comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
q est corpus quamuis corpori
similisit imago absentiscorpo¬
ris necille ipse obtutus quocer¬
uitur. Tes tiumuero intellec¬
tuale. ab intellectu qui a
mentale amente ipsa uoca¬
buli nouitate nimis absur¬
dũ ẽ. ut dicamus horumuo¬
cabulorũ rationẽ si subtilius
Reddam & prolixior & ꝑple¬
xior sermoerit cum hoc uelnul¬
la uel ceste non tanta neces¬
si tas exiat satis .ẽ. ergo sciro
corporale aliquid uel proprie
prdici cumde corporabusagi¬
etur uel &iamtrans lato uoca¬
ie bulo sicutdictũ .ẽ. quiamipro
in habitat. omnis plenitudo
diuinitatis corporaliter
Neque enimdiuinitas corpus ẽ
sed quia sacramenta u&eris
testamenti appellat umbras
futuri. Propter umbrarum
comparationẽ corporaliter
dixit. habitare inxp̃o ple¬
nitudinem diuinitatis qd
in illo impleantͥ omnia que¬
in illis umbris figurata sunt
acsic quod ammodo umbra¬
rum illarũ ipsesit corpus.
hoc ẽ. figurarum & significa¬
tionum illarũ ipsesit ueritas

Expanded text:
n est corpus, quamuis corpori n est corpus, quamuis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cernitur; tertium uero inellectuale ab intellectu, quia mentale a mente ipsa uocabuli nouitate nimis absurdum est ut dicamus. Horum uocabulorum rationem si subtilius reddam, et prolixior et perplexior sermo erit, cum hoc uel nulla uel certe non tanta necessitas exigat. satis est ergo scire corporale aliquid uel proprie dici, cum de corporibus agitur, uel etiam translato uocabulo, sicut dictum est: quia in ipso inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. neque enim diuinitas corpus est, sed quia sacramenta ueteris testamenti appellat umbras futuri, propter umbrarum conparationem corporaliter dixit habitare in Christo plenitudinem diuinitatis, quod in illo inpleantur omnia, quae illis umbris figurata sunt, ac sic quodammodo umbrarum illarum ipse sit corpus, hoc est figurarum et significationum illarum ipse sit ueritas.
Abbreviated transcription (Latin):
b anima in praesis. E faciuNT
duo genera uisorum. Vnum
ꝑcorporissensus. alterũ per
spm̃ quo illeimagines conti¬
nentur. dilictio aũ numqid
aliter uid&ur praesens ins¬
peciae que .ẽ & aliter absens
in aliqua i magin&e suisimili
Nontiq sed quantũ mentȩcer¬
nipotest. abalio magis ab ali¬
ominus ipsacernit᷑ si autẽ
aliquid corporalis imaginis
cogitatur. non ipsacernit᷑
haec sunt triageneraui¬
sionũ de quibus & in superio¬
ribus libris aliquid diximus
sicut res postulare uidebatur
non tamen eorum numerũ
commemorauimus. &nunc
breuiter eis insinuatis. quõ
suscepta qua estio plagitat
ut dehis aliquanto uberius
disseramus. debemus eacestis
& congruis signare nominib:
neas sidue circum loquendo
conmoras faciamus. Primum
ergo appellemus corporale
quia ꝑ corpus percipit & cor¬
poris sensib: exib&ur. scđm
spiritale. Quidenimcorpus
onon .ẽ. & tamen aliquid est
Iam recte sp̃s dicit᷑. &utiq ñ¬

Expanded text:
bus animo inpressis et faciunt bus animo inpressis et faciunt duo genera uisorum: unum per corporis sensus, alterum per spiritum, quo illae imagines continentur. dilectio autem numquid aliter uidetur praesens in specie, qua est, et aliter absens in aliqua imagine sui simili? non utique. sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si autem aliquid corporalis imaginis cogitatur, non ipsa cernitur. Haec sunt tria genera uisionum, de quibus et in superioribus libris aliquid diximus, sicut res postulare uidebatur, non tamen earum numerum commemorauimus; et nunc breuiter eis insinuatis, quoniam suscepta quaestio flagitat, ut de his aliquanto uberius disseramus, debemus ea certis et congruis signare nominibus, ne adsidue circumloquendo moras faciamus. primum ergo appellemus corporale, quia per corpus percipitur et corporis sensibus exhibetur; secundum spiritale: quidquid enim corpus non est et tamen aliquid est, iam recte spiritus dicitur et utique no
Abbreviated transcription (Latin):
tio intellecta conspicitur.
Inhis tribus generib illud pri¬
mũ manifestũ .ẽ. omnib: in
hoc enim uid&ur caelum & t̃¬
ra & omniaq: in eis conspicu¬
a sunt. oculis nr̃is. Nec illud
alterum qd absentia corpora¬
lia cogitant᷑. Insinuare diffi¬
cile .ẽ. ipsum quippeca elum
& terrã & eaq ineis surt uide¬
repossumus &iã in tenebris
constituti cogitamus. ubi
nihil uidentes oculis corporis
animo tamen corporales
imagines intuemur. seuera
sicut ipsa corpora uidemus
& memoria r&inemus seufic¬
tas sicut cogitatio formare
potuenit. Alit̃ enim cogita¬
mus casthaginẽ quã noui¬
mus. alit̃ alefandria quã
non nouimus testium uero
illud quodilectio in tellecta cons¬
picitur eastescontin& quae non
habent i magines sui suisimiles¬
similes quȩ non sunt quodipse
hamhomo uelarbor uelsol
& quaecumq alia corpora. siue
cadestia siu& errestria. &p̃¬
sentia uidentur. insius formis
& absentia cogitant᷑ imagini¬

Expanded text:
tio intellecta conspicitur. tio intellecta conspicitur. in his tribus generibus illud primum manifestum est omnibus; in hoc enim uidetur caelum et terra et omnia, quae in eis conspicua sunt oculis nalterum, quo absentia corporalia cogitantur, insinuare difficile est: ipsum quippe coelum et terram, et ea quae in eis videre possumus, etiam in tenebris constituti cogitamus; ubi nihil videntes oculis corporis, animo tamen corporales imagines intuemur, seu veras, sicut ipsa corpora videmus, et memoria retinemus; seu fictas, sicut cogitatio formare potuerit. Aliter enim cogitamus Carthaginem quam novimus, aliter Alexandriam quam non novimus. Tertium vero illud quo dilectio intellecta conspicitur, eas res continet, quae non habent is, quae non sunt quod ipsae. nam homo uel arbor uel sol et quaecumque alia corpora, siue caelestia siue terrestria, et praesentia uidentur in suis formis et absentia - cogitantur in imagini
Abbreviated transcription (Latin):
Sed mostuus omnino reuiuescer&.
proinde quod uidit raptus usqint̃¬
tium caclũ. quod &iam se scire con¬
sirmat. prouidit non imaginalit̃
sed quia ipsa acorpore alienatio.
utrum omninomostuũ corpus
relinquerit. an scđm modũ quex¬
dimuiuentis corporis ibi anima
suent. sed menscius ad uidenda
ud audianda in effabilia illius
uisionis a preptasit. hoc incestũ
erat. ideoforsitandixit. Siue
incorpore siue extra corpusnes¬
cio ds̃ scit. Quod autẽ non ima¬
ginaliter. sed proprieuid & ur
& non ꝑcorpus uid&ur hoc eain¬
sio neuid &ur. quȩ omnes c&eras¬
ii superat. Harum species atque
differentias quantum me dñsad¬
iuuerit explicare curobo. Ecce
in hoc uno praecepto cũ legitur
Diligis proximũ tuũ tãquã teip¬
sum. tria uisi onũ genera occur¬
runt. unũ ꝑoculos quib ipse
littere uidentur. alterũpspm̃¬
hominis. quod proximus & ab¬
sens cogitat᷑. Tes tiũ percon¬
tui tummentis quo ipsa dilec¬

Expanded text:
sed mortuus omnino reuiuisceret. sed mortuus omnino reuiuisceret. proinde, quod uidit raptus usque in tertium caelum — quod etiam se scire confirmat — proprie uidit, non imaginaliter. sed quia ipsa a corpore alienatio, utrum omnino mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc incertum erat, ideo forsitan dixit: siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit. Quod autem non imaginaliter, sed proprie uidetur et non per corpus uidetur, hoc ea uisione uidetur, quae omnes ceteras superat. harum species atque differentias, quantum me dominus adiuuerit, explicare curabo. ecce in hoc uno praecepto cum legitur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, tria uisionum genera occurrunt: unum per oculos, quibus ipsae litterae uidentur, alterum per spirhominis, quo proximus et absens cogitatur, tertium per contuitum mentis, quo ipsa dilec
Abbreviated transcription (Latin):
est enim incorpoream natu¬
rã ab eo uideri non potuisse
percorpus. Corpora uero &i¬
am sipos sunt uideresine cor¬
pore non utiq sic uidentur
percorpus sed longeilledis¬
par modus ẽ. siquis est. un¬
demirum si poss apostolũ tamquã
simillimus fallefacere. autoi
bitationẽ. cogere aut si corpore¬
um caclum corporeis oculis uidit.
incestũ ibi essedicer& utrum
incorpore anextra corpi idui¬
derit. restat ergo fostasse
utqm mentiri nonposs aposto¬
lus qui tanta cura egit ut dir¬
cerner& quid sciret & quid
nescir& hoc ipsum eũ intelle¬
gamus ignorasse. utrũ quan¬
corpore fuerit quomodo. est
anima incorpore. Cum corpi
ui ueredicitur. siue uigilantis
si uedormientis siue inexta¬
u si a sensibus corporis alienata
an omnino decorpore exierit.
ut mostuũ corpus iacer& donec
peracta illa de monstratione
membris mostuis anima red¬
der&ur. & non qua sid ormi¬
ens euigilar& autectasi ali¬
enatus denuo redir& insensus

Expanded text:
est enim incorpoream natuest enim incorpoream naturam ab eo uideri non potuisse per corpus. corpora uero, etiam si non possent uideri sine corpore, non utique sic uidentur per corpus, sed longe ille dispar modus est, si quis est. unde mirum, si posset apostolum tamquam simillimus fallere aut ad dubitationem cogere, ut, si corporeum caelum non corporeis oculis uidit, incertum sibi esse diceret, utrum in corpore an extra corpus id uiderit. Restat ergo fortasse, ut, quoniam mentiri non posset apostolus, qui tanta cura egit, ut discerneret quid sciret et quid nesciret, hoc ipsum eum intellegamus ignorasse, utrum, quancorpore fuerit, quomodo est anima in corpore, cum corpus uiuere dicitur, siue uigilantis siue dormientis siue in extasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus iaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur et non quasi dormiens euigilaret aut extasi alienatus denuo rediret in sensus,
Abbreviated transcription (Latin):
perhoc si aliquid talese uidisse.
sciebat non ꝑ corpus seuidisre
dubitare non potuerat. Sciom
quit hominem in xp̃o. antean¬
nos quattu or decĩ. hoc scione¬
modibit& qui mihi credit.
Sed utrũ in corpore. a nextra
corpus nescio ds̃scit. Quider¬
go scis qõ discernis ab eoqd ner¬
cis necredentes fallantur.
saptũ inquit eundem hominẽ
usquemtestiũ caclũ. Atillud
caclum autcorpus erat. aut sp̃s
si corpus erat & corporeisocu¬
lis uisus .e. quur illud caelu eẽ
scitur. & incorpore uisum eẽ
nescitur. si autẽ sp̃serat. auł
corporis i maginẽ praebuit.
& tam incestũ ẽ. utrũ corpus
fuerit. Quam incestum ẽ utrũ
incorpore uisũ sit. Autsic ui¬
sum .ẽ. quomodo uid& urmen¬
tesapientia sine ullis imagini¬
b corporum. & nihi lominus
cestum ẽ. uideri non potuis¬
sepercorpus. aut ergo utrũ¬
q cestũ.ẽ. aut utrumq: in¬
cestum. aut quo modo cestũ
qđ uisum . ẽ. incestũ. aũper
quod uisum .ẽ. manifestum

Expanded text:
per hoc, si aliquid tale se uidisse per hoc, si aliquid tale se uidisse sciebat, non per corpus se uidisse dubitare non poterat. scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim. hoc scio nemo dubitet, qui mihi credit; sed, utrum in corpore an extra corpus nescio, deus scit. Quid ergo scis, quod discernis ab eo, quod nescis, ne credentes fallantur? raptum, inquit, eundem hominem usque in tertium caelum. at illud caelum aut corpus erat aut spiritus. si corpus erat et corporeis oculis uisum est, cur illud caelum esse scitur et in corpore uisum esse nescitur? si autem spiritus erat, aut corporis imaginem praebuit et tam incertum est utrum corpus fuerit, quam incertum est utrum in corpore uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur mente sapientia sine ullis imaginibus corporum, et nihilominus certum est uideri non potuisse per corpus . aut ergo utrumque certum est aut utrumque incertum aut quomodo certum, quod uisum est, incertum autem, per quod uisum est? manifestum
Abbreviated transcription (Latin):
reuelationẽ uidimontẽ uidi
fluuium uiditres homines
& siquid eius modi ea nomina
tribuentes illis imaginibus
quae habenttres ipsae quarũ
similes erant. apostolus aũ
illud inquit scio. illud nescio.
atsiutrũq imaginalit̃ appa¬
ruit. utrũq pariter scitur
parit̃ ue nescit᷑. si autẽ pro¬
prie caelũ. &ideo scitur quo¬
modo potuit. imaginaliter
corpus illius hominis apparere
Namsicaelũ corporẽ uidebat᷑
qua relatebat. utrũ corpore¬
isoculis uider&ur. Si autem
incestũ erat utrũ oculis cor¬
poris anspũ uider&ur. Eideo
dictũ .e. siue in corpore siue
estracorpus nescio quo modor̃
in cestuerat. Eilludutrumue¬
recadũ corporeũ uider&ur an
imaginaliter ostender&ur
Itemquo si substantia incorporea
uidebatur. Non in aliqua imagine
corporis. sed sicut uid&uriustitia
sapientia. & sicut & eius modi
& hoceratcaelũ id quoq manifes¬
tum ẽ oculis huius corporisui¬
deri aliquid tale non posse. ac

Expanded text:
reuelationem: uidi montem, uidi reuelationem: uidi montem, uidi fluuium, uidi tres homines et si quid eius modi ea nomina tribuentes illis imaginibus, quae habent res ipsae, quarum similes erant; apostolus autem, illud, inquit, scio, illud nescio. At si utrumque imaginaliter adparuit, utrumque pariter scitur pariterue nescitur; si autem proprie caelum — et ideo scitur — quomodo potuit imaginaliter corpus illius hominis adparere? Nam si caelum corporeum uidebatur, quare latebat, utrum corporeis oculis uideretur? si autem incertum erat, utrum oculis corporis an spiritu uideretur — et ideo dictum est: siue in corpore siue- extra corpus nescio — quomodo non incertum erat et illud, utrum uere caelum corporeum uideretur an imaginaliter ostenderetur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non in aliqua imagine corporis, sed sicut uidetur iustitia, sapientia et si quid eius modi, et hoc erat caelum, id quoque manifestum est oculis huius corporis uideri aliquid tale non posse. ac
Abbreviated transcription (Latin):
corporalib sensib p̃sentabat.
ut dicer& ostendemihi tem&
ipsum. Nec aliqua imago rei m¬
corporalis quã cũ io annes uide¬
r&. inspũquerebat. quid e& ei
qua eres pondebat᷑ uelciuita sẽ.
uel populis. uel aliquid aliud
cumuider& illebestiã siuemu¬
lierẽ siueaquas. siue quid eius
modi. sed scio inquit hominẽ
raptũ usq intestiũ caelum
qdsi spiritalẽ imaginem
corporali similem caelum
appellare uoluis s Sic erat¬
&iam imago corporis eius
inqua illuc raptus ascenderat.
si ergo & suũ corpus appella¬
r&. Quamuis imaginẽ corpo¬
ris quomodo illud caelũ quã¬
uis imaginẽ caeli neq curar&.
discernere quidscir&
& quid nes cifet. id .ẽ. quia sci¬
r& raptum homine usq artestiũ
caclum nescir& autẽ utrũ in cor¬
pore anecta corpus sed simplici¬
ternarrar& uisione carũ rerũ
in hominib: appellans illa que
uidit quarũ erant similia
Nam & nos dicimus cum somnia
nr̃a narramus uel aliquã in eis

Expanded text:
corporalibus sensibus praesentabat, corporalibus sensibus praesentabat, ut diceret: ostende mihi temet ipsum, nec aliqua imago rei corporalis, quam cum lohannes uideret in spiritu quaerebat, quid esset, eique respondebatur uel: ciuitas est uel: populi sunt uel aliquid aliud, cum uideret ille bestiam siue mulierem siue aquas siue quid eius modi, sed, scio, inquit, raptum hominem usque in tertium caelum. Quodsi spiritalem imaginem corporali similem caelum appellare uoluisset, sic erat etiam imago corporis eius, in qua illuc raptus ascenderat. sic ergo et suum corpus appellaret quamuis imaginem corporis, quomodo illud caelum quamuis imaginem caeli, neque discernere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum hominem usque ad tertium caelum, nesciret autem, utrum in corpore an extra corpus, sed simpliciter narraret uisionem earum rerum nominibus appellans illa, quae uidit, quarum erant similia. nam et nos dicimus, cum somnia nostra narramus uel aliquam in eis
Abbreviated transcription (Latin):
illud consequens erit ut ter¬
tiũ caelũ fuis se dubitemus
quo raptum hominẽ dã: sienĩ
resipsa demonstrata est.
Testium caelum de monstratũ est.
si autem imago aliqua cor¬
poraliũ similis facta ẽ. Non
erat illud tertiũ caelũ sedilla
ostensio sic ordinata. ẽ. utui¬
der&ur sibia scendere pͥmũ
caelũ superquod uider&. al¬
terum quo rursus ascendens
iterum alterũ uider& supe¬
rius quo cumꝑ ueniss& poss
dicere sein testiũ caclũ raptũ
Sed illud quod testium caelum
e& quo raptus ẽ Neque du¬
bitauit nequedubitare nos
uoluit. Ad hoc enim p̃misit
scio & indecepit ut reqõscire
a postolus dicit. solus ille ñ
credat uerũ . eẽ. qui non cre¬
dit a postolo. scit ergo homi¬
nem raptũ. eẽ us que inter¬
tium caelũ. Pro inde illud
quo raptus .ẽ uer& estium
caelum ẽ Non signum ali¬
qd corpo rale qd cumosten¬
oer&ur morsi usq ad eosen¬
tia ebat. aliud eẽ ipsam dĩsubs¬
tantiã. aliud uisibile creatu¬
ram. inqua seds̃ humanis&

Expanded text:
d consequens erit, ut tertium caelum fuisse dubitemus, quo raptum hominem dixit? si enim res ipsa demonstrata est, tertium caelum demonstratum est; si autem imago aliqua corporalium similis facta est, non erat illud tertium caelum, sed illa ostensio sic ordinata est, ut uideretur sibi ascendere primum caelum, super quod uideret alterum, quo rursus ascendens iterum alterum uideret superius, quo cum peruenisset, posset dicere se in tertium caelum raptum. sed illud, quod tertium caelum esset, quo raptus est, neque dubitauit neque dubitare nos uoluit. ad hoc enim praemisit "scio" et inde coepit, ut quod se scire apostolus dicit, solus ille non credat uerum esse, qui non credit apostolo. Scit ergo hominem raptum esse usque in tertium caelum . proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum est, non signum aliquod corporale, quod cum ostenderetur Moysi, usque adeo sentiebat aliud esse ipsam dei substantiam, aliud uisibilem creaturam, in qua se deus humanis et
Abbreviated transcription (Latin):
dita altaq iustitia. quo non ẽ.
iniquitas apuddm̃: Siergo que¬
rit. quuidr̃ tẽptari permisserit
hominẽ quẽ tẽptatori consensu¬
rum eẽ pres ciebat. altitudinẽ
quidem consilii eius pen&rare
non possu & longe supra uires
meas hoc eẽ confiteor: Estergo
aliqua causa fostassis occultior
quȩ me liorib sanctioribq re¬
seratur illius gratia potius quã
meritis eorũ sed tamen quantũ
ueldonat sapere uel sinit dicere:
non mihiuid &ur magne laudis
futurũ fuisse hominẽ si propte¬
rea poss beneuiuere. quianemo
maleuiuere suader& Cũ & in
natura posse & in potestate ha¬
beat uelle non consentire suadex¬
ti adiuuante tamen illo qui suꝑ¬
bis resistithumilib aũdatgratiã
quuritaq tẽptarinon siner&.
quẽ consensurũ. eẽ. ipse prescie¬
cũ id facturus e&. Propriauo lunta

Expanded text:
dita altaque iustitia, quoniam non est dita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortquae melioribus sanctioribusque reservatur, illius gratia potius quam meritis eorum: sed tamen quantum vel donat sapere, vel sinit dicere, non mihi videtur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere, quia nemo male vivere suaderet; cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti, adjuvante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Cur itaque tentari non sineret, quem consensurum esse praesciefacturus esset prop
Abbreviated transcription (Latin):
li sicut in plerisq codicib in ueni¬
mus adusũ latinaeloquution is
non uerbũ sed potius sententiã
trans ferentes astutiorẽ omnib:
bestiis istũ serpentẽ quã sapien¬
tiorẽ diceremaluerunt : Quid
autẽ habeat haebrea propri&as
utrũ illic inmalo non abusiue
sed proprae possint dici & in telle¬
gi sapientes : uiderintqui eã
propenouer: Nosta mena per¬
telegimus alio scripturarũ scã¬
rum locosapientes ad malum
non adbonum: & d ñs dicitsa¬
pientiores eẽ filios scłi filus
lucis ad consolendũ sibim & in
posterũ quã uis ftaude non iu¬
re: nec sanedebemus opinas
quod serpentẽ sibi ꝑquẽ tẽpta¬
r& ꝑ suaderitq peccatũ dia¬
bolus elegerit :̃ sed cum ẽ&
in illo propter peruersam & in¬
uidam. uoluntatẽ decipiendi.
cupiditas non nis perillud animil
potuit. Perqd posse permisus ẽ.i
Nocendienĩ uoluntas pocest ẽẽ
a suo quoq animo praua non .ẽ
autẽ potestas nisiadõ & hoc ab¬

Expanded text:
li, sicut in plerisque codicibus invenili, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum latinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noverunt. Nos tamen aperte legimus alio Scripturarum sanctarum loco sapientnon ad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc ab
Abbreviated transcription (Latin):
anima erationalis tamquã si sapi¬
entes apes &iã formicas quaedica¬
mus propt̃ opera uelutimitan¬
tia sapientiã: Quaquã isteserpens
non rationali anima sua. sed alie¬
noiam spũ. id ẽdiabo lico posse
sapientis simus diciomniũ bestia¬
rum : Quantũ lib& enĩ pracuari¬
catores angelis desuꝑnis sedibus
suae ꝑuersitatis & suꝑluȩ merito
deiectis : natura tamen excel¬
lentiores omnib: bestus propter
rationi seminentiã: Quid ergo
mirũ si suo instinctu. diabulusiã
inplens serpentẽ eiq suũ spmmis¬
cens comore quouates demonio¬
rum impleresolent: sapientis¬
simũ eũ reddiderat omnium
bestiarũ scđm animã uiuã in¬
rationalẽ quȩ uiuentiũ abusio¬
nequippenominis. Ita sapientia
dicitur inmalo quẽ ã modũ in
bono astutia cum propriaema¬
gisq: usitate in latina dumtax¬
atlinga sapientes laudabiliger
appellent᷑: astutiaũ malecor¬
datintellegunt᷑ : Vnde non nul¬

Expanded text:
animae rationalis, tamquam si sapianimae rationalis, tamquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus propter opera uelut imitantia sapientiam. quamquam iste serpens non inrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, id est diabolico, possit sapientissimus dici omnium bestiarum. quantumlibet enim praeuaricatores angeli de supernis sedibus suae peruersitatis et superbiae merito deiecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam inplens serpentem eique suum spiritum miscens eo more, quo uates drum implere solet, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam vivam irrationalemque viventium? Abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia; cum proprie magisque usitate in latina duntaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur, astuti autem male cordati intelligantur. Unde nonnul
Abbreviated transcription (Latin):
te in oboedientia prohibitũ &ius¬
titia puniente comissum: Quod
antequã fier& nudierant ut dic¬
tũ ẽ. & non confundebant᷑ nullus
erat motus incorpore. cui uerecun¬
dia deber&ur nihil putabantuelat¬
dum: quia nihil senserant refrenan¬
dũ quẽ ad modũ propagaturi filios.
iamante adis putatũ ẽ non tam̃
eomodo credendũ ẽ quo propaga¬
uerunt: Poste a quã crimen ad¬
missi predictaultio consecuta ẽ:
cũ prius quã morerent: lamin
corpora in oboedientiã hominũ
iustissimo reciprocato: in oboedien¬
tium membrorũ tumultũ mors
concepta uersa r& ñdũ erant
tales adã & eua. Cũ ãbonudiesseN
& non confundebant᷑: Serpens
aũ erat ibi prudentis simus quidẽ
sed omniũ bestiarũ quaeerant
super terrã. quas feceratdñs ds̃:
trans lato enĩ uerbodictũ ẽ. pru¬
dentissimus uel sicut plures codices
habent sapientissimus non pro¬
prio quod inbonũ accipi sapien¬
tia sol& ueldĩ uelangelorũ uel

Expanded text:
te inoboedientia prohibitum et iuste inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum est, quo propagauerunt, posteaquam crimen admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam morerentur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi essent et non confunderentur. Serpens autem erat ibi prudentissimus quidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est ,,prudentissimus" uel, sicut plures latini codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum accipi sapientia solet uel dei uel angelorum uel
Abbreviated transcription (Latin):
tatis. & ordinauitierubin &
flameam rompheã quȩ uertit᷑
custo direuiã ligniuitȩ : Ante¬
quã huiꝰ pro posite scripturae
textũ exordineꝑ trac temus.
admonendũ arbi tror quodiã
me & alibi in hoc opere meminipre¬
loquutu illud a nobis ee flagitan¬
dum ut ad propn&itẽ. licterede¬
pendat᷑: Quod gestũ narrat ipsequi
seribit: si autẽ inuerbisdĩ uel ciũ.¬
quã ꝑsonae in officiũ proph&icũ
adiũptedicit᷑ aliquid qd ad litterã
nisi absurde non possit intellegi
ꝓculdubio figurate dictũ obaliquã
significationẽ accipideb& dic¬
tũ tamen. eẽ. dubitare fasñ. ẽ:
Hoc enim a fide narratoris. & pol¬
licitatione expositoris efigitꝰ:
Erant ergo ambonudi: uerũ ẽ. omni¬
no nuda erant corpora duo rũ
hominũ in paradiso conuersanti¬
um nec pudebat eos: quid enim
puder& quando nulla legem sen¬
serant. in membris suis repugnan¬
telegimentis sue: Quae illos poe¬
na peccati postꝑp&rationẽ pre¬
uaricationis secuta .ẽ. Vsurpan¬

Expanded text:
uit Cherubin et flammeam rhomphaeam quae uertitur custodire uiam ligni uitae. Antequam huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praeuaricationis secuta est usurpan
Abbreviated transcription (Latin):
tisen sutuo in caelũ. ascendã
supersidera caeli ponamtro¬
numeũ sedeboin monte excel¬
sa supermontes excelsos qui
sunt ad aquilone. Ascendã
supernubes ero similis altis¬
bulum dicta intelleguntur pli¬
ra meius corpus conueniunt:
ꝑsupbiã coherent a postatando
a manditisdi: Sicut enĩ quierat
diabolus homodictus ẽ: Vt in
cuangelio inimicus homo hoc fe¬
cit: Itaqui homoerat diabolus
dictus ẽ. : ucrursus in euange¬
lio : Nonne ego uos duo decimele¬

Expanded text:
ti sensu tuo: in caelum ascendam, ti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altisbolum dicta intelleguntur, pl eius corpus conueniunt, per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim ele
Abbreviated transcription (Latin):
initio cecidisse dic er&ur. neq
enim cecidit sitalis. e& factus
Sed factus continuo se alu ceue¬
ritatis auestit suꝑbia tumidis
& propriepotestatis delectatio¬
necorruptus: undebeatȩ atq
angelicȩuitae dulcedinẽ non
gustauit quã non utiq acceptã
fastidiuit. sed nolendo accipe¬
redeseruit &amisit: Proinde
nec sui casus p̃scius. eẽ. potuit:
qm̃sapientia pi&atis ẽ. fruc¬
tus: Illea utẽ continuo impius.
consequent̃ & mente cecus ñ ef
co qo acceperat. cecidit: sed ex
eo qd acciper&. si subdicio uolu¬
iss. dõ : Quod proꝑfecto quia
noluit & ab eo qd accepturus
erat cecidit & potestatẽ illius
sub quo eẽ noluit non euasit.
factũq in illo.ẽ. pondere me¬
ritorum ut nec iustitia epos¬
si dumine delectari. Nec ab eiꝰ
sententia liberari .: Q dergo
pereniam proph&ã in eum
dicit. quomodo cecidit decelo
lucifer mane oriens: Contri¬
tus ẽ. in terrã quimit tebat ad
omnes gentes: tu autẽ dixis¬

Expanded text:
initio cecidisse diceretur; neque initio cecidisse diceretur; neque enim cecidit, si talis est factus. sed factus continuo se a luce ueritatis auertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus . unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non gustauit: quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientia pietatis est fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius, sub quo esse noluit, non euasit, factumque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia liberari. Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixis
Abbreviated transcription (Latin):
& pia subdõ humilitas & intel¬
legentia gratiae. & ecercitatio
ad tolerandos malos & probatio
adiligendos inimicos: sed ille ẽ
initium figmenti: qo sic inludit᷑
qui a precedististos Et tempo¬
ris. antiquitate & principatũ
malicie: hoc aute illi ds̃ per
scõs angelos facit illo opere pro¬
uidentiae quocreatas naturas
amministrat subdens uidelic&
angelos mulos. angelis bonis
ut malorũ in probitas non quar¬
tum nitit̃: Sed quantũ sinitͥ possit
Nectantũ angelorũ malorum uerũ
ta iustitia quauiuit exfidequȩ nẽ
patient̃ in hominib: exesc&ur con¬
uestat᷑ in iudiciũ ut possint &
ips non solũ duo decim tribisrł
sed & iamangelos iudicare : Qđ
ergoputat᷑ nũ quã diabolus in
ueritate st&isse nũquãcũ ange¬
lis beatã duxis seuitam: Sed ab
ipso sueconditionis initio cecidis¬
se non sic accipiendũ . ẽ. ut non
propria uoluntate de praua¬
tus: sed malus abonodõ crea¬
tus put&ur: Alio quin non ab

Expanded text:
et pia sub deo humilitas et intelet pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum ta iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non solum duodecim tribus Israhel, sed etiam angelos iudicare. Quod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse, numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus putetur: alioquin non ab
Abbreviated transcription (Latin):
substantia futurae. &iã noxiȩ
uoluntatis simul p̃uidens quan¬
ta deillo bona e&. sua mirabilibo¬
nitate acpotestate facturus .
Initiumautem figmentidnĩ dic¬
tus ẽ quod fecit ut inludatur
ab angelis eius. non quia ipsũpͥ¬
mitus condidit. uelinitioma¬
lum condidit:: sed quia cũsci¬
r& eũ ad hoc propria uolunta¬
te malum futurũ ut bonis noce¬
r& creauit eũ. Ad hoc utdeillo
bonis ipseprod e&: hoc e. enĩ
ut inludat᷑ ab angelis eius.
qm̃ sic in luditur cum scis pros
temtationis eiꝰ quibus eosdepra¬
uareconat᷑. Vt malitia in qua
ipse. ẽẽ uoluit eonolente sit¬
utillis seruis dĩ quia hoc preui¬
dens finxit : Ideo initiũ ad in lu¬
dendum : Quia & mali hominer
uasa eius de diaboli &tã quã ca¬
pitis corpus quos nihi lominus
ds̃ malos suturos preuidens. cre¬
auit tamen adutilitatẽ scõrũ:
similiter inludunt᷑. Cum &ip¬
sis nocere uolentib prestat᷑ scis
exeorũ conparatione cauta

Expanded text:
substantia futurae etiam noxiae substantia futurae etiam noxiae voluntati, simul praevidens quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. Initium autem figmenti Domini dictus est, quod fecit ut illudatur ab Angelis ejus, non quia ipsum primitus condidit, vel initio malum condidit; sed quia cum sciret eum ad hoc propria voluntate malum futurum ut bonis noceret, creavit eum ad hoc ut de illo bonis ipse prodesset. Hoc est enim, ut illudatur ab Angelis ejus; quoniam sic illuditur, cum sanctis prosunt tentationes ejus, quibus eos depravare conatur, ut malitia, in qua ipse eutilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela
Abbreviated transcription (Latin):
ut nulla e&. tribulatio cuitolae¬
randae patientia militar&:
Quamuis eninonuana presum¬
tione deincesto cestus uelutstultis.
Sed spenon in fidelis. antequam
adphender& illa uitã ubi cestis¬
simus ipsius a&ernaeuita esuȩ.
ad modũ scriptũ ẽ. cumtre more
& hac exultatione multo abun¬
dantius: Inpara diso quã sci in
his tereis. beatus. ẽẽ. modo quodã¬
S inferiore quã in illauita a& er¬
na scõrũ suꝑ cȩlestiuq angeloru:
non tamennullo dicere aũdeali¬
quib: angelis qd insuo quodam
generebeati . eẽ. possint futurȩ
suae iniquitatis & damnatio¬
nis. uel cestepp&ua salutis.¬
Hoce initiu figmentidnĩ qd fecit:
ut in ludat᷑ ab angelis eius sed
uel corpus aeriũ qõ taliuolun¬
tati cõgruenter aptauit. uel
ipsamordinationẽ. inqua eũ
fecit &iã nolentẽ utilembonis.
uel qđ presciens eũ propriauo¬
luntate malũ futuru fecit cũ
tamen non abstinens bonitatẽ
suam inp̃benda uita atque

Expanded text:
ut nulla esset tribulatio, cui toleut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae admodum scriptum est: cum tremore, et hac exsultatione multo abundantius in paradiso quam sancti in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutisHoc est initium figmenti Domini, quod fecit ut illudatur ab Angelis ejus: sed vel corpus aerium, quod tali voluntati congruenter aptavit; vel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis; vel quod praesciens eum propria voluntate malum futurum, fecit eum tamen, non abstinens bonitatem suam in praebenda vita atque
Abbreviated transcription (Latin):
sui prescius: Ergo ꝑhanc ignoran¬
tiã aut eius dembeatitudinis in¬
cestus & quo modo iãuerebeatus
aut falsa specestus nonscientia
& quomodo non stultus. sed tam̃
hominis adhuc incorpore anima¬
li constituti cinoboedient̃ uiuen¬
tidandũ adhuc. e&. angelorũ
consostiũ & mutatio corporis:
exanimali inspiritale possum:
intellegere beatã uitã scđm quex¬
dãmodũ. &iã sinon erat prescius
futuri suipeccati. neq enĩ & illi
prescii fuer̃ quib: a postolus dicie
uos qui spiritales estis. instruite
huius modi inspũ lenitatis. in¬
tendens te ipsum ne& tutẽ teris:
Non absurd& amen nec in probe
dicimus. beatosiam fuis seshoc
ipsoquod spiritales essent non
corpore. sediustitia fidei. spe
gaudentes in tribulatione
sapientes: quanto magis ergo
& amplior& modo beatus erat
homo in paradiso ante peccatũ
quã uis incestus futuri suicasus
qui speita gaudebat propterp̃¬
miũ future commutationis.

Expanded text:
sui praescius. ergo per hanc ignoransui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatus? aut falsa spe certus, non scientia, et quomodo non stultus? Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui oboedienter uiuenti dandum adhuc esset angelorum consortium et mutatio corporis ex animali in spiritale, possumus intellegere beatam uitam secundum quendam modum, etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. neque enim et illi praescii fuerunt, quibus apostolus dicit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in s\'piritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutationis,
Abbreviated transcription (Latin):
beatipos sint ee non uideo quib
incesta est . ipsa suabeatitudo: Nã
& hoc quidã senserunt non fuis¬
sedi abolũ in illa subliminaturã
angelorũ q̃ suꝑ caelestis ẽ Sed
in eorũ qui aliquanto inferius
inmundo factis. & ꝑ sua offici¬
adistributi: Tales enĩ sostasse
possed aliquid &iã inlicitum
delectare: quã tamen delecta¬
tionẽ sipeccare noluis sentlibe¬
ro arbitrio cohiberent. sicut
homo maximeille primus qui
peccati poenã nondum habe¬
bat in mẽbris quando quidem
&ipsa ascis uiris dõ subditis
pereius gratiã pi&ate superat᷑ :
Porro ista qua estio debeata
uita utrũ eã quis quã iam ha¬
beredicendus sit. Cuius incer¬
tus .ẽ. utrũ secũ ꝑmansura sit
an eimiseria. quandoq succe¬
dat potest & deipso primo
homine oriri : Namsi futuri
sui peccati p̃scius erat diuineq¬
uundictȩbeatis. eẽ. unde poterat:
Ergo erat mparadiso non beatus.
sed enim non erat futuri peccati

Expanded text:
beati possint esse non uideo, quibus beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorum, quae supercaelestis est, sed in eorum, qui aliquanto inferius in mundo facti sunt et per sua officia distributi. tales enim fortasse posset aliquid etiam inlicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero arbitrio cohiberent, sicut homo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaequindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati
Abbreviated transcription (Latin):
nullus hominũ fuit. inueri¬
tate aũ non st&it & hocab
initio ex quo ipsecreatus ẽ
quistar& sistdreuo luis s&
quomodo eximduxisse uitã
beatã interbeatos angelos
credipotest qui futuri sui
Quur non fuerit.: neq eni scĩan¬
geli a&ernae sua e uitȩ acbeati¬
tatis cestis. nam comodo beati
suncesti andicemus hoc dm̃
diabolo reuelare noluis se cum
adhuc e& angelus bonus uel
quid facturus ud quid passu¬
rus e& c&eris aũreuelasse
qd essent in a& nũ in eius uerita¬
te mansuri: Qosiita .ẽ. ideo iã
non ȩqualiter. beatus immoiã
nec plenebeatus fuit : Quando¬
quidem plenebeati de suabeati¬
tudinecestis. ut eã nullus ꝑt¬
b& m&us : quo aũ malo merito
futura reuelar&: Num quid
illeprior ultor quã ipsepecca¬
torꝰ absit : neq enimds̃ damnat
in nocentes anfoste exaliogene¬
re angelorũ fuit quib ds̃ non de¬
dit uel deseipsis praescientiã
futurorũ. qui quonammnodo

Expanded text:
nullus hominum fuit. in uerinullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio. ex quo ipse creatus est. qui staret, si stare uoluisset. Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri sui cur non fuerit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo
Abbreviated transcription (Latin):
Dequib duab ciuitatib latius
ieccrit suꝑbia diabolũ ut natu¬
rã suã bonã prauauoluntate
perter& scriptura non dicit.
ante tamen factũ fuisse. &
exhac eum homins inuidis sera¬
tio manifestadeclarat: In prõ¬
tu ẽ. enĩ hominib: haec intuen¬
tib Non exinuidentia suꝑbiã
nasci sed ex suꝑbia potius inui¬
dentiã : non autẽ frustrapu¬
tari potest abinitio temporis
diabolũ suꝑbia cecidisse nec
fuisse ullũ anteatẽ pus qm̃
cũ angelis scĩs pacatus urcerit
&b eatus sed absoprimordio
creaturae. a suo creatore. a¬
postatasse. ut illud qo dñs ait
Ille homicida ere abinitio
& inueritate non st&it
Utrumq ab initio intellega¬
mus: Non solũ ꝗd homicida
fuit. sed &iã qũ inueritate
nonst&it:: Et homicidaqui
dẽ ab illo initio ex quo homo
potuit occidi non aũ potuit
occidi antequã e& quiocci¬
der&ur: abinitio ergo homi¬
cida diabolus. qui aipse occi¬
dit hominẽ Primuantequẽ

Expanded text:
De quibus duabus civitatibus latius De quibus duabus civitatibus latius jecerit superbia diabolum, ut natusuam bonam prava voluntate perverteret, Scriptura non dicit: ante tamen factum fuisse, et ex hac eum homini invidisse, ratio manifesta declarat. In promptu est enim omnibus haec intuentibus, non ex invidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius invidentiam. Non autem frustra putari potest, ab initio temporis diabolum superbia cecidisse, nec fuisse ullum antea tempus quo cum Angelis sanctis pacatus vixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse; ut illud quod Dominus ait, Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit , utrumque ab initio intefigamus, non solum quod homicida fuit, sed etiam quia in veritate non stetit. Et hodem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi. antequam esset, qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem primum, ante quem
Abbreviated transcription (Latin):
t̃. merito aũ non inflat᷑: hiduo a¬
cros socialis. alterpriuatus alter
comuni utilitate consulens. Prop¬
tersuꝑnã soci&atẽ : Alt & iãrẽ
cõmunẽ in potestatẽ propriã
redigendigens propt̃ arrogantẽ
dominationẽ: Alt̃ subditus. alt̃
emulus dõ alt̃ tranquillus. alt̃
turbulentus. alt̃pacificus. alt̃
seditiosus. alterueritatẽ laudi¬
hanubus errantiũ preferens: alt̃quo¬
quomodo laudis auidus. Alt̃ hoc
cdiob cere proximũ sibi. alt̃propt̃ pro¬
simiutilitatẽ regens prosimũ.
alter proptersũam preces ser̃inan¬
ciuitates duas subã mirabili &
ineffabile prouidentia dĩ cune
taqicreat. aministrantis &or
dinantis. Alterã iustorũ. alte¬
ram iniquorũ : quarũ &iã qua¬
dãtemporali Comixtione per¬
alquo separent: Et altera coniuncta
angelisbonis inregesuo uitã
consequat᷑ a&ernã. altera con¬
iuncta angelismalis inignem
cum regesuo mittat᷑ a&ernũ:

Expanded text:
tur; merito ergo et non inflatur. Hi duo atur; merito ergo et non inflatur. Hi duo aer socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amiicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in anciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et dinantis, alteram justorum, alteram iniquorum. Quarum etiam quatemporali commixtione pero separentur, et altera conjuncta Angelis bonis in rege suo vitam consequatur aeternam, altera conjuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum.
Abbreviated transcription (Latin):
undeitaq uult emini re suꝑbia
unde in angustias cgestates¬
q̃ contrudit᷑ cũ a cõmuni. ad pro¬
priũdam noso suiamorere digit᷑
Specialis ẽ. autẽ auaritia quae
usitatius appellat᷑ amorpecu¬
niae. cuius nominea postolus.
Perspeciem genus significans.
uni uersalẽ auaritiã uolebat
Intellegidicenda radix omnium
malorũ .ẽ. auaricia. Hincenĩ
& diabolus cecidit. quiautiq
non amauit pecuniã sed propͥ¬
am potestatẽ. Proinde peruer¬
sus sui amor priuat scã soci&a¬
te turgidũ spm̃ eũq coastat mi¬
seria. lamꝑ iniquitatẽ saciarieu¬
pientẽ:: Hinc aliolo co cũ dixiss&
erunt enĩ homines seipsos aman¬
tes continuo subiecit amatores
pecuniȩ ab illa generali auari¬
tia. cuius suꝑbia caput. ẽ: ad hanc
specialem descendens quaeꝓ
pria hominũ ẽ: Neq enim essea
&iam homines amatorespecuni¬
e nisi eo seputarent escellen¬
tiores quodiciores. cui morbo.
id est non priuata efcellential& a¬

Expanded text:
unde itaque uult eminere superbia, unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur. cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cedidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo ua sunt, id est non priuata excellentia laeta
Abbreviated transcription (Latin):
Cumigit᷑ suꝑbia sit amor efcellen¬
tiae propriȩ ĩnuidentia uero
sit odiũ felicitatis alienȩ:
quid undenas cat satir in promtu
.ẽ: amando enim quisq excellentiã
suam uel parib: inuid&: quo dei
quo aequantur uel inferirib
ne sibi coequent᷑ uel superiorib:
Quod eis non quo aequentur.
suꝑbiendo igit᷑ inuidus non in¬
uidendo quisq: superb ẽ: meri¬
to initiũ omnis peccati suꝑbiã
scriptura difiniuit. Dicens ini¬
tium omnis peccati suꝑbia cui
testimoniõ non in conuenient̃
aptat᷑ &iã illud quod apostolus
cnesibait: radixomniũ malorũ ẽ. aua¬
ritia. Si auaritiã generalem¬
uoua intellegamus quaquisq: appe
ncraua tit aliquid amplius quã opost&
propt̃ excellentiã suã & quen¬
dam propriȩ reiamorem cui
sapient̃ nomen latina lingua¬
ic indidit. cũ appellauit priuatã¬
uua quod potius ad &rimendo quã
ab incremento dictũ eluc &
omnis enimpriuatiominuit :

Expanded text:
cum igitur superbia sit amor excellencum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidentsit odium felicitatis alienae, quid unde nascatur satis in promtu est; amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est... Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testaptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit.