comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur: quatenus scriptẽ sũt Idẽ
obẜuatur ⁊ circa legata ⁊ fideiꝯ
missa: que his data fu̾int ⁊ in
mortis eã doñaͣtõib. ¶Is aũt
cui portio hr̃ditatis ꝯẜuatur.
utrum omĩb. an tm̃ exceptis
Et magis ꝓbat̾ exceptis ꝑso¬
nis solis prim̃da nec tñ solũis
ꝯmodo idcedit. nam si legatis
bonerata sit portio tam lib̾oꝵ
parẽtum ue quã extraneoru.
parentibꝙ ꝓfuturũm nõ du¬
bitamus. ⁊gctur ita demũ ꝙ

Expanded text:
tur, quatenus scriptae sint. idem obseruatur et circa legata fideiue commissa, quae his data fuerint, et in mortis causa donationibus.Is autem, cui portio hereditatis conseruatur, utrum omnibus an tantum exceptis et magis probatur exceptis personis solis praestanda: nec tamen solius commodo id cedit. nam si legatis onerata sit portio tam liberorum parentiumve quam extraneorum, parentibusve profuturum non dub
Abbreviated transcription (Latin):
legataq libõrum recidẽt. tam̃
legata liboru augẽtur. S ⁊̃
siportio hr̃ditatis fuit ascͥp¬
ta ei qui exlib̾is parentib ue
ẽ. anei ꝯẜuandasit. ut solent
legata. ⁊ uit. sepissime scripsit.
inportionẽ quoq hr̃ditatis.
idem ꝙ in legato ꝓbandu ẽ

Expanded text:
tamen legata, liberorum augentur.Sed et si portio hereditatis fuerit adscripta ei, qui ex liberis parentibusue est, an ei conseruanda sit, ut sole‹n›t legata? et Iulianus saepissime scripsit in portione quoque hereditatis idem quod in legato probandum,
Abbreviated transcription (Latin):
mulieri uentris noĩe. ita ci:¬
lumpniã eius impunitã nõ
relinquẽ. ¶ꝑcalũpma aut
in p̾onem fuisse uidet᷑. que
sciens prudensq se p̃gnantẽ
non ẽẽ uoluit in p̾onem ueni¬
re Ganc aut actionem p̃tor
intra ãnum utilem pollicetur.
ultmn nõ. au delicet qĩ penalem.¬
Simili aũt modo ⁊ hic quãti
agentis int̾ fui̾t p̃tor hane
actionem pollicet᷑. Inparẽtẽ
⁊̃ pretor actionẽ pollicet᷑. Si
spanti partumalł ei qui sub¬
stitutus fuit. uł qui abĩtesta¬
to si ꝑtus nõ fuiss. succedere
potuit. ¶Inter ẽẽ aũt iudet᷑
primũ de alim̃tis que muẽ¬
trem sũt erogata. nec enĩ alias
ħ̾repetunt᷑. nisi ꝑ calũpniam
inp̾onem uenerit. cet̾um sires
ealumpnia caret. nicħꝰ pr̃abit
mulier qiͣ sinẽ cã alita ẽ sub
p̃textu uẽtris. ¶Non nũquã
augebitur ꝙ int est. siquis
forte dubitans an p̃gnãs sit.
exclusus sit hr̃ditate. Nam
hr̃di eius qui exclusus ẽ dan¬
dam hanc actionẽ. Iuł ait. si¬

Expanded text:
is nomine, ita calumniam eius impunitam non relinquere.Per calumniam autem in possessione fuisse uidetur, quae sciens prudensque se praegnatem non esse uoluit in possessionem uenire.Hanc autem actionem praetor intra annum utilem pollicetur, ultra non, uidelicet quasi poenalem.Simili autem modo et hic quanti agentis interfuit praetor actionem pollicetur.In parentem etiam praetor actionem pollicetur, si ranti partum, uel ‹si› qui substitutus fuit, uel qui ab intestato, si partus non fuisset, succedere potuit. Interesse autem videtur primum de alimentis, quae in ventrem sunt erogata: nec enim alias haec repetuntur, nisi per calumniam in possessionem venit: ceterum si res calumnia caret, nihil praestabit mulier, quae sine causa alta est sub praetextu ventris. Nonnumquam augebitur quod inteforte dubitans, an praegnas sit, exclusus sit hereditate: nam heredi eius qui exclusus est dandam hanc actionem Iulianus ait, si
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃di suo locuplectiorẽ hr̃oita¬
tem suam relinquẽt. Sr boc
imputat᷑ mulieri ꝙ diminu.¬
ta sunt multa in hrditate dũ
hic ꝯtẽplatione uentris non
attĩgit hr̃ditatem.¬
d̾. Si substitutus uẽtri ma¬
nente muliere in p̾one decess¬
it. hr̃s euis eadem actione p̃¬
tium hr̃ditatis amuliere exi¬
get. S an decedant legata ce¬
teraq honera hr̃ditatis uidẽ¬
dum ẽ. ⁊ michi uidetur posse
dici legatarios potius cum.
muliere usuros hac actione.
qr ⁊ ip̃orum int̾ fuit adiri hr̃¬
ditatem. ¶Lib̾tati plane sub¬
ueniẽdumerit adu̾sus eum.
qui ꝓpt̃ br̃ditatem hac actiõe
egit .s. ut fidei ꝯmissarias eo¬
gatur is p̃stare qui p̃tium uti¬

Expanded text:
redi suo locupletiorem hereditatem suam relinqueret. sed et hoc imputatur mulieri, quod deminuta sunt multa in hereditate, dum hic contemplatione uentris non attigit hereditatem si substitutus manente muliere in possessione decesserit, heres eius eadem actione pretium hereditatis a muliere exiget. Sed an decedant legata ceteraque onera hereditatis, uidendum. et mihi uidetur posse dici legatarios potius cum muliere usuros hac actione, quia et ipsorum interfuit adiri hereditatem. Libertat‹i› plane subueniendum erit aduersus eum, qui propter hereditatem hac actione egit, scilicet ut fideicommissarias cogatur is p
Abbreviated transcription (Latin):
Que inꝯcubĩa¬
tu ẽ. abmuiͣto patro
quidem ꝓbo ĩ ꝯcubina adimẽ¬
dum ei ꝯnubium si patronũ
ĩuitum deserat. quippe cum ho¬
nestius sit patrono. lib̾tam cõ¬
cubinam quã mãtrẽ fa. brẽ¬
Cum attilicino sentio ⁊ puto
solas eas ĩ ꝯubinatu hr̃i posse
sine metu crimuus inquas
stuprum nõ ꝯmit̾cit̃. Qͥ aũt
dãpnatam adultii ĩ ꝯcubina¬
tu bũit nõ puto lege iuł. de
adultus teneri quãius siuxo

Expanded text:
Quae in concubinatu est, ab inuito patronquidem probo in concubina adimendum ei conubium, si patronum inuitum deserat, quippe cum honestius sit patrono libertam concubinam quam matrem familias habere.Cum Atilicino sentio et puto solas eas in concubinatu habere posse sine metu criminis, in quas stuprum non committitur.Qui autem damnatam adulterii in concubinatu habuit, non puto lege Iulia de adulteriis teneri, quamuis, si uxo
Abbreviated transcription (Latin):
terna hr̃ditate se abstinuit. de¬
inde eñ aliquis hr̃s extitiss
non ẽẽ eum ꝯpellendum c̾cdi¬
torib p̾at̾ins Rende̾ nisi sub¬
stitutus eĩ fuiss. Ineliat eĩ
inhoc ut putet substitutum.
etiam patris honera subitur.
Que sm̃a amarcello recte no¬
tata ẽ. Impuꝰgnat enm utili¬
tatem pupilli. qͣui ip̃e salt̾e
põt hr̃e succͤessorem. Metu eĩ
honerum patris timidis ꝗs
⁊ impub̾is hr̃ditate adibit.
alioqu inqͥuid ⁊ si fiaͣt fui̾t . o¬
missa cã testam̃ti. abintestato
possidebit ũrditatẽ. Et ꝗde ĩ¬
pune. nec eĩ sir uoluisse frau¬
dare eclict᷑um qui sibi ꝓ spicit
neonerib patris pupilli hr̃di¬
tas implicaret᷑. s ꝙ in frẽ scͥp¬
sit. credo ita intelligendum.
si nõ impub̾is frãt fuit. s te¬
statoris. Cetumutiq si frat̃.
apatre frĩs substitutus ĩ pu¬
beri sit. sine dubio necc̃ius hr̃s
existet. ¶Si insocietate quã
utrum rem ceptam subpatre
ꝑfic̾iat. an nouam ĩ choauei̾t.

Expanded text:
se abstinuisset, deinde ei aliquis heres exstitisset, non esse eum compellendum creditoribus paternis respondere, nisi substitutus ei fuit: inclinat enim in hoc, ut putet substitutum etiam patris onera subiturum. quae sententia a Marcello recte notata est: impugnat enim utilitatem pupilli, qui ipse saltem potest habere successorem: metu enim onerum patris timidius quis etiam impuberis hereditatem adibit. alioquin, inquit, et si frater fuit, omissa causa testamenti ab intestato possidebit hereditatem et quidem impune: nec enim videtur voluisse fraudare edictum, qui sibi prospicit, ne oneribus patris pupilli hereditas implicaretur. sed quod in fratre scripsit, credo ita intellegendum, si non impuberis frater fuit, sed testatoris: ceterum utique si frater a patre fratri substitutus impuberi sit, sine dubio necessarius heres existet. Si in societate, quam utrum rem coeptam sub patre perficit an novam inchoavit:
Abbreviated transcription (Latin):
ditio pr̃ditatis non est
inope ẜuili. Et ideo si ẜuus do¬
talis adierit actione de dote
eam hr̃ditatem mulier recuꝑa¬
bit. quãus ea que exopis do¬
talium acquirutur a diuru
ꝑtineãt. ¶ Et cum questus
⁊ ꝯpendu societas init᷑. quic¬
quid exopis suis socius acq
rit. ¶ Pret̾ea nec fructuariꝰ
quidem ẜuus iuissu eiꝰ qui u

Expanded text:
ditio hereditatis non est in opera seruili.Idcirco si seruus dotalis adierit, actione de dote eam hereditatem mulier reciperabit, quamuis ea, quae ex operis dotalium adquiruntur, ad uirum pertineant.Et cum quaestus et compendii societas initur, quidquid ex operis suis socius adquiuirit.Praeterea nec fructuarius quidem seruus iussu eius, qui u
Abbreviated transcription (Latin):
ponebat᷑ filius apatre decastr¬
ensi peculio ẜuos ꝯpasse. eos¬
q apatre manumitt᷑e rogat̾¬
ẽ cum brs eẽt abeo institutuᷤ.
querebat si se abstinuiss pat̾¬
na brditate eosq mamimsiᷤ¬
set. an miscuisse se pat̾ne br̃di¬
tati uideatur. dicebamus m¬
si euident᷑ qiͣ hr̃s manumi ẜit

Expanded text:
ponebatur filius a patre de castrensi peculio seruos comparasse eosque a patre manumittere rogatus, cum heres esset ab eo institutus: quaerebatur, si se abstinuisset paterna hereditate eosque manumisisset, an miscuisse se paternae hereditati uideatur. dicebamus, nisi euidenter quasi heres manumi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃. Quotiens pupillus pa¬
tri berẽs extiterit ⁊ abstinet
se hereditate quauis patriᷤᷤ
bona subcreditorib fiãt. tñ
rata hr̃i debent. q̃cumꝙ pu¬
pillus bona fide gessit ⁊ ido
ei qui fũdum tutore auctore
apupillo emerit sucturrend
ẽẽ nec int̾ est pupillus soluẽ

Expanded text:
.Quotiens pupillus patri heres exstitit et abstinet se hereditate, quamuis patris bona sub creditoribus fiant, tamen rata haberi debent, quaecumque pupillus bona fide gesserit: et ideo ei, qui fundum tutore auctore a pupillo emerit, succurrendum erit: nec interest, pupill
Abbreviated transcription (Latin):
rit lutium titium decessisse:
potĩt ei mandare ut si scripsit
eum adeit aut si clause adhuc
tabule sint. ⁊ sit ĩcertum an fi¬
lius scriptus sit hr̃s. ¶ S ꝗd
simandauĩt ut hr̃ditate col¬
ligat an uidet᷑ mandasse ut ad¬
eat. Quid suit petat bõrum põ¬
nem. aut ut rem hr̃ditariam
distrahat. aut quid si petita
hõrum po̾nem ratam habũit.
mox filius adeat hr̃ditate
bitari põt. Inmo uerius ẽ.
exhis omĩb additionẽ eẽ in¬
trodutendã. ¶Pat̾ filio ita¬
scripsit. Scio fili ꝙ ꝓ tua pru¬
dentia inuigilabis hr̃ditati de¬
late tibi lutu titi. puto uissy
patris adisse. Qd si mãdau̾it.
si expediat adire. adito. si pu¬
tas expedire. adito. erit iussu.
aditũ. Sicorã titio uissit adire.
si arbitriolutii titii. recte p̃uto
uississe. S si mãdauit qĩ exasse
ĩstituto. ⁊ ĩueniat᷑ expͣte. ñ pu¬
to exiussu adisse. Qđ si exꝑte
iussit. põt exasse adire. Aliter
atq si mãdauit qiͣ ab ĩtestato.

Expanded text:
it Lucium Titium decessisse, poterit ei mandare, ut, si scripsit eum, adeat: aut si clusae adhuc tabulae sunt et sit incertum, an filius scriptus sit heres. Sed quid si mandauit, ut hereditatem colligat, an uidetur mandasse, ut adeat? quid si ut petat bonorum possessionem? aut ut rem hereditariam distrahat? aut quid si petitam bonorum possessionem ratam habuit, mox filius adeat hereditatembitari potest. immo uerius est ex his omnibus aditionem esse introducendam. Patscripsit: "scio, fili, quod pro tua prudentia invigilabis hereditati delatae tibi Lucii Titii". puto iussu patris adisse. Quid si mandavit: "si expedit adire, adito?" "si putas expedire adire, adito?" erit iussu aditum. Si "coram Titio" iussit adire, si "arbitrio Lucii Titii", recte puto iussisse. Sed si mandavit quasi ex asse instituto et inveniatur ex parte, non puto ex iussu adisse. quod si ex parte iussit, potest ex asse adire. aliter atque si mandavit quasi ab intestato
Abbreviated transcription (Latin):
Si quis mĩchi bona fideẜ
mat ẜuus alienus. iussu meo
br̃ditatem ad eunndo niehil ꝓ¬
nec fructuarius quidẽ. ¶ Ser¬
uus muncipuz nel collegii.¬
uel curie. br̃s institutus anaũ¬
missus uł alienatus adibit
brditat᷑em. ¶Sisuus fisci in¬
stitutus sit. aũssu ꝓcuratoris
cesaris adibit hr̃ditatem ut ẽ
sepe Rptum. ¶Siquis playe
gladium uł adbestias. uel i
metallum dãpnatus si fiũit
hr̃s institutus ꝓnõ scripto.
hic habebit᷑. ioq diuus pius
rescripsit. ¶Iussum eiꝰ quim
potestate ht̃. non ẽ simile tuto¬
ris auctoritati. que in t̾ponit᷑
ꝑfecto negõtio s p̃cedere deb.
ut gaius cassius .l. xii. iuris
cuulis scripsit. Et putat uel
ta an sp̃aliter. Et mag̃ placz
ut ganis cassius scripsit. spã¬
liter debere mandare.An no¬
minatĩ deuim hr̃ditate mã¬
dari possit. qrͣ. S ego ñ puto

Expanded text:
Si quis mihi bona fide seru‹ia›t seruus alienus, iussu meo hereditatem adeundo nihil pronec fructuarius quidem seruus. Seruus municipum vel decuriae heres institutus manumissus vel alienatus adibit hereditatem. Si fisci seruus sit, iussu procuratoris Caesaris adibit hereditatem, ut est saepe rescriptum. Si quis plane gladium uel ad bestias uel in metallum damnatus, si fuerit heres institutus, pro non scripto hoc habebitur: idque diuus Pius rescrippotestate habet non est simile tutoris auctoritati, quae interponitur perfecto negotio, sed praecedere debet, ut Gaius Cassius libro secundo iuris ciuilis scribit: et putat uel ta', an specialiter? et magis placet, ut Gaius Cassius scribit, specialiter debere mandare. An nominatim de uiui hereditate mandari possit, quaeritur: sed ego non puto
Abbreviated transcription (Latin):
hus u̾bis. hoc amplius do le¬
go. dariq uolo .xx. iuri libras.
⁊ adiecit. fid̾iq tue atĩtii ꝯmi¬
pietate. ⁊ regere ⁊ tueri uelis.
⁊ si putaũis eam ad bonã uite
mẽmũ legatarium easdem.xx.¬
auri libras transtulit. ⁊ fider
auri quas testõ. semꝑnie alũp¬
ne mee relĩquieas dari uolo ⁊¬
meuio. cautionib int̾positis.
ut exea suma. eidem sẽpronie
quam diu adux̃it p̾stet men¬
struos dẽn̾arios .u. ⁊ uestiarii.
noĩe denarios centenos uiceroᷤᷤ
quĩnos ioq fideiure ꝯmitto.
Certa sumaũt te memi. protua
pietate petiturum abbrde tuo.
ut uoluntas mea inꝑsoa alũp¬
ne mee duret q̃situm ẽ an me¬
uius legatarius cogedus sit.
post mortẽ suam. xxubeas au¬
ri sẽpronie restituẽ. sicuti roga¬
tus fuerat attitius hr̃s .R. ẜ¬

Expanded text:
his uerbis: 'hoc amplius do lego darique uolo uiginti auri libras' et adiecit: 'fideique tuae, Atti, commipietate et regere et tueri uelis, et, si putaueris eam ad bonam uitae Maeuium legatarium easdem uiginti libras auri transtulit et fidei auri, quas testamento Semproniae alumnae meae reliqui, eas dari uolo Maeuio cautionibus interpositis, ut ex ea summa eidem Semproniae, quamdiu aduixerit, praestet menstruos denarios quinque et uestiarii nomine denarios centenos uicenos quinos, idque fidei uestrae committo: certa sum autem te, Maeui, pro tua pietate petiturum ab herede tuo, ut uoluntas mea in persona alumnae meae duret'. quaesitum est, an Maeuius legatarius cogendus sit post mortem suam uiginti libras auri Semproniae restituere, sicut rogatus fuerat Attius heres.
Abbreviated transcription (Latin):
q̃situm ẽ cum seia lib̾ta omissa
ꝑtehẽditatis ei testõ ascripta
tione sũmoueri debeat .1ꝵ. tr̃as¬
latum uideri fideiomissum p̃
decessisset. sexagiata lutio ti¬
tio darẽtur. uti is corpus eiꝰ cu¬
raret ⁊ ĩ patriam reportasset.¬
⁊ adiecerat hee u̾ba. cui ꝯcedi.
uolo. siquid exea pecunia suꝑ¬
erit. Eademdie codicillos ad
hr̃des suos ita scripẜat. peto a
uobis. ut suie inꝑiũtia. siue
ĩuiam. aliquid michi humna¬
nitꝰ accidit. corpus meũ cure¬
tis. ⁊ incĩpania ⁊ inmonumẽ

Expanded text:
situm est, cum Seia liberta omissa parte hereditatis ei testamento adscripta tione summoueri debeat. respondit translatum uideri fideicommissum pdecessisset, sexaginta Lucio Titi‹o› darentur, ut is corpus eius curaret in patriam reportari, et adiecerat haec uerba: 'cui concedi uolo, si quid ex ea pecunia supererit'. eadem die codicillos ad heredes suos ita scripserat: 'peto a uobis, ut, siue in prouincia siue in uia aliquid mihi humanitus acciderit, corpus meum curetis et in Campani
Abbreviated transcription (Latin):
op̃. Iurpia legata. que deyo¬
tandi magis legataru cã ascri¬
bunt᷑. odio scribentis. ꝓnõ scͥp¬
tis hñtur. ¶Si titie legatum
relictum ẽ si arbitratu seiinup¬
siss. ⁊ uiuo testatore seius de¬
cessiss. ⁊ ea nupsisset. legatum
ei debi. S ⁊ siẜui mors. ĩ pediss
manumissionẽ. cum tibi lega¬
tum ẽẽt si eum manumisisses.
nchominus debet̾ legatum.
pueniat adub̾tatem. ¶Sip̃s
hr̃dum noĩata sit inlegando.

Expanded text:
inum Turpia legata, quae denotandi magis legatarii gratia scribuntur, odio scribentis pro non scriptis habentur. Si Titiae legatum relictum est, si arbitratu Seii nupsisset, et vivo testatore Seius decessisset et ea nupsisset, legatum ei deberi. Sed et si servi mors impedisset manumissionem, cum tibi legatum esset, si eum manumisisses, nihilo minus debetur tibi legatum, perveniat ad libertatem. Si pars heredum nominata
Abbreviated transcription (Latin):
dabit honus legãtorum adbr̃¬
dem. S si subiecit delatorez
sibi. ut ei hr̃oitas adiudicet᷑
⁊ bonerib carẽt. uel minus.
plene defestoit cĩm. nõ se ex¬
honerat. exẽplo eius. qui col¬
lusorie dehr̃ditate litigãuit.¬
Sinus nũmorum legaius sit.
n apparet quales sĩt legati.
ante oia ip̃ius patris famił.
ꝯsuẽtu᷑do. deinde regiomis in
qua u̾satus ẽ exquirenda est.
s ⁊ mẽs patris famił. ⁊ lega¬
tarii dignitas. ⁊ caritas. ⁊ ne¬
cessitudo. Item earum que p̃ce¬
dũt. ul que secunt᷑ sũmarumꝰ

Expanded text:
dabit onus legatorum ad heredem. sed si subiecit delatorem sibi, ut ei hereditas abiudicetur et oneribus careret, uel minus plene defendit causam, non se exonerat exemplo eius, qui collusorie de hereditate litigauit.Si numerus nummorum legatus sit neque apparet quales sunt legati, ante omnia ipsius patris familias consuetudo, deinde regionis, in qua versatus est, exquirenda est: sed et mens patris familiae et legatarii dignitas vel caritas et necessitudo, item earum quae praecedunt vel quae sequuntur summarum
Abbreviated transcription (Latin):
tibitradi. quil ap̃titium fu
erit. iut me indempnẽ pees.
furti nomine. ꝙ is fecerit ap̃
titlum Nam ⁊ si fũdus. qui
meo fundo ẜ uiebat. legatus
tibi fuĩt. non alit ame tibi pr̃a¬
ri debet. quam ut pristinã ẜiu¬
tutem recipͣiãa: Nec dissimi¬

Expanded text:
tibi tradi, qualis apud Titium fuit, tibi tradi, qualis apud Titium fuit, id est ut me indemnem praestes furti nomine, quod is fecerit apud Titium. Nam et si fundus, qui meo fundo serviebat, tibi legatus fuerit, non aliter a me tibi praestari debeat, quam ut pristinam servitutem recip
Abbreviated transcription (Latin):
s cobr̃des. quorum it̃ est hoc
fieri. Non solum boc caũ. aliꝰ
ht̃ actionẽ. quam cui testator
ueluti si fille noĩe. aut geneo
aut sponso dotem dari uisseit᷑.
nõ enim gẽrier ait sponsus.
s filia ht̃ actionẽ. cuiꝰ maxinx
init̾ est. in dotatam nõ eẽ. ¶Si
fundus qui ẽ legatus. ẜuitu¬
tem debeat impoĩtam. quał ẽ.
debet dari. Qd̾ si ita legatus
sit. uti optimus maximusq¬
ĩnẽgotio fi̾it. legatus. non
ante tradi d. quam rationes
explice̾t ⁊ si aduiditium itu
sit. iudicis heedem ꝑtes eẽ de¬
rent. ¶Sires quelegata est.
anĩ rerum natura sit. dubita¬
tur si forte dubium sit anhõ¬
legatus uiuat. placuit agu
quidẽ extestam̃to posse. s offõs
iudicis ꝯtim̃ ut cautio int̃¬
ponẽtur. qua hr̃s cauẽt. eaz
rem se ꝑsecuturum.⁊ sinactꝰ¬
ssĩt legatario restitũturum.
Si suus titii. furtum mi¬
chifecĩt. dem̃ titius hr̃dena me
instituto. ẜumi tibi lẽgauit.
nonẽ iniquum talem ẜuum

Expanded text:
ed coheredes, quorum interest hoc fieri. nec solum hoc casu alius habet actionem, quam cui testator veluti si filiae nomine genero aut sponso dotem dari iusserit: non enim gener aut sponsus, sed filia habet actionem, cuius maxime interest ‹indotatam non esse. Si fundus qui legatus est› seruitutem debeat impositam, qualis est, dari debet: quod si ita legatus sit 'uti optimus maximusquin negotio fuerit, legatus non ante tradi debet quam rationes explicet, et si ad iudicium itum sit, iudicis eaedem partes esse debent. Si res quae legata est an in rerum natura sit dubitetur, forte legatus uiuat, placuit agi quidem ex testamento posse, sed officio iudicis contineri, ut cautio interponeretur, qua heres caueret eam rem persecuturum et, si nactus sit, legatario restituturum. Si servus Titii furtum mihi fecerit, deinde Titius herede me instituto servum tibi legaverit, non est iniquum talem servum
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc utile legatum ẽ. quid
erum si legatarius aquo emẽ
fũdum hr̃s iuissus ẽ. cum ex
neccitate eum fũdum uẽndẽt.
nullum ĩueniret emptorẽ. ul
exdiu̾so. quid si legatarii ma¬
gis int̾ ẽẽt eum fundũ emẽ.
nec alit̃ hr̾s uenditurus eẽt
quam si testator uississ:¬
D̾. Seruus. um exhr̃dib le¬
gatus. siquid in hr̃ditate mali¬
tiose fecisse dicat᷑. forte rãt̾io¬
nes int̾ leuisse. nõ alit̃ adu¬
dicãn᷑dus ẽ. quam ut exeo uo¬
Si explurib hr̃dib ex dispa¬
rib partib institutis. duob
eademres br̃s legata sit. hr̃des
nõ phrditaria portione. s pro
legetur. dubium nõ ẽ. qn mor¬
tuo patre. ad filium ꝑtineat
legatum. nec int̾ eẽ. an patri
hr̃s extitiͣt. nec ne. S si ẜuo
lictum. si quidẽ in ea cã dũr̃a¬

Expanded text:
adhuc utile legatum est. quid enim si legatarius, a quo emere fundum heres iussus est, cum ex necessitate eum fundum venderet, nullum inveniret emptorem ? vel ex diverso quid si legatarii magni interesset eum fundum emere nec aliter heres venditurus esset, quam si testator iussiss.Seruus uni ex heredibus legatus si quid in hereditate malitiose fecisse dicatur forte rationes interleuisse, non aliter adiudicandus est, quam ex eo uoparibus partibus institutis duobus eadem res legata sit, heredes non pro hereditaria portione, sed pro legetur, dubium non est, quin mortuo patre ad filium pertineat legatum nec intersit, an patri heres exstiterit nec ne, sed si servo lictum
Abbreviated transcription (Latin):
pendente o ditione lib̾tatis.
legatarius decesẜit. posteaq
defecerit ꝯditio lib̾tatis. adbẽ¬
dem legatarii nõ ꝑtinet lega¬
tum. Qd̾ si idem pure legatꝰ
sit.⁊ exdie  lib̾ ẽẽ uissus erit.
omĩmodo inutile legatum ẽ.
qr diẽ uenturã. certumꝰ ẽ.⁊ ita
uil: quoq sensit uñ ait. si ser¬
uus titio legatus sit. ⁊ idem
d̾. Seruo legato legari posse.
receptum ẽ. qr adita hr̃ditate.
statim ẜuus acquirit᷑ legata¬
rio. deinde sequit᷑ legatũ. ¶ Si¬
ẜuum suboditione legatum.
tario uendigari. nec extĩguit᷑
legatum. ¶Sitestator. quos¬
dam exhẽdib iusẜit. es alie.¬
num solue̾. nõ creditores hẽ¬
bunt eis adu̾sus eos actõe.¬

Expanded text:
ione libertatis legatarius decesserit posteaque defecerit condicio libertatis, ad heredem legatarii non pertinet legatum. Quod si idem pure legatus sit et ex die liber esse iussus erit, omnimodo inutile legatum est, quia diem venturam certum est. ita Iulianus quoque sensit, unde ait: si servus Titio legatus si Servo legato legari posse receptum est, quod adita hereditate statim servus adquiritur legatario, deinde sequetur legatum. Si servum sub condicione legatum tario uindicari nec extinguitur legatum.Si testator quosdam ex heredibus iusserit aes alienum soluere, non creditores habebunt aduersus eos actione
Abbreviated transcription (Latin):
aul. Si ancilla cũ lib̾is legati
sit.⁊ ãcilla sola sinõ sĩt libi. ⁊ li¬
bi soli si nõ sit ancilla debent᷑.
natũerit testator legau̾it. una
mortua. ẜ ui ꝑtũ eiꝰ negat debĩ
q accessioĩs loco legatus sit.
Oḋ flm puto. ⁊ nec u̾bis nec
uolũtati defũcti accõmodata
hec sententia ẽ.¬
Captatorie scͥpture silĩ
mõ neq ĩ hr̃ditatib neq ĩ
legatis ualent.

Expanded text:
um Si ancilla cum liberis legata sit, et ancilla sola, si non sint liberi, et liberi soli, si non sit ancilla, debenturnatum erit testator legaverit, una mortua Servius partum eius negat deberi, quia accessionis loco legatus sit: quod falsum puto et nec verbis nec voluntati defuncti accommodata haec sententia eCaptatoriae scripturae simili modo neque in hereditatibus neque in legatis ualent.
Abbreviated transcription (Latin):
missum fuĩt relicta. siquidem
scit eã testaror obligatam. ab
pͣrde luẽda est. nisi aĩo alio fuit.
Si nesciat. a fidei ꝯmissario. insi
uł hãc. uł aliam rem relicturuᷤ
fuiss. si sciss obligatam. Uł si
non pbt aliquid ẽẽ suꝑfluum.
exsoluto ere alieno. Qd̃ sitesta¬
tor eo aĩo fuit. ut quã quam li¬
bandorum p̃diorum honus..
adhr̃des suos ꝑtinere uoluit.
non tñ aptentiq debis lib̾an

Expanded text:
missum fuerit relicta, si quidem scit eam testator obligatam, ab herede luenda est, nisi si animo alio fuerit: si nesciat, a fideicommissario nisi si vel hanc vel aliam rem relicturus fuisset, si scisset obligatam, vel potest aliquid esse superfluum exsoluto aere alieno. quod si testator eo animo fuit, ut, quamquam liberandorum praediorum onus ad heredes suos pertinere noluerit, non tamen aperte utique de his liberan
Abbreviated transcription (Latin):
significat. Si tñ ẜm substitu¬
tum ꝓmĩtiẽt. anille legat᷑ari¬
is teneatur. uideamus. ⁊ cu
ius facit hec ꝓmĩtiatio. ꝙ at¬
tinet adip̃ius ꝑsonã. nũꝗd
legatarus teneatur. nec eniz
gitur ⁊ legatarus. lit credito¬
rib. ¶Siquis ante qonem
defamilia hĩtam. adierit hr̃¬
ditatem. uel necẽ testatoris.
non defenderit. legatorum
ꝑsecutio adu̾sus fucum locũ
ht̃. Quid tñ si fiscus bona nõ
agnoscat. ex neccĩtate redũ¬

Expanded text:
substitutum pronuntiet, an ille legatariis teneatur, uideamus: et cum ius facit haec pronuntiatio quod attinet ad ipsius personam, numquid legatariis teneatur? nec enim gitur et legatariis, ut creditoribus.Si quis ante quaestionem de familia habitam adierit hereditatem uel necem testatoris non defenderit, legatorum persecutio aduersus fiscum locum habet. quid tamen, si fiscus bona non adgnoscat? ex necessitate redu
Abbreviated transcription (Latin):
tur qui nulluͥm peculium
bñt. ¶ Si afilio impube̾. sb̃
ꝯditlone legatum sitͫ.⁊ filus
hr̃s extitiͣt. deinde mortuus
ẽ põt dici patremfa. qui a fili¬
osub ꝯditione legauit.asub¬
stituto pure repetut. statim
uoluisse a substituto dari. si fi¬
sius pendente ꝯditicẽ decessiss.
Lp̃. ¶Iud ergo. si maioremi
quantitate ⁊ substituto reli¬
quid. ꝙ excẽdit. hoc erit ꝙ a
tabus inscriptã. iñ debebiti
S sĩ repetierit legatum cum
alium forte fũdum michi le¬
gau̾at ab ĩpube. repetut hũe
ab impubis hr̃de. michi ⁊ seio.¬

Expanded text:
tur, qui nullum peculium habent.Si a filio inpubere sub condicione legatum sit et filius heres exstitit, deinde mortuus est, potest dici patrem familias, qui a filio sub condicione legauit, a substituto, pure repetit, statim uoluisse a substituto dari, si filius pendente condicione decessisset.  Quid ergo, si maiorem quantitatem a substituto reliquit? quod excedit, hoc erit, quotabulis inscripta, inde debebitur. Sed si repetierit legatum cum alio, forte fundum mihi legaverat ab impubere, repetiit hunc ab impuberis herede mihi et Seio
Abbreviated transcription (Latin):
repetitio hec efficiet. ut ꝑs michi
debeatur. ¶Siquis duos hr̃des
scripẜit.⁊ dampnauit unum¬
quẽq solidam remlegatario.
pr̃are. idemẽ atq si duob te¬
stam̃tis leg̾atũmeẽt. Nam ⁊ si

Expanded text:
repetitio haec efficiet, ut pars mihi debeatur. Si quis duos heredes scripserit et damnaverit unumquemque solidam rem legatario praestare, idem est atque si duobus testamentis legatum esset: nam et si
Abbreviated transcription (Latin):
ut abalio occidẽtur. uł suppli¬
tio afficẽtur. equissimũ erit. p̃¬
tium eum pr̃are. Qd si sua
malam̃te adhoe ꝓcẽssit. cessa¬
bit extimatio. ¶Serus le¬
gatus. si abhostib captus sit
sine dolo ma. hr̃dis. ñ prabit᷑.¬

Expanded text:
ut ab alio occideretur uel suppliut ab alio occideretur uel supplicio adficeretur, aequissimum erit pretium eum praestare: quod si sua mala mente ad hoc processit, cessabit aestimatio. Seruus legatus si ab hostibus captus sit sine dolo heredis, non praest
Abbreviated transcription (Latin):
cellus ap̃uilianum adiecit.
¶Si hr̃s hominẽ legatum occide¬
rit. obfacimis. hoc ẽ merente.
sine dubio dicẽdumerit. eum
extesto nõ tenͣeri. S sinoxe de¬
dit. an teneat᷑. qr põt redimere.
⁊ puto teneri. S ⁊ si aĩal occide
rit legatum. puto teneri. ñ ut
p̃tium. quanti eẽt simuẽt. ¶I¬
tem siedes legatas. obdãpnũ
infectum possideri passus Est.
puto eum teneri. debuit enim
repron̾nttẽ. S si mortuum ĩ¬
tulit. fecit ꝙ religiosum locur
legatum. siquidẽ patrẽ fa.in¬
tulit. cum alio inferre nõ pos¬
set. uł tam oportune nõ hr̃et.
extestam̃to nõ te ᷤebt. an nõ
teneat᷑ ut p̃tium loci prẽt.⁊
siquidẽ ip̃e pat̾ fa. illo in ferri
uoluit. extestam̃to ñ t̾enebit᷑.
Qd̃ si hr̃s intulit suo arbitrio.
debebit pr̃are. si sit inhr̃ditate
unde p̃tium pr̃etur. testator eĩ
qui legauit. uł alio inferri uo¬
luit. uł p̃tium loci legatario
offerri. ¶Item si ẜuum ñ ip̃e
occidit. s ꝯpulit admalefitiũ.

Expanded text:
ulianum adicit. Si heres hominem legatum occidit ob facinus, hoc est merentem, sine dubio dicendum erit eum ex testamento non teneri. Sed si noxae dedit, an teneatur, quia potest redimere? et puto teneri. Sed si animal legatum occiderit, puto teneri, non ut pretium, quanti esset, si uiueret. Item si aedes legatas ob damnum infectum possideri passus est, puto eum teneri: debuit enim repromittere. Sed si mortuum intulit fecitque religiosum locum legatum, si quidem patrem familias intulit, cum alio inferre non posset uel tam oportune non haberet, ex testamento non tenebitur: an uero teneatur, ut pretium loci praestet? et si quidem ipse pater familias illo inferri uoluit, ex testamento non tenebitur: quod si heres intulit suo arbitrio, debebit praestare, si sit in hereditate, unde pretium praestetur: testator enim qui legauit uel alio inferri uoluit uel pretium loci legatario offerri. Item si seruum non ipse occidit, sed compulit ad maleficium,
Abbreviated transcription (Latin):
quidem nichil int̾ ẽẽ. uerum
debitorẽ hr̃e extestõ actionẽ.
int̾est enim ip̃ius libari. qppe
ꝯueniri a fideuissoris hr̃de ñ
poͣt̾it. Qd si idem fideuissor.
titio leget. ⁊ fidei eiꝰ ꝯmiserit.
ut c̾clitori soluat.⁊ debitor ⁊
fideuissoris hr̃s agere cum.
titio. excã fidei ꝯmissi. poter¬
runt. qr utriusq int̃ est. lega¬
tarium soluẽ. ¶ Meminisse.
aũt oportet. eum qui dãpnat᷑
hoc solum. fũdum uendere.
nõ gratis dãpnari hoc facere.
s hoc solum. ut uendat uõ p̃¬
tio. Qd si certo p̃tio sit damp¬
natus face̾. nec̃ce hẽbit tanti
dñii portione legatum ei re¬
lietum ac quiͤret. ¶Si hrdita¬
tis uidex ꝯtra hr̃dem pnũtia¬
uerit. nõ agentẽ cãm uł luso¬
rie agentẽ. nichil hoc nõcebit
legitarus. Quid ergo sit per
tñ ꝓuocaũit. inuiria ei fcã nõ¬

Expanded text:
quidem nihil interesse, uerum debitorem habere ex testamento actionem: interest enim ipsius liberari, quippe conueniri a fide iussoris herede non poterit.Quod si idem fideiussor Titio leget et fidei eius commiserit, ut creditori soluat, et debitor et fideiussoris heres agere cum Titio ex causa fideicommissi poterunt, quia utriusque interest legatarium soluere. Meminisse autem oportet eum, qui damnatur hoc solum 'fundum uendere', non gratis damnari hoc facere, sed hoc solum, ut uendat uero pretio. Quod si certo pretio sit damnatus facere, necesse habebit tanti dominii portione legatum ei relictum adquiret. Si hereditatis iudex contra heredem pronuntiauerit non agentem causam uel lusorie agentem, nihil hoc nocebit legatariis. quid ergo, si per tamen prouocauit? iniuria ei facta no
Abbreviated transcription (Latin):
sit. adhr̃dem legataru tr̃asmit¬
tit᷑ aliud enim iñs ẽ siquid.
ticite ꝯtinet. aluid siu̾bis expͥ¬
m̾at᷑. ¶Si domus fui̾t lega¬
ta. licet ꝑticulatim ita refecta
sit ut nichil expristina mat̾ia
suꝑsit. tñ dicemus utile lega
tum manẽ. at si ea domo destr¬
ueta. aliam eodẽ loco testator e¬
dificau̾it. dicemus int̾ire lega

Expanded text:
atarii transmittitur: aliud est enim iuris, si quid tacite contineatur, aliud, si verbis exprimatur. Si domus fuerit legata, licet particulatim ita refecta sit, ut nihil ex pristina materia supersit, tamen dicemus utile manere legatum: at si ea domu destructa aliam eodem loco testator aedificaverit, dicemus interire
Abbreviated transcription (Latin):
uerat. Quesitum ẽ an ẜui pisca¬
tores qui solebãt ĩministerio
testatoris eẽ ⁊ ubicumq eum
sequi ⁊ urbicis rationib fũge̾¬
bantur. nec mortis testatoris
tp̃r inp̃dus legatis dep̃tensi
fuerũt. legati ẽẽ uideãtur. R

Expanded text:
vit. quaesitum est, an servi piscavit. quaesitum est, an servi piscatores, qui solebant in ministerio testatoris esse et ubicumque eum sequi et urbicis rationibus expungebantur nec mortis testatoris tempore in praediis legatis deprehensi fuerant, legati esse videantur. r
Abbreviated transcription (Latin):
fundo fu̾int. quas oues potis¬
simũ legato cessuras existima.¬
uimus. Nec q̃rendum eẽ quid
debuiss ꝑari pecoris instrumẽ¬
ti fundi cã. s ꝙ paratum ẽẽt.
Nec enim exnũo. aut multitr¬
dine. legata extimãda eẽ. labeo¬
ns sĩam ꝓbo. ¶Quidam cu
infũdum figlin̾as prẽt. figu:¬
lorum oꝑamaiori ꝑte ãmi ad
opus rusticum utebat᷑. deinde
eius fũdi instrum̃tum legaue¬
rat. labeo ⁊ trebatius nõ iudeĩ
figlinas ĩ urstrum̃to fundi eẽ.
¶Item cum instrum̃tum ome.
legatum eẽt excepto pecore.
quib term adiecta ẽ ⁊ inhis
iuridiaria posita.edium eẽ. l¬
beo ⁊ trebatius putãt. Ita id ne¬
rum puto. sita illigata sunt
edib. ut ibi ppetuo posita sĩt
Molas manilarias quidez sup¬
pellectilis aum̃taͬrias aũt ii¬
strum̃ti eẽ. offilius ait. Labeo.
cassellius trebatius neutras
suppellectilis. s potuis instri¬
⁊ fructib qui ibi erũt ⁊ reliquis
colonorum nutritori suo lega¬

Expanded text:
fundo fuerint? quas oues potissimum legato cessuras existimabimus? nec quaerendum esse, quid debuisset parari pecoris instrumenti fundi causa, sed quid paratum esset: non enim ex numero aut multitudine legata aestimandum esse. Labeonis sententiam probo. Quidam cum in fundo figlinas haberet, figulorum opera maiore parte anni ad opus rusticum utebatur, deinde eius fundi instrumentum legauerat. Labeo Trebatius non uideri figul‹o›s in instrumento fundi esse. Item cum instrumentum omne legatum esset excepto pecore, quibus terra adgesta est, et in his uiridiaria posita aedium esse Labeo Trebatius putant. ita id uerum puto, si ita illigata sint aedibus, ut ibi perpetuo posita sint. Molas manuarias quidem suppellectilis, iumentarias autem instrumenti esse Ofilius ait. Labeo Cascellius Trebatius neutras suppellectilis, sed potius instruet fructibus qui ibi erunt et reliquis colonorum nutritori suo lega
Abbreviated transcription (Latin):
abeo. Fundi initrõ legato. ad
pecus cede̾ putabat tub̾o. ꝙ is
fũdus sustine̾ potiiss. Labeo.
mille oues fũdus sustine̾ po¬
tuisset. duomilia ouium in eo

Expanded text:
abeonis. Fundi instrumento legato id pecus cedere putabat Tubero, quod is fundus sustinere potuisset: Labeo mille oues fundus sustinere potuisset, duo milia ouium in eo
Abbreviated transcription (Latin):
nẽc. si questus fũdi exmaxima
ꝑte ĩuenatione ꝯsistit. ¶ Fũdo
legato cum mãcipus.⁊ pecoribꝰ
⁊ omĩ instrum̃to rustico ⁊ urba¬
no peculium actoris ante testa¬
torem defũcti. si exeodem fũdo
fuit magis placet ad legatari¬
um ꝑtinere.

Expanded text:
net, si quaestus fundi ex maxima parte in uenationibus consistat. Fundo legato cum mancipiis et pecoribus et omni instrumento rustico et urbano peculium actoris ante testatorem defuncti, si ex eodem fundo fuerit, magis placet ad legatarium pertinere.
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ ꝯunẽtur. ¶Si domus sit
instr̃m legatum. Uidendum ẽ¬
quid ꝯtineat᷑. ⁊ pegasus ait. in¬
strum̃tum domus eẽ id qd̾ tẽ¬
pestatis arcende aut ĩ cendu.
cã patur. nõ ꝙ uoluptatis grã.
que frigoris cã uelut umbre ĩ
domo sũt. debi. q̃ snĩa cassu fu¬
it ꝗ dicebat int̃ instrumtũ ⁊
ornam̃tu. ml̾tu int̾ ẽẽ. Istra¬
ornmẽta q̃ aduoluptatẽ. sicu¬
ti tabulas pietas. Uela aut ci¬
litia anstrum̃ti ẽẽ. cassius ait q̃
ideo parãtur: neç edifitia uẽto
uł pluuuia laboͣret. Accetũ quoq
ꝙ extinguendi incendi causa
patur. Item cẽtonͣes siẽ funes
ptic̾e quoꝙ ⁊ seile ⁊ formiones
⁊ spon̾gias ⁊ amas ⁊ scopas o¬
tineri pleriq ⁊ pegasus auĩt.¬
¶ Tegulam aũt ⁊ tignumeius
os usus nõ deẜuientia. Prom̃
⁊ fulcim̃ta si qua habebãt hu¬
ic rei nectia. etiam ea instr̃o do¬
mus ꝯtinebũtur. ¶De uelis
que inyp̾othecis extendunt᷑.
⁊tem dehis que sũt cirea colũp¬

Expanded text:
inentur. Si domus sit instrumentum legatum, uidendum quid contineatur. et Pegasus ait instrumentum domus id esse, quod tempestatis arcendae aut incendii causa paratur, non quod uoluptatis gratiaquae frigoris causa uel umbrae in domo sunt deberi. quae sententia Cassii fuit, qui dicebat inter instrumentum et ornamentum multuornamenti, quae ad uoluptatem, sicuti tabulas pictas. Uela autem Cilicia instrumenti esse Cassius, quae ideo parantur, ne aedificia uento uel pluuia laborent. Acetum quoque, quod exstinguendi incendii causa paratur, item centones sifones, perticae quoque et scalae, et formiones et spongias et amas et scopas contineri plerique et Pegasus aiunt. Tegulam autem et tignum eiusos usus non deseruientia. proinde et fulcimenta si qua habebat huic re necessaria, etiam ea instrumento domus continebuntur. De uelis, quae in hypaethris extenduntur, item de his, quae sunt circa colum
Abbreviated transcription (Latin):
ionem testam̃tarie scripture fe¬
ciss. instrueti appellatione ꝯtine¬
ri se uelle mãmfeste ostendiss.
lib̾to suo quidam p̃dia legauit
his u̾bis. Seio lib̾to meo fũdos
illum ⁊ illum do lego. ita ut in¬
structi sũt. cum dotib ⁊ reliꝗs
colonorum ⁊ saltuarus suis. et¬
cum ꝯtub̾nalib suis.⁊ fius ⁊
filiab sius. q̃ situm ẽ. an stichus
ẜuus qui p̃dium unum exhis
coluit. ⁊ reliquatus ẽ amplã sũ¬
mam. excã fidei omissi seio de
fũdum coluiss ñ debi. ¶Gaio
seio alũpno meo fũdos meos il
uĩ supiorem dari uolo. quesi¬
tumẽ. anetiam domu instrue¬
tam dari uoluit. R ẜr ea que¬

Expanded text:
testamentariae scripturae fecisset instructi appellatione contineri uelle se manifeste ostendisset. Liberto suo quidam praedia legauit his uerbis: 'Seio liberto meo fundos illum et illum do lego ita ut instructi sunt cum dotibus et reliquis colonorum et saltuariis cum contubernalibus suis et filiis et filiabus'. quaesitum est, an Stichus seruus, qui praedium unum ex his coluit et reliquatus est amplam summam, ex causa fideicommissi Seio debfundum coluisset, non deberi. 'Gaio Seio alumno meo fundos meos illum mum superiorem dari uolo': quaesitum est, an etiam domum instructam dari uoluerit. re
Abbreviated transcription (Latin):
one etiam pascua. q̃ adeu̾ simul
ea quoꝙ deberi. ¶Instructis do¬
mibꝰ legatis grabatuͣs argẽto
⁊ auro textus mortis titie ip̃r ĩ
domibꝰ non ẽ reptus. s in horreo
tantisꝑ reconditus. Quero an
iis quoꝙ prandus sit R̾dit. si in¬

Expanded text:
one etiam pascua, quae ad eum simul one etiam pascua, quae ad eum simul ea quoque deberi. Instructis domibus legatis crabattus argento inaurato tectus mortis Titiae tempore in domibus non est repertus, sed in horreis tantisper conditus: quaero, an is quoque praestandus sit. r
Abbreviated transcription (Latin):
pus ⁊ pecore omĩdegauit.⁊ pecu¬
lus ⁊ cum actore. quesitum ẽ.an
reliqua coronorum qui finitas
ductione. int̃posita cautione.
decolonia discesẜant. exuibis su¬
pra scriptis legato cedant. R.
nõ urderi. dehis peliquis eẽ co¬
gitatum. ¶Idem q̃sut ĩactore
legato. an uxor ⁊ filia legato ce¬
dũt. cum actor nõ inp̃dus s ĩ
cur cedãt. ¶Idem q̃ sut cumte¬
stator facto testam̃to anꝓuĩtiã
sit ꝓfectus. an ea mancipia q̃
post ꝓfectionẽ eius aut mortẽ.
sine cuiꝰquam auctoritate spon¬
tesua ad parentes ⁊ notos sibi
hominesansũdos legatos tran
eoseẽ. qui forte ueluti comeãtes
mortis testatoris ab ductus eẽt¬
⁊ in disciplinã traditus. postea
ĩ eum fũdum nõ reu̾sus sit. an
debeatur. Re. si studendi eã misis¬
set. nõ quo afundo eum aliorsũ
transferat.deb̾i. ¶Tiranne soro¬
rimee fũdum meũ gratianum
cum stabulo ⁊ instr̃o rustico oĩ
relĩquo. q̃ritur. an fũdi appellati¬

Expanded text:
s et pecore omni legauit et peculiis et cum actore: quaesitum est, an reliqua colonorum, qui finita conductione interposita cautione de colonia discesserant, ex uerbis supra scriptis legato cedant. respondit non uideri de his reliquis esse cogitatum. Idem quaesiit in actore legato, an uxor et filia legato cedant, cum actor non in praediis, sed in cur cedant. Idem quaesiit, cum testator facto testamento in prouinciam sit profectus, an ea mancipia, quae post profectionem eius aut mortem sine cuiusquam auctoritate sponte sua ad parentes et notos sibi homines in fundos legatos transeos, qui forte ueluti commeantes mortis testatoris abductus et in disciplinam traditus, postea in eum fundum non reuersus sit, an debeatur. respondit, si studendi causa misisset, non quo a fundo eum aliorsum transferat, deberi. 'Tyrannae sorori meae fundum meum Graecianum cum stabulo et instrumento rustico omni relinquo.' quaeritur, an fundi appellati
Abbreviated transcription (Latin):
fuerũt. nõ ꝯtineri instr̃o. ait. ꝗa
nichil animalis. instrõ eẽ oppi¬
nabatur. Qd̾ non ẽ um. Con.¬
stat enun eos qui agri grã ibi
sũt. instr̃o ꝯtineri. ¶Queritũ
anẜuus qui qiͣ colonũs ĩ agro
erat in str̃o legato ꝯtineat᷑. et
iabeo ⁊ pegasus recte negauert̃.
qr nõ ꝓ instrumto infũdo erat¬
fuerat. ⁊̃ si solitus fuerat ⁊ fa¬
milie imꝑare. Saltuaruim aũt
labeo quidem putat eum demũ
ꝯtineri. qui fructuum ẜuãdorũ
grã patus sit eum nõ. qui fun¬
um custodiẽdorum cã. S ner̃
etiam hũc.⁊ hoc iire utimiur
ut om̃s saltuarui ꝯtineãt᷑. Tre¬
batius amplius etiam prsterẽ
⁊ tonsorem qui familie rustice
fabrum qui uille reficiende cã pa¬
tus sit. Et mulieres que panẽ
coquũt q̃q uillam seruent. Itẽ
molitores si qui adusum rusti¬
cum ꝑati sũt. Item focariam ⁊
uillicam simodo aliquo offitio
uirum adiuuent. Itẽ lanificas
que familiã rusticam uestumt.
⁊ que pulm̃tiria rusticis coquãt.

Expanded text:
fuerunt, non contineri instrumento ait, quia nihil animalis instrumenti esse opinabatur: quod non est uerum: constat enim eos, qui agri gratia ibi sunt, instrumento contineri. Quaeritur, an seruus, qui quasi colonus in agro erat, instrumento legato contineatur. et Labeo et Pegasus recte negauerunt, quia non pro instrumento in fundo fuerat, etiamsi solitus fuerat et familiae imperare. Saltuarium autem Labeo quidem putat eum demum contineri, qui fructuum seruandorum gratia paratus sit, eum non, qui finium custodiendorum causa: sed Neratius etiam hunc, et hoc iure utimur, ut omnes saltuarii contineantur. Trebatius amplius etiam pisto rem et tonsorem, qui familiae rusticae fabrum, qui uillae reficiendae causa paratus sit, et mulieres quae panem coquant quaeque uillam seruent: item molitores, si ad usum rusticum parati sunt: item focariam et uilicam, si modo aliquo officio uirum adiuuet: item lanificas quae familiam rusticam uestiunt, et quae pulmentaria rusticis coqua
Abbreviated transcription (Latin):
si hr̃serit fundos ꝑp̃ceptionem
dederat instructos cum siuis uilli¬
cis ⁊ reliquis colonorum ⁊ codi¬
cillis ita scripsit. p̃ostea ueniti
michi inm̃tem seie. fũdos quos
relĩquiita ut sũt ĩ aructi rustico
instr̃o suppellectile pecore ⁊ uilliciᷤᷤ
cum reliquis colonorũ. ⁊ apothe¬
ea que patris famił: usus cõtidi¬

Expanded text:
undos per praeceptionem dederat instructos cum suis uilicis et reliquis colonorum et codicillis ita scripsit: 'postea mihi uenit in mentem: Seiae fundos quos reliqui, ita ut sunt instructi rustico instrumento suppellectile pecore et uilicis cum reliquis colonorum et apotheea, quae patris fami
Abbreviated transcription (Latin):
Lp̃. Si redditus ⁊̃ exmelle cõ¬
foret.instr̃o cederet. ⁊ plimis
nõ placet. qr ꝯsumẽtur. quippe
in str̃m ẽ. apparatus rerum diu¬
tius mansuraꝵ. siñ quib exce¬
rinequiret p̃o. accedit eo ꝙ ci¬
bariauictus magis quam collẽ¬
di cã parãtur. S ego puto ⁊ fry¬
culture cẽt. ⁊ ita ꝯsumit ut sẽp
reponẽtur. S cã seminis. aeh
capsellas ĩ quib fructus cõpo¬
nũtur S ea que exportadoru
fructuumq cã paratur instrĩ
ẽe ꝯstat ueluti ium̾̃ta ⁊ uehicu

Expanded text:
. Si reditus etiam ex melle conforet, instrumento cederet. et plurimis non placet, quia consumeretur: quippe instrumentum est apparatus rerum diutius mansurarum, sine quibus exerceri nequiret possessio: accedit eo, quod cibaria uictus magis quam colendi causa pararentur. sed ego puto et fruculturae esset et ita consumitur, ut semper reponeretur: sed causa seminis nihil , urceos capsellas, in quibus fructus componuntur: sed et ea, quae exportandorum fructuum causa parantur, instrumenti esse constat, ueluti
Abbreviated transcription (Latin):
licet defossa ñ sĩt. ⁊ cũppelquib¬
dam ĩ regionib accedũt ĩstru¬
m̃to. Siuilla cultior ẽ. Ueluti
atrien sesscõparii. S etiam si¬
uirĩdiaria sintitopiari. Si fũ¬
dus.saltus pastiones q ht̃ g̾¬
ges pecorum. pastores.saltua
saltu fruet̾ ꝑcipi^ ᷤt̾it ꝯ̃erit.¬

Expanded text:
licet defossa non sint, et cuppae. Quibusdam in regionibus accedunt instrumento, si villa cultior est, veluti atrienses scoparii, si etiam virdiaria sint, topiarii, si fundus saltus pastionesque habet, greges pecorum pastores saltuarsaltu fructus percipi poterit
Abbreviated transcription (Latin):
deminstrõ. inplurimis agris
utat᷑. cuiꝰ agri instrum̃tum sit¬
q̃ritur. Et ego arbitror siqder
apparet uolũtas patris.f. cui:
potius agro destinauerat. eiꝰ ĩ
strum̃tums ẽẽ. Cet̾i enim agri.
ab hoc agro ueluti mutuant᷑
Si nõ appareati nullius instrõ
mus instr̃m. ¶Suppellex. cet̾a¬
ꝙ si qua inagro fuerũt. quoin

Expanded text:
dem instrumento in plurimis agris dem instrumento in plurimis agris utatur, cuius agri sit instrumentum, quaeritur. et ego arbitror, si quidem apparet uoluntas patris familiae, cui potius agro destinauerat, eius esse instrumentum: ceteri enim agri ab hoc agro ueluti mutuantur: si non appareat, nullius instrumemus instrumentum. Supellex ceteraque, si qua in agro fuerunt, quo in
Abbreviated transcription (Latin):
dem mittunt᷑ niebilominus ĩ¬
strum̃to ꝯtmnetur. ¶Cellarium
ut rones sakãe̾ sĩt. Ite bostĩari¬
um. Miilione quoq instrurãti
ẽẽ ꝯstat. ⁊ molas ⁊ machmas. fe¬
num stipulas. asinum machi¬
narium.anachinã srum̃tariam.
uaseneum ĩ quo rãpͥa coqueret᷑.
⁊defructum fiat.⁊ aqua adbi¬
bendum iauandãq familiam
patur. instrum̃ti ẽẽ. ⁊ cribra. et
plaustra quib stercus euehat᷑.
Sa uõ que solo ꝯtinẽtur. in str̃i
fundi non ẽẽ cassius scribit. Ue¬
luti arimdineta. ⁊ salicta. ⁊ añ¬
quam cesa sit̃. quia fũdus. fũdi
instrum̃tu ẽẽ nõn pot. S si ce¬
sa sint. puto ꝯtĩneri. quia que¬
rendo fructui. deẜuiunt. Idẽ ⁊
inpal. erit dicendũ. ¶Si ina¬
gro uenationes sint puto ue¬
natores quoꝙ ⁊ uestigatores
xime si ager exhoc redditum
ht̃. ¶ Et si abancupo redditꝰ
fuit. aucupes ⁊ pĩage ⁊ huiꝰ rei
exẽplo apium ꝯtineri. sab̾ ⁊ cas¬
sius pͥutauerũt. ¶Siquis eo¬

Expanded text:
minus instrumento continentur. Cellararium rationes saluae sint, item ostiarium mulionemque instrumenti esse constat. Et molas et machinas, fenum stipulas, asinum machinarium, machinam frumentariam, uas aeneum, in quo sapa coqueretur et defrutum fiat et aqua ad bibendum lauandamque familiam paratur, instrumenti esse, et cribra, et plaustra quibus stercus euehatur. Ea uero, quae solo continentur, instrumenti fundi non esse Cassius scribit, ueluti harundineta et salicta, antequam caesa sint, quia fundus fundi instrumentum esse non potest: sed si caesa sint, puto contineri, quia quaerendo fructui deseruiunt. idem et in palis erit dicendum. Si in agro uenationes sint, puto uenatores quoque et uestigatores xime si ager et ex hoc reditum habuit. Et si ab aucupio reditus fuit, aucupes et plagae et huius rei exemplo apium contineri Sabinus et Cassius putauerunt. Si quis eo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ita ẜuium rerdisse auditões
cius referũt. ¶Uxores queq¬
eorum ⁊ ĩ fantes qui supra enu¬
merati sũt. credendum ẽ ĩ eadẽ
uilla agentes uoluisse testato¬
rem legato ꝯtineri. neq enm
durani sepationẽ imuxisse cre¬
dendum ẽ. ¶Si aliqua ꝑte ã¬
ni ĩ fundo pascant᷑ pecora. aliqͣ¬

Expanded text:
es eius referunt. Uxores quoque et infantes eorum, qui supra enumerati sunt, credendum est in eadem uilla agentes uoluisse testatorem legato contineri: neque enim duram separationem iniunxisse credendus est. Si aliqua parte an‹ni› in fundo pascantur pecora, aliq
Abbreviated transcription (Latin):
eius segare uis anichil int̾ est.
quomõ leges. fũdum cumin¬
strum̃to. an fũdum ⁊ instrum¬
tum. an fũdum instructum.
Paulus. ĩ mos̃. namint eale¬
gata. hoc int̾ est. qd̾ si fundo:
alienato mortuus fuit quuta
legauit. ex hac scriptura. fũdũ
cum instrum̃ tonichil erit le¬
gatum. excet̾is pot̾it instrum̃¬
tum eẽ legatum.

Expanded text:
are uis, nihil interest, quomodo leges 'fundum cum instrumento' an 'fundum et instrumentum' an 'fundum instructum'. Paulus. immo contra: nam inter ea legata hoc interest, quod, si fundo alienato mortuus fuerit qui ita legauit, ex hac scriptura 'fundum cum instrumento' nihil erit legatum, ex ceteris poterit instrumentum esse legatum.
Abbreviated transcription (Latin):
strumento fundus
legatus ẽ. siue ĩstru¬
ctus. duo legata ẽẽ¬
intelligñtur. ¶ Fundo cum
instrum̃to legato.⁊ aliena¬
toanstrum̃tum nõ ueñdi¬
crbit̾ exsnĩa defũcti.
nem bõrum auie pret ꝑtes hr̃¬

Expanded text:
strumento fundus legatus est siue instructus, duo legata intelleguntur. Fundo cum instrumento legato et alienato instrumentum non uindicabitur ex sententia defuncti. nem bonorum auiae praeter partes here