cum ista solventur et caeterae, aut cum caeteris et haec indissolubilis erit. Locum istum beatus apostolus Paulus plenius explicat ad Romanos, et quod ille pene tota epistola prosecutus est, nos superfluum facimus, si voluerimus brevi sermone comprehendere. Dicit enim post multa: Conclusit Deus omnia in incredulitate, ut omnibus misereatur . Admiransque Domini sacramenta intulit: O Numquid sic peccaverunt, ut caderent? absit; sed illorum delicto salus gentium fieret ad aemulandum eos . Et post modicum: Si enim abjectio eorum reconciliatio mundi, quae assumptio eorum? nonne vita ex mortuis? Et iterum: Nolo enim vos ignorare, fratres, mys
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ se discrepant: in eccłȩ oppugnati¬
one consentiant. luxta illudͦ herodeᷤᷤ
& pilatus int̾ se discordantes: in dt̃u
passione amicitia federant᷑. Et dix̃
dñs ad isaiam. Egredere in occursy
achat tu & qui derelictus . ẽ. ia sub
filius tuus ad extremũ aquȩ ductus
piscinȩ suꝑioris inuia agrifullonis. &

Expanded text:
inter se discrepant, in Ecclesiae oppugnatiinter se discrepant, in Ecclesiae oppugnatione consentiant: juxta illud quod Herodes, et Pilatus inter se discordantes, in Domini passione amicitia foederantur. Et dixit Dominus ad Isaiam: egredere in occursum Achaz, tu et qui derelictus est Jasub filius tuus, ad extremum aquae ductus piscin
Abbreviated transcription (Latin):
regia. syriã scilicet & ephraim. rasin
& facee uicto uenire exercitu: ex terri¬
ta est atq ꝑtimuit. & tam rex quam
popłs ita contremuer̃. ut putares ar¬
borum folia uentorũ flatib uentila¬
ri. luxta anagogen facilis int̃pretatio
est. qđ regnante achat rege impio.
rex aram qui interp̃tat᷑ excelsus atq
sublimis. ut indicet arrogantiã sapi
im de quo hieroboam filius nabath
uitulos aureos in bethel & dan consti¬
tuerat. & adomo dauid dĩ popłm sepa¬
rat : refertur ad hereticos quod consen¬
tiam sibi ut expugnent eccłam. Quod
cũ audierit domus dauid quẽ in hieze¬
chiel pastorẽ bonũ legimꝰ suscitatũ.
& popłs eius simplicit̾ credens in dñm:
ꝑtreme̾scit. & ideo ꝑtreme̾scit quia ñ
arborib frugiferis sed infructuoso
saltui comparat᷑. Hisdẽ aut̃ hereti¬
cos atq gentiles contra domũ dauid
argum̃torũ & dialeticȩ artis gladiiꝰᷤ
dimicare: nulli dubuim. ẽ. Ut qui

Expanded text:
regia, Syriam scilicet et Ephraim, Rasin regia, Syriam scilicet et Ephraim, Rasin et Phacee juncto venire exercitu, exterrita est atque contremuit, et tam rex quam populus ita contremuerunt, ut putares arborum folia ventorum flatibus ventilari. Juxta anagogem facilis interpretatio est, quod regnante Achaz rege impio, rex Aram, qui interpretatur excelsus atque sublimis, ut indicet arrogantiam sapieim, de qua Jeroboam, filius Nabath, vitulos aureos in Bethel, et Dan constituerat, et a domo David Dei populum separaverat: referuntur ad haereticos, qui consentiunt sibi ut expugnent Ecclesiam. Quod cum audierit domus David, quem in Ezechiel pastorem bonum legimus suscitandum, et populus ejus simpliciter credens in Domino pertimescit, et ideo pertimescit, quia non arboribus frugiferis, sed infructuoso saltui comparatur. Eosdem autem haereticos atque gentiles contra domum David argumentorum et dialecticae artis gladiis dimicare, nulli dubium est: ut qui
Abbreviated transcription (Latin):
idest aram. & facee filiꝰ romeliȩ rex
isrł insamaria: & uener̃ in ierłm ut ex¬
pugnarent eam. Legimꝰ in paraly pome¬
non libro. rasin regem damasci uicto
achat multos de uidȩa damascũ tran¬
stulisse. & facee filiũ romeliȩ regem
decẽ tribuũ quȩ appellabant᷑ isrł.
& regnabant in samaria. una die cen¬
tum uiginti milia ꝑcussisse de iuda
hominũ bellatoꝵ. & ducenta milia
mulierũ puerorũq & puellarũ cũ
infinita p̃da insamariã duxisse cap¬
tiua. De qͦ certamine. ꝓpħa nunc ta¬
cuit: sed scđm refert p̃lium quando
experim̃tũ habentes fortitudinis
suȩ atq uictoriȩ. & inuitati p̃dȩ ma¬
gnitudine. rursũ ueniunt ad iudȩ¬
am. & ierłm cupiunt debellare &
ñ potuer̃. quia auxiliatus. ẽ. ei dñs.
ut sub occasione miscđiȩ qua popłm
liberabat obsessum. filiũ suũ nuntia¬
ret de uirgine nasciturũ. Quod cum
audiss& domus dauid hoc ẽ. domus

Expanded text:
id est, Aram, et Phacee filius Romeliae, rex id est, Aram, et Phacee filius Romeliae, rex Israel in Samaria, et venerunt in Jerusalem, ut expugnarent eam . Legimus in Paralipomenon Achaz, multos de Judaea Damascum transtulisse, et Phacee filium Romeliae regem decem tribuum, quae appellabantur Israel et regnabant in Samaria et una die centum viginti millia percussisse de Juda hominum bellatorum, et ducenta millia mulierum, puerorumque et puellarum cum infinita praeda, in Samariam duxisse captiva. De quo certamine propheta nunc tacuit, sed secundum refert praelium: quando experimentum habentes fortitudinis suae atque victoriae, et invitati praedae magnitudine, rursum veniunt ad Judam, et Hierusalem cupiunt debellare, et non potuerunt: quia auxiliatus est ei Dominus: ut sub occasione misericordiae qua populum liberabat obsessum, Filium suum nuntiaret de virgine nasciturum. Quod cum audisset domus David, hoc est domus
Abbreviated transcription (Latin):
in ierłm ad p̃liandũ contra eã: & non
potuer̃ debellare eam.⁊ nuntiauer̃
domui dauid dicentes: consensit sẏria
Icũ ephraim & cõmotum ÷ cor eiꝰ & cor
popłi illius. sicut mouent᷑ ligna silua¬
rum a facie uenti. Orias qui ⁊ atarias
rex uida regnauit in ierłm annis qͥn¬
quaginta duobus: cuiꝰ extremo iam
tem̃ꝑe uidit isaias quȩ p̃teritus sermo
disseruit. Quo mortuo ⁊ regnante
ꝓeo ioatham filio eiꝰ rege iustissimo:
uidit statim ꝓpħa dñm saluatorẽ in
sua maiestatẽ regnantẽ. & annuntian¬
tem uidaici popti cęcitatẽ. & subuer
sionẽ ierłm. & ceterarũ urbiũ sub ues¬
pasiano & hadriano: ⁊ quomͦ in apłis
reliquiȩ st̃ saluandȩ. Tercius rex filiꝰ
ioatham succedit achat impussimus.
qui clausit ianuas templi. & in ualle
re aeneũ qđ salomon fecerat. & pone¬
ret in cemplo dĩ altare idolorũ: cuiꝰ
exemplar de damasco acceꝑat. luste
gͥ dñi auxilio derelictus. ẽ. Et consur¬
rexerunt aduersũ eum rasin rex syriȩ

Expanded text:
em ad praeliandum contra eam, et non potuerunt debellare eam. Et nuntiaverunt domui David, dicentes: Consensit Syria cum Ephraim, et commotum est cor ejus et cor populi illius, sicut moventur ligna sylvarum a facie venti. Ozias qui et Azarias, rex Juda, regnavit in Jerusalem annis quinquaginta duobus . Cujus extremo jam tempore vidit Isaias quae praeteritus sermo disseruit. Quo mortuo, et regnante pro eo Joatham filio ejus, rege justissimo, vidit statim propheta Dominum Salvatorem in sua majestate regnantem, et annuntiantemem, et caeterarum urbium sub Vespasiano, et Adriano: et quomodo in Apostolis reliquiae sint salvandae. Tertius rex filius Joatham succedit Achaz impiissimus , qui clausit januas templi, et in vallere aeneum, quod Salomon fecerat, et poneret in Templo Dei altare idolorum, cujus exemplar de Damasco acceperat. Juste igitur a Domini auxilio derelictus est, et consurrexerunt adversus eum Rasin rex Syriae,
Abbreviated transcription (Latin):
mus. Illis cadentibus: nos resurgimꝰ.
Quod intelligens. ꝓpħa. quodam modo
aliis uerbis dicit. Odñe p̃cipis michi loqͥ
popło iudeorũ ut audiant ⁊ non intel¬
ligant saluatorẽ: ⁊ uideant eũ. & non
cognoscant:. Siuis impleri iussionẽ tuã
& totũ saluari mundũ qđ ego fieri
desidero: tu excȩca cor popłi huiꝰ. &
aures aggraua. & oculos claude ne in
telligant. ne uideant. Si enĩ illi uide¬
sanitatẽ: totus mundꝰ non recipiet sa¬
nitatẽ. Ex quo adnima duertimꝰ. quã
graue sit peccatũ: si quispiã conu̾tat᷑
eũ pͣosse sanare. Simulq ⁊ hoc intel¬
ligendũ. qđ ꝓ magnitudine sceleris etiã
penitentia indigni iudicati sunt: ipso
dño dicente ad ierłm. Quotiens uolui
congregare filios tuos. sic̃ gallina pul¬

Expanded text:
mus. Illis cadentibus, nos resurgimus. Quod intelligens propheta, quodammodo aliis verbis dicit: O Domine, praecipis mihi loqui populo Judaeorum, ut audiant et non intelligant Salvatorem, et videant eum et non agnoscant. Si quis velit implere jussionem tuam, et totum salvare mundum, quod et ego fieri desidero: tu excaeca cor populi hujus, et aures aggrava, et oculos claude, ne intelligant, ne audiant, ne videant. Si enim illi videsanati, totus mundus non recipiet sanitatepeccatum, si quis convertatur, eum posse sanari: simulque et hoc intelligendum, quod per magnitudinem sceleris, etiam poenitentia indigni judicati sunt, ipso Domino dicente ad Jerusalem: « Quoties volui congregare filios tuos, » subau
Abbreviated transcription (Latin):
corde intelligat & conuertat᷑ &e sane¬
tur. Septuaginta hunc locũ interpre¬
tati sunt ut euangelista lucas in apłoꝵ
actib posuit. Cumq inuicẽ ñ essent
consentientes. haud dubiũ quin uidei:
discebant. dicente paulo unũ uerbũ.
quia bene sp̃s sẽs locutus. ẽ. ꝑ isaiam
ꝓpħam. ad patres nr̃os dicens. Uade ad
popłm istũ & dic. aure audietis ⁊ ñ

Expanded text:
corde intelligat, et convertatur, et sanetur. LXX hunc locum ita interpretati sunt, ut evangelista Lucas in Apostolorum Actibus posuit: Cumque invicem non essent consentientes, haud dubium quin Judaei, discedebant, dicente Paulo unum verbum: Quia bene Spiritus sanctus locutus est per Isaiam prophetam ad patres nostros, dicens: vade ad populum istum, et dic: Aure audie
Abbreviated transcription (Latin):
soluenda ÷ questio quȩ nobis obici po¬
test: quare apłs paulus cũ hebreis dis¬
putans. non iuxta hebraicũ quod rec¬
tũ esse cognouerat. sed scđm .lxx. sit
locutus. Euangelistã lucã tradunt
ueteres ecłȩ tractatores. medicinȩ
arcis fuisse scientissimũ: & magis grecaᷤᷤ
litteras scisse quã hebrȩas. Unde &
sermo euis tam in euangłio quam in
ne comptior. ẽ. & sȩcularẽ redolet
eloquentiã: magisq testimoniis greciᷤ
utit᷑. quã hebrȩis. Matheus autẽ &e
ioħes quorũ alter hebrȩo. alt̃ greco¬

Expanded text:
solvenda est illa quaestio, quae nobis objici posolvenda est illa quaestio, quae nobis objici potest: quare apostolus Paulus cum Hebraeis disputans, non juxta Hebraicum, quod rectum esse cognoverat; sed juxta LXX sit locutus? Evangelistam Lucam tradunt veteres Ecclesiae tractatores medicinae artis fuisse scientissimum, et magis Graecas litteras scisse quam Hebraeas. Unde et sermo ejus tam in Evangelio, quam in ne comptior est, et saecularem redolet eloquentiam, magisque testimoniis Graecis utitur quam Hebraeis. Matthaeus autem et Joannes, quorum alter Hebr
Abbreviated transcription (Latin):
& oculos compresser̃: ne forte uide¬
ant oculis ⁊ aurib audiant. & corde
intelligant: & conuertant se ⁊ sanem
illos. Quo aut̃ hȩc ꝓphetia impleta
sit temp᷑e: ipse apłs paulus in conse¬
quentib loquit᷑. Notum gͦ sit uob̃
qm̃ gentib missum ÷ hoc salutare dĩ:
Uobis oportebat primũ loqui uerbũ
dĩ. sed qm repellitis illud ⁊ indignos
uos udicastis ȩternȩ uitȩ : ecce conu̾
timur ad gentes. sic enĩ p̾cẽpit nobis
dñs. posui te in lucem gentib ut sis
in salutẽ usq ad extremũ terrȩ. Ergo
scđm .lxx. facilis interp̃tatio est quod
popłs sit facturus. In hebraico diffi¬
cultas. ẽ. quomͦ ipse ds̃ p̃cipiat popło
ut auditu audiat ⁊ ñ intelligat. &
uidens uideat & ñ agnoscat: & post¬
p̃cetur acdicat excȩca cor popłi huiꝰ
& aures eius aggraua: ⁊ oculos eiꝰ clau¬
de: ne forte uideat oculis sus. & au¬
ribus audiat & corde intelligat. ⁊ con¬
uertatur ac sanetur. Ac primũ illa¬

Expanded text:
os compresserunt, ne forte videant oculis, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertant se, et sanem illos . Quo autem haec prophetia impleta sit tempore, ipse Apostolus Paulus in consequentibus loquitur: Notum ergo sit vobis, quoniam gentibus missum est hoc salutare Dei, et Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis aeterncepit nobis Dominus: Posui te in lucem gentibus, ut sis in salutem usque ad extremum terrae . Ergo secundum LXX facilis interpretatio est, quodedicat, quid populus sit facturus. In Hebraico difficultas est, quomodo ipse Deus praecipiat populo, ut auditu audiat, et non intelligat, et videns videat, et non agnoscat, et postprecetur claude, ne forte videat oculis suis, et auribus audiat, et corde intelligat, et convertatur, et sanetur . Ac primum
Abbreviated transcription (Latin):
citur quȩ ad hȩbreos scribitur. q̃uia¬
utit᷑ testimonus quȩ in hebrȩis uolu¬
minib non babentur. Quod si aliquis
dixerit hebrx̧os libros postea auideis
esse falsatos: audiat origẽnẽ quod in
occauo uolumine explanationũ isaiȩ.
na arguunt inscribis & phariseis. de
hoc crimine qđ erat maximũ reticuis¬
se. Sin aut̃ dixerint post aduentũ
hebreos fuisse falsatos: ca chinnum
tenere ñ potero. ut saluatorͤ euange¬
listȩ & apłi ita testimonia ꝓtulerint.
ut iudei postea falsaturi erant. De
p̃senti aut̃ loco hoc dicendũ. ẽ. frus¬
tra nos adlxx. translationẽ confuge¬
re.: ne blasphemũ uideat᷑ esse qđ iux¬
ta hebraicũ dicit᷑. audite. iuditu &
nolite intelligere: & uidete uisionẽ
& nolite cognoscere: cũ huicemodi
testimonia. etiã in lxx. interp̃tibus
reperiamꝰ. ut est illud in exodo quod
adpharaonẽ dicit᷑. Propt̃ea suscita¬
uite ut ostendã in te uircutẽ meã.
Si aut̃ ipse suscitauit & indurauit cor

Expanded text:
Hebraeos scribens utatur testimoniis quae in Hebraeis voluminibus non habentur. Quod si aliquis dixerit, Hebraeos libros postea a Judaeis esse falsatos, audiat Origenem quid in octavo volumine Explanationum Isaiae hna arguunt in Scribis et Pharisaeis, de hoc crimine, quod erat maximum, reticuissent. Sin autem dixerint post adventum olorum libros Hebraeos fuisse falsatos, cachinnum tenere non potero, ut Salvator, et Evangelistae, et Apostoli ita testimonia protulerint, ut Judaei postea falsaturi erant. De praesenti autem loco hoc dicendum est, frustra nos ad LXX translationem confugere, ne blasphemum videatur esse quod juxta Hebraicum dicitur: Auditu audite, et nolite intelligere: et videte visionem, et nolite cognoscere, cum hujusmodi testimonia, etiam in LXX Interpretibus reperiamus, ut est illud in Exodo quod ad Pharaonem dicitur: Propterea suscitavi te, ut ostendam in te virtutem meam . Si autem ipse suscitavit, et indura
Abbreviated transcription (Latin):
euangłio. Ego sum uia. & uita. ⁊ ueri¬
tas. Stat adiudicandũ dñs: & stat
adiudicandũ popłos. Dñs adiudican¬
dum ueniet cũ seniorib popłi sui: o
principib eius. Popłs qui ꝓpt̃ simpli¬
citatẽ imperitiãq deceptus. ẽ. ad huc
uocat᷑ popłs dĩ. & ꝓpt̃ea iudicatur ut
saluetur. Nec sed et dñs habitu iudi¬
cantis ut in daniele legimꝰ throni po¬
siti sunt & libri aꝑti sunt: sed stat ad
iudicandũ: & stat ut iudicet popłos:
uolens eos stare quoꝵ uia fuerat dis¬
sipata. Contra principes aut̃ & pres¬
biteros popłi sui uenit adiudicium
ñ ut iudicet: sed ut parit̃ iudicetur.
Dans eis locum defensionis si potue¬
rint habere qͦd respondeant iuxta il¬
lud qđ in quinquagesimo psalmo dr̃.
ut iustificeris in sermonib tuis: & un¬

Expanded text:
Evangelio: Ego sum via, et vita, et veriEvangelio: Ego sum via, et vita, et veritas . Stat ad judicandum Dominus: et stat ad judicandos populos. Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui, ejus. Populus, qui propter simplicitatem imperitiamque deceptus est, adhuc vocatur populus Dei: et propterea judicatur, ut salvetur. Nec sedet Dominus in habitu judicantis, ut in Daniele legimus: Throni positi sunt, et libri aperti sunt : sed stat ad judicandum: et stat ut judicet populus, volens eos stare, quorum via fuerat dissipata. Contra principes autem et presbyteros populi sui venit ad judicium, non ut judicet, sed ut pariter judicetur: dans ei locum defensionis, si potuerint habere quod respondeant, juxta illud quod in quinquagesimo psalmo dicitur: Ut justificeris in sermonibus tuis,
Abbreviated transcription (Latin):
uet qui corripit peccatores. qͥ nullum
beatũ. nullũ dicit ẽẽ. felicem. nec pre¬
uenit sententiã. iudicis sui: dicente
scriptura sc̃a. Ne beatũ dicas quenqͣ
hominẽ ante mortẽ. Sed in alio loco
legimꝰ: qui benedic̃ amico mane gran¬
di uoce maledicenti nichil differt.
Unde sꝑnentes hominũ iudicia. nec
laudib extollam᷑. nec obtrectationib
contristem᷑: sed in grediamur rectam
amusq ieremiã dicentẽ. state in ius
& uidete & in terrogate semitas dñi
sempit̃nas: quȩ sit uia bona & ambu¬
late in ea. Quod si quando errauimꝰ.¬
& quasi homines ꝑuerso itinere ꝑreximꝰ.
dñi ꝑ iezechiel expectemus ꝓmissa. di¬
centis. dabo eis uiam alterã & cor ali¬
ud. Exactores aut̃ ꝑuerterunt atque
turbauer̃ uã dñi. ut habentes clauẽ
scientiȩ. nec ipsi intrararent. nec popy¬
lũ intrare paterent᷑: sed facerent eos
ꝑdere uiam ueritatis quȩ loquit᷑ in

Expanded text:
vet, qui corripit peccatores, qui nullum vet, qui corripit peccatores, qui nullum beatum, nullum dicit esse felicem: nec praevenit sententiam judicis sui, dicente Scriptura sancta : Ne beatum dicas quemquam hominem ante mortem. Sed et in alio loco legimus ; Qui benedicit amico mane grandi voce, a maledicente nihil differt. Unde spernentes hominum judicia, nec laudibus eorum extollamur, nec obtrectationibus contristemur: sed ingrediamur rectam am prophetam dicentem: State in viis, et videte: et interrogate semitas Domini sempiternas, quae sit via bona: et ambulate in ea . Quod si quando erraverimust quasi homines perverso itinere perrexerimus, Domini per Ezechiel exspectemus promissa dicentis: Dabo eis viam alteram, et cor aliud . Exactores autem perverterunt atque turbaverunt viam Domini: ut habentes clavem scientiae, nec ipsi intrarent, nec populum intrare paterentur; sed facerent eos perdere viam veritatis, quae loquitur in
Abbreviated transcription (Latin):
rum: sed uniuersũ popłm. Accusars¬
q luxuriã eorũ & turpẽ conuersati.¬
onem: non solum exactores appellat ut
ab inuitis pecuniã uideant᷑ exigere. s
mulieres: quia ꝓpt̃ libidinẽ om̃ia faci¬
ant. & sint dediti uoluptatibus. Cauea¬
mus gͦ & nos ne exactores simꝰ in popło.
ne uixta impiũ porphirium matronȩ
& mulieres sint nr̃ senatus. quȩ domi
nentur in ecclesiis: & de sacerdotali or¬
dine fauor udicet feminarũ. Popule
m̃s qui beatũ te dicunt: ipsi te decipi¬
unt & uiã gressuum tuoꝵ dissipant.
siue conturbant. Scribas & phariseos.
exactores appellauerat non magistroᷤᷤ:
& supra illusores. qui ꝓpt̃ munera quȩ
excecant oculos etiã sapientũ: non so¬
lum peccatores in popło ñ corripiebaN:
sed ꝓ diuitus atq compendiis effere¬
bant laudibus: beatos uocantes esse &
colunnas domus dĩ: & cȩtera quȩ solent
adulatores dicere Ille est gͦ doctor ec¬
elesiasticus. qui lacrimas non risũ mo¬

Expanded text:
rum, sed universum populum; accusansque luxuriam eorum, et turpem conversationem, non solum exactores appellat, ut ab invitis pecuniam videantur exigere; sed mulieres: quia propter libidinem omnia faciant, et sint dediti voluptatibus. Caveamus ergo et nos, ne exactores simus in populo; ne juxta impium Porphyrium matronae et mulieres sint nnentur in Ecclesiis, et de sacerdotali gradu favor judicet feminarum. VEmeus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant, sive conturbant. Scribas et Pharisaeos exactores appellaverat, non magistros; et supra illusores, qui propter munera, quae excaecant oculos etiam sapientium, non solum peccatores in populo non corripiebant, sed pro divitiis atque compendiis efferebant laudibus: beatos vocantes, et columnas domus Dei, et caetera quae solent adulatores dicere. Ille est ergo doctor Ecclesiasticus, qui lacrymas, non risum, mo
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eis. & scietur ingentib sem̃ eorũ:⁊
nepotes eorũ in medio popłorũ. Om̃is
qui uiderit eos cognoscet illos: quia
isti st̃ sem̃ benedictũ adõ. Ds̃ qui dili¬
git iustitiã atq udiciũ. ⁊ detestatur
holochaustauiolenta. quieqͥd enĩ de
rapinis ẽ. quasi mercedẽ scorti repu-
possederint t̾ram. ⁊ quos duplici lȩci¬
cia coronarit. laborẽ dabit iustis. siue
ut inelius habetur in hebraico in ue¬
ritate: sed ipsa sit ueritas. Et pactũ
fieret sempit̾nũ. ñ quale moysi dede¬
rat qđ p̃ceruit: sed pactũ euangelii

Expanded text:
cum eis. Et scietur in gentibus semen eorum, et cum eis. Et scietur in gentibus semen eorum, et nepotes eorum in medio populorum. Omnis qui viderit eos, cognoscet illos, quia isti sunt semen benedictum a Deo. Deus qui diligit justitiam atque judicium, et detestatur holocausta violenta quidquid enim de rapinis est, quasi mercedem scorti reputapossederint terram, et quos duplici laetitia coronarit, laborem dabit justis, sive ut melius habetur in Hebraico, in veritate: feriet sempiternum, non quale Moysi dederat, quod praeteriit; sed pactum Evangelii,
Abbreviated transcription (Latin):
pterea in t̾ra sua id ẽ. in t̾ra mitiũ
atq uiuentiũ duplicia possidebuas.
cũ ⁊ p̃sentib crediderint. ⁊ futuris.
Et habebunt lȩtitiã sempit̃nã: ꝓ qͦ
in septuaginta legitur. sic t̾ram scdo
possidebt̃. Gaudiũ sempit̾nũ erat
suꝑ caput eorũ: ut qui possederant
terrã iudeȩ angustissimis finib post¬
ea uniu̾sũ orbem possideant. De qua
t̃ra: pat̃ loquit᷑ saluatori. Postula a me
& dabo tibi gentes hereditatẽ tuã:
& possessionẽ tuã t̃minos t̾rȩ. Hoc aut̃
prestitit dñs: qui diligit iudicii ueri¬
tatẽ. ⁊ odio habet rapinã in holo caus
tate. quasi aliqͣ sit rapina. q̃ñ ex iniqui¬
tate consistat. Ergo qđ dicit hoc est.
Magis ds̃ iustorũ diligit paupertatẽ:
quã diuitũ munera quȩ de rapinis st̃.
⁊ iniqͥtate. Et dabo opus eorũ inue
benedixit dñs. lxx Et dabo laborẽ
eorũ iustis: ⁊ testam̃tũm ȩternũ ponã

Expanded text:
ropterea in terra sua, id est, in terra mitium ropterea in terra sua, id est, in terra mitium atque viventium, duplicia possidebunt: cum et praesentibus crediderint, et futuris. Et habebunt laetitiam sempiternam. Pro quo in Septuaginta legitur, sic terram secundo possidebunt. Et gaudium sempiternum erit per caput eorum, ut qui possederant terram in Judaeae angustissimis finibus, postea universum orbem possideant. De qua terra Pater loquitur Salvatori: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae . Hoc autem praestitit Dtatem, et odio habet rapinam in holocaustom de iniquitate: quasi aliqua sit rapina quae non ex iniquitate consistat. Ergo quod dicit, hoc est: Magis Deus justorum diligit paupertatem, quam divitum munera, quae de rapinis sunt et iniquitate. Et dabo opus eorum in vebenedixit Dominus. LXX: Et dabo laborem eorum justis, et testamentum aeternum ponam
Abbreviated transcription (Latin):
nullo indegeatis in nulla gr̃a. Forti¬
tudo aut̃ gentiũ triumphus ẽ. mar¬
tirũ : ⁊ nos in eorũ gła suꝑbi sumus.
Non ea suꝑbia quȩ inuitio ẽ. cui ds̃
resistit ut humilib det gr̃am: sed
ea quȩ ꝓpotentia ⁊ gła accipit᷑. Unde
& moysi cornuta facies erat: qͥ dicere
poterat in te inimicos nr̃os cornu uen¬
uestiemini: ut insigne regis decoris osten
& ꝑrubore laudabunt partẽ suã qͦd
inseptuaginta ñ habetur: sic michi
explanandũ uidet᷑.  eo qđ dupli¬
cem habebant confusionẽ. tam suꝑ
popło iudȩorũ qui adõ recesserat.
quã suꝑ nationib quȩ idolis seruie¬
bant: iudebitis eos conuersos ad ti¬
morẽ dĩ. laudare partẽ suã. haud
dubiũ quin dñm de qͦ loquebat᷑ &
sẽs. pars mea dñs. Hoc aut̃ nemo po¬
test dicere: nisi qͥ aliã partẽ ñ hab&̾.
Quia igit᷑ uos suꝑ eis duplicẽ habu¬
istis confusionẽ. ⁊ ruborẽ peccati e¬
orũ. suꝑ quo ipsi ñ erubescebant: ꝓ¬

Expanded text:
o indigeatis in ulla gratia . Fortitudo autem gentium triumphus est Martyrum: et nos in eorum gloria superbi sumus, non ea superbia quae in vitio est, cui Deus resistit, ut humilibus det gratiam; sed ea quae pro potentia et gloria accipitur . Unde et Moysi cornuta facies erat , qui dicere poterat: In te inimicos nostros cornu venestiemini; ut insigne regii decoris ostendet pro rubore laudabunt partem suam, quod in Septuaginta non habetur, sic mihi explanandum videtur. Pro eo quod duplicem habebatis confusionem, tam super populo Judaeorum, qui a Deo recesserat, quam super nationibus, quae idolis serviebant, videbitis eos conversos ad timorem Dei, laudare partem suam. Haud dubium quin Dominum, de quo loquebatur et sanctus: Pars mea Dominus . Hoc autem nemo potest dicere, nisi qui aliam partem non habet. Quia igitur vos super eis duplicem habuistis confusionem et ruborem peccati eorum, super quo ipsi non erubescebant, p
Abbreviated transcription (Latin):
głam illiꝰ. qua glorificatus in cruce
est. ⁊ om̃ia suo ĩmperio regna subie¬
cit. Deniq nequa ꝗ uocabit᷑ ierłm
⁊ sion. sed nouũ nom̃ accipiet quod
ei dñs imposuerit: dicens ad apłm
petrũ. Tu es petrus. ⁊ suꝑ hanc petrã
edificabo eccłam meã: ⁊ porte inferi
ñ p̃ualebunt aduersus eã. Quȩ uo¬
cabulũ anomine dñi diriuauit ut
dicatur dm̃: cũ ⁊ popłs illiꝰ nequaqꝗ
ueteri nomine appelletur isrł. sed no
coris in manu dñi. ⁊ quasi diadẽma
regni in manu dĩ sui: quando eam
coronauerit turba credentiũ. Et di¬
adema imperii quando martires gẽ¬
marũ suarũ uarietate distinxerit. &¬
fuerit in manu dĩ: ut filiũ suũ. eoꝵ
coronet uictoriis. Unde ⁊ apłs paulꝰ loq̃¬
batur ad scõs. Gaudiũ meũ ⁊ corona
mea. Non uocaberis ultra derelie¬
ta: &̾ terra tua ñ uocabitur ampliꝰ
desolata. S uocaberis uoluntas mea in
ea : ⁊ t̾ra tua inhabitabit᷑. Quia cõpla¬

Expanded text:
gloriam illius, qua glorificatus in cruce gloriam illius, qua glorificatus in cruce est, et omnia suo imperio regna subjecit. Denique nequaquam vocabitur Jerusalem et Sion, sed nomen novum accipiet, quod ei Dominus imposuerit, dicens ad apostolum Petrum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et punt adversus eam . Quod vocabulum a nomine Domini derivavit, ut dicatur Dominicum. Et populus illius nequaquam veteri nomine appelletur Israel, sed ncoris in manu Domini, et quasi diadema regni in manu Dei sui, quando eam coronaverit turba credentium, et diadema imperii, quod Martyres gemmarum suarum varietate distinxerint, fuerit in manu Dei ut filium suum eorum coronet victoriis. Unde et apostolus Paulus loquebatur ad Sanctos: Gaudium et corona mea. Non vocaberis ultra derelicta, et terra tua non vocabitur amplius desolata: sed vocaberis voluntas meara tua habitata, quia compla
Abbreviated transcription (Latin):
Dieb inquit ac noctib ora ñ claudã.
nec mea unquã reticebit oratio: sed
tam diu clamabo. ⁊ p̃cib uingam p̃¬
ces: donec ueniat qui ꝓmissus est: &¬
& splendore suo cunctũ orbẽ illuminet.
Quis ẽ. iste quẽ querit quẽ uenire
desiderat : ponit manifestius. Donec
egrediatur ut splendor iustus eiꝰ: ⁊
saluator eius ut lampas accendatur.
Siue iuxta lxx donec exeat sic̃ lux
iustitia eius: ⁊ salutare eius sic̃ lãpas
ardeat. Quȩ dicebat in euangelio.
Ego sũ lux mundi. Quȩ cũ in sion ⁊
ierłm fuerit accensa: nequaquã in
sola splendebit iudȩa. sed dicet᷑ ad
eam. Lim̃ qđ in te accensũ est. quod
egressũ expatre. in tuis cȩpit ardere
finib om̃s gentes illuminabit. Et
cuncti reges uidebunt inclitum tuũ.
o ierłm ⁊ sion. qui de tua stirpe ge¬
neratus ẽ : qui in te exaltatus pati¬
bulo. om̃s traxit ad se. Ita ut gentes
uid eant iustitiã eius: qua cunctoꝵ
creator misertus ẽ. gentibus: ⁊ reges

Expanded text:
Diebus, inquit, ac noctibus ora non claudam, nec mea umquam reticebit oratio; sed tamdiu clamabo, et precibus jungam preces, donec veniat qui promissus est, et splendore suo cunctum orbem illuminet. Quis sit iste quem quaerit, quem venire desiderat, ponit manifestius: Donec egrediatur ut splendor justus ejus, et salvator ejus ut lampas accendatur. 739 Sive juxta LXX: Donec exeat sicut lux justitia ejus, et salutare illius sicut lampas ardeat. Quae dicebat in Evangelio: Ego sum lux mundi : quae cum in Sion et in Jerusalem fuerit accensa, nequaquam in sola splendebit Judaea, sed dicetur ad eam: Lumen quod in te est, accensum est; quod egressum est ex Patre, in tuis coepit ardere finibus, et omnes gentes illuminabit . Et cuncti reges videbunt inclytum tuum, o Jerusalem et Sion: qui de tua stirpe generatus est, qui in te exaltatus patibulo, omnes traxit ad se: ita ut gentes videant justitiam ejus, qua cunctorum Creator misertus est gentibus: et reges
Abbreviated transcription (Latin):
colis: intulit. Auferetur a uobis reg¬
nũ dĩ: ⁊ dabitur genti facienti fru¬
ctus eius. Quȩ res interp̃tatione non
indiget. Quotus enĩ quisq eccłarum
priñceps ẽ. de uidȩis. ⁊ ñ de alienigeniᷤᷤ
atq externarũ gentiũ hominib qui
ante idolis seruientes. ⁊ aliem ates¬
tam̃to dĩ. ⁊ peregrim. aꝓmissionib
illiꝰ. spem ñ habentes. ⁊ sine dõ in sȩ
culo: nunc p̃sunt ęccłus. ⁊ dura cor¬
da gentiliũ. priusq indomita. ad fru¬
ctus deferendos aratro fidei edomatd
ut sementẽ doctrinȩ dm̃. honorũ ope¬
rũ ub̾tate multiplicent. Uos aut̃
sacerdotes dñi uocabimini: ministri

Expanded text:
colis ; intulit; Auferetur a vobis regcolis ; intulit; Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus . Quae res interpretatione non indiget. Quotus enim quisque Ecclesiarum princeps est de Judaeis, et non de alienigenis, atque externarum gentium hominibus? qui ante idolis servientes, et alieni a testamento Dei, ac peregrini a promissionibus illius, spem non habentes; et sine Deo inculo, nunc praesunt Ecclesiis, et dura corda gentilium, priusque indomita, ad fructus ferendos aratro fidei edomant; ut sementem doctrinae Domini, bonorum operum ubertate multiplicent. Vos autem sacerdotes Domini vocabi
Abbreviated transcription (Latin):
nes iustitiȩ. plantatio dñi gloriosa.
uł uixta hebraicũ hele ꝑ extensã
utrãq sillabã. fortis deiq iustitiae.
ut cum glorificati fuerint. uel ipsi
glorificatierint dñm. tunc ȩdificens
desertas a scło ciuitates. ⁊ ruinas anti¬
quas suscitent. cã popłi iudȩoꝵ quã
cunctarũ gentiũ. Qui ñ solũ ȩdifican¬
di ⁊ instaurandi urbes habebunt sci¬
entiã: sed ⁊ pastores erunt optimĩ. Ut
repulsis antiquis pastoribAp ĩ ezechiel
pascunt semet ipsos pastores. ⁊ ñ ma¬
gis oues : Audiant cũ apło petro: pͥas¬
ce oues meas. Mirũq in modũ de ce¬
mentariis atq pastorib transibunt
in agricolas id ẽ. in aratores. ⁊ uinito¬
res: ut possint cũ apło dicere. Dei
ȩdificatio: dĩ agricultura sumꝰ. De¬
niq scribas ⁊ phariseos uinitores &
agricolas iudȩorũ: saluator in terro¬
gat. Quid faciet uinitorib malis ⁊
agricolis : Illisq respondentib maloᷤ
male ꝑdet ⁊ uineã dabit aliis agri¬

Expanded text:
itiae, plantatio Domini gloriosa: vel juxta Hebraicum ELE  , per extensam utramque syllabam, fortes, Deique justitiae, rificandum: ut cum glorificati fuerint, vel ipsi glorificaverint Dominum, aedificent desertas a saeculo civitates, et ruinas antiquas suscitent, tam populi Judaeorum, quam cunctarum gentium, qui non solum aedificandi et instaurandi urbes habebunt scientiam; sed et pastores erunt optimi, ut repulsis antiquis pastoribus, quibus per Epascunt semetipsos pastores, et non magis oves ? Audiant cum apostolo Petro: Pasce oves meas . Mirumque in modum de caementariis atque pastoribus transibunt in agricolas, id est, in aratores et vinitores ut possint cum Apostolo dicere: Dei aedificatio, Dei agricultura sumus . Denique Scribas et Pharisaeos, vinitores et agricolas Judaeorum, Salvator interrogat, quid faciat vinitoribus malis et agricolis? Illisque respondentibus: Malos male perdet, et vineam dabit aliis agri
Abbreviated transcription (Latin):
laudẽ in conspectu om̃ium gentiũ.
Principiũ capituli iuxta septuagin¬
ta qͥ dixer̃ gaudio lȩtabunt᷑ in dño:
fim superioriᷤ capituli copulat᷑. Iux¬
ta hebrȩos uero alterius capitis exor¬
diũ ẽ : in quo introducit᷑ ȩccła. xp̃r¬
respondere sermonibus. Gaudens gau¬
deboin dño: ⁊ exultabit anima mea
in dõ meo. Nequaquã in patribus sic̃
iudei gloriabant᷑ dicentes. sem̃ ab rahã
sumꝰ. ⁊ nemini unquã seruiuimꝰ. sed in
dõ: scriptura dicente. Multitudinis
aut̃ credentiũ erat cor. ⁊ anima una.
Reddiditq causas letitiȩ. Quia induit
me uestim̃to salutis. ⁊ indum̃to siue
tinica iustitiȩ atq letitiȩ. quȩ hebra¬
ice dicitur mail. ornauit atq circũn.¬
duoꝵ in ȩccła agminũ. ꝑfectorũ. atq
incipientiũ. Efectos sponsi comparat
pulchritudini: incipientes sponsȩ as¬
similat ornatui. Ffectus erat paulus.
qͥ quasi sponsus decoratꝰ corona atq
decorandꝰ: siue ut aquila transtulit

Expanded text:
entium. Principium capituli juxta LXX, qui dixerunt: Gaudio laetabuntur in Domino, fini superioris capituli copulatur. Juxta Hebraeos vero alterius capitis exordium est, in quo introducitur Ecclesia, Chrrespondere sermonibus: Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Deo meo. Nequaquam in patribus, sicut Judaei gloriabantur, dicentes: Semen Abraham sumus, et nemini umquam servivimus ; sed in Deo, Scriptura dicente: Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una . Redditque causas laetitiae: Quia induit me vestimento salutis, et indumento, sive tunica justitiae atque laetitiae, quae Hebraice dicitur MAIL  , ornavit atque circumduorum in Ecclesia agminum, perfectorum atque incipientium . Perfectos sponsi comparat pulchritudini; incipientes sponsae assimilat ornatui. Perfectus erat Paulus, qui quasi sponsus decoratus corona atque coronandus, sive, ut Aquila transtulit