comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nec ꝓpt̾ finem centesimi &e qͥnqͣgesimi
psalmi necesse ẽẽ uideo. ut om̃s allelu¬
.III.iatici psalmi. infinẽ habeant alła Cũ
enim incapite psalmi geminat᷑ alła.
cur dñs aliquando semel. aliꝗͣdo bis
dicat am̃. et qͦmͦ ñ possit aliqͣndo semel
aliqͣndo bis alła dici nescio: p̾sertim qr
pꝰ num̾i notam qͦ psalmꝰ inscribit᷑. qͦt᷑
sit uelut iste centesimꝰ quintꝰ utrunq
alła positum ẽ: Debuit autẽ unũ po¬
ni ante ipsum numũ. siad sinẽ ꝑtinet
suꝑioris: & pꝰ num̾̃um psalmi scribi al¬
terum alła. qͦd ad psalmum ipsius num̃i
ꝑtinet. S fortasse et hoc imꝑita p̾ualu¬
it consuetudo. & aliqͥd afferri pot̾ qͦd
adhuc ignoramꝰ: unde nos magis docẽ
debeat iudicui u̾itatis. qͣm p̾iudicium
consuetudinis. Nunc tam añꝗͣ hoc ꝑ
semel siue bis conscͥptum inuenimꝰ ałł:¬

Expanded text:
nec propter finem centesimi et quinquagesimi nec propter finem centesimi et quinquagesimi psalmi necesse esse video, ut omnes Alleluiatici psalmi in fine habeant Alleluia. Cum vero in capite psalmi geminatur Alleluia, cur Dominus aliquando semel, aliquando bis dicit «Amen,» et eo modo non possit aliquando semel, aliquando  numeri notam, quo psalmus inscribitur quotus sit, veluti iste centesimus quintus, utrumque Alleluia positum est. Debuit autem unum poni ante ipsum numerum, si ad finem pertinet superioris; et post numerum Psalmi scribi alterum Alleluia, quod ad Psalmum ipsius numeri pertinet. Sed fortasse et in hoc imperita praevaluit consuetudo, et aliquid afferri potest, quod adhuc ignoramus, unde nos magis docere debeat judicium veritatis, quam praejudicium consuetudinis. Nunc tamen antequam hsemel, sive bis conscriptum invenimus A
Abbreviated transcription (Latin):
cit̾. Sed quidam dic̃t
unum alła ꝑtin̾e ad
finem psalmi suꝑioris:
alt̾m ad huiꝰ pͥncipiũ.
Et hoc asser̃: qͦd om̃s alleluiatici psalmi
habeant infinem alła. ñ oms incapite.
Unde quic̃q psalmꝰ ñ ht̃ infinem alła:
meiꝰ capite uidetur eẽ: adfinẽ suꝑioris
ꝑtin̾e. S: nos quousq nob̃ aliqͥb certiᷤᷤ
documentis iduer̃ eẽ ꝑsuadeant. mul¬
torum consuetudinẽ sequem᷑: qͥuͥcũq
legunt alła eidẽ psalmo attͥbuunt.
incuiꝰ hoc capite inueniunt. Paucissi¬
mi enim codices sunt: qͦd innullo qͥdẽ
grecorum repꝑi quos inspic̾e potui. qͥ
ħabeant alła infinẽ. p̾t̾ centesimi &
posset p̾scrib̃e consuetudini: etiam si
om̃s codices id hr̃ent. Fieri enim potu¬
it: ut aliqͣ ratione laudationes dei to¬
tus psalmoꝵ lib̃ qui libris qͥnq consta¬
re ꝑhibet᷑. nam ubi scͥptum ẽ fiat fiat.
ibi fines libroꝵ ẽẽ dicunt: pꝰomnia q̃
cãtata sunt. ultimo alła claudẽtur:

Expanded text:
citer. Sed quidam dicunt unum Alleluia pertinere ad finem psalmi superioris, alterum ad hujus principium. Et hoc asserunt quod omnes Alleluiatici psalmi habeant in fine Alleluia, non omnes in capite: unde quicumque psalmus non habet in fine Alleluia, in ejus capite videtur esse, ad finem superioris pertinere. Sed nos quousque nobis aliquibus certis documentis id verum esse persuadeant, multorum consuetudinem sequimur, qui ubicumque legunt Alleluia, eidem psalmo attribuunt, in cujus hoc capite inveniunt. Paucissimi enim codices sunt quod quidem in nullo graecorum reperi, quos inspicere potui, qui habeant Alleluia in fine centesimi et posset praescribere consuetudini, etiamsi omnes codices id haberent. Fieri enim potuit ut aliqua ratione laudationis Dei totus Psalmorum liber, qui libris quinque constare perhibetur nam ubi scriptum est, «Fiat, fiat,» ibi fines librorum esse dicunt, post omnia quae cantata sunt, ultimo Alleluia clauderetur:
Abbreviated transcription (Latin):
uificans. ne litt̾a occidat. ⁊ peccatũ occasioẽ
accepta ꝑ mandatũ oꝑet᷑ in homine om¬
nẽ concupiscentiã: Inuocandus ẽ gͥ. Sic
enim ab eo fides impetͣt qͦd lex imꝑat: qm̃
Uqui inuocau̾it nom̃ dñi saluuserit. Et
iõ uide quid adiungat. Precatꝰ sũ faciẽ
tuã: in toto corde meo. Et dicens qͦmͦ sit
p̾catꝰ: miserere mei in quit sełm eloqͥum

Expanded text:
 peccatum occasione accepta per mandatum operetur in homine omnem concupiscentiam . Invocandus est igitur: sic enim ab eo fides impetrat quod lex imperat; quoniam qui invocaverit nomen Domini, salvus erit . Et ideo vide quid subjungat: «Precatus sum faciem tuam in toto corde meo.» Et dicens quomodo sit precatus: «Miserere,» inquit, «mei secundum
Abbreviated transcription (Latin):
os uersus psalmi huiꝰ magni: nc̃
aggredim᷑ in dei uoluntate tra-¬
Ctandos. Parsmea dñs: quod
hñt quidã portio mea dñe.
Qd utrũ ideo dicat᷑ ꝙ particeps eiꝰ ẽ. quisqͥs
ei adheret. sic̃ scͥptũ ẽ. mͥautẽ adherere deo
bonũ ẽ. ñ enĩ existendo s̃ homines dii. s fuĩt
participatione illiꝰ uniꝰ. quiuerꝰ ẽ ds̃: anq
partes sibi eligunt homines in hoc mundo
fiue sortiuntur. alius hoc altus illud unde
quisq uiuat. qͦdãmͦ portio pioꝵ d̾s ÷ unde
semꝑ uiuant: ut̾q ñ ẽ sensus absurdus.
S qͦd sequitur: audiamꝰ Dixi custodire
legẽ tuã. Qd ÷ portio mea dñe dixicusto¬
dire legem tuã: nͥ qr ita erit portio ciuꝰq

Expanded text:
os versus psalmi hujus magni nunc aggredimur in Dei voluntate tractandos, «Pars mea Dominus;» quod habent quidam, «Portio» «mea, Domine.» Quod utrum ideo dicatur, quia particeps ejus fit quisquis ei adhaeret, sicut scriptum est, «Mihi autem adhaerere Deo bonum est» ; non enim existendo sunt homines dii, sed fiunt participando illius unius qui verus est Deus: an quia partes sibi eligunt homines in hoc mundo, sive sortiuntur, alius hoc, alius illud, unde quisque vivat; quodammodo portio piorum Deus est unde semper vivant: uterque non est sensus absurdus. Sed quod sequitur audiamus: «Dixi, custodire legem tuam.» Quid est, «Portio mea, Domine, dixi, custodire legem tuam;» nisi quia ita erit porti
Abbreviated transcription (Latin):
merẽ. Et ideo uide quid sequit᷑. Q uã
dulcia faucib meisuerba tua. uel quod degͦ
co: exp̃ssius. eloquia tua: suꝑ mel ⁊ fauum
orimeo. hȩc : illa suauitas: qͣm dñs dat ut
terra nr̃a det fructum suum. ut bonũ uere
bene. id: ñ mali carnalis formidine. s boni
spualis dilectione faciamꝰ. Nonnulli sane
codices ñ hñt fauum: s plures bñt. Melli
ẽ autẽ similis: aꝑta doctͥna sapĩe. Fauo uͦ:
quȩ de abstrusiorib sacͣmentis. tanqͣ de
cellis cereis. ore disserentis uelut manden¬
tis expͥmitur. Uerum ori cordis ñ carnis:
intellexi: Aliud ẽ enim mandata tua in
datis dei: hoc ÷ qͣntum mͥ uidetur. faciẽ¬
do mandata dei. ꝑuenisse se dicit ad ear̃
rerum intelligentiã. quȩ concupiuerat
scire. ꝑpt̾ qͦd scͥptum ẽ concupisti sap̾iã
serua mandata ⁊ dñs p̾bet illam tͥ: neqͥs

Expanded text:
103. Et ideo vide quid sequitur: «Quam 103. Et ideo vide quid sequitur: «Quam dulcia faucibus meis verba tua!» vel, quod de graeco est expressius, «eloquia tua: super mel et favum ori meo.» Haec est illa suavitas quam Dominus dat, ut terra nostra det fructum suum ; ut bonum vere bene, id est, non mali carnalis formidine, sed boni spiritualis delectatione faciamus. Nonnulli sane codices non habent; «favum,» sed plures habent. Melli est autem similis aperta doctrina sapientiae; favo vero, quae de abstrusioribus sacramentis, tanquam de cellis cereis, ore disserentis, velut mandentis, exprimitur: verum ori cordis, non carnis eintellexi?» Aliud enim est, Mandata tua intdatis Dei: hoc est, quantum mihi videtur, faciendo mandata Dei pervenisse se dicit ad earum rerum intelligentiam, quas concupiverat scire. Propter quod scriptum est, «Concupisti sapientiam; serva mand
Abbreviated transcription (Latin):
meos: ut custodiam u̾ba tua. Neꝙ enĩ
cap̃ illud nr̃m ipse saluator corꝑis in ali¬
quã malignam uiã. carnali cupiditate
ferret᷑: ut ei necesse eẽt. pedes suos inde
ꝓhibere. quasi illuc euntes motib suis.
qd nos facimꝰ quando ea que ille ñ hiuit
ne uias malignas teneant. desidia nr̃a pͣua
cohibemꝰ. Sic enim uerba dei possumꝰ
custodire: si pꝰnr̃as nialas c̃cupiscentias
ñeamꝰ. ut admale concupita ꝑueniant:
s easpotius ad u̾sus carnẽ sp̃u concupis¬
cente frenemꝰ. ne nos raptos atq subu̾soᷤᷤ
quit tuis ñ declinaui: qm̃ tulegẽ posui¬
stimͥ. Dix̃ quid timuerit: ut ab omni
uiamaligna ꝓhib̾et pedes meos: Quid
est emm anidiciis tuis ñ declinaui: nͥ
qd alio loco dicit. a iuidiciis enĩ tur timu¬
i ꝑ seu̾ant̾ eis credidi: quia tulegẽ
posiustimͥ. T̃uint̾ior intimis meis: tu
intus in corde legem posiusti mͥ sp̃u mo.
tuo. tanꝗͣ digito tuo: ut eam ñtanꝗͣ
seruus sine amore metuerẽ: s casto ti

Expanded text:
iam verba tua.» Neque enim caput illud nostrum, ipse Salvator corporis, in aliquam malignam viam carnali cupiditate ferretur, ut ei necesse esset pedes suos inde prohibere, quasi illuc euntes motibus suis: quod nos facimus, quando ea quae ille non habuit, ne vias malignas teneant, desideria nostra prava cohibemus. Sic enim verba Dei possumus custodire, si post nostras malas concupiscentias non eamus , ut ad mala concupita perveniant; sed eas potius adversus carnem spiritu concupiscente frenemus , ne nos raptos atque subversosquit, «tuis non declinavi, quoniam tu legem posuisti mihi.» Dixit quid timuerit, ut ab omni via maligna prohiberet pedes suos. Quid est enim, «A judiciis tuis non declinavi;» nisi quod alio loco dicit, «A judiciis autem tuis timui?» Perseveranter eis credidi, «quia tu legem posuisti mihi.» Tu interior intimis meis, tu intus in corde legem posuisti mihi spiritu tuo, tanquam digito tuo; ut eam non tanquam servus sine amore metuerem, sed casto ti
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s quieum audiebant: suꝑ pruden¬
tia et responsis eiꝰ. Nec ĩmerito: quiꝑ is¬
tam ꝓpħiam tanto ante dix̾at. Suꝑ õs
docentesme intellexi. Om̃s enim. utiq
homines uult intelligi: ñ dm̃ patrẽ. de
quo dicit ipse filius. Sicut docuit me pat̾:
hȩc loquor. Quod difficillime exꝑsona u̾bi
intelligitur: insi quis ut c̃aꝑe cunq ualeat.
id eẽ.filium a patre doctum eẽ. qͦd genitum.
Cui enim ñ ẽ aliũd ẽẽ. aliud doctũ eẽ : s qͦd
illi ẽ. eẽ. hoc ẽ doctum ẽẽ: ꝓfecto aqͦ ei ẽ ẽẽ.
ab illo simul ẽ. ei doctum eẽ. Exꝑsona
uͦ hominis uͥ formã serui accepit: facilius
intelligitur apatre didicisse quȩ dix̃. In
qͣ forma serui constitutũ. maxime puer̾:
putauer̃ eum hominis maioris etatis do¬
cendum. S illȩ quẽ pat̾ docuit: suꝑ õs
docentes se intellexit. Quia testimonia
inquit tua meditatio mea ÷. Ideo suꝑ õs
docentes se intelligebat: qr testimonia

Expanded text:
omnes qui eum audiebant, super prudenomnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus . Nec immerito, qui per istam prophetiam tanto ante dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est aliud esse, aliud doctum esse, sed quod illi est esse, hoc est doctum esse; profecto a quo ei est esse, ab illo simul ei est doctum esse. Ex persona vero hominis, ubi formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua meditatio mea est.» Ideo super omnes docentes se intelligebat, quia testimonia
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ om̃s docentes me intellexi: Quis ẽ iste
qui suꝑ om̃s docentes se intellexit: Quis ẽ
inqͣm qui suꝑ om̃s ꝓpb̃as. qͥ ñ solum loq̃ndo
eosqͥ secũ uix̾unt. uerũ cẽ scribendo postõs
tam excellenti auctoritate docuer̃. audet
se intelligendo p̾pon̾e: Salomoni quidem
tanta donata ẽ sapientia: ut etiã his om̃ĩb
qui fuer̾ ante illum uideat᷑ ẽẽ p̾latꝰ . S. ñ :
credendum. ipsum hic apatre suo dauid po-¬
tuisse ꝓpħari: maxime quia dici ñ posset
exꝑsona salomonis quod hic dicit᷑. Ab omĩ
uia maligna ꝓhibui pedes meos. Porro si qͦd
corpore qͦd ÷ eccłia uerba ꝓpħica digerens
et tanꝗͣ unum loquentem faciens. ꝓpt̾ ma¬
gnũ illud sacͣmentũ uͥ dictũ ÷ erunt duo
incarne una: agnosco plane eum qui suꝑ
oms docentes se intellexit: qñ cum ẽẽt
tus ẽ. illic intemplo. sedens int̾ doctores.
audiens eos ⁊ int̾rogans. Ubi stupebãt

Expanded text:
 omnes docentes me intellexi?» Quis est iste  omnes docentes me intellexi?» Quis est iste qui super omnes docentes se intellexit? quis est, inquam, qui super omnes Prophetas, qui non solum loquendo eos qui secum vixerunt, verum etiam scribendo posteros tam excellenti auctoritate docuerunt, audet se intelligendo praeponere? Salomoni quidem tanta est donata sapienta, ut etiam his omnibus qui fuerunt ante illum, videatur esse praelatus : sed non est credendum ipsum hic a patre suo David potuisse prophetari; maxime quia dici non posset ex persona Salomonis quod hic dicitur, «Ab omni via maligna prohibui pedes meos.» Porro si, qucorpore quod est Ecclesia, verba prophetica digerens, et tanquam unum loquentem faciens, propter magnum illud sacramentum, ubi dictum est, «Erunt duo in carne una» ; agnosco eum plane qui super omnes docentes se intellexit, quando cum esset iduum inventus est illic in templo sedens inter doctores, audiens illos et interrogans; ubi stupebant
Abbreviated transcription (Latin):
ex deo. Nonquia lex qͣm legunt inimi¬
ci eiꝰ ñ ẽ ex deo: s quia eam ñ sapiunt sic̃
iste. qui suꝑ inimicos suos eam sapit.
coherendo lapidi inquẽ illi offenderũt:
finis enim legis xp̃c adiusticiã omni
credenti: ut iustificetur gͣtis ꝑ gr̃am
ipsius: ñ sicut illi qui uirib suis legẽ¬
se face̾ existimant. & ideo ex lege qͥdẽ
sitiens eam petendo. querendo. pulsã¬
do. qͦdãmͦ apatre mendicat : ut ad opta¬
tus ꝑ unigenitum accipiat. Sic autẽ
mandatũ dei qñ sapuisset:
suꝑ inimicos meos saꝑe fecistime man-¬
datũ tuũ: Inimici quippe eiꝰ illi. uelut
exagar inseruitutem gen̾ati: exeodẽ
isto scło. nullum iam legis posset ẽẽ mandatũ.
lamuͦ nullum erit: sed intabulis uisibilib li¬
brisq conscͥptum. Intabulis uͦ cordis. dlectio
dei et ꝓximi. manebit inet̾num: in qͦ manda¬
to gemino totaler pendet et ꝓph̃e. Eritq pre¬
mium custoditi mandati huiꝰ ipse mandator:
et p̾mium dilectionis ipse dilectus: quando

Expanded text:
ex Deo : non quia lex quam legunt inimici ejus, non est ex Deo; sed quia eam non sapiunt, sicut iste qui super inimicos suos eam sapit, cohaerendo lapidi in quem illi offenderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , ut justificentur gratis per gratiam ipsius : non sicut illi qui viribus suis se legem facere existimant, et ideo ex lege quidemsitiens eam , petendo, quaerendo, pulsando quodammodo a Patre mendicat , ut adoptatus per Unigenitum accipiat. Sic autem mandatum Dei quando sapuisset, «Super inimicos meos supere fecisti me mandatum tuum?» Inimici quippe ejus illi, velut ex Agar, in servitutem generati , ex eodem isto saeculo nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum erit, sed in tabulis visibilibus librisque conscriptum: in tabulis vero cordis, dilectio Dei et proximi manebit in aeternum; in quo mandato geminato tota Lex pendet et Prophetae : eritque praemium custoditi mandati hujus ipse mandator, et praemium dilectionis ipse dilectus, quando
Abbreviated transcription (Latin):
diat gͦ. Altiora te ne quesieris: ⁊ fortiora
te ne scrutatus fueris: s quȩ p̾cepit tͥ
añs illa cogita semꝑ. Sic homo adocul¬
torum sapientiam ꝑuenit: ꝑ obedienti¬
am mandatorũ. Cum autẽ dixisset. q̃
tͥ p̾cepit dñs illa cogita: ideo addidit sẽ¬
ꝑ: quia et custo dienda ẽ. obedientia
ut ꝑcipiatur sapientia. et ꝑcepta sapĩa.
ñ ẽ deserenda obedientia. Spĩ alium
itaq menbrorum xp̃i uox ista ẽ: a man¬
datis tuis intellexi. Hoc enim recte dic̃
xp̃i corpꝰ: in eis quib mandata seruan¬
tib ꝓpt̾ ipsam custodiam mandatoꝵ
p̾betur uberio doctrina sapientiȩ.
ꝓpt̾ea inquit odio habui omnẽ iuã iniqͥta¬
tis. Necesse ẽ enimut odit omnẽ iniquitatẽ
amor iusticiȩ: qui tanto maior ẽ. quanto eũ
magis inflãmat amplioris dulcedo sapientiȩ :
quȩ p̾betur ei qui obtemꝑat dõ. & aman¬
datis eiꝰ intellexit¬

Expanded text:
tiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi Dominus, illa cogita semper» . Sic homo ad occultorum sapientiam pervenit per obedientiam mandatorum. Cum autem dixisset, «Quae tibi praecepit Dominus, illa cogita;» ideo addidit, «semper,» quia et custodienda est obedientia, ut percipiatur sapientia, et percepta sapientia non est deserenda obedientia. Spiritualium itaque membrorum Christi vox ista est, «A mandatis tuis intellexi.» Hoc enim recte dicit Christi corpus in eis, quibus mandata servantibus propter ipsam custodiam mandatorum praebetur uberior doctrina sapientiae, «Propterea,» inquit, «odio habui omnem viam iniquitatis.» Necesse est enim ut oderit omnem iniquitatem amor justitiae: qui tanto major est, quanto eum magis inflammat amplioris dulcedo sapientiae, quae praebetur ei qui obtemperat Deo, et a mandatis ejus intelligit
Abbreviated transcription (Latin):
sum emittit᷑: Quȩ autem ꝓcedunt de ore.
de corde exeunt: & ea sunt quȩ coinqͥnant
hominẽ. Adhuc ⁊ uos sine intellectu estis:
et suꝑ seniores illos nõ itelligitis: sed
plane iamnunc audito tali magistro. ca¬
nores intelleri. Nam etiã corpori c̃gruit:
quod secutus adiunxit. Quia mandata tua
ex quisiui. Mandata tua: ñ mandata homi¬
num. Mandata tua: ñ mandata senioꝵ:
qui uolentes eẽ. legis doctores. ñ intelligtͦ
neq que loquunt᷑. neq de quib affirmãt.
ooito de mandatis dei quȩ sunt exquiren¬
da ut suꝑ seniores intelligat᷑. responsũ:
his quieorum auctoritatẽ u̾itati p̾ferebãt
&e dictum ẽ. Cur ⁊uos tͣnsgͣdimini mã¬
datũ dei. ut tͣditiones ur̃as statuatis: Ia¬

Expanded text:
e autem procedunt de ore, e autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem» ? Adhuc et vos sine intellectu estis, et super illos seniores non intelligitis? Sed plane jam nunc audito tali magistro, caniores intellexi.» Nam etiam corpori congruit quod secutus adjunxit, «Quia mandata tua exquisivi. Mandata tua,» non mandata hominum: «mandata tua,» non mandata seniorum, qui volentes esse legis doctores, non intelligunt neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant . Merito de mandatis Dei, quae sunt exquirenda, ut super seniores illos intelligantur, responsum est iis qui eorum auctoritatem veritati praeferebant, et dictum est, «Cur et vos transgredimini mandatum Dei, ut traditiones ves
Abbreviated transcription (Latin):
sup̃ seniores illos intellig̾ent. quorũ tͣdicio
de lauandis manib ferebatur: conuocatis
ad se turbis. dix̃ eis. Audite et intelligite.
Tanqͣm dic̾et. Suꝑ seniores illos ⁊ uosintel¬
ligite: ut etiã de uob̾ illa ꝓpħia clareat eẽ.
p̾missa. suꝑ seniores intellexi: nec solũ capiti
uerum etiã corpori. ac sic uniu̾so xͦ aptata¬
comieniat. Non quod intrat in os coinqui¬
nat hominẽ: s quod ꝓcedit ex ore hoc com¬
quinat hominẽ. Hoc seniores illi ñ intellige¬
bant: qui de lauandis manib sua uelut
magna mandata tͣdidant. Ipsa qͦ menbra
capitis huius. suꝑ seniores intelligentis:
ñdum qͦd ab eo dictum ẽ. intellex̾ant. de¬
niq pꝰ pauca respondens petrꝰ: dix̃ ei. E dis¬
sere nob̾ parabolam istam. Putabat adhuc
eẽ. parabolam: qͦd dñs sine figuris fuerat
elocutus. At illȩ dix̃. Adhuc et uos sine in¬
tellectuestis: Non intelligitis quia omne
quod mos intrat inuentrẽ uadit. & inseces¬

Expanded text:
ent, quorum traditio de lavandis manibus ferebatur; convocatis ad se turbis dixit eis: «Audite, et intelligite.» Tanquam diceret: Super seniores illos et vos intelligite, ut etiam de vobis illa prophetia clareat esse praemissa, «Super seniores intellexi» nec solum capiti, verum etiam corpori, ac sic universo Christo aconveniat. «Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem.» Hoc seniores illi non intelligebant, qui de lavandis manibus sua velut magna mandata tradiderant. Ipsa quoque membra capitis hujus super seniores intelligentis, nondum quod ab eo dictum est intellexerant. Denique post pauca respondens Petrus dixit ei: «Edissere nobis parabolam istum.» Putabat adhuc esse parabolam, quod Dominus sine figuris fuerat elocutus. At ille dixit: «Adhuc et vos sine intellectu estis? Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in ventrem
Abbreviated transcription (Latin):
tellexi. Qͦd io mͥ eo mͦ repetitum uidet᷑:
ut nob̾ hȩc legentib illa ȩtas eiꝰ ueniret in
mentẽ. quȩ nob̾ innotuit ex euuangłio:
qͣ etate puerili int̾ etates maiores. hoc ẽ iu-¬
niorint̾ seniores sedebat: ⁊ suꝑ om̃s docẽ¬
tes se intelligebat. Solent enim iunior
et semor ad se inuicẽ dici minor et maior:
et sineut̾ eoꝵ senili accessit aut ꝓpinqͣũ
etati. Quãꝗͣ si &e exp̾ssum nom̃ senioꝵ
ineuuangłio uelimꝰ inquirere. supͣ quoᷤᷤ
intellerit inuenimꝰ: qñ ei drx̾unt scribe et
pharisei. Quare discipłi tui tͣnsgrediuntur
tradicionem senorũ: Nonenim lauant ma¬
nus suas: cum panem manducant. E cce
obiecta ẽ ei tͣnsgressio tͣdicionis senioꝵ. Sed
qui suꝑ seniores intellexit. quid eis respondit
audiamꝰ. Quare inquit ⁊ uos tͣnsgredimini
mandatum dei. ꝓpt̾ tradicionem ur̃am:
Deinde paulo pꝰ ut ñ solũ ipse qui ẽ cap̃ cor

Expanded text:
 eo modo repetitum videtur, ut nobis haec legentibus illa aetas ejus veniret in mentem, quae nobis innotuit ex Evangelio, qua aetate puerili inter aetate majores, hoc est, junior inter seniores sedebat, et super omnes docentes se intelligebat. Solent enim junior et senior ad invicem dici minor et major, etsi neuter eorum senili accessit aut propinquavit aetati: quanquam si et expressum nomen seniorum in Evangelio velimus inquirere, supra quos intellexit, invenimus quando ei dixerunt Scribae et Pharisaei, «Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum panem manducant.» Ecce objecta est ei transgressio traditionis seniorum. Sed qui super seniores intellexit, quid eis responderit, audiamus: «Quare,» inquit, «et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram?» Deinde p
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ dilectio ipsa diffunditur incordi¬
b nr̃is. hoc enĩ spũ dei quic̃q agunt᷑
hi filii sunt dei: qui recipiunt᷑ ut recũ¬
bant cͦ abraham. isaac. ⁊ iacob. in regno
cȩloꝵ: expulso seruo qui ñ manet indo¬

Expanded text:
quem dilectio ipsa diffunditur in cordibus nostris . Hoc enim Spiritu Dei quicumque aguntur, hi filii sunt Dei : qui recipiuntur ut recumbant cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum ; expulso servo, qui non manet in do
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ÷ ipsum salutare eiꝰ. Uenit ut ꝓtegat:
n̾ut conterat. Nam suꝑ qͦfdam cont̾endoᷤ
uenturus ẽ: qui nunc in eum dum sꝑnũt
eius humilitatẽ offendendo quassantur.
Sic enun dicit in euuangłio. Quicecidit
suꝑ lapidẽ istum: conqͣssabit᷑. Suꝑ quem
uͦ ceciderit: conteret eum. Qui gͦ nobis
exꝓbrant: offendunt in eum ⁊ cadunt.
Nos autem ne offendamꝰ ⁊ cadamꝰ. oꝓbria
eorum ne timeamꝰ: s respondeamꝰ eisuer¬
bum. hoc ẽ. uerbum fidei quod p̾dicamꝰ:
quia si credideris inquit incorde tuo q¬

Expanded text:
hoc est, ipsum salutare ejus venit ut protegat, hoc est, ipsum salutare ejus venit ut protegat, non ut conterat. Nam super quosdam conterendos venturus est, qui nunc in eum, dum spernunt ejus humilitatem, offendendo quassantur. Sic enim dicit in Evangelio: «Qui ceciderit super lapidem istum, conquassabitur; super quem vero ceciderit, conteret eum» . Qui ergo nobis exprobrant, offendunt, et cadunt in eum. Nos autem ne offendamus, et cadamus, opprobria eorum ne timeamus, sed respondeamus eis verbum. «Hoc est verbum fidei quod praedicamus. Quia si credideris,» inquit, «in corde tuo q
Abbreviated transcription (Latin):
ea que ñsunt tanqͣm sint. Nondũ enĩ
erant quib ꝓmitt̾etur: ne quisqͣm de
m̾itis gloriaret᷑. Et quib ꝓmissũ ẽ. etiã
ipsi ꝓmissi sunt: ut totum corpꝰ xͥ dicat.
ꝓbrantib mͥuerbum. Utrum u̾bum
exꝓbrantib. anu̾bum respondebo: am¬
biguum ẽ. S qͦdlibet eorum xp̃m so¬
nat. Ipsum nobis it. exꝓbrant a quib
est crucifixꝰ. uel scandalũ. uel stultitiã:
ignorantes quia uerbum caro factũ ẽ.
⁊ habitauit in nobis: qd u̾bum impͥn¬
cipio erat. ⁊ ap̃ dm̃ erat. ⁊d̾s erat . S ⁊¬
si ñ ipsi u̾bum exꝓbrant qͦd eos latet.
quia diuinitas eiꝰ ab eis ñ cognoscitur.
a quib eius infirmitas in cruce contẽpnit᷑.
nos tam uerbum respondeamꝰ. ne ex ꝓbrati¬
one terreamur. aut confundam᷑. Uerbum
enim sicognouissent: nunqͣm dñm gloriȩ
crucifixissent. Illȩ autẽ respondit uerbũ
exprobrantib suꝑ quẽ uenit misccłia d̾i:

Expanded text:
ea quae non sunt, tanquam sint» . Nondum enim ea quae non sunt, tanquam sint» . Nondum enim erant quibus promitteretur, ne quisquam de meritis gloriaretur. Et quibus promissum est, etiam ipsi promissi sunt; ut totum corpus Christi dicat, brantibus mihi verbum.» Utrum, «verbum exprobrantibus;» an, «verbum respondebo,» ambiguum est: sed quodlibet eorum Christum sonat. Ipsum enim nobis exprobrant, quibus est crucifixus vel scandalum, vel stultitia : ignorantes quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quod Verbum in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat . Sed etsi non ipsi Verbum exprobrent quod eos latet, quia divinitas ejus ab eis non cognoscitur a quibus ejus infirmitas in cruce contemnitur; nos tamen Verbum respondeamus, nec exprobratione terreamur aut confundamur. Verbum enim si cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Ille autem respondet Verbum exprobrantibus, super quem venit misericordia Dei;
Abbreviated transcription (Latin):
qunt᷑. iste iungendus ẽ. Hȩc
u̾ba sunt. Et ueniat suꝑ me miscd̾ia
tua dñe. Quȩ sententia: suꝑiori uidet᷑
aunexia. Nonenim ait. ueniat suꝑ me:
s ait. ⁊ueniat. Est autẽ illȩ suꝑior:
ecce concupiui mandatatua. in tua iusticia ui¬
uificame. Deinde sequit᷑. Et ueniat suꝑ me
miscłia tua dñe. Quid hic gͦ poscit. nͥut man
mandauit: Exponit enim qͦdãmͦ qͥd dix̾it.
intua iusticia uiuifica me: cum subiungit.
um scđ̾m eloquium tuuͦ. Hoc ẽ scđm ꝓmis¬
sionẽ tuã. Unde nosuult apłs filiosꝓmissi¬
onis intelligi: ne arbitremur nr̃m ẽe̾. qͦd
sumꝰ. sed totum dei gr̾ȩ tͥbuamꝰ. Factus ẽ
scͥptum ÷ qui głatur: in dño glet᷑. Quod
gg ait. intua iusticia uiuifica me: in xp̃o
utiq uuificari cupit. Et ipsa ẽ mĩa: qͣm
redei. Quo u̾bo exposuit. qͣm mĩa dic̾et¬
sequit᷑. Salutare tuũ: scãm eleqͥum tuũ.
Ab eo quippe hoc ꝓmissum ẽ: qui uocat

Expanded text:
gendus est. Haec verba sunt: «Et veniat super me misericordia tua, Domine.» Quae sententia superiori videtur annexa: non enim ait, «Veniat super me;» sed ait, «Et veniat.» Est autem illa superior, «Ecce concupivi mandata tua; in tua justitia vivifica me:» deinde sequitur, «Et veniat super me misericordia tua, Domine.» Quid hic ergo poscit, nisi ut mandmandavit? Exponit enim quodammodo quid dixerit, «In tua justitia vivifica me;» cum subjungit, um secundum eloquium tuum:» hoc est secundum promissionem tuam. Unde nos vult Apostolus filios promissionis intelligi ; ne arbitremur nostrum esse quod sumus, sed totum Dei gratiae retribuamus. «Factus est» st, Qui gloriatur, in Domino glorietur» . Quod ergo ait, «In tua justitia vivifica me;» in Christo utique vivificari cupit, et ipsa est misericorre» Dei; quo verbo exposuit quam misericsequitur: «Salutare tuum secundum eloquium tuum.» Ab eo quippe hoc promissum est, qui «vocat
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s illum suscitauit amortuis: saluuseris.
Corde enim creditur adiusticiã: ore au̾
tur oꝓpbrium: s exprobrantib respon¬
dendum ẽ uerbum. Ut autem hoc mar¬
tyrespossent: ꝓmissum ẽ. eis idictum.
Non enimuos estis qui loquimini: s sp̃c
patris uri qui loquitur in uobis. Ideo &
iste cum dixisset. respondebo ex ꝓbnti

Expanded text:
s illum suscitavit a mortuis; salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem tur opprobrium: sed exprobrantibus respondendum est verbum. Ut autem hoc martyres possent, promissum est eis, et dictum, «Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis» . Ideo et iste cum dixisset, «Respondebo exprobranti
Abbreviated transcription (Latin):
longe ẽ. apeccatorib salus: quis te dis¬
cernit apeccatorib. ut ñate longe. s
tec̃ sit salus: hoc te nempe discernit:
qr id qd isti ñ eg̾unt. ipse fecisti: hoc÷
di iustificationes exquisisti. Quid it
habes qͦd ñ accepisti: Nonne tues qui¬
paulo ante dicebas. damniaui intoto corde
meo exaudi me dñe. iustificationes tuas
requiram: Ergo abillo adquẽ clamasti:
ut eas ex quireres accepisti. Ipse te gͥ disc̃¬
nit ab eis: a quib ꝓpt̾ea longe ẽ. salus. ꝙ
iustificationes dei ñ exquisier̃. Uidith¬
sunt: cuiꝰ menbra sumꝰ. Uidit hoc inꝗͣ
continuoq subiecit. oiserationes tuȩ
multȩ dñe. Etiam hoc gͦ qd exqͥrimꝰ
iustificationes tuas: ꝑtinet ad misera¬
tiones tuas. Scd̾m uidicium tuũ uiui¬
fica me. Noui enim: quia iudiciũ tuũ
sine tua miseratione ñerit suꝑ me.

Expanded text:
«Longe est a peccatoribus salus?» quis te dis«Longe est a peccatoribus salus?» quis te discernit a peccatoribus, ut non a te longe, sed tecum sit salus? Hoc te nempe discernit, quia id quod isti non egerunt, ipse fecisti, hoc est, Dei justificationes exquisisti. Quid autem habes quod non accepisti ? Nonne tu es quipaulo ante dicebas, «Clamavi in toto corde meo; exaudi me, Domine: justificationes tuas exquiram?» Ergo ab illo ad quem clamasti, ut eas exquireres accepisti. Ipse te igitur discernit ab eis a quibus propterea longe est salus, quia justificationes Dei non exquisieruntsunt, cujus membra sumus. Vidit hoc, inquam, continuoque subjecit: «Miserationes tuae multae, Domine.» Etiam hoc ergo quod exquirimus justificationes tuas, pertinet ad miserationes tuas. «Secundum judicium tuum vivifica me.» Novi enim quia et judicium tuum sine tua miseratione non erit super me.
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm reu̾a totũ xͥ corpꝰ inhachu¬
militate positũ dicit: unde¬
et psalmi huiꝰ incipit lectio. de qͣ nunc
disputare suscepimꝰ. Uide humilitatẽ
meã & eripe me: quia legẽ tuã ñ sum
oblitus. Hoc loco nullã dei legẽ conueniẽ¬
tius intelligimꝰ: nͥ qua ĩmobilit̾ fixum :
ut om̃ĩs qui se exaltat humiliet᷑. & oĩs
qui se humiliat exaltet᷑. Suꝑb autẽ gͦ
malis ut humiliet᷑ innectitur: humił
mͦ sententia repetita ẽ. Qͦd enĩ ait. ui¬
de humilitatẽ meã: hoc ÷ iudica iudi¬
cium meũ. Et qͦd ait. & eripe me: hoc
ẽ ⁊ redime me. Quod uͦ supͣdictũ ẽ.
qr legem tuã ñ sũ oblitus: huic congru¬
it qͦd infra ẽ. ꝓpter eloquiũ tuũ uiuifi¬
ca me. Ipsum enim eloqͥũ : lex dei: qͣm
ñ ẽ oblitus. ut se exaltand humiliaret.
Adipsam uͦ exaltationẽ ꝑtinet qͦdait.
uiuifica me: quia scõrũ exaltatio. uita
lus: quia iustificationes tuas ñ exqͥsier̃.
Quis enim te discernit: O tii qͥ dixisti

Expanded text:
 vera totum Christi corpus in hac humilitate positum dicit, unde psalmi hujus incipit lectio, de qua nunc disputare suscepimus: «Vide humilitatem meam, et eripe me; quia legem tuam non sum oblitus.» Hoc loco nullam Dei legem convenientius intelligimus, nisi qua immobiliter fixum est ut omnis qui se exaltat, humilietur, et omnis qui se humiliat, exaltetur . Superbus ergo malis, ut humilietur, innectitur; humilis modo sententia repetita est. Quod enim ait, «Vide humilitatem meam;» hoc est, «Judica judicium meum:» et quod ait, «et eripe me;» hoc est, «et redime me.» Quod vero supra dictum est, «quia legem tuam non sum oblitus;» huic congruit quod infra est, «propter eloquium tuum vivifica me.» Ipsum enim eloquium est lex Dei, quam non est oblitus, ut se exaltandus humiliaret. Ad ipsam vero exaltationem pertinet quod ait, «Vivifica me;» quia sanctorum exaltatio vita lus; quia justificationes tuas non exquisierunt.» Quis enim te discernit, o tu qui dixisti,
Abbreviated transcription (Latin):
ut obtin̾et᷑ cui p̾mium debet᷑ ipsa
iusticiȩ tuȩ. Aueritate inquit uer¬
ba tua ꝓcedunt. Et ideo ueracia st̃
et neminem fallunt: quib prenun-¬
ciat᷑ uita iusto. pena impio. Hȩc st̃
quippe inet̾nũ: iudicia iusticie di.¬

Expanded text:
«Vide quoniam mandata tua dilexi.» Non ait, justitiae tuae.» A veritate, inquit, tua verba procedunt, et ideo veracia sunt, et neminem fallunt, quibus praenuntiatur vita justo, poena impio. Haec sunt quippe in aeternum judicia justitiae D
Abbreviated transcription (Latin):
talem habeant regem: mendacẽ regẽ:
Nisi enim m̃daciũ et simulatio p̾cedat:
ñ s̃ amaricantes inecctia. Inde enĩ amari-¬
cant: quia fingunt. Rrecedit temptatio
oculorũ: amaricatio sequitur. Et imp̃o
diabolo p̾cessit. Nam tẽptatio oculoꝵ ẽ:
quod tͣnsfigurat se uelut angłm lucis.¬
Le ꝗͣ Occidat manꝰ dei et illum et illos. Illum
ne inducat: illos ut corrigant᷑. Et enim
in uno qͦq homine occidit᷑ ille rex: qͣndo
dap̾nat simulationẽ et diligit u̾itatẽ.
Manꝰ dei ñ quiescit idag̾e. Nam quẽ ad¬
modũ egit adlitt̾am tẽ. sic agit nc̃ sp̃u-¬
alit̾: ut impleat quod tc̃ ꝓpħice p̾nunciauit.
Occidit etiam aliũ regẽ: et alium ppłm
eiꝰ. Et og regem basan. Et hic ꝗͣ malꝰ
Og: int̾p̾tatur conclusio. Basan: int̾p¬
tatur confusio. Malus ẽ rex ille: qui in¬
tercludit uiam ad dm̃. Hoc enĩ agit di-¬
abolus semꝑ. opponendo figm̃ta sua:
opponendo idola sua. faciendo sine ces

Expanded text:
talem habeant regem, mendacem regem? talem habeant regem, mendacem regem? Nisi enim mendacium et simulatio praecedat, non sunt amaricantes in Ecclesia; inde enim amaricant, quia fingunt. Praecedit tentatio oculorum, amaricatio sequitur: et in ipso diabolo praecessit; nam tentatio oculorum est quod «transfigurat se velut angelum lucis» . Occidat manus Domini et illum et illos; illum, ne inducat; illos, ut corrigantur. Etenim in unoquoque homine occiditur ille rex, quando damnat simulationem, et diligit veritatem. Manus Dei non quiescit id agere. Nam quemadmodum egit ad litteram tunc, sic agit nunc spiritualiter, ut impleat quod tunc prophetice praenuntiavit. Occidit etiam alium regem et alium populum ejus: «Et Og regem Basan.» Et hic quam malus! Og interpretatur, Conclusio: Basan interpretatur, Confusio. Malus est rex ille qui intercludit viam ad Deum. Hoc enim agit diabolus; semper opponendo figmenta sua, opponendo idola sua, opponendo se neces
Abbreviated transcription (Latin):
rao rex egyptioꝵ. Nom̃ attendite : et
uidete quẽ ad modũ ista faciat ds. Rex
in omĩ gente pͥor ẽ. E gyptꝰ afflictio ẽ.
Pharao: dissipatio ẽ. Afflictio gͦ regẽ
ht̃ disfipationẽ: quia illi qui affligunt
eccłiam. dissipati affligunt. Ut enim
affligant: dissipant᷑. Quo enim rex
ducit: ppłs sequit᷑. Rrecedit dissipatio:
sequit᷑ afflictio. Audite audite nomina
hȩc: int̾p̾tatione typica. et sapientia
plena. Nec unũ inuenis existis nominibꝰ:
ges: et quas gentes. Seon regẽ amor¬
reorum occidit. dudite nomina gra-¬
occidat acordib seruoꝵ suorũ. & atẽ¬
ptationib eccłiȩ suȩ. nec cesset manꝰ
eiꝰ moccidendis talib regib & talib po¬
pulis. Int̾ptatur enim seon temptatio
ocłoꝵ : et amorrei int̾ptant᷑ amarican¬
tes. Iã hic uidete si intellig̾e possumꝰ:
qͦm amaricantes regem habeant tẽp¬
tationẽ oculoꝵ. Temptatio oculorũ:
ũ ht̃. Iam quid mnirum ẽ si amaricantes

Expanded text:
rao rex Aegyptiorum. Nomen attendite, et rao rex Aegyptiorum. Nomen attendite, et videte quemadmodum ista faciat Deus. Rex in omni gente prior est; Aegyptus Afflictio est, Pharao Dissipatio. Afflictio ergo regem habet dissipationem; quia illi qui affligunt Ecclesiam, dissipati affligunt. Ut enim affligant, dissipantur: quoniam rex ducit, populus sequitur; praecedit dissipatio, sequitur afflictio, Audite, audite nomina haec, interpretatione typica et sapientia plena: nec unum invenis ex istis nominibus, ges et quas gentes? «Seon regem Amorrhaeorum.» Audite nomina gravoccidat a cordibus servorum suorum, et a tentationibus Ecclesiae suae, nec cesset manus ejus in occidendis talibus regibus et talibus populis: interpretatur enim Seon, Tentatio oculorum; Amorrhaei interpretantur, Amaricantes. Jam hic videte si intelligere possumus quomodo amaricantes regem habeant tentationem oculorum. Tentatio oculorum non habet. Jam quid mirum est si amaricantes
Abbreviated transcription (Latin):
spẽ uite et̾nȩ. et ꝓpt̾ timorẽ ignis
et̾ni. apud se subsannet : aut si ta¬
lis ẽ. ut audiat corã te: os torqueat
et dicat. Quis huc inde reu̾sus ẽ:
pͥmogenitꝰ. eiꝰ: mortua ẽ. fides eiꝰ. Et
hoc ab homine usq ad pecꝰ. Dicã frẽs
qͦd sentio. Homines intelligas sp̃ua¬
lit̾ significari tanꝗͣ doctos: ꝓpt̾ ratio¬
nalem animã qͦd: hõ. Pecora uͦ indo¬
ctos: s tam̃ hñtes fidẽ. Nam alit̾ ñ¬
hr̃ent pͥmogenita. S unt docti qui
affligunt ȩccłiam: scismata et heses
faciendo. Proinde nec in illis inuenis sidẽ
dei. Occisa sunt pͥmogenita eorũ. Tra¬
hunt pꝰse turbasindoctas. Ipsa speccora.
In hac gͦ afflictione qua ȩccłia affligit᷑.
morit᷑ in affligentib fides. Moriunt᷑
pͥmogenita. et in ipsis doctis et indoc¬
tis: quia occidit ds pͥmogenita egẏp¬
uIi tiorũ ab homine usq ad pecus. In misit¬
signa et ꝓdigia in medio tui egypte:
inpharaonem &e in oms seruoseiꝰ. Pha¬

Expanded text:
spem vitae aeternae, et propter timorem ignis aeterni, apud se subsannet; aut si talis cet ut audeat coram te, os torqueat et dicat: Quis huc inde reversus estprimogenitus ejus, mortua est fides ejus: et hoc «ab homine usque ad pecus.» Dicam, fratres, quod sentio. Homines intelligo spiritualiter significari tanquam doctos, propter rationalem animam, quod est homo: pecora vero, indoctos; sed tamen habentes fidem, nam non haberent primogenita. Sunt docti qui affligunt Ecclesiam, schismata et haereses faciendo. Proinde nec in illis invenis fidem,ictio populo Dei. Occisa sunt primogenita eorum: trahunt post se turbas indoctas; ipsa sunt pecora. In hac ergo afflictione qua Ecclesia affligitur, moritur in affligentibus fides: moriuntur primogenita et in ipsis doctis et indoctis; quia occidit Deus primogenita Aegyptiorum «ab homine usque ad pecus.» e, in Pharaone et in omnibus servis ejus.» Pha
Abbreviated transcription (Latin):
la ciuitate que nunqͣm ruitura ẽ: quia
⁊ dñs habitat meaͥ et custodit eã que
ẽ uisio pacis. ȩt̾na ierłm. Pacis illiꝰ frẽs
mei. cui laudande lingua ñ sufficit. uͥ
nullũ hostem iam sentiemꝰ: nec in ȩccłia
nec extͣ eccłiã: nec incarne nr̃a. nec inco-¬
gitatione nr̃a. Absorbebit᷑ mors in uic¬
toriã: et uacabimꝰ aduidendũ dñm. ĩ
pace ȩt̾na. cuies ierłm facti. ciuitatiᷤ dĩ¬

Expanded text:
tate, quae nunquam ruitura est; quia et Dominus habitat in ea, et custodit eam: quae est visio pacis aeterna Jerusalem, pacis illius, fratres mei, cui laudandae lingua non sufficit, ubi nullum hostem jam sentiemus nec in Ecclesia, nec extra Ecclesiam, nec in carne nostra, nec in cogitatione nostra. Absorbebitur mors in victoriam , et vacabimus ad videndum Deum in pace aeterna, cives Jerusalem facti civitati
Abbreviated transcription (Latin):
cȩxi fiant: Iudicauit gͦ dñsplebẽ suã. Se¬
parauit gͦ: et ñ ibi inueniet qͦs in regnũ
suum restituat: Planȩ inueniet. Et ĩ
seruis suis a duocabit᷑. Nreppulit ait
apts plebẽ suã: qͣm p̾sciuit. et unde
ꝓbas: Nam et ego israelita sũ. Orgo
iudicauit dñs plebem suã: separando¬

Expanded text:
caeci fiant? Judicavit» ergo «Dominus plebem suam.» Separavit ergo, et non ibi inveniet quos in regnum suum restituat? Plane inveniet: «Et in servis suis advocabitur. Non repulit,» ait Apostolus, «plebem suam, quam praescivit.» Et unde probat? «Nam et ego Israelita sum» . Ergo «Judicavit Dominus plebem
Abbreviated transcription (Latin):
rantes. a testimoniis dei negando decli-¬
nauer. Hosgͦ iste uidit & tabescebat:
quia diligebat. Telus enim ille ẽ bonus:
de amore ueniens ñ deliuore. Inqͦ enim
ñ seruauer̃ pactum: secutꝰ adiunx̃.
Quia elo quia tua ñ custodier̃. Ea qͥp-¬
pe intͥbulationib negauer᷑. Et com¬
mendat se iste differens abeis: ac dicit

Expanded text:
rantes, a testimoniis Dei negando declirantes, a testimoniis Dei negando declinaverunt. Hos ergo iste vidit, et tabescebat, quia diligebat. Zelus ille est enim bonus, de amore veniens, non livore. In quo enim non servaverunt pactum, secutus adjunxit: «Quia eloquia tua non custodierunt.» Ea quippe in tribulationibus negaveruntmendat se iste differens ab eis, ac dicit
Abbreviated transcription (Latin):
rata ẽ. uniu̾sa terra sanguine marty¬
rum: floret cęlum coronis martyrũ:
ornate sunt eccłiȩ memorus martyr̃
insignita sunt tempora natalib mar¬
tyr: crebrescunt. sanitates m̾itis mar¬
tyrum. Unde hoc nͥ quia impletũ ẽ
qͦd p̾dictum ẽ. de homine isto toto
terrarũ orbe diffuso: multi ꝑsequẽ¬
tesme. et tͥbulantes me. atestimonii
tus ñ declinaui: Agnoscimꝰ: &e gr̃as
agimus dnõ deo nr̃o. Tunamq homo.
tu in alio psalmo ipse dixisti. Nisi qr
dñs erat in nob: fortasse uiuos absor¬
buissent nos. Ecce quare abeiꝰ testi¬
monus nͨ declinasti: ce ad palmã suꝑ¬
nȩ uocationis int̾ manꝰ multorũ ꝑ se¬
Uelsicut alii codices hñt: iudi nõ
obseruantes pactum. Et hoc plures
hnt. s qui sunt qui pactũ ñ obserua¬
uerunt: nͥ qui declinauer᷑ atestimo¬
niis dei. tribulationes multoꝵ ꝑseq̃n¬
tium ñ ferentes: Hoc ẽ. autẽ pactũ:
ut qui uicerit coronet᷑. Hoc pactũ nõ
obseruauerunt: qui ꝑsecutionẽ ñ tole¬

Expanded text:
 est universa terra sanguine martyrum, floret coelum coronis martyrum, ornatae sunt Ecclesiae memoriis martyrum, insignita sunt tempora natalibus martyrum, crebrescunt sanitates meritis martyrum. Unde hoc, nisi quia completum est quod praedictum est de homine isto toto terrarum orbe diffuso, «Multi persequentes me et tribulantes me; a testimoniis tuis non declinavi?» Agnoscimus, et gratias agimus Domino Deo nostro. Tu namque homo, tu in alio psalmo, tu ipse dixisti: «Nisi quia Dominus erat in nobis, fortasse vivos absorbuissent nos» . Ecce quare ab ejus testimoniis non declinasti, et ad palmam supernae vocationis inter manus multorum persevel, sicut alii codices habent, «Vidi non servantes pactum;» et hoc plures habent. Sed qui sunt qui pactum non servaverunt, nisi qui declinaverunt a testimoniis Dei, tribulationes multorum persequentium non ferentes? Hoc est autem pactum, ut qui vicerit, coronetur. Hoc pactum non servaverunt qui persecutionem non tole
Abbreviated transcription (Latin):
nos fecit. Qm̃ iacob elegit sibi dñs: ifrł in
possessionem sibi. Laudate. psallite: qm̃ dñs
fec̃ ista. Talia dico: que caꝑe ualeatis. Ce¬
teras gs sub anglis posuit: iacob elegit
s̃ dñs: isrł impossessionẽ. Gentẽ suã fec̃.
agrũ quẽ coleret. quẽ ipse seminaret.
Qͣmuis ipse om̃s gentes condidit: cet̾as
angłis commisit: sibi istam possidendã
seruandamq deputauit. Hinc ppłm:
hc̃ iacob. Merito illius. an grã sua: De
ñdũ natis ait: quia maior seriuet mi¬
ñ potuer̃: anteqͣm quisꝗͣ eorũ egisset
aliquid boni aut mali. Non gͦ se extol¬
lat iacob. ñ gloriet᷑: ñ suis m̾itis tͥbuat.
Ante ẽ. p̃ cognitꝰ. ante p̾destinatꝰ: ante
electus. N siuis m̾itis electus: s gr̃a dĩ
inuentꝰ et iustificatꝰ. Sic et om̃s gs. Nã
ut insereret᷑ qͥd m̾uit oleaster. ama¬
ritudine bacarũ. sterilitate siluestri :
seruit in oliuã. S ad huc ñ erat insertꝰ

Expanded text:
nos fecit. «Quoniam Jacob elegit sibi Dominus, Israel in nos fecit. «Quoniam Jacob elegit sibi Dominus, Israel in possessionem sibi.» Laudate, psallite, quoniam fecit ista. Talia dico quae capere valeatis. Caeteras gentes sub Angelis posuit; «Jacob elegit sibi Dominus, Israel in possessionem sibi.» Gentem suam fecit agrum, quem coleret, quem ipse seminaret: quamvis ipse omnes gentes condiderit, caeteras Angelis commisit, sibi istam possidendam, servandamque deputavit; hunc populum, hunc Jacob. Merito illius, an gratia sua? De nondum natis ait, «Quia major serviet mi potuerunt, antequam quisquam eorum egisset aliquid boni aut mali? Non ergo se extollat Jacob, non glorietur, non suis meritis tribuat. Ante est praecognitus, ante praedestinatus, ante electus: non suis meritis electus, sed gratia Dei inventus et vivificatus . Sic et omnes gentes: nam ut insereretur, quid meruit oleaster amaritudine baccarum, sterilitate silvestri? seruit in olivam. Sed adhuc non erat insertus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinentes ad dm̃: nolite inde uos facere
alienos. Oleaster quidẽ fiustis: s oliua
estis: participes pinguedinis oliue.
Nam uultis nosse. in abrabã et isã ac
et iacob qͦm sit insertꝰ oleaster : ne pu¬
tetis uos adhanc arborẽ ñ ꝑtinere. quia
ñ ꝑtinetis carnalit̾ ad sem̃ abraham:
Dñs qñ miratꝰ ẽ fidẽ centurionis illius
qui ñ erat deppło isrł s erat deppło
gentium : ꝓpt̾ea inquit dico uob̃ qͥa
multi aboriente et occidente uenient.
Ecce iam oleaster inmanu insertoris.
Multi aboriente et occidente uenient
Uidemꝰ quid ferat inserendum: ubi
inserat uideamꝰ. Et recumbent in qͥt
cum abrahã et isaãc et iacob: in reg¬
no cȩlorum: Uidemꝰ & quid inseruit:¬
& ubi inseruit: De ramis suꝑbis nat᷑alibꝰ
qͥd dicis.: filii aũt regni ibunt in tenebraᷤ
ext̾iores. Ibi erit fletꝰ et stridor dentium.
dño qm̃ suauis est: et attendite que curra

Expanded text:
pertinentem ad Deum, inde nolite vos facere pertinentem ad Deum, inde nolite vos facere alienos. Oleaster quidem fuistis, sed oliva estis, participes pinguedinis olivae. Nam vultis nosse in Abraham et Isaac et Jacob quomodo sit insertus oleaster, ne putetis vos ad hanc arborem non pertinere, quia non pertinetis carnaliter ad semen Abraham? Dominus quando miratus est fidem Centurionis illius qui non erat de populo Israel, sed erat de populo Gentium: «Propterea,» inquit, «dico vobis, quia multi ab oriente et» «occidente venient.» Ecce jam oleaster in manu insertoris: «Multi ab oriente et occidente venient.» Videmus quid ferat inserendum; ubi inserat videamus: «Et recumbent,» inquit, «cum Abraham, Isaac et Jacob, in regno coelorum.» Videmus et quid inseruit, et ubi inseruit. De ramis superbis naturalibus quid dicit? «Filii autem regni ibunt in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium» . Domino, quoniam suavis est.» Et attendite quae circa
Abbreviated transcription (Latin):
in dõ abrahã. et isaac. et iacob. Arberẽ
quidẽ benedix̃ qͣndã ÷ eamq oliuã crea-¬
uit sicut dix̃ apłs: ipsos patͥarchas scõs.
unde effloruit ppłs dei. S ħ arbor oliue
putata ẽ ñ amputata: &e inde suꝑbi ra-¬
mi fracti sunt. Ipse ẽ blasphemꝰ et impiꝰ
ppłs iudeoꝵ. Manser̃ tam̃ ramiboni:
et utiles. Nã inde apłi. Et cũ ibi ramiu
ẽ. et oleaster gentium:. cui dicit apłs.
Tu aut̃ cum eẽs oleaster. insertꝰ es in iłł:
et particeps pinguedinis olee factus es.
Noli gloriari ad u̾sus ramos. Quodsi gła-¬
ris: ñ tu radicẽ portas. s radix te. ħuna
arborẽ: ꝑtinens adabrahã et isaãc et iacob.
& qͦd pł ẽ. magis adabraham. et isaac et
iacob oleaster insertꝰ: qͣm rami confracti.
Illi enim ꝑ fragm̃tũ iam ñ ibi s̃. Oleaster
ñ ibierat: et ibi ẽ. Illi ꝑsuꝑbiã frangi
m̾uerunt: iste ꝑ humilitatẽ inseri me¬
ruit. Illi amiser̃ radicẽ: iste tenuit te¬
nuit eam. Cum gͦ audistis isrł. de isrł

Expanded text:
Jacob. Arborem quidem benedixit quamdam, eamque olivam creavit, sicut dixit Apostolus, ipsos Patriarchas sanctos, unde effloruit populus Dei: sed haec arbor olivae putata est, non amputata, et inde superbi rami fracti sunt; ipse est blasphemus et impius populus Judaeorum. Manserunt tamen rami boni et utiles; nam inde Apostoli. Et cum ibi rami uest et oleaster Gentium, cui dicit Apostolus: «Tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et particeps pinguedinis olivae factus es. Noli gloriari adversus ramos: quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te» . Haec una arbor est pertinens ad Abraham et Isaac et Jacob; et quod plus est, magis ad Abraham et Isaac et Jacob oleaster insertus, quam rami confracti. Illi enim per fragmentum jam non ibi sunt; oleaster non ibi erat, et ibi est: illi per superbiam frangi meruerunt, iste per humilitatem inseri meruit; illi amiserunt radicem, iste tenuit eam. Cum ergo audistis Israel Dei, Israel