comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
animus dum per tot intumescen¬
tium uada torrentium ꝑ tot iua¬
lium alpium scopula preripia ꝑ
tot etiam quõd peius erat cadaloi¬
ci furoris conglobatas insidias.
suspectius insederem densam ut
ita loquar in testini certaminis
gidus semper et inflexibilis per¬
maneret. quo minirum decreuerat
malum pro malo non reddere. obli¬
mionẽ tãm iniurie quantulibet in¬
teretur non potuit funditus obti¬
nere. At post quã ad cellulam ꝑ¬
uentum est. inmo postꝙͣ inme ip̃e
qui fueram exclusus intram. mox
estuantis amini feruor extinguit᷑
contenciosi litictii querela sopitur.
tumor clamor. et inditnatio presto de¬
pontur. et omne quõd in mers uisce¬
rib amarum fuerat diuinitus ob¬
duscatur .i am uelud ad tribunal
iudicis contenciosus litigator adduc¬
tus querelam mutilem non sum au¬
sus exponere. ante districte cellule
maiestatem. Et tanꝙͣ si langudꝰ
qualibet aromaticã ingrediens os¬
ficina. anteꝙͣ antidoti medicamẽ¬

Expanded text:
animus dum per tot intumescenanimus dum per tot intumescentium vada torrentium, per tot niualium Alpium scopulosa pręripia, per tot etiam, quod peius erat, Cadaloici furoris conglobatas insidias, suspectus incederet, densam, vt ita loquar, intestini certaminis gidus semper, & inflexibilis permaneret; & quod nimirū decreuerat, malum pro malo non reddere; obliuionem tamen iniuriæ quamtumlibet niteretur, non potuit funditus obtinere. At postquam ad cellulam peruentum est, immo postquam in me ipse, qui fueram exclusus, intraui, mox æstuantis animi feruor extinguitur; contētiosi litigij querela sopitur; tumor, clamor, & indignatio præsto deponitur, & omne, quod in meis visceribus amarum fuerat, diuinitus obdulcatur. Nam velut ad tribunal Iudicis contentiosus litigator adductus, querelam inutilem non sum ausus exponere ante districtæ cellulæ maiestatem. Et tanquam si languidus quilibet aromaticam ingrediens officinam, antequam antidoti medicamen
Abbreviated transcription (Latin):
ere sanctis et angelica de¬
neratione colendis. clu¬
macensis monasterii fratribus.
p. peccator monãchus ingem in
dño seruitutem.i lolo uos la teat
dilectissimi. quia reuertentem a
uobis grairis me tedii meror ob¬
sorbuit. ac musta cortitationum
casitto pusillammitate deiectum cor
impatiens tabefecit. Plane dum me
recolerem. uelud puerum ouo seduc¬
tum. et ita de lereficis berbis tamꝙͣ
bla̾ms uel delicati iacynti moblib
institis obligatum. aliud deniq ser¬
mone promissum. aliud õmo reb
exibitum. fluctuabam animo. Et
oberrantes quilibet a ueritatis luiea.
tunc fateor plus solito displicebãt.
Nam ut unum dum taxat anno¬
tare sufficiat: quo cetera colligã¬
tur. promissum michi est quod in
kalendis augusti forem regressus
ad propria. Sed profligato post mo¬
dum trimenstri fere cum cło. ⁊ quã¬
ta potui celeberritate cucurri. et ta¬
men uix. Uͭ. ante kl̃ nouembris die
fontis auellam unde processeram
cacumen ascendi. Unde noster

Expanded text:
ere sanctis et angelica veneratione colendis Cluniacensis monasterii fratribus, Petrus peccator monachus iugem in Domino servitutem. Nolo vos lateat, dilectissimi, quia revertentem a vobis gravis me tedii maeror absorbuit, ac multa cogitationum caligo pusillanimitate deiectum cor inpatiens tabefecit. Plane dum me recolerem velut puerum ovo seductum, et ita deleneficis verbis tamquam blattinis vel delicati iacynti mollibus institis obligatum, aliud denique sermone promissum, aliud omnino rebus exhibitum, fluctuabam animo et oberrantes quilibet a veritatis linea, tunc fateor plus solito displicebant. Nam ut unum dumtaxat annotare sufficiat, quo caetera colligantur, promissum mihi est, quod in kalendiad propria, sed profligato postmodum trimestri fere curriculo, & quanta potui celeritate cucurri, & tamen vix quinto ante Kalendas Nouembris die, fontis Auellani vnde processeram, cacumen ascendi. Vnde noster
Abbreviated transcription (Latin):
atq obsecraciones. Dño diregantur tam pro me quã pro om̃ilus
sicut eor memoria surerum digosta est: Precirnis siauidem. It
mayimie illis sit hec nr̃a denacio ad yetuũ defuiim qui nñi¬
peres de seilo eggressi inelul seuĩ preter tenam Nolunta tem

Expanded text:
atque obsecrationes Domino diriguntur, tam pro me, quam pro omnibus, atque obsecrationes Domino diriguntur, tam pro me, quam pro omnibus, sicut eorum memoria superius digesta est. Praecipimus siquidem ut maxime illis sit haec nostra donatio ad perpetuum refugium, qui pauperes de saeculo egressi, nihil secum praeter bonam volu
Abbreviated transcription (Latin):
est incultum trm emim integritite Que enam. Aes iurt  tẽ
concourtatr matistonense uel crrca suis unaquaq rerine
conclase. Dono aut net omĩa iam dictis apostolis Ego uilles¬
mus Et uxor mea ingelterga. Prniũ pro amore dei. Dende
pro aĩa semoris mei Odonis regis progenitoris Qt ctentricis
mee pro me et uxore mea salute Salicet aĩarum nostrarum
et corporũ pdro auane nchilonimus que michi easdem Relz
cestainentirio iuire conce/ sit Pro aĩabus quoqz srm̃ ac sororĩ
nofiris qui nr̃o seruicio adherent. pro siatu euã ac integritate ca¬
tholice ueligionis. postremo uero sient omĩs xp̃iam uniꝰ cõpuge
caritatis ac fidei tenemur ita pro enuctis p reteritor sulicet
xñcium siue suturoꝵ tempoꝵ orila doxis hec donacio fiat. Eo siqui¬
dem dono tenore ut in elumaco in hinore saitoꝵ apostoloꝵ
petri et pauli monasirũ regulare ionstriatur Iliq monachi
Iui ta uegulam beate bemedutr iuenter congregentuz. Qui Irĩs

Expanded text:
et incultum, cum omni integritate. Quæ res site sunt in comitatu Matisconense, vel circa, suis unaqu ęque terminis conclusæ. Dono autem hæc omnia jam dictis apostolis ego Wuillelmus et uxor mea Ingelberga, primum pro amore Dei, inde pro anima senioris mei Odonis regis, progenitoris ac genitricis mee, pro me et uxore mea, salute scilicet animarum nostrarum et corporum, pro Avanæ nichilominus, que michi easdem res testamentario jure concessit, pro animabus quoque fratrum ac sororum nostris, qui nostro servitio adherent, pro statu etiam ac integritate catholicæ religionis. Postremo sicut omnes christiani unius compag ę caritatis ac fidei tenemur, ita pro cunctis, preteritorum scilicet, presencium sive futurorum temporum orthodoxis hęc donatio fiat. Eo siquidem dono tenore, ut in Clugniaco in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli monasterium regulare construatur, ibique monachi juxta regulam beati Benedicti viventes congregentur, qui i
Abbreviated transcription (Latin):
tulerunt. sic ꝙ clumãc propere per¬
uenerunt. Dieb uero sancti mayo¬
li monasteriũ clumãt uenerabi¬
lis hugo bituricensis archieps dedi¬
cauit. Uasqz predictum apłitorum
. eutem̃ incosuimpna sub principali
ara dignc recondidit. Cum uero Dieb
pater tuus nouo mira bili opere cons¬
tructo monasterio. illud antiqũ des¬
trui. et claustra dilatari mandasti.
tu predictamaram ĩmotam prouide
reseruasti. et pro ea ueteris caput
monasterii diuino usus consisio ma¬
nere fecisti. Ibi em̃ ex ꝑtis sane credi¬
mus orationis gr̃a. et lacrimarum
ubertas cõmode repperitur. I bi correp¬
tione pra peccatorum sarcina deponi¬
tur. Ibi cineres thesaurus pater mesti¬
mabilis: frequenti reuerentia uisitãt:
Quos quia sepius orando requiris.
te precor licet trepĩdũ. sed tua mia
roboratus. ut ante sacros sanctos ci
Digneris. qui tuoꝵ misereri non de¬
sims. Sanctum quoqz confessorem
beatum hugonem. dum prece sup¬

Expanded text:
tulerunt, sicque Cluniacum propere pertulerunt, sicque Cluniacum propere pervenerunt. Diebus vero sancti Majoli monasterium Cluniacens. venerabilis Hugo Bituricensis archiepiscopus dedicavit, vasque praedictum apostolicorum cinerum in columna sub principali ara digne recondidit. Cum vero dieb., Pater, tuis, novo mirabili opere constructo monasterio, illud antiquum destrui, et claustra dilatari mandasti, tu praedictam aram immotam provide reservasti, et pro ea veteris caput monasterii divino usus consilio manere fecisti. Ibi enim, expertis sane credimus, orationis gratia et lacrymarum ubertas commode reperitur. Ibi correctione pia peccatorum sarcina deponitur. Ibi cineres apostolici, thesaurus, Pater, inaestimabilis, frequenti reverentia visitantur. Quos quia saepius orando requiris, te precor, licet trepidus, sed tua misericordia roboratus, ut ante sacrosanctos cindigneris, qui tuorum misereri non desinis. Sanctum quoque confessorem beatum Hugonem, dum prece sup
Abbreviated transcription (Latin):
tulum humilitate sua laudabili.
fratrum se dronibz cõmendauit.
quos et benedictionibz confirma¬
uit. et prẽdicti confessoris memoria
recensita recessit. Ista me dixisse sus¬
ficiat. tua ꝙ michi gr̃a ueniã tribu¬
at. Sed ne tuam precor paterintatẽ
offendat. dũ quiddam te mea roga
re presumit humanitas. Nosti pa¬
ter quia p̃o gloriosus martyr corne¬
lius. petri et pauli ossa de cathacũ¬
bis leuata pauli uia hostrensi. petri
in uaticano: sagaciter posuit. Goꝵ
uero cineres. studiose contruo recon¬
dens uasculo. in monasterio sancti
pauli tradidit uenerandos. l uoc aũt
monastetiũ sequentib annnis cõmis¬
sum est. sancto oddoni tuo predeces¬
sori. Ubi per eum aliquãdiu clumia¬
censis uigor ordinis radiauit. Tã¬
dem seditiosis urbe turbata motibs.
quos illa cuictas in fausto usu cele¬
berrime patitur malis urgentib.
monachi discedentos. Uas illud apłi¬
corũ cinerũ sacra secum pignora de¬

Expanded text:
tulum, humilitate sua laudabili tulum, humilitate sua laudabili fratrum se orationibus commendavit, quos et benedictionibus confirmavit, et praedicti confessoris memoria recensita recessit. Ista me dixisse sufficiat, tuaque mihi gratia veniam tribuat. Sed ne tuam, precor, paternitatem offendat dum quiddam rogare te mea praesumit indignitas. Nosti, Pater, quia papa Cornelius martyr gloriosus Petri et Pauli ossa de Catacumbis levata, Pauli via Hostiensi, Petri in Vaticano sagaciter posuit. Eorum vero cineres studiose congruo recondens vasculo in monasterio Sancti Pauli tradidit venerandos. Hoc autem monasterium sequentibus annis commissum est sancto Oddoni, tuo praedecessori, ubi per eum aliquandiu Cluniacensis vigor ordinis radiavit. Tandem seditiosis urbe turbata motibus, quos illa civitas infausto usu creberrime patitur; malis urgentibus monachi discedentes vas illud apostolicorum cineram sacra secum pignora de
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutib approbati festiuum fieri pp̃
autem epiphanie dm̃ processit p̃p solẽ¬
iter coronatus. copioso pontificum
et cardina lium choro constipatus.
LAuic romana presens milttia more
suo famulabatut. Hunc quã multi
burgundie nobles: sequebantur. ¶ Iuc
celeberrimo apparatu suscepit obuius
sãcer clũm fratrũ conuentus. quẽ exal¬
tat humilitus. dilatat karitas. dis¬
ciplina erudit. Discretio munit. Sa¬
dem die cõmumi suorum assensu assi¬
Detium largitus est felio pp̃. cał. clu¬
macensi eccłie speciali et proprie sue.
ut abbas clun. semper et ubiqz romam
fungatur officio cardinalis. manuqz
propria ipse te pp̃ arulo uestunt. ut
sic mainfestum appareat cunctis. quia
tecum et tua clim̃. Solius pp romam
proprie propria censetur. que sub alte¬
rius iure pontificis. seu cuuislibet po¬
testatis. prouidente dño nec fuit ali¬
quando: nec erit in futuro. Discessit
pp̃ incrastiũ. intrans in clũm capi¬

Expanded text:
virtutibus approbati festinum fieri papa virtutibus approbati festinum fieri papa autem Epiphaniae Domini processit papa solemniter coronatus, copioso pontificum et cardinalium choro constipatus. Huic Romana praesens militia more suo famulabatur. Hunc quam multi Burgundiae nobiles sequebantur. Hunc celeberrimo apparatu suscepit obvius sacer Cluniacens. fratrum conventus, quem exaltat humilitas, dilatat charitas, disciplina erudit, discretio munit. Eadem die communi suorum assensu assidentium largitus est felix papa Calixtus Cluniacensi Ecclesiae speciali et propriae suae ut abbas Cluniacens. semper et ubique Romani fungatur officio cardinalis, manuque propria ipse te papa annulo vestivit: ut sic manifestum appareat cunctis, quia tecum et tua Cluniacus solius papae Romani proprie propria censetur, quae sub alterius jure pontificis, seu cujuslibet potestatis, providente Domino nec fuit aliquando, nec erit in futuro. Discessurus papa in crastinum, intrans Cluniacense capi
Abbreviated transcription (Latin):
macũ perferri instantissime p̾cepit.
Quo deportatus summa qz reuerẽtia
susceptus. completo exiscõpatus sin
anno: prino. et dieb .iiii. in nedio
fratrum. circunstantib ẽpĩs. et car¬
dinasib in ꝑropria domo. pius pnstor
in pace clumaco quienit. Post hunt
reuerendus uuido uiennensis archieps.
ab ecclesia catholica est. ieccla clĩ
electus. sicqz in papam cardinãł ordi¬
natus. Hic terrene nobilitatis celsi¬
tudine precellit. sed celestium intore
carismatum pulchius elucescit. Hic
sc dõ clim̃i redit. ibiqz festum dñice
circuncisionis: et apparctionis deuote
pectit. Qe dum inter cetera sepuis
ageret de uita et miraculis beati hu¬
gomis. non quorũ libet cartulas super
his profusius exaratas attendit. sed
ꝑsonas attenticas in medio clumacesis
capituli presentatas. de sancto que
uiderant et audierant uasidius attes¬
tatas: gratanter accepit. Ep̃is uero
et cardinalib pariter assencientib.

Expanded text:
iacum perferri instantissime praecepit. iacum perferri instantissime praecepit. Quo deportatus, summaque reverentia susceptus, completo episcopatus sui anno primo et diebus quatuor, in medio fratrum, circumstantibus episcopis cardinalibus, in propria domo, proprius pastor in pace Cluniaco quievit. 5. Post hunc reverendus Wido Viennensis archiepiscopus ab Ecclesia catholica est in Cluniaco electus, sicque in papam Calixtum ordinatus. Hic terrenae nobilitatis celsitudine praecellit, sed coelestium nitore charismatum pulchrius elucescit. Hic secundo Cluniacum rediit, ibique festum Dominicae Circumcisionis et Apparitionis devote peregit. Qui dum inter caetera saepius ageret de vita et miraculis B. Hugonis, non quorumlibet chartulas super his profusius exaratas attendit, sed personas authenticas in medio Cluniacensis capituli praesentatas, de sancto quae viderant et audierant validius attestatas, gratanteet cardinalibus pariter assentientibus
Abbreviated transcription (Latin):
plius gubernauit. Assumptus est
electione catholica. et consecratus
gelasius pp̃. uir ad prime eraditus.
elemosims largus: consilio prouidꝰ.
Hic heurico quarto. romandrũ impe¬
ratore contra ecclesiam seuiente de¬
dmans ad mare descendit. nauigio
trassias expetiunt. T ibi ꝙ primum
curiore apicis suum prenuntiari fe¬
scilicet abbatem. in partib galliar
habet pontifex romanus proprium.
et specialem filium. Huic apud sc̃m¬
egĩdium occurristi. huic et multo
comitatin suo. equitaturas. et alia
quam maxima elegantissime miis¬
trasti. Hunc pro maris molestia
infirmatũ. in tue soło natiuitatis
ꝙ pater tuus petrus potens et no¬
bilis comes merguliensis uiri apos¬
tolorum petri et pauli contradidit.
et inde accepit. tu paꝑam offitiosis¬
sime confouisti. Qui denuo conua¬
lescens. et clumãt suum peruemre
desiderans: lugdunũ gallie pertran¬
siit. masticonem descendit. ubi gra¬
uissima egritudine confectus se clui¬

Expanded text:
plius gubernauit, assumptus est plius gubernauit, assumptus est elGelasius papa, vir apprime eruditus, eleemosynis largus, consilio providus. Hic Henrico IV, Romanorum imperatore, contra Ecclesiam saeviente, declinans, ad mare descendit, navigio Gallias expetivit: tibique primum, cursore a Pisis emisso, suum praenuntiari fescilicet abbatem, in partibus Galliarum habet pontifex Romanus proprium et specialem filium. Huic apud S. Aegidium occurristi, huic et multo comitatui suo equitaturas et alia quam maxima elegantissime ministrasti. Hunc pro maris molestia infirmatum, in tuae solo nativitatis, quod Pater tuus Petrus, potens et nobilis comes Merguliensis, juri apostolorum Petri et Pauli contradidit, et inde accepit, tu papam officiosissime confovisti. Qui denuo convalescens, et Cluniacum suum pervenire desiderans, Lugdunum Galliae pertransit, Matisconam descendit, ubi gravissima aegritudine confectus se Clun
Abbreviated transcription (Latin):
galliis reuersus: eodem iueiit tpr
in clumaco sanctum migrasse quo
uero sanctus discesserit. tu feliciter
electus. et in officium tanti patris
digne subrogatus. dño ducente
ad supradictas francie partes des¬
cendisti. Ubi protua illa nobili
consuetudine. quibz bona p̃dicati
istum de quo sanctus predixerat
inuenem inuenisti. inuentum uo¬
casti. uocatum eduxisti. ipsimi in
clumaco monachum noĩe landri¬
cum. plurimis anis uidintus boms
pollentem moribz. Dic pater karis¬
sime. sic precessor tuus abbas hugo
sanctissinus. quẽ plurimũ dilexis¬
ti. ino quẽ diligis. sic inter alias
se probatur. sic in sun dissolutione
corporis. pontifici reuelatus super¬
celestium concuus ẽẽ dinoscitur.
Wed mea modo sileat paruitas. tua
matis ista quã alta siuit; ꝑpendat
karitas. Desric eñ astitudine loqmi.
egonfinus tinere debui. A nio demqz
uerbi de uirgine nati.mͦ. cͦ.xuiiͦi. def¬
functo. pp̃. pasch̃. qui romane sedis

Expanded text:
Galliis reuersus, eodem inuenit tempore Galliis reuersus, eodem inuenit tempore in Cluniaco sanctum migrasse, quo vero sanctus decessit, tu feliciter electus, & in officium tanti Patris digne subrogatus, Domino ducente ad supradictas Franciæ partes descendisti. Vbi pro tua illa nobili consuetudine, quibusque bona prædicans, istum de quo sanctus prædixerat, iuuenem inuenisti, inuentum vocasti, vocatum eduxisti. Ipsum in Cluniaco Monachum nomine Landricum plurimis annis vidimus bonis pollentem moribus. Sic, Pater benignissime, sic præcessor tuus Abbas Hugo sanctissimus, quem plurimum dilexisti, immo quem diligis, sic inter alias se probatur: sic in sui dissolutione corporis, Pontifici reuelatus, supercœlestium conciuis esse dignoscitur. Sed mea modo sileat paruitas, tua magis ista quam alta sint, perpendat charitas. De hac enim altitudine loqui, ego tam infimus timere debui. Anno denique Verbi de Virgine nati M. CXVIII. defuncto Papa Paschali, qui Romanæ sedis
Abbreviated transcription (Latin):
batur. Presentes audita signantes
oracula: le tabantur. Postmõdiun
iuxta serui dei uerbum grauida illa
peperit filium. Creuit puer et arma¬
torum deputatus officio: militĩa
adeptus. Ut id hominũ gens male
consueuit. perintrosus euasit. I nt̾ea
sanctus. plenus dierum pariter it
Uirtũtũ. diem in dño clausit extre¬
mũ. Erat tunc in italia apud
papiam. decus pontificum gotefrẽ¬
dus ambianensis ep̃s. dectrma
preclarus: sanctitate perspicius.
Dum itaqz beatus hugto presenti
uita defungitur. eterna donatur.
uidit ep̃s ãd procedendũ conuentꝰ
exinios preparari. cũ liminarib.
et ceteris que in processione solẽmter
solent exhiberi. E põ inquirenti. qͥs¬
esset quem tante triumphus glorie
expectaret. responsum est. quia ad de¬
ducendum donnũ hugonẽ cluma¬
censem abbatem illa sanctorũ deuo¬
tio festina procederet. Quod cum
eps admirans sociis reuelaret: tem¬
pusqz quo id uiderat annotaret. iii

Expanded text:
batur. Praesentes audita signantes batur. Praesentes audita signantes oracula, laetabantur. Postmodum juxta servi Dei verbum, gravida illa peperit filium. Crevit puer, et armatorum deputatus officio, militiam adeptus, ut id hominum genus male consuevit, perniciosus evasit. Interea sanctus, plenus dierum pariter et virtutum, diem in Domino clausit extremum. Erat tunc in Italia apud Papiam decus pontificum Godefredus Ambianensis episcopus, doctrina praeclarus, sanctitate perspicuus. Dum itaque beatus Hugo praesenti vita defungitur, aeterna donatur, vidit episcopus ad procedendum conventus eximios praeparari cum luminaribus, et caeteris quae in processione solemniter solent exhiberi. Eesset, quem tantæ triumphus gloriæ expectaret: Responsum est quia ad deducendum Dominum Hugonem Cluniacensem Abbatem, illa sanctorum deuotio festiua procederet. Quod cum Episcopus admirans sociis reuelaret, tempusque quo id viderat annotaret, in
Abbreviated transcription (Latin):
petri et pauli clumacum delacti
fuerunt.¬
atri secenissimo. clũ abbĩs
poncio dño suo seruus. hugo¬
Dum tuam pater excellentiã penso:
nisi iussus coram te loqui non audeo.
Sed q̃m̃ memoranda quedam de mͣg¬
no hugone sancto precessore tuo ta¬
cita uideo. si tua iubeat me fari dig¬
natio. pauca de purimis. parua de ma¬
uiis breu expẽdio. Ista siquedem
diffusos illos scriptores miror omi¬
sisse. ꝯtqͣdde eo tanta dolumina cõs¬
cripsere. Que refero presentibz notis¬
sima sunt. sed posterũ memorie ut
iurbes mandanda sunt. Beatus hugo
ad fracigenas. eos uisitaturus olim
exiuerat. Deniens autem beluacẽse
territoriũ. intrauit guornacũ. suꝑ
aronam fluuiũ. Ibi eum albertus
uir illustris. honorifice suscẽpit. Uxor
uiri nõie hermengurdis. et ipsa tãto
hospiti reuerenter occurrit. Quam
sanctus ut uĩdit prophetico affla
es. et filium paries: qui sic ut deo pla
cuerit: monachus erit. Audĩes mu¬
lier que de se ante non nouerat mira¬

Expanded text:
mis peruenit, quantamq. sibi misericordiam per beatū Stephanum diuina impenatri serenissimo Cluniacensi abbati derit dignatio, palam cunctis notiDum tuam, Pater, excellentiam penso, injussus coram te loqui non audeo. Sed quoniam memoranda quaedam de magno Hugone sancto praecessore tuo tacita video, si tua jubeat me fari dignatio, pauca de plurimis, parva de maximis, brevi expedio. Ista quidem diffusos scriptores illos miror omisisse, qui de eo tanta volumina conscripsere. Quae refero praesentibus notissima sunt, sed posterorum memoriae, ut jubes, mandata sunt. Beatus Hugo ad Francigenas eos visitaturus, olim exiverat. Veniens autem Belvacense territorium, intravit Gornacum super Aronam fluvium. Ibi eum Albertus vir illustris honorifice suscepit. Uxor viri nomine Ermengardis, et ipsa tanto hospiti reverenter occurrit. Quam sanctus ut vidit, prophetico afflatsum tanti Martyris, quo protegente cuerit, monachus erit. » Audiens mulier quae de se ante non noverat, mira
Abbreviated transcription (Latin):
nus suis apponere reliquiis. Sed mmi¬
ꝑatoris et ommũ dñs cuius uolũtas
potentia est. sponsam suam clumace¬
sem utiq eccliãm tali tantoqz mo¬
nili redimire predestinauerat. Quo
sicut optauerat impetrato semor: Ha¬
uisus ẽ ualde. Et maturius petens
ab imꝑatore comeatũ. unũ de pala¬
tinis nomine bonefacium ab eo impe¬
trauit ductõre sibi. suisqz: usqz ad
fines constantinopolitam imperii.
Ubi eum iam ab inuicem discessuri
essent. archiẽps securior factꝰ. ostendit
ei in capella sua quit quid uel dono
uel precio de gratia reportabat. At
bonifatius uisis sepe dictis ligii do¬
minici reliquiis. conuersus ad eũ.
quomodo inquit. uel quibz suffragiis
rem istam sacro sanctam ⁊ adorandã
obtinere potiusti: Nã hec ẽ tabula
magui et sancti basiħ. magna diñci
ligni portionem in se continens. quã
mesopotanius archidiaconus a ce¬
sarea capadotie constantinopolim
aduexit. His testificationib cer¬

Expanded text:
nus suis apponere reliquiis. Sed Impnus suis apponere reliquiis. Sed Imperator, & omnium Dominus, cuius voluntas potentia est, sponsam suam Cluniacensem vtique Ecclesiam tali tantoque monili redimire prædestinauerat. Quo, sicut optauerat, impetrato, senior gauisus est valde. Et maturius petens ab Imperatore commeatum, vnum de Palatinis nomine Bonifacium ab eo impetrauit ductorem sibi suisque vsque ad fines Constantinopolitani Imperij. Vbi cum iam ab inuicem discessuri essent, Archiepiscopus securior factus, ostendit ei in Capella sua quicquid vel dono, vel precio de Græcia reportabat. At Bonifacius visis sæpedictis ligni Dominici reliquiis, conuersus ad eum, Quomodo, inquit, vel quibus suffragiis rem istam sacrosanctam & adorandam obtinere potuisti? Nam hæc est tabula magni & sancti Basilij magnā Dominici ligni portionem in se continens, quam Mesopotamius Archidiaconus a Cæsarea Capadociæ Constantinopolim aduexit. His testificationibus cer
Abbreviated transcription (Latin):
to. et indicandas et suscepimus et¬
tum est ad matronam. Interroga¬
uit eam archiẽps. quomodo se hr¬
beret uel quomõdo sibi esset. No
celaiit penuriam suam. Culpauit
eam senior et mordatius coarguit
ne sorte pro retentis apudligni do¬
minici reliquiis. quas potius ĩ loco
celebri et a sancto a seruis dei dignis
excubiis et palmodus concentibz qz
honorari oporteret: deus sibi offensꝰ
essẽt. et idcirco ipsa pauꝑie tã g̾in
premeretur. Nam pauꝑies ipsa coc¬
gerat eam de ipso sacro ac imrifico
opere lapides preciosiores abstraxis¬
se multoqz distraxisse pretio. Ue¬
runtĩ sicqz cõuenta a sacerdote suã
expauit offensam. et agens cum eo
multo leuiori precio pignus islud
sanctitatis ei contrãdidit. quã greco
cuiquã aut familiari suõ si super hoc
secum egissent. Formidabat nimirũ
ut pote mulier imꝑatoris uimi qui
sepe numero attemptauerat. indesi¬
nenterqz moliebatur sub qualibet
spetie recti sacrosanctum istud pig¬

Expanded text:
to indicandas suscepimuto indicandas suscepimutum est ad matronam. Interrogauit eam Archiepiscopus quomodo se haberet, vel quomodo sibi esset. Non celauit penuriam suam. Culpauit eam senior & mordacius coarguit, ne forte pro retentis apud se ligni Dominici reliquiis, quas potius in loco celebri & sancto a seruis Dei dignis excubiis & psalmodiis cōcentibusque honorari oporteret, Deus sibi offensus esset, & idcirco ipsa pauperie tam graui premeretur. Nam pauperies ipsa coegerat eam de ipso sacro ac mirifico opere lapides pretiosiores abstraxisse, multoque distraxisse pretio. Verumtamen sic conuenta a sacerdote suam expauit offensam, & agens cum eo, multo leuiori pretio pignus illud sanctitatis ei contradidit, quam Græco cuiquam aut familiari suo, si super hoc secum egissent. Formidabat nimirum, vtpote mulier, Imperatoris vim, qui sæpenumero attentauerat, indesinenterque moliebatur, sub qualibet specie recti sacrosanctum illud pig
Abbreviated transcription (Latin):
exheredauit. Uerũ mesopotamius ĩpẽ
post annos aliquantos defunctus.
hoc tale tantũqz ornamentum. has sa¬
cratissimas reliquias sancti et mag.
basili opus. inter cetera bona sua:
sue reliquit uxori. Sed hec post morte
uiri paulatĩ opib attenuari cepit.
et pauꝑtatem grauari. Dum hec
a guntur donnus mauricius braca¬
rensis archieps. post uotum iherosoli¬
ma rediens. constantinopolim cum
suis deuenit. Ubi a liquã diu com¬
moratus. maiorib urbis et palatii.
ipsi quoq imꝑatori alexio notus
factus est et carus. Porro de mul¬
tis ꝯm ibi eum nosse ceperant: et am¬
psecti. uocauit unũ. perquirẽs ab eo
utrum in tanta urbe posset aliquid
reꝑiri. quod seu pretio sen gratia ob¬
tentũ. admiratione dignũ foret ac
ueneratione: quodqz ipse secũ repor¬
tans in patria sua pro magno et
predicare et commendare deberet.
At ille indicauit ei de sacro sanctis
reliquiis. quas et nos presenti scrip¬

Expanded text:
exhæredauit. Verum Mesopotamius ipse exhæredauit. Verum Mesopotamius ipse post annos aliquantos defunctus, hoc tale, tantumque ornamentum, has sacratissimas reliquias Sancti & magni Basilij opus inter cætera bona sua suæ reliquit vxori. Sed hæc post mortem viri paulatim opibus attenuari cœpit, & paupertate grauari. Dum hæc aguntur, domnus Mauricius, Bracarensis Archiepiscopus post votum Hierosolymam rediens, Constantinopolim cum suis deuenit. Vbi aliquandiu commoratus, maioribus vrbis & palatij, ipsi quoque Imperatori Alexio not9 factus est, & carus. Porro e multis qui ibi eum nosse cœperant & amplecti, vocauit vnum, perquirens ab eo vtrum in tanta vrbe posset aliquid reperiri, quod seu pretio, seu gratia obtentum, admiratione dignum foret ac veneratione, quodque ipse secum reportans in patria sua pro magno & prædicare & commendare deberet. At ille indicauit ei de sacrosanctis reliquiis, quas & nos præsenti scrip
Abbreviated transcription (Latin):
ad formã libri textus euuangelii
factu. Quod opus ut fertur matt¬
nus ille et sanctꝰ basilius cesaree ca¬
padotie olim archiẽpc. multa diligẽ¬
tia sũmoqz studio composuit. et qd̾¬
adiuxit in magua habuit reuerẽtia.
Post quẽ ens successores archiẽpi. uniꝰ
post unu pari reuerentia et obserua¬
tione habuerũt. usqz ad illum quem
supra diximus paulo ante barbaricã
irruptionẽ defunctum a quo iste meso¬
pota mius nepos ens illud ip̃m habuit.
Cum quo ut iam dictũ est regĩa urbẽ
ingressus. a predicto imꝑatore tam
honorifice susceptus ẽ: ut palatium
ei et digntatẽ inter primos tribue¬
ret. neptem quoqz suam iuxta greco¬
rũ more in comugiũ sociaret. Cum
uero idem michael ab alexio pulsus
impio et mutilatus esset. et asepius
mi chaelis consantuineos ac fau lia¬
res infestinatione a cerbissima damp¬
naret et perderet: hunc tamen meso-¬
potamiũ semper in honore habuit. nec

Expanded text:
ad formam libri textus Euangelij ad formam libri textus Euangelij factum. Quod opus, vt fertur, magnus ille & sanctus Basili9, Cæsareæ Cappadociæ olim Archiepiscopus, multa diligētia summoque studio composuit, & quoad vixit in magna habuit reuerentia. Post quem eius successores Archiepiscopi vnus post vnum pari reuerentia & obseruatione habuerunt, vsque ad illum quē supra diximus paulo ante barbaricam irruptionem defunctum, a quo iste Mesopotamius nepos eius illud ipsum habuit. Cum quo, vt iam dictum est, regiam vrbem ingressus a prædicto Imperatore tam honorifice susceptus est, vt palatium ei, & dignitatem inter primos tribueret, neptem quoque suam, iuxta Græcorum morem, in coniugium sociaret. Cum vero idem Michael ab Alexio pulsus imperio, & mutilatus esset, & Alexius Michaelis consanguineos ac familiares infestatione acerbissima damnaret & perderet; hunc tamen Mesopotamium semper in honore habuit nec
Abbreviated transcription (Latin):
remedio affligentes. absqz numero
ꝑimentes. euertentes ecclĩas. dei sa¬
craria coculcãtes. quitquid de pigno¬
ribus sanctorũ quicquid de sacris
uasis uel ornamẽtis ecclie in eorum
manus uenire poterat. absqz cuncta¬
cione penitus disperdentes. Ded paucis
ante diebz quam trens hec ferocissima
cesaream capadotie illo suo impetu oc¬
cupasset. archiepe qui tunt illi eccł̃ie
uel prouiitie preerat ex uoluntate
dei quieuat in pace. Archidia conus
autem ille penes quẽ ecclie dosalare
cura remansit. Uir prouidus ⁊ hones¬
tus. mesopotannius nomine. nepos ep̃i
defuncti fuerat. His barbarõrũ terto¬
re ꝑculsus. cum nullam contra eos de¬
fensionem sperare posset. queqz cariora
ac sanctiora in thesauris repperit et¬
clesie: secum constantinopolim detu¬
lit. Inter que ornamentũ quoddam ttẽ¬
mis ac lapidibz. uel eis quos smaldos
uocauit preciosissimũ. magna ligni
dnĩci portione sacratissmũ. quasi

Expanded text:
remedio affligentes, absque numero remedio affligentes, absque numero perimentes, euertentes Ecclesias, Dei sacraria conculcantes, quicquid de pignoribus sanctorū, quicquid de sacris vasis vel ornamentis Ecclesię in eorū manus venire poterat, absq. cunctatione penitus disperdentes. Sed paucis ante dieb9, qua gēs hæc ferocissima Cæsareā Capadociæ illo suo impetu occupasset, Archiepiscop9 qui tūc illi Ecclesiæ vel Prouinciæ præerat, ex voluntate Dei quieuit in pace. Archidiaconus autem ille, penes quem Ecclesiæ desolatæ cura remansit, vir prouidus & honestus, Mesopotamius, nomine, nepos Episcopi defuncti fuerat. Is barbarorum terrore perculsus cum nullam contra eos defensionem sperare posset, quæque cariora ac sanctiora in thesauris reperit Ecclesiæ secum Constantinopolim detulit. Inter quæ ornamentum quoddam gemmis ac lapidibus, videlicet eis quos Smaldos vocant, preciosissimumque, magna ligni Dominici portione sacratissimum, quasi
Abbreviated transcription (Latin):
reator ommpotens et benig¬
nus terum moderator deus.
inter mirific̃a et uere magna ipsa qz
multa beneficia quibz hanc cluma¬
ceusem eccliãm ab ipso fundamine
mirabiliter et fouit. et dila tauit.
et extulit. Uno tãm quodã modo matt¬
nis preconiis a tollendo. nostris eam
tẽporibz. hoc est sub donno pontio
abbate honorgicare ac dilatare dig¬
natus est. Quod cuiusmodi sit. uel
quomõdo acciderit: iam nunc pande
incipiemus. Ante hos annos tempo¬
ribus scilicet michaelis constantino¬
politam imperatoris. cini scilicet suc¬
cessit alexius: quo tempore homo dei
donnus et uenerabilis hugo abbas
aginen istud grettis dei pascebat. turci
gens execrabilis ac profana lonteqz
a deo. ꝑmissione dei ẜsida et de illis
circa regionibz ebullietes. sicut iam
pene uniuerso orbi notissimũ est. iin¬
petu facto occupauerũt syriam. pales¬
tina. capadociam. ipamqz opinatissi¬
mã ciuitatem antiochiã. ac romaniã
pene totam. xpĩanũ populum absq̃z

Expanded text:
REATOR omnipotens, & benignus rerum moderator Deus, inter mirifica & vere magna, ipsaque multa beneficia, quibus hanc Cluniacensem Ecclesiā ab ipso fundamine mirabiliter & fouit, & dilatauit, & extulit, vno tamen quodammodo, magnis præconiis attollendo, nostris eā temporibus, hoc est sub dōno Pōtio Abbate honorificare, ac dilatare dignatus est. Quod cuiusmodi sit, vel quomodo acciderit, iā nunc pandere incipiemus. Ante hos annos, tēporibus scilicet Michaelis Constantinopolitani Imper. cui scilicet successit Alexius, quo tempore homo Dei domnus & venerabilis Hugo Abbas agmen istud gregis Dei pascebat, Turci, gēs execrabilis ac profana, longeque a Deo permissione Dei, de Perfida, & de illis circa regionibus ebullientes, sicut iam pene vniuerso orbi notissimum est, impetu facto, occupauerunt Syriam, Palæstinam, Capadociam, ipsamque opimatissimam ciuitatem Antiochiam, ac Romaniam pene totam, Christianum populum absque
Abbreviated transcription (Latin):
licet hisꝑania. necnon et bracharẽ¬
sis ecclesia. tunc temporis graui ad¬
modum inquietudine laborabat. tũ
quia il defonfus rex nuper obierat.
tum quia enricus comes ad regñũ
aspirabat. Predictus itaqz archiexẽ
ubi turbatam comꝑiit patriam.
de illo loco incomparabili thesau¬
ro plusꝙͣ de seipso sollicitus. sapiẽti
usus consilio in monasterio carrio¬
nensi quõd clumacensis iuris est.
illum occultare disposuit. Sepius
interim recogitans. tam sanctas
atqz adorandas reliquias ubi me¬
lius ac honorificentius collorare
potuisset. tandem sedit animo et
uoluntati cõplacuit. Ut eas cluma¬
memoriale perpetuũ. Ubi per fi¬
delem baiulum fr̃em dalmatiũ re¬
uerenter presentate sunt. et a dño
.p. abbate. conuentuqz clumacẽsi
solẽnter ac honorificentissime sus¬
cepte. A mio ab incarnatiõe Dm̃¬
Mͦ. cͦ.xnͦ. uiiͦ. kł augusti. ad hono¬

Expanded text:
 Hispaniam. Nec non & Bracarensis Ecclesia tunc temporibus graui admodum inquietudine laborabat, tum quia Ildefonsus Rex nuper obierat, tum quia Eynricus Comes ad regnum aspirabat. Prædictus itaque Archiepiscopus vbi turbatam cōperit patriam, de illo loco incomparabili thesauro plus quam de se ipso sollicitus, sapienti vsus consilio in Monasterio Carrionensi, quod Cluniacensis iuris est, illum occultare disposuit. Sæpiusque interim recogitans tam sanctas atque adorandas reliquias, vbi melius, ac honorificentius collocare potuisset, tandem sedit animo, & voluntari complacuit, vt eas Cluniamemoriale perpetuum. Vbi per fidelem bajulum fratrem Dalmatium reuerenter præsentatæ sunt, & a domno Pontio Abbate conuentuque Cluniacensi solemniter ac honorificentissime susceptæ, anno ab incarnatione Domini MCXII. v. Kal. Augusti, ad hono
Abbreviated transcription (Latin):
serula frẽti iubilãt. nam cũ
polo participãt munus q̃d̾
humus obticlit: sed theon flatũ ad¬
didit. Iam mare glebam retinet. aĩa
celum possidet in altis clemõs cesidet.
ubi rex regũ presidet. Et ut martir
diuiditur itat mare sc̃inditur: silet
nec flare preualet. dũ laos festũ cele¬
bret. Mausoleo marmoreo preꝑato
a dño: puer sopore annuo: Dormiuit
sme tedio.Lic martyr in exilio. usꝰ
agni consilio. aquas traxit in fluuio.
de sicco terre grenno. Xp̃i lertis ꝑctia.
refulsit in eccliã. quã tradente apło:
donauit dyonisio. Spreuit decreta
principũ. obhoc passus exiliũ. sed pet
maris suppliciũ: consecutus ẽ brauiũ.
Clumace tripudia. nam clementis
clementia: adest tibi propicia: pro
capitis presentia. Ocls̃ deus agyos.
pius pie exaiudi nos: et per clemẽtis
merita: uita detur politica. Ubi le¬
tantur angeli protrĩpho martyrii ce¬
lestis gaudet curia. pro martyris uic¬
toria. Nunc ergo nobis miseris. me¬
rita prosint martyris: Ut de mundi

Expanded text:
erula freti iubilant, Nam cum Paulo participant Munus quod humus obtulit, Sed theum flatum addidit. Iam mare glebam retinet, Anima cœlum possidet In altis Clemens residet Vbi Rex Regum præsidet. Et vt martyr diuiditur, ... Ita & mare scinditur: Silet, nec flare præualet Dum laos festum celebret. Mausoleo marmoreo Præparato a Domino, Puer sopore annuo Dormiuit sine tædio. Hic martyr in exilio Vsus agni consilio, ... Aquas traxit in fluuio De sicco terræ gremio. Christi Legis peritia Refulsit in Ecclesia, Quam tradente Apostolo Donauit Dionysio. Spreuit decreta Principum, Ob hoc passus exilium, Sed per maris supplicium Consequutus est brauium. Cluniace tripudia Nam Clementis clementia Adest tibi propitia Pro capitis præsentia. Oculus Deus agios Pius pie exaudi nos, Et per Clementis merita Vita detur politica. Vbi lætantur Angeli Pro triumpho martyrij; Cœlestis gaudet Curia Pro martyris victoria. Nunc ergo nobis miseris Merita prosint Martyris, Vt de mundi
Abbreviated transcription (Latin):
mis peruenit. quantãqz sibi mĩam
per beatum stephanũ diuina. impen¬
derit dignatio: palam cunctis noti¬
ficauit. Donnus uero gelduinus
fidele depositum pet fidelem nuntiũ:
fr̃em frotinudum. clumacũ fideli¬
ter delegatum. inter multa maxima¬
qz ꝑicula. de quibus eum benignus
Deus sin prothomrĩs merctis euiden¬
ter arripuit. anno dñce incarna¬
tionis .mͦ.cͦ.xx. regnãte in celis et in
terra regum rege dño ihũ xp̃o. Has
uero beati stephani reliquias. necuon
et dentem sancti baptiste iohis. don¬
nus ac uenerabilis. petrus abbas.
studio et diligentia quã gr̃a sacra
et diuina om̃ia gerit. singulis cris¬
tallims philacteriis. gẽmis et auro
pulcherrime decoratis: includi ho-¬
nestissime fecit. et unũ ad dexterã
aliud ad smistram super altare ma¬
ius. in cathenis argenteis sicut mo¬
do cernitur appendi mandauit. Ha¬
bes igitur clumace pignus precio¬
sum tanti martiris. quo protegete

Expanded text:
mis peruenit, quantamq. sibi misericordiam mis peruenit, quantamq. sibi misericordiam per beatū Stephanum diuina impenderit dignatio, palam cunctis notificauit. Domnus vero Gelduinus fidele depositum per fidelem nuncium fratrem Frotmundum Cluniacum fideliter delegatum, inter multa maximaque pericula, de quibus eum benignus Deus sui Protomartyris meritis euidenter eripuit, anno Dominicæ Incarnationis MCXX. regnante in cœlis & in terra Regum Rege Domino Iesu Christo. Has vero beati Stephani reliquias, necnon & dentem sancti Baptistę Ioannis domnus ac venerabilis Petrus Abbas studio, & diligentia quam erga sacra & diuina omnia gerit, singulis crystallinis phylacteriis, gemmis & auro pulcherrime decoratis, includi honestissime fecit, & vnū ad dexteram, aliud ad sinistram super altare maius in catenis argenteis, sicut modo cernitur, appendi mandauit. Habe igitur Cluniace pignus preciosum tanti Martyris, quo protegente
Abbreviated transcription (Latin):
pedes eius: cunctaqz infirmitatis
loca ipsum benigne consolando sub¬
intulit dicens. Qñ uera fuit ui¬
sio. ueraqz post minas promissio:
noueris te a dño ex ipsã liberatũ
etritudine. Qui statim pre gau¬
dio optate salutis: quam in sonnis
audierat expergefactus. cexit secũ
mirari si uerum esset quod uiderat:
paulatunqz pedes extendens: et ad se
retraens. agnouit uere redditam si¬
bi quã desiderauerat sospitate. Sur¬
gensqz facillime sine humano auxi¬
lio super scabellum ante se positum.
cepit ĩmensas grãs deo referre: et te
deum laudanius cantare. Quod cle¬
rici audientes. ipsumqz super pedes
suos stantem ceruentes: ceperũt cum
eo cantãte et ipsi cantare. Uicqz fac¬
tum est; ut die crastina missam de¬
uotissime celebraret. tam clericis
quã laicis in tanto obstupescentibz
miraculo: deiqz om̃ipotentis clemen¬
tiam collaudantibz. Mulam quoqz
ascendens. iterqz ad regem suũ ar
ripiens. antiochiam letus et incolu¬

Expanded text:
pedes eius, cunctaque infirmitatis pedes eius, cunctaque infirmitatis loca, ipsum benigne consolando, subintulit, dicens. Quoniam vera suit visio, veraque post minas promissio, noueris te a Domino ex ipsa liberatum ægritudine. Qui statim præ gaudio optatæ salutis, quam insomnis audierat, expergefactus, cœpit secum mirari, si verum esset quod viderat, paulatimque pedes extendens, & ad se retrahens, agnouit vere redditam sibi quam desiderauerat sospitatem: surgensque facillime sine humano auxilio super scabellum ante se positum, cœpit immensas gratias Deo referre, & Te Deum laudamus, cantare. Quod clerici audientes, ipsumque super pedes suos stantem cernentes cœperunt cum eo cantante & ipsi cantare. Sicque factum est vt die crastina Missam deuotissime celebraret, tam clericis quam laicis in tanto obstupescentibus miraculo, Deique omnipotentis clementiam collaudantibus. Mulam quoq. ascendens, iterque arripiens, Aripiens, Antiochiam lætus & incolu
Abbreviated transcription (Latin):
totius pene illius prouintie prĩcipes.
Ded quia tocius consilni pars maxĩa.
in edesseno pendebat archiepõ. mandauit
ci per illam qũa sibi debebat fidem et
obedientiam. Ut ad tam necessarium
ueniret consilium: si aliquatenus eqͥ¬
tate ualeret. Si uero nullatenus
posset: portari seipm illuc faceret..
Quib acceptis uenerabilis heros
suamqz perpendens ĩpossibilitatem:
plurimũ super his cepit grauari. Ui¬
densq̃z se iangustiis undiqz posi¬
timn: totam spem suam ad dñm con¬
uertit. sanctosqz eius ãplos. petri et
pauli. beatissimũqz stephm: cũ qua¬
dam retexens querinconia. quĩd ui¬
delicet pro eis egerit: quantam qz
fidutiã in eorum promissis habuerit.
Ilamqz ex ipsa necessitate. adẽẽ tẽpꝰ
locũq sicut promiserant: salutis re¬
cuꝑande. Mirum dictu. Postꝙͣ em̃
uir pnis inter has supplicationes nr̃e¬
bra dedit sopori. affuit quedam per¬
sona honorabilis palpansqz fortit̃

Expanded text:
totius pene illius Prouinciæ Principes. totius pene illius Prouinciæ Principes. Sed quia totius consilij pars maxima in Edesseno pendebat Archiepiscopo, mandauit ei per illam quā sibi debebat fidem, & obedientiam, vt ad tam necessarium veniret Concilium, si aliquatenus equitare valeret. Si vero nullatenus posset, portari seipsum illuc faceret. Quibus acceptis venerabilis heros, suamque perpendens impossibilitatem, plurimum super his cœpit grauari, vidensque se in angustiis vndique positum, totam spem suam ad Dominum conuertit, sanctosque eius Apostolos Petrum & Paulū beatissimumq. Stephanum, cum quadā retexens querimonia, quid videlicet pro eis egerit, quantamque fiduciam in eorum promissis habuerit. Iamque ex ipsa necessitate adesse tempus locumque, sicut promiserant, salutis recuperandæ. Mirum dictu! Postquam enim vir pius inter has supplicationes membra dedit sopori, affuit persona quædam honorabilis, palpansque fortiter
Abbreviated transcription (Latin):
conuocans. Deldunũ cum duobus
sociis siuis. presenti eccl̃ie thesaurario.
aliisqz quibusdam clericis indicauit¬
eis cum magnis singultib totius
rei ueritatem. quantasqz temptatio¬
nes atqz ꝑicula perpessus fuerit: noc¬
te transacta. Ded quid multis morer:
Landem beatis lotis manib. illud
sacratissimũ ossum de suo extraxit sẽt¬
uatorio: se reumse gebenna ipsaqz mor¬
te dignum. seqz in cõparabilis thesauri
patrocinio contestans indignũ. Sic¬
qz cum multis lacrimis tradidit.
ipsum doni geldium manib adiu¬
rans eum super fidem suam. sanctam¬
qz monachi professione. Ut per seipz
uel per certũ fidelem qz nunciũ. sub
taret sancte ecclesie clumãc. Quo
suscepto aliisqz simul sanctis donariis.
idem gelduinuis cum suis. gaudens an¬
tiochiam rediit. Paucisqz dieb inter¬
positis. rex pro disponendis: rei publice
negotiis. maximeqz pro comitatu ur¬
bis edessene: conuocauit antiochiam
non solum pontifices: uerum etiam

Expanded text:
conuocans Gelduinum cum duobus conuocans Gelduinum cum duobus sociis suis, præsenti Ecclesiæ thesaurario, aliisque quibusdam Clericis, indicauit cū magnis singultibus totius rei veritatem, quantasq. tentationes atque pericula perpessus fuerit nocte transacta. Sed quid multis morer? Tandem beatus totis manibus illud sacratissimum ossum de suo extraxit seruatorio, se reum, se gehenna, ipsaque morte dignum, seque tam incomparabilis thesauri patrocinio contestans indignum. Sicque cum multis lacrymis tradidit ipsum domni Gelduini manibus, adiurans eum super fidem suam, sanctamque monachi professionē, vt per se ipsum, vel per certum fidelemque nuncium, sub taret sanctæ Ecclesiæ Cluniacensi. Quo suscepto, aliisq. simul sanctis donariis, idem Gelduinus cum suis gaudens Antiochiam rediit. Paucisque diebus interpositis Rex pro disponendis Reipublicę negotiis, maximeque pro Comitatu vrbis Edessenæ, conuocauit Antiochiam nō solum Pontifices, verum etiam
Abbreviated transcription (Latin):
uabatur infirmitate: citius lrberari a
Dño. Erat cm̃i uir beatus longo poda¬
gre morbo miserẽ confectus. ymo ita
tabefactus. ut cum dolore unieret: uix¬
qz a lecto exire ualeret. Si quanto
amplius corporali infirmitate pre¬
mebatur: tanto magis illam incom¬
parabilem consolatione beati stẽpħi
prothomiris. pccis suis exigentibus
amittere uerabatur. Excitus ergo.
sed non absqz ĩmenso horrore. uocife¬
ransqz fortiter clericos circuniacẽtes
nimũ exterruit: super his que audie¬
bant grauiter obstupescentes. et ne uir
sanctus extra se fieret: ad modum me¬
tuentes. Ipse uero demũ sibi redditus
iam non poterat dubitare de dñi uo¬
suntate. sauctorim q ipsius. quam
sibi triia uisio multa q cõminatio.
insuper et pia promissio tam citissi¬
me iudicasset. Unde totius noctis
partem residuam: cum ipsis clericis
duxit in sõnnem. nunc lacrimis atqz
gemitib. nunc deditus palmis et
or̃onib. Reddita itaqz die. donnũ

Expanded text:
uabatur infirmitate citius liberari a uabatur infirmitate citius liberari a Domino. Erat enim vir beatus lōgo podagrę morbo misere confectus, immo ita tabefactus, vt cum dolore viueret, vixque a lecto exire valeret. Sed quāto amplius corporali infirmitate premebatur, tanto magis illam incomparabilem consolationem B. Protomartyris, peccatis suis exigentibus amittere verebatur. Excitus ergo, sed non absque immenso horrore, vociferansq. fortiter, clericos circumiacentes nimium exterruit, super his quæ audiebant grauiter obstupescentes: & ne vir sanctus extra se fieret, admodum metuentes. Ipse vero demum sibi redditus, iam nō poterat dubitare de Domini voluntate, sanctorumque ipsius, quam sibi trina visio, multaque comminatio, insuper & pia promissio tam citissime indicasset. Vnde totius noctis partem residuam cum ipsis Clericis duxit insomnem: nunc lachrymis atque gemitibus, nunc deditus Psalmis & orationibus. Reddita itaque die domnum
Abbreviated transcription (Latin):
tam manfeste uiderat in sonnis. Uo¬
cansq̃z ante se iacentes clericos: si qͣs
ibi interfuerint deprehenderint per¬
sonas. diligentius inqͥrit. C̃ uinq
neminem corpora liter affuisse audie¬
rit: magis magisqz extra se fieri ce¬
ꝑit. remqz alterius considerans quã¬
tãqz consolationem per hoc amissũ¬
rus esset mente retractans: elegit ma¬
gis mortem incurrere quam thesaurũ
ipsum a se separare. Qua diu fatiga¬
tus fluctuacione: rursus obdormi¬
uit. Statimqz ille tres beate perso¬
ne affuerunt: terribiliter de tam ma¬
infeste uisiomis dubitatione eum in¬
crepantes: minas quoqz plurimas insi
ipsorũ iussiom adquiesceret intentãtes:
quõd sc̃ilicet non solum thesaurum ip̃z
desiderabilem. uerum etiam cetera que
sibi cariora uidebantur in seculo: cum¬
cum dolore esset amissurus. Si uero
eis obediret: sciret se proculdubio am¬
pliorem gram̃ promereri. et gliam in
futuro: et de presenti qua minium gra¬

Expanded text:
tam manifeste viderat in somnis, votam manifeste viderat in somnis, vocansque ante se iacentes cleriros, si quas ibi interfuisse deprehenderint personas, diligentius inquirit. Cumque neminem corporaliter affuisse audiret, magis magisque extra se fieri cœpit, remque altius considerans, quantāque cōsolationem per hoc amissurus esset, mente retractans, elegit magis mortem incurrere, quam thesaurum ipsum a se separare. Qua diu fatigatus fluctuatione, rursus obdormiuit: Statimque illæ tres beatæ personæ affuerunt, terribiliter de tam manifestæ visionis dubitatione eum increpantes, minas quoque plurimas nisi ipsorum iussioni adquiesceret intentantes: quod scilicet non solum thesaurum ipsum desiderabilem, verum etiam cętera quæ sibi cariora videbantur in seculo, cum dolore esset amissurus. Si vero eis obediret, sciret se proculdubio ampliorem gratiam promereri & gloriam in futuro, & de præsenti qua nimirum gra