comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
est Nam rex oñ̃i qui sua etate gentibus dñabantur
et prudencia maxumis et amim magnitudine
prescantissimus nichil in his qui uel suscipienda
erant uel exequenda aut propter laborem detrecta¬
uit aut propter periculum exhorruit. uerum uĩm¬
ꝙq secumdum sũã qualitatem et subire et ferre doc¬
tus nec in aduersis cedere nec in prosperis falso błã¬
dienti fortune assentiri solebat Deuictis igitur sa

Expanded text:
est. Nam rex, omnium qui sua aetate gentibus dominabantur est. Nam rex, omnium qui sua aetate gentibus dominabantur et prudentia maximus et animi magnitudine praestantissimus, nihil in his quae vel suscipienda erant vel exsequenda aut propter laborem detractavit aut propter periculum exhorruit, verum unumquodque secundum suam qualitatem et subire et ferre doctus nec in adversis cedere nec in prosperis falso blandienti fortunae adsentiri solebat. 9. Cum enim a
Abbreviated transcription (Latin):
tur hoc bellum licet per multum temporis spaciũ
traheretur ip̃e tñ non amplius cum hoste qͣm bis
acie conflixit semel Iuxta montẽ qui ogneggi dr̃
in loco theotineli nomĩato et iterum ap̃nd hasa ftu¬
uum et hoc uno mense pançis quoq interpositis
diebutꝰ hũs ducbus prelus hostes adeo profligati¬
ac deuicti sunt ut ulterius regem nec prouocare
neq uementi refistere msi aliqua loci inunitione
defensi auderent plures tñ eo bello tami ex nobili¬
tate srancorum ꝙ̃ saxonũ et fucti simns honorib
est cum interim tot ac tanta in diuersis terrarũ
partibue bella contra francos et exorta sunt et sol¬
lercia regis̃ admistrata ut merito intuentibus in
dubiuin uenire possit utrum in eo aut laborum pa¬
cienciam aut felicitatem potius mirari cõueniat
Nam biennio aute ytalicum hoc bellum sumpfit ini¬
ciũ et cum sine intermissione gereretur nchil
tamen exhis q̃ alicubi etant gerenda dimissum
aut ulla in parte ab eque operoso certanne cessatũ

Expanded text:
tur. Hoc bello licet per multum temporis spatium traheretur, ipse non amplius cum hoste quam bis in acie conflixit, semel juxta montem, qui Osneggi dicitur, in loco Theotinelli nominato. Et iterum apud Aisa fluvium, et hoc uno mense paucis quoque interpositis diebus. His duobus praeliis nostes adeo profligaviac devicti sunt, ut ulterius regem neque provocare neque venienti resistere, nisi aliqua loci munitione defensi, auderent. Plures tamen eo bello tam ex nobilitate Francorum quam Saxonum et functi summis honoribus o finitum est, cum Interim tot ac tanta in diversis terrarum partibus bella contra Francos et exorta sint et sollertia regis administrata, ut merito intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum patientiam aut felicitatem potius mirari conveniat. Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium, et cum sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae aliubi erant gerenda dimissum aut ulla in parte ab aeque operoso certamine cessatum
Abbreviated transcription (Latin):
natiõnem ue sunt natuxa leues propter euentum
predictum ualde elatos et propter multacionem a¬
delerici mims reperit efferatõs quos tamen tam ha¬
stu qm̃ uiribus breu subegit Illiq pacem lmpo¬
suit nationi Rex uero ludomĩcus codem qurio tholo¬
se placitum habuit generale ibiq confistens abu¬
taurus sarracenorum dux cum reliquis pegnio a¬
quitanto coslimitãtibus ad cum micios m̃isit.
pacem peteris et dona regia mirteris quibus sicund
uoluntatẽ regis acceptis micu ad propria sunt
reuersi

Expanded text:
nationem – ut sunt natura leves – propter eventum supradictum valde elatos et propter multationem Adelerici nimis repperit efferatos. Quos tamen tam hastu quam viribus brevi subegit illique pacem imposuit nationi. Rex vero Hludouuicus eodem anno Tolosę placitum generale habuit, ibique consistenti Abutaurus Sarracenorum dux cum reliquis regno Aquitanico conlimitantibus ad eum nuntios misit, pacem petens et dona regia mittens. Que secundum voluntatem regis accepta, nuntii ad propria sunt reversi
Abbreviated transcription (Latin):
namqz onmes plus consilio quã armis suam tutantur rẽ¬
publicam Inquisita puella fatetur supra memorata se
suscepisse dona regis qz copulam mente uelle cupida bũde¬
baldus tunc licet ĩuitus clodonei eam tradidit legatis nic¬
anis clotildem deducere festinabat ad regẽ Que finibus
aproprians regni patri sui imperat francis qui secum
ra illi non secus ac si ius fuisset perficiuĩt imectoqz cir¬
cĩi acentibus uillis nicendio auersaqz preda burgumdia quã¬
tocius egrediunitur francorum repetentes solum hoc tune¬
lla cernens dixisse fertur Bracias iuquit tibi sũme deus
rex clodoncus in suessionensi ciuitate nupcias cum mag
celebrans gloria sepedictam clotildem duxit uxorem

Expanded text:
namque omnes plus consiliis quam armis suam tutantur remnamque omnes plus consiliis quam armis suam tutantur rempublicam. » Inquisita puella fatetur supra memorata se suscepisse dona, regisque copulam mente velle cupida. Gundebaldus, licet invitus, Clodovei eam tradidit legatis, nianus Clotildem deducere festinabat ad regem. Quae finibus appropians regni sui patrui, imperat Francis qui secum ra: illi haud secus ac jussi fuerant perficiunt, injectoque circumjacentibus villis incendio aversaque praeda, Burgundia egrediuntur Francorum repetentes solum. Hoc lla cernens dixisse fertur: « Gratias tibi, inquit, summe Deus, rex Clodoveus, in Suessionis civitate nuptias cum magna celebrans gloria, saepedictam Clotildem duxit uxorem
Abbreviated transcription (Latin):
que eius sit sponsa nec se ulla posse dare responsa Sed
tibi inquit cauendum ne publica affectus contumelia ex
hac pellaris aula qui nostra exploratum aduenisti regna
Cui legatus Hoc inquit mandat dñs meus rex noster
clodoneus Si uis michi clotildem meã reddere sponsam
locum designa quo eam recepturus adueniã At ip̃e miratꝰ
quod neptem suam peteret clodoneus connocatis regni p̾mo¬
zibus consilium cum eis habuit quid esset facturus Qui
francorum ueriti aĩositatem ne in burgindiã pararent ex¬
peditom̃ si eorum regi memorata non traderetur puella
talia suo principi dedere consilia requirat inquiũt dñs nr̃
quid puelle desideret amimus et utrum eidem regis francorũ
delatus fuerit amilus Quod si est ut hec illa uelit et forte
Iam sponsalia munera suscepit reniti non poteris quin
potuis legatis eam tradere maturabis Biugunidiones

Expanded text:
quae ejus sit sponsa, nec se ulla posse dare responsa. « Sed quae ejus sit sponsa, nec se ulla posse dare responsa. « Sed tibi, inquit, cavendum ne publica affectus contumelia ex hac pellaris aula, qui nostra advenisti exploratum regna. » Cui legatus: « Haec, inquam, mandat dominus tuus, rex noster Clodoveus: Si vis mihi Clotildem meam reddere sponsam, locum designa quo eam recepturus adveniam. » At ipse miratus quod neptem suam peteret Clodoveus, convocatis regni primoribus, consilium cum eis habuit quid esset facturus. Qui Francorum veriti animositatem, ne in Burgundiam pararent expeditionem, si eorum regi memorata non traderetur puella, talia suo principi dedere consilia: « Requirat, inquiunt, dominus noster quid puellae desideret animus, et utrum eidem regis Francorum delatus fuerit annulus. Quod si est ut haec illa velit, et forte jam sponsalia munera suscepit, reniti non poteris; quin potius legatis eam tradere maturabis. Burgundiones
Abbreviated transcription (Latin):
nera que detulerat furtim ablatum esse persentit Questiõe
habita inuenitur saculus recipit eum ut peregrinus mune¬
ra puelle offert de nupciis iain securus Nam illa ubi de
thori iopula auduit legato in hec uerba respondit Non est
Inquit fas xpĩane mulieri paganũ sortiri maritum sed
si hoc cunctorum preordinauit conditor deꝰ ut ille per me cre¬
atorem agnoscat suĩ petita non abnus quĩnmuo oipõtens¬
deifiat iussio Illo dicente regem eurs desiderio per onna
assensum prebiturum rogat illa ut secretum apud se hoc
uerbum teneat ne patruus aliquod illud pacto persenciscat
Qui fidem dans idse milla prodere ratione regreditur ad regẽ
quẽ prospero mĩcio reddidit alacrem Puella sana eum quẽ
clodoneus miserat amilum in thesauris patrui reposuit
federe copulandã Qui regem burguidionũ adierie
mandata et depunt regis francoꝵ Ille se nescire fatetur

Expanded text:
nera quae detulerat, furtim ablatum esse persensit. Quaestione nera quae detulerat, furtim ablatum esse persensit. Quaestione habita invenitur sacculus, recipit eum ut peregrinus, munera puellae offert, de nuptiis jam securus. Nam illa, ubi de tori copula audivit, legato in haec verba respondit: « Non est, inquit, fas Christianae mulieri paganum sortiri maritum. Sed si hoc cunctorum praeordinavit conditor Deus, ut ille per me Creatorem agnoscat suum, petita non abnuo, quinimo omnipotentis fiat Domini jussio. » Illo dicente regem ejus desiderio per omnia assensum praebiturum, rogat illa ut secretum apud se hoc verbum teneat, ne patruus aliquo illud pacto persentiscat. Qui fidem dans se id nulla proferre ratione regreditur ad regem, quem prospero nuntio reddidit alacrem. Puella sane eum, quem Clodoveus miserat, annulum in thesauris patrui reposuit oedere sibi copulandam. Qui, regem adiens Burgundionum, mandata ei depromit regis Francorum. Ille se nescire fatetur
Abbreviated transcription (Latin):
dies domĩca Aureliams inter ceteros pauperes ꝓferibus
stans egressum eus operiebatur Expletis missarum sollẽpĩs
egredituri ꝓuella egenis ut ei mos erat elemosmã largitura
Accedit aurelians ut mendicus stipem postulaturus Cumqr
illa aureum illi porrigeret ip̃e apprehensã manũ eius pallio
super brachium reducto nudam ori suo osculaturuᷤ admouit
illa pudore puellari rubore perfusa domum repetit mictitqz
continuo puellam que ĩuentũ ut putabat mendicum ad se de¬
duceret Tm̃ẽ coram positum taliter allo quitur Quid tibi
o homo uisum est ut elemosmã accepturus manũ meã ueste
demidans osculareris Cui ille interrogata omitens tale dedit
Respõsum Oũs meus rex fraucorum audita generositatiᷤ
tue exellencia desiderat te habere conugem Ecce amilus
eiꝰ et cetera oruamenta sponsalia Tonuersus aũt ut saccu¬
lum quẽ post ostium deposuerat sumeret oblaturus ci mu¬

Expanded text:
dies Dominica. Aurelianus, inter caeteros pauperes prae foribus dies Dominica. Aurelianus, inter caeteros pauperes prae foribus stans, egressum ejus opperiebatur. Expletis missarum solemniis, egreditur puella, egenis ut ei mos erat eleemosynam largitura. Accedit Aurelianus, ut mendicus stipem postulaturus. Cumque illa aureum ei porrigeret, ipse apprehensam manum ejus, pallio super brachium reducto, nudam ori suo osculaturus admovit. Illa, pudore puellari rubore perfusa, domum repetit. Mittit continuo puellam, quae inventum ut putabat mendicum ad se deduceret. Quem coram positum taliter alloquitur: « Quid tibi, o homo, visum, ut eleemosynam accepturus manum meam veste denudans osculareris? » Cui ille, interrogata omittens, tale dedit responsum: « Dominus meus, rex Francorum, audita generositatis tuae excellentia, desiderat te habere conjugem. Ecce annulus ejus, et caetera ornamenta sponsalia. » Conversus autem, ut sacculum quem post ostium deposuerat sumeret, oblaturus ei mu
Abbreviated transcription (Latin):
Idem princeps legatos ad grmdebaldum regem ferende
puellam contemplati inquirunt que sit Dictum est
legati nĩciant perfecta esse pro quibus Ierant Inter
Ut cuilibet potentissimo regi impem tradi possit Quã
inquiũt regia manentẽ a stripe patre eius hac uita ca¬
rente patriuis ab in eunite etate miteit hoc iudico rex clo¬
donens amore puelle capitur sperans se ex hac occasione
reguum burgumidie arripere posse, Sirigit euestigio
quendam sibi familiarissimum nomine aureliauum qui
minera puelle ase missa ꝑferens speciem eus diligentiꝰ
contemplaretite Huic imperat ut puellam adeat de npci
uolunitatem regis edicat et quid amini super hac re habeat
agnoscat Ille precepto parens burgiundie partes agreditur
palacio appropinquans sonos filus suus abdere iussit ipe
habitu mendici circu̾amictus ad aulam properat et ut fuiure
sibi dñe colloqui possit explorat Tunc forte ad eccle siam illa¬
processerat dño uota suarum precum solutura Exat quippe

Expanded text:
idem princeps legatos ad Gundebaldum regem Burgundipuellam contemplati inquirunt quae sit. Dictum eilegati nuntiant perfecta esse pro quibus ierant. « Intercuilibet potentissimo regi nuptui tradi posset. Quam, inquiunt, regia manantem a stirpe, patre ejus hac vita carente, patruus ab ineunte nutrit aetate. » Hoc audito, rex Clodoveus amore capitur puellae, sperans se ex hac occasione regnum Burgundiae arripere posse. Dirigit e vestigio quemdam sibi familiarissimum, nomine Aurelianum, qui munera puellae a se missa perferens speciem ejus diligentius contemplaretur. Huic imperat ut puellam adeat, de nuptiis voluntatem regis ediscat, et quid animi illa super hac re habeat agnoscat. Ille, praecepto parens, Burgundiae partes ingreditur. Palatio appropinquans socios silvis se abdere jussit. Ipse habitu mendici circumamictus ad aulam properat, et ut futurae sibi dominae colloqui possit explorat. Tunc forte illa ad ecclesiam processerat, Domino vota suarum solutura precum. Erat quippe
Abbreviated transcription (Latin):
cigenis dederut imperata se facturos polliciti sunt
obfides qui imperabantur absque dilatione dederunt le¬
etiam ĩta domiti et emoliti fuerũt ut etiam cultũ demo¬
m̃i diictere et up̃iane religioni se subdere uelle proii¬
terent sod sicut ad hec facunda aliquociens ꝓui su ad
eadem peruertenda femper fuere p̃cipites ut non sit¬
satiẽ estimare ad utrum horum faciliores uerius dici
ãmis exactus sit quo nõ ab eis huiuscemodi facta fit
immutacio t magnam̃tas regis at perpetua tam in
aduersis ꝙͣ in prosperis mentis constancia nulla
eorum mutabilitate uel uinci poterat uel ab his que
agere ceperat de fatigari sane mĩqũã eos huiuscemodi
aliquid perpetrantes impiie ferre passus est quin
ulcisceretur et digna ab eis peña exigeret collecto ergo¬

Expanded text:
se dederunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides qui imperabantur absque dilatione dederunt, ledoque ita domiti et emolliti fuerunt, ut etiam cultum daemonum dimittere et christianae religioni se subdere per omnia promitterent; sed sicut ad haec facienda aliquoties proni, sic ad eadem pervertenda satis aestimare, ad utrum horum faciliores verius dici llus annus exactus sit, quo non ab eis huiuscemodi facta sit permutatio. Sed magnanimitas regis, ac perpetua tam in adversis quam in prosperis mentis constantia, nulla eorum mutabilitate vel vinci poterat, vel ab his quae agere coeperat defatigari; nam nunquam eos huiuscemodi aliquid perpetrantes inpune ferre passus est, quinulcisceretur et dignam ab eis exigeret poe
Abbreviated transcription (Latin):
Clarum preter In ane regis uocabulum preferebãt
ut regio tantum nom̃e contentus crine profuso har¬
bũs responsa que erat edoctus uel inssus ut uerus¬
loquar ex sua uelud potestate redderet Cum preter
inutile regis nomen ut precarium uite stipendiũ
quod ei prẽfectus aule prout iudebatur exhibebat
nnchil aliud propru possidexet quam unam et eam
pro parui resditus iillam in qua domũ et ex qua
famulos sibi neccessaria minstrantes atqz ob sequiũ
exhibentes pauce nimerositatis habebat Quocumq
cundum erat carpento ibat quod bobus ictis et bu¬
hulco rustico more agente trahebatur Sie ad palaci¬
um sic ad publicum populi sui conuentum annatim
tis uideri salutare et salutari obsequia et dona acci¬
pere et rependere et sic secum usque ad alium maynͣ
uel domi uel for is agenda erant uel disponenda p̾¬

Expanded text:
claram preter inane regis vocabulum preferebat. ut regio tantum nomine contentus, crine profuso, barbus responsa quae erat edoctus vel etiam jussus ex sua velut potestate redderet: cum praeter inutile regis nomen, et precarium vitae stipendium, quod ei praefectus aulae, prout videbatur, exhibebat, nihil aliud proprii possideret, quam unam et eam perparvi reditus villam, in qua domum et ex qua famulos sibi necessaria ministrantes atque obsequium exhibentes paucae numerositatis habebat. Quocunque eundum ei erat, carpento ibat, quod bobus junctis et bubulco rustico more agente trahebatur. Sic ad palatium, sic ad publicum populi sui conventum, qui te, et salutare et salutari; et obsequia et dona accipere, et rependere, et sic secum usqia, quae vel domi vel foris agenda erant ac disponenda, pr
Abbreviated transcription (Latin):
Illum huc illuc q q̃ritanti si me dici sit custodissee
hodie me nequaqua hic habuisses quitquid inquid Ild
est ꝙ de mucxone aptum est satis superq te ut iussu
sum seruaui et seruare curabo Et ego uade ergo et in
munere fidelitatis huius et nngiliarum tuarum illo
in loco competenti armanentario que turpiter amisi¬
sti recollige mucrone ladem ip̃a die quidẽ fratrem
explorantes totus cause mee ueritatiẽ tenorem
per hardinm qui cotidiano m̃is terio aute me psalle
consueuerat scripto miserũt Cumq de more el obla¬
tiones deo mactandas. maxime per comugis mee
absolutione qũa humanis exemptam rebus credebã
dixit post consumatam hostiam oñĩs cum fopas
egressi fuissent sustiti solus et satello proiectam
colligens rotulam uniere uxorem et me in filium mẽi
simstri coperatum cognom et per plures siam peni¬
teri ꝙ taliter fidem ruperint et ame discesserint fe¬

Expanded text:
eum huc illucque quaeritante: Si me, dixi, sic custodisses, eum huc illucque quaeritante: Si me, dixi, sic custodisses, hodie me nequaquam hic habuisses. Quidquid, inquit, illud est quod de mucrone actum est, satis superque te ut jussus sum servavi, et servare curabo et ego. Vade ergo, et in munere fidelitatis hujus et vigiliarum tuarum illo in loco competenti armamentorio quem turpiter amisisti recollige mucronem. Eadem ipsa die quidam fratrum explorantes, totius causae meae veritatis tenorem per Harduinum, qui quotidiano ministerio ante me missas psallere consueverat, scripto miserunt. Cumque de more ei oblationes Deo mactandas, maxime pro conjugis meae absolutione, quam humanis exemptam rebus credebam,dixit. Post consummatam hostiam, omnes cum foras egressi fuissent, substiti solus, et sacello projectam colligens rotulam, vivere uxorem, et nil in filium meum sinistri operatum cognovi, et perplures jamque poeniteri quod taliter fidem ruperint, et a me discesserint, fe
Abbreviated transcription (Latin):
et tabescebant igitur nec cum uincerent leticia ut as¬
solet erat eis ulla nec spes salutis aliqua Cur aut
tanto furore dei insticia in eos exarsexit cͣã hec est
in p̃mitina anglie eccl̃ia religio clarissime splenduit
ita ut reges et regine duces et ẽp̃i uel monachãtũ
uel exilium ut premonstramus appeterent processu
uero temporum adeo om̃is uirtus in eis emarciit ul
gentem milla proditione et nequicia sibi parem esse
permiterent quod maxime apparent in historia regũ
nordhumbre Sicut aũt in regalibus gestis impie¬
tas eorum descripta est ĩta unus cuiũsaꝵ ordinis
et offici homines dolis/ et proditione insistebant nec
erat de decori nisi pietas et causa dignissima cedis
innocencia tumisit ergo dñs om̃ps uelud examia
apum gentes reudelissimas que nec etati nec sexu¬
manu abesset Illo ad caput brachia conuertente et

Expanded text:
et tabescebant. Igitur nec cum vincerent, laetitia, ut assolent al. aset tabescebant. Igitur nec cum vincerent, laetitia, ut assolent al. assolet, erat eis ulla, nec spes salutis aliqua. Cur autem tanto furore Dei justitia in eos exarserit, causa haec est. In primitiva Angliae Ecclesia religio clarissime splenduit; ita ut reges et reginae, duces et episcopi, vel monachatum vel exsilium, ut praemonstravimus, appeterent. Processu vero temporum adeo omnis virtus in eis emarcuit, ut gentem nullam proditione et nequitia sibi parem esse permitterent. Quod maxime apparet in historia regum Nordhumbre. Sicut autem in regalibus gestis impietas eorum descripta est, ita uniuscujusque ordinis et officii homines dolo et proditione insistebant. Nec erat dedecori nisi pietas, et causa dignissima caedis innocentia. Immisit ergo Dominus omnipotens velut examina apium gentes crudelissimas, quae nec aetati, nec sexmanu abesset. Illo ad caput brachia convertente et
Abbreviated transcription (Latin):
bant uictores cum alibi classis et excercitus maior ĩ¬
surgeret miroq modo cum reges auglorum in orien¬
talem plagam contra eos pugnaturi tenderent aute¬
ꝙͣ hostilibus turmis appropinquarent aduolabat
nicius dicens tex quo nam tendis classis paganoꝵ
iunumerabilis ex australi parte angl̃e litorã occupãt
urbesqz et uillas depopulans̾ ona cedi tradidit
et ignictadem die accurrebat alius dicens rex quo
fugan ⁊ capescis terr ibilis excercitus in occidentali
parte anglie appulit contra quos insi festimis re¬
uertaris te fugisse existimãtes cede/ et flamna a
tgo persequtr Aduemebat eadem die uel trastina
m̃icius alius qui dr̃ẽt / quo tenditis proteres daci
borealibus plagis appulsi iam domos nr̃as combu¬
sserunt, iam res nr̃as asportarunt tam pueros sur¬
sum iactatos laucearum amĩe susceperũt tam conin¬
ges nr̃as quasdam ui oppresserũt quasdam secum ad¬
duxerunt sic tot rumoꝵ iserabili plaga percussi
rex et populus mambas et corde dissoluebantur.

Expanded text:
bant victores, cum alibi classis et exercitus major insurgeret; miroque modo, cum reges Anglorum in orientalem partem contra eos pugnaturi tenderent, antequam hostilibus turmis appropinquarent, advolabat nuntius, dicens: Rex, quonam tendis? Classis paganorum innumerabilis ex australi parte Angliae littora occupavit, urbesque et villas depopulans, omnia caedi tradit et igni. Eadem die accurrebat alius, dicens: Rex, quo fugam capessis? Terribilis exercitus in occidentali parte Angliae appulit, contra quos nisi festinus revertaris, te fugisse existimantes, caede et flamma a tergo persequentur. Adveniebat eadem die vel crastina nuntius alius, qui diceret: Quo tenditis, proceres? Daci borealibus plagis appulsi, jam domos vestras combusserunt, jam res vestras asportarunt, jam pueros sursum jactatos lancearum acumine susceperunt, jam conjuges vestras quasdam vi oppresserunt, quasdam secum abdulerunt. Sic tot rumorum miserabili plaga percussi rex et populus manibus et corde dissolvebantur,
Abbreviated transcription (Latin):
et tamen ex toto lta uecors extitit quin dei
ac sanctorum eius memorias apredecessori¬
bus structas uenerabiliter excoleret ipasq nonas
sabricando deuote multiplicaret Nami i suburbano
et apud augustudimũ aliam sancto dedicari ius¬
sit martino usa neccessarus ad hoc miiistus uene¬
rabilis iuri siagri predicte urbis episcopi multi
quidem et alũs in locis sub nomñe sancti martini
fidens et confitendo exposcens Edificia sane ab
ip̃a constructa usq in id tempus duraricia oste̾¬
duntur tam ĩmumera ut incredibile uideatur ab
tuisse la autem cum filio et nepotibus guber¬
nante regnum apud gallias diuine uirtutis
gracia urridiaci fulserunt et luminar ia ethe¬
rius lugdumensis archiepũs siagrius angustu¬
dunẽsis Oesiderius uiennensis anartus antis¬
sidiorensis cum fratre austreno aureliauensi ep̃o¬

Expanded text:
ec tamen ex toto ita vecors exstitit, quin Dei ac sanctorum ejus memorias, a praedecessoribus structas, venerabiliter excoleret, ipsaque novas fabricando devote multiplicaret. Nam in suburbano Vincentii; et apud Augustodunum aliam sancto dedicari jussit Martino, usa necessariis ad hoc opus ministeriis venerabilis viri Siagrii, praedictae urbis episcopi. Multis quidem et aliis in locis sub nomine sancti Martini fidens et confidendo exposcens. Aedificia, sane ab ipsa constructa usque in hoc tempus durantia, ostenduntur tam innumera ut incredibile videatur ab rtibus fieri potuisse. Ea autem cum filio et nepotibus gubernante regnum, apud Gallias, divinae virtutis gratia irradiati, fulserunt veluti luminaria, Etherius Lugdunensis archiepiscopus, Siagrius Augustodunensis, Desiderius Viennensis, Aunarius Antissiodorensis, cum fratre Austreno Aurelianensi e
Abbreviated transcription (Latin):
ut fines beneuentanorum uastarert qui dam impe¬
rata erequi conarentur grimoldus qua eodem anno
post mortem patris dũx beneuẽtamis aroche datus
fuerat et hildebrandus dux spoletamie cum copuc
quas aggregare potuerunt in calabria cie occurre¬
runt habenitẽt secum legatum regis francie ummmgisũ
qui postra in ducatu spoletano hildebrano succestit
cõmissoq prelio non inodicam ex eis multitudunem
occiderunt ac sine suo suorũq cruore neq graui dis¬
spendio uictores facti magrum captinorum ac spolio¬
rum mimerum in sua castra retulerunt

Expanded text:
s fines Beneventanorum vastare iussit. Qui cum imperata exsequerentur, Grimoldus qui eodem anno post mortem patris dux Beneventanis a rege datus est, et Hildibrandus, dux Spolitinorum, cum copiis quas congregare potuerunt, in Calabria eis occurrerunt, habentes secum legatum regis Winigisum, qui postea in ducatu Spolitino Hildibrando successit. Commissoque proelio, inmodicam ex eis multitudinem ceciderunt, ac sine suo suorumque gravi dispendio victores facti, magnum captivorum ac spoliorum numerum in sua castra retulerunt
Abbreviated transcription (Latin):
uinentem sedere facientes super eius genna textuz
qua tuor enuãgelistarum literis aureis scriptum
uero sceptrum aureum teneret cathenulam quoq
auream dyademati comuxerũt et cathedre super ꝙ̃
sedebat ne caput defuicti deuideret affixerunt Arcus¬
karoli magni atq ortodoxi imperatoris qui reg¬
m̃i francie nobiliter ampliauit et per annos xluĩ

Expanded text:
em sedere fecerunt et super genua ejus textum quatuor evangelistarum, aureis litteris scriptum, vero sceptrum tenebat. Catenulam etiam auream diademati convingentes cathedre auree super quam sedebat, ne caput defuncti decideret affigentes, sKAROLI MAGNI ATQUE ORTHODOXI IMPERATORIS, QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ET PER ANNOS XLVII
Abbreviated transcription (Latin):
corpus eius more sollempin lotum cura¬
uerũt et cum maximo totuis populi luctu in ecclia
pom deberet eo ꝙ lp̃e unis de hoc nichil precepisset
landem oni anniis̃ sedit iisꝙͣ eum honestus tumu¬
lari posse quam in ea basilica quam sp̃e ob amorez dei

Expanded text:
Corpus more sollempni lotum et curatum, et maximo totius populi luctu aecclesiae poni deberet, eo quod iTandem omnium animis sedit, nusquam honestius eum tumulari posse, quam in ea basylica, quam ipse propter amorem Dei
Abbreviated transcription (Latin):
per intercessionem sanctorum martixum brutum
animal uidelicet ceruum maifeste Imbi in Ipso
sacro loco liberauit multo magis dignũ est ut homi¬
nes rationabiles quocumq delicto facio siue contra
et liberentur

Expanded text:
per intercessionem ipsorum sanctorum brutum animal, videlicet cervum, manifeste inibi in ipso sacro loco liveravit, multo magis dignum est, ut homines rationaviles, quocumque delicto facinoris sive contret liberetur
Abbreviated transcription (Latin):
socusqz prout res poscebat hue Illuc di¬
spersis ip̃e cum uno suorum fidissimo fidelium
qui escentis regis in modum reptilis aĩal egre¬
ssum oras preterlabentis sluuii ꝓcursare ac in
ulteriorem rippam transire satagebat Quod ar¬
uiolo superposũt et sic auiniãl illud ad ulteriorez¬
lippam transmeauit ac sub radice cuuisdam mõtis
ingressum post aliquod horarum spacium rediẽs¬

Expanded text:
sociis, prout res exposcebat, huc illucque dispersis, ipse cum uno suorum fidissimo fidelium quiescentis regis, in modum reptilis, animal egressum, oras propter labentis rivuli percursare ac ut in ulteriorem ripam transiret satagere coepitviolo superposuit, et sic animal illud ad alteram transmeavit partem. Atque sub radice cujusdam montis ingressum, post aliquot rediit horarum spatium, et e
Abbreviated transcription (Latin):
que castrensis habitacio habuit post habitis atq
dimissis fuge se llico cõmiserunt dñmq relictorũ
nr̃i potiti in eorum papilionibus illa sunt nocte
hospitati sed abaidum collecta multa manu hostium
eis in crastinũ preliaturus occurrit Nr̃i tamen di¬
unio freti aux ilio licet imꝑes multoq numero infe¬
riores tamen hostes̃ fugere compulexũt multa qͥz
eorum strage facta uĩa fugunciũ repleuerũt Et eo
usq manis̃ ab eorum occĩsione non continuerunt
donec solis diei qz lumĩe recedente et umbra terr̃a
occupante lum̃a stellarum nocte solatura succederent¬
his gestis xp̃o fauente ad suos sese cum magno gau¬
dio ẽt opibus collegerũt diu etiam sinuil̃ obsessa ur¬
be domũ repedarunt

Expanded text:
quae castrensis habitatio habuit posthabitis atque quae castrensis habitatio habuit posthabitis atque dimissis, fugę se commiserunt, omniumque relictorum nostri potiti in eorum papilionibus illa sunt nocte hospitati; sed Abaidun, collecta multa manu hostium, eis in crastinum proeliaturus occurrit. Nostri tamen divino freti auxilio, licet inpares multoque numero inferieorum strage viam fugientium impleverunt. Et eo usque manus ab eorum caede non continuerunt, donec solis dieique lumine recedente, et umbra noctis terram occupante, lumina stellarum noctem solatura succederen Christo favente ad suos sese magno cum gaudio et opibus collegerunt. Diu etiam simul obsessa urbe, domum repedarunt
Abbreviated transcription (Latin):
die oculentes nocte ꝙ̃tum posse dabatur Iter agente
quarto die hybero cõpactis nambus ip̃i quidem
transpositi equos aũt natatui cõmiserũt quod factu
magnũ uoto eorum pepererat effectuni inisi fuisset
baidum dux tortose transitu nr̃os prohibiturus lic¬
torahiberi obsideret flumĩs et illi quos supra dixiꝰ
superiora Illuis modo predicto transmiterent mau¬
ruẽ quidem lauandi gracia flumen ingressus
fum̃̃ aflumĩe uidit ferri equinũ/ quo uiso sicut sũt
nime calliditatis aduatanis fum̃qz comprehendens
et naribus admonens exclamauit Cernite inquĩes
nec cuiuscumq animantis herbidis assueti pastibu
enm uero equina hec esse constat egesta q̃ certum
est ordeum fuisse et ob hoc equorum uel mulorum
pabula Ideoq cautius uigilate nam in superiori¬
hus flumis huius ut c̾ito nobis parantur insidie
rat abrudo mĩciauerũt. At illi tunore coacti om̃bu

Expanded text:
die occulentes, nocte quantum posse dabatur iter agentes, die occulentes, nocte quantum posse dabatur iter agentes, quarto die Hibero conpactis navibus ipsi quidem transpositi, aequos autem natatui commiserunt. Quod factum magnum voto eorum pepererat effectum, nisi fuisset baidun dux Tortose transitu nostros prohibiturus littora Hiberi obsideret fluminis, et illi, quos supra diximus, superiora illius modo praedicto transmitterent, Maurus quidam lavandi gratia flumen ingressus fimum a flumine vidit ferri ęquinum. Quo viso, sicut sunt nimię calliditatis, adnatans fimumque conprehendens et naribus admovens exclamavit: „Cernite", inquienvel cuiuscumque animantis herbidis assueti pastibus; enimvero aequina haec esse constat aegesta, que certum est ordeum fuisse et ob hoc ęquorum vel mulorum pabula. Ideoque cautius vigilate! Nam in superioribus fluminis huius, ut cerno, nobis parantur insidiaerat, Abaiduno renuntiant. At illi timore coacti, omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
ditionem in hyspanĩa parauit sed pater
ne persemet ipsum illue ꝑgeret impedunt prece¬
ues contra danicas uel normanicas incursiones
In om̃ibus flum̃ibus q̃ mari influebant quarum
suũ ingobertum qui filii presenciam suppleret
aũt in aquitana remanente obcausam predic
tam excercitus eius itinere prospero barcinonã
uenit ibiq habito inter se consilio qualiter hostibu
tes uña quãq earum in quaternas partes dini
serunt quatinus pars caterna cuiusq duobus
quis uel multis uehi possent et preparatis clauis
et marculis facile coaptari ualerent pice uero et
cera ac stupa preparatis mox ut ad flumen ueni¬
retur compagum ĩucture obeludi possent uic ĩta¬
q instructi maxima pars corum cum predicto
misso ingoberto tortosam pecierat at uero hi qui
ad opus supradictum sunt deputati hademarus
sez bera et reliqui trium dierum emenso Itinere e
rant em̃ sine sanmnarus celo protecto utentẽs foco
ne fumo deprehenderentur remĩciantẽs filiue se

Expanded text:
ditionem in Hispaniam paravit, sed pater, ne per semet ipsum illuc pergeret, eum impedivit. Preceves contra Nordomanicas incursiones in omnibus fluminibus, quae mari influebant. Quam csuum Ingobertum, qui filii praesentiam praeferret autem in Aquitania remanente ob supradictam causam, exercitus eius itinere prospero Barcinnonam venit, ibique habito inter se consilio, qualiter hostibustes, unamquamque earum in quaternas partirentur partes, quatenus pars quaterna cuiusque duobus aequis vel mulis vehi posset et praeparatis clavis et marculis facile coaptari valerent, pice vero et cera ac stupa praeparatis, mox ut ad flumen veniretur, conpagum iuncturę obcludi possent. Sic itaque instructi, maxima pars eorum cum praedicto misso Ingoberto Tortosam petięrat. At vero hii qui ad opus supradictum sunt deputati, Hademarus scilicet, Bera et reliqui, trium dierum emenso itinere – erant enim sine sagmatibus – cęlo pro tecto utentes, foco ne fumo deprehenderentur renuntiantes, silvis se
Abbreviated transcription (Latin):
quoddã corpus et mĩe ĩsto nũe illo incõmodo iac¬
tari insi confilio et fortitudine uelud quibusdam me¬
dicims saintas accepta tutetur ep̃os quidem modo quo
opportuit sibi deumxit Ordinauit aũt per totam aqui¬
ex gente francorum quorum prudencie et fortitudĩ
nulli calliditate nilli ui obuiare fuerit tutum eisq
cõmisit euram regni prout utile iudicauit firmum
tutamen uillarũmq regiarum ruralem prouisionẽ
et biturice eiuitatis primo umbertum paulo post stru¬
minum prefecit conntem porro pictais abbonem:
rite peractis ligerim cum reliques transieauit co¬
pus et luteciãs q̃ alio nom̃e dicitur parisuis se recepit

Expanded text:
corpus quoddam et nunc isto, nunc illo incommodo iactari, nisi consilio et fortitudine velut quibusdam medicis sanitas accepta tutetur, episcopos quidem modo quo oportuit sibi devinxit. Ordinavit autem per totam Aqui vassos vulgo vocant, ex gente Francorum, quorum prudentiae et fortitudini nulli calliditate, nulli vi obviare fuerit tutum, eisque commisit curam regni, prout utile iudicavit, finium tutamen villarumque regiarum ruralem provisionem. Et Biturige civitati primo Umbertum, paulo post Sturbium praefecit comitem, porro Pictauis Abbonem,  IIII. IIII.Quibus rite peractis, Ligerim cum reliquis transmeavit copiis et Lutecias, que alio nomine Parisius vocatur, sese recepit
Abbreviated transcription (Latin):
mentis firmauerunt ꝙ neptritum et burgũdia
solidato ordine ad regnum ludonii post dagobex ti
regis decessum aspiceret Austria uero eodem or¬
dĩne solidata eoꝙ et de populo et de spacio esset coe¬
quans ad regnum sigiberti eidemqz cum integ¬
orum Iam olim pextinuerat tolum sigibertus
tuo donñanduni haberet dumi taxat ex cepto duca¬
tu dentilonis qui ab austrasus nequiter ablatus
fuerat qui Iterum ab austrasus subigetux et

Expanded text:
mentis firmaverunt, ut Neptricum et Burgundia solidato ordine ad regnum Hludowii post Dagoberti regis discessum aspiceret; Austria vero eodem ordine solidata, eo quod et de populo et de spacio esset coaequans, ad regnum Sigorum iam olim pertinuerat, hoc Sigibertus tuo dominandum haberet, excepto ducatu Dentilonis, quod ab Austrasiis nequiter ablatum fuerat, iterum ad Neustrasios subiungeretur et
Abbreviated transcription (Latin):
sis terrarum partibus illata sunt um̃i erat saxom
om̃noda defectio alterum ꝙ sarracem septimania in¬
gressi prelio q cum illius limitis custodibus atq
comitibus conserto multis francorum interfectis uic¬
tores ad propria redierant quibus rebus cõmotu

Expanded text:
sis terrarum partibus adlata sunt; unum erat Saxonum sis terrarum partibus adlata sunt; unum erat Saxonum omnimoda defectio, alterum quod Sarraceni Septimaniam ingressi, proelioque cum illius limitis custodibus atque comitibus conserto, multis Francorum interfectis, victores ad sua regressi sunt. Quibus rebus commotus,
Abbreviated transcription (Latin):
petere decreuisset allatum est copias quas theodericu ᷤᷤ
comẽs per frisiam ducebat in pago hristrui iuxta
uisara fluuiũ a saxombus fuisse interceptas et de
tñ ad tempus disflãñs Iter in pannoniã mt̾misit
sed cum ei persuaderetur apluribus qui Id sibi comꝑ¬
tum esse dicebant ꝙ inter radanciam et alomoram
fliuuos eiusmodi fossa diceretux que esset namũ ca¬
par posse ꝑcõmode a damibio in rheni namgari
qr horum fluniorum alter damibio mceno miscetur
confestim cum onni comitatu suo ad locum uenit at
magna hom̃i multitudine congregata totum⁊
Autũpni tempus in eo opere consumꝑfit Oucta est ita¬
q fossa inter duos fluuios dñũ miliũ passuũ longitu¬
dine latitudine trecentorum pedum sed in cassum hoc¬
et terram que palustris erat mimo hũmore natuxał
terre a fossoribus fuerat egestumz tantum noctibus hu¬
mo Iterum ihn locum suũ relabentis subsidebat. In hoc
opere karolo occupato duo ualde displicencia de diuer¬

Expanded text:
petere disposuisset allatum est, copias quas Theodericus comes per Frisiam ducebat, in pago Hriustri iuxta Wisuram fluvium a Saxonibus esse interceptas atque inem damni dissimulans, iter in Pannoniam intermisit. Et cum ei persuasum esset a quibusdam, qui id sibi compertum esse dicebant, quod si inter Radantiam et Alcmonam fluvios eiusmodi fossa duceretur, quae esset navium capax, posse percommode a Danubio in Rhenum navigari, quia horum fluviorum alter Danubio, alter Moeno miscetur, confestim cum omni comitatu suo ad locum venit ac magna hominum multitudine congregata totum autumni tempus in eo opere consumpsit. Ducta est itaque fossa inter praedictos fluvios duum milium passuum longitudine, latitudine trecentorum pedum; sed in cassumet terram, quae palustris erat, nimio humore naturaliter d quantum interdiu terrae a fossoribus fuerat egestum, tantum noctibus, humo iterum in locum suum relabente, subsidebat. In hoc opere occupato duo valde displicentia de diver
Abbreviated transcription (Latin):
et honoris olim dispositi forent sin alias etiam¬
si neccesse esset cum sui periculo eum requisi¬
turi et resistentibus sibi in hac re cum armis deo
indice essent obniaturi sane huic mandato respon¬
dit lotharius millum plus se uel compati pater¬
ne calamitati uel congaudere prosperitati nec
debere sibi imputari cuspam semoratus sibi ob¬
lati cum ip̃i eum destituissent ac prodidissent
hoc actum iudicio epali Cum hac ergo satiffacione
predicti remissi sunt legati ad eos qui se mriserant
et hugo abbates ad se uenirent quatiiis cũ eis
deliberaret quomodo peticio eorum compleri posss
crastiñ dirigerentur qui tempus̾ aduentus
supradictorum ab eo cognoscerent uirorum et sic
ad condictam diem sibi occurrerent de causa supra¬
dicta tractaturi et eñi mutato consilio cum his qui
eius fauore ducebantur relicto patre in monasterio
sancti dionisii Ip̃e burginidiam pecut mẽnã usas
peruenit ibidem qz statiã facere delegit

Expanded text:
et honoris olim dispositi forent. Sin aliter, etiamet honoris olim dispositi forent. Sin aliter, etiamsi necesse esset, cum sui periculo eum requisituri: et resistentibus sibi in hac re cum armis, Deo judice, essent obviaturi. Sane huic mandato respondit Lothariusne calamitati vel congaudere prosperitati, nec debere sibi imputari culpam senioratus sibi oblati, cum ipsi eum destituissent ac prodidissent,hoc actum iuditio episcopali. Cum hac ergo satisfactione praedicti remissi sunt legati ad eos, qui se miserantet Hugo abbates, ad se venirent: quatenus cum eis deliberaretur quomodo petitio eorum impleri posset.crastinum dirigerentur, qui tempus advesupradictorum ab eo cognoscerent virorum et sic ad condictam diem sibi occurrerent, de causa supradicta tractaturi. Enimvero mutato consilio, cum his qui eius favore ducebantur, relicto patre in monasterio sancti Dyonisii, ipse Burgundiam petiit, Uiennam usque pervenit, ibidemque stativam facere delegit
Abbreviated transcription (Latin):
pericusum simul et proprium ab hoc incepto pre¬
cepto et obtestatione eos imbuisset tandem ergo per¬
uentum est ad monasterium saucti dionisu marti¬
ris pippinus uero ab aquitania cum maxima
manus exiens et ad sequana usqz ueniens cum
pontes destructi nauesqz ab alto demerse transitũ
prohibuissent substitit porro imiernins et berhardũ
comites plurimis sociorũ ex burgundie partibus
coactis ad matroña siuuium usq peruenerũt
et ibi partim austeritate atqz intemperie acris
retardati partim pro colligendis socu suspensi
in uilla bonogilo et eis q ciraiuacent predus a¬
liquot consedere diebus instabat sane sancte la¬
dragesime tempus cui ebdomada prima feria qui¬
ta missi suut ab illis legati ad rebaldus abbas et
gantselinus comes ad lotharium filium impera¬
toris postulantes ut eis absolutus custodie unicu¬
lis imperator redderetur quorum si pareret postu¬
latiomi Ipͣ̃i quoqz ei causa apud patrem salutis

Expanded text:
ericulum simul et proprium, ab hoc incoepto praeericulum simul et proprium, ab hoc incoepto praecepto et obtestatione eos inhibuisset. Tandem ergo perventum est ad monasterium sancti Dionysii martyris. Pippinus vero ab Aquitania cum maxima manu exiens, et ad Sequanam usqupontes destructi navesque alto demerse transitum prohibuissent, substitit. Porro Uuerinus et Berhardus comites, plurimis sotiorum ex Burgundię partibus coactis, ad Matronam fluvium usque pervenerunt, et ibi partim austeritate atque intemperiae aeris retardati, partim pro colligendis sotiis suspensi, in villa Bonogilo et eis quae circumiacent praediis aliquot consedere diebus. Instabat sane sanctae quadragesime tempus; cuius ebdomada prima, feria V., missi sunt ab illis legati, Adrebaldus abbas et Gautseltoris, postulantes ut eis absolutus custodiae vinculis imperator redderetur. Quorum si pareret postulationi, ipsi quoque ei causa apud patrem salutis
Abbreviated transcription (Latin):
secum ducens aquis graui hyematum re¬
greditur infra hunus hyemis etatem gregatim tam¬
populi francie ꝙ̃qz burgundie netñon et aquitame
sed et germanie coeuntes clamitosis querelis de impe¬
ratoris infortumo querebantux et quidem in fr̃a¬
ciam egebardus comes et uuillermus comes̾ sta¬
buli quos poterant sibi in uiione uolimuitatis
restituendum imperatorem coadimabant ager¬
mania porro hugo abbas in aquitamã inissus
aludonico et ab eie qui illuc confugerant a drocono
scl ep̃o et reliquis pippinũ in hoc ip̃o instigabãt
porro berhardus et nuerimus in bargumidiam
conscitentem populum suasionibus accendebãt
promissionibus alliciẽbant inramentie astrin¬
gebant et in unũi uelle cogi sedãbant hyeme autem
exacta et uere iam rofeam faciem pretendente lo¬
charius patre assimipto per pagum hasbamensez
comes et alius alu pagi proceres cũ magna coac¬
ta mani obm̃a pro liberatione imperatoris pug¬
naturi processerũt peruenissetq res ad effectum

Expanded text:
suum ducens, Aquisgrani hiematum regreditur. Intra hujus hiemis durationem, gregatim populi tam Franciae, quam Burgundiae, nec non Aquitaniae, sed et Germaniae coeuntes, calamitosis querelis de imperatoris infortunio querebantur. Et quidem in Franciam Eggebardus comes, et Willelmus comes stabuli, quos poterant sibi in unione voluntatis restituendi imperatoris coadunabant. A Germania porro Hugo abbas in Aquitaniam missus a Ludovico, et ab eis qui illuc confugerant, a Drogone scilicet episcopo et reliquis, Pippinum in hoc ipsum instigabat. Porro Bernardus et Warinus in Burgundia consistentem populum suasionibus accendebant, promissionibus alliciebant, juramentis astringebant, et in unum velle foederabant. Hieme autem exacta, et vere jam roseam faciem praetendente, Lotharius patre assumpto per pagum Hasbaniensem comes et alii illius pagi proceres cum magna coacta manu, obviam pro liberatione imperatoris pugnaturi processerunt: pervenissetque res ad effectum,
Abbreviated transcription (Latin):
locis ea q̃ utilitatis causa publice ꝙ̃ prinate condeste¬
rent ordinait uz cum per eiusdem montis rẽandũ
fores augustias uascones natuũ assuetumqz fallendi
morẽ excercere conati mox sunt prudenti astucia dep̃hẽ¬
si consilio cauti atqz cautela uitati uno em̃ eorum qui ad
prouocandum processerat comprehenso atq appenso.
reliquis pene onnibus uxores ac filu sunt erepti usque¬
quo eo nr̃i peruenirent quo fraus illorum nullam regi
uel excercitui posset inferre lacturam.

Expanded text:
locis, ea que utilitati tam publicę quam private conducelocis, ea que utilitati tam publicę quam private conducerent ordinavit. Sed cum per eiusdem montis remeandum foret angustias, Uuascones nativum assuetumque fallendi morem exerere conati, mox sunt prudenti astutia deprehensi, consilio cauti atque cautela vitati. Uno enim eorum, qui ad provocandum processerat, comprehenso atque adpenso, reliquis pene omnibus uxores aut filii sunt erepti, usquequo eo nostri pervenirent, quo fraus illorum nullam regi vel exercitui posset inferre iacturam.
Abbreviated transcription (Latin):
Ex aquitame ludonicus accito populi sui gene¬
rali conuentu retulit eis rumorẽ sibi relatũ
ꝙ quedã uascomi pars lam pridem in deditionẽ suscep¬
ta mĩc defectionẽ meditata in rebellionem assurgeret
ad quorum reprimendã pertinacĩa ire publica utilitaᷤᷤ
postularet hanc regis uolinitatem om̃s laudibus pro¬
sequntur nec talia in subditis contempnanda sed potu ᷤ
seuerissime resecanda testantur moto igitur et dispofito
pront opportuit excercitu aquis uillam peruemt et
ut ad se uenirent qui infidelitatis infilabantur iussit
sed ĩllis uenireͬ tractantibus ad eorum uicua deuenit
cuncta eorum populari manũ militarẽ perimisit Ad
ultm̃ igitur cunctisqz ad eos pertinere uidebantur con¬
sumptis ip̃i supplices uenerũt et tandem ueniã ꝑditis
om̃ibus rebus magno pro munere meruerũt dupera¬
to aũt pene difficili pirmearum transitu alpiũ uersus
pampilomiã descendit et in illis ꝙͣdiu uisum est moratu ᷤᷤ

Expanded text:
e ęstate accito populi sui generali conventu, retulit eis rumorem sibi delatum, quod quedam Uuasconum pars iam pridem in deditionem suscepta, nunc defectionem meditata in rebellionem adsurgeret, ad quorum reprimendam pervicatiam ire publica utilitas postularet. Hanc regis voluntatem omnes laudibus prosecuntur, nec talia in subditis contempnenda, sed potius severissime resecanda testantur. Moto igitur et disposito prout oportuit exercitu, Aquis villam pervenit et, ut ad se venirent qui infidelitatis insimulabantur, iussit. Sed illis venire retrectantibus, ad eorum vicinia devenit, cuncta eorum populari manum militarem permisit. Ad ultimum, cunctis que ad eos pertinere videbantur consumptis, ipsi supplices venerunt et tandem veniam perditis omnibus magno pro munere meruerunt. Superato autem pene difficili Pyrenearum transitu Alpium, Pampalonam descendit; et in illis quamdiu visum est moratus
Abbreviated transcription (Latin):
uero grifonem fratrem su̾is in nono castello quod uro¬
ta ardennem situm est custodiri precepit in qua
custodia usq ad tempus quo Idem karlomãnne pre
fectus est dicitux permãsisse¬

Expanded text:
us Grifonem sumens, in Novo-castello, quod iuxta Arduennam situm est, custodiri fecit, in qua custodia usque ad tempus quo idem Karlomannus Roman profectus est, dicitur permansisse
Abbreviated transcription (Latin):
contra sarõnes quod quasi intermissum
uidebatur repecut quo nullum neque prolrouis
neque atrocuis francorum qz populo laboriosuis
om̃s fere germam̃a incolentes nationes et natu¬
ra ferocẽs et cultui demonũ dedici nostreq religio¬
ni contraru neqz dimna neq humana iura uel
polluere uel transgredi inhonestum arbitrantur Sub¬
erant et cause quẽ cotidie pacem perturbare poterãt
termim uidelicet francorum et illorum quasi ubiq
in plano contigui preter pauca loca in quibus uel
silue maiores uel moncium iuiga interlecta utro¬
rumq agros certo limite desterminant in quibus
cedes rappine et incendia uicissim excercere non
cessabant Cuibus adeo franci sunt irritati ut iam
non uicissitudiñe ⁊eddere sed aꝑtum contra eos bellũ
suscipere digimi iudicarent Busceptum est igitur
aduersus cõs bellum isto anno quod magna utrĩq
ammositate tamen maiore saromĩ quam̃ francorum
dampno per continios fere .xxxiii annos gestum¬

Expanded text:
nem Saxonicum, quod quasi intermissum videbatur, repetitum est. Quo nullum neque prolixius neque atrocius Francorumque populo laboriosius omra feroces, et cultui daemonum dediti, nostraeque religioni contrarii, neque divina neque humana iura vel polluere vel transgredi inhonestum arbitrabantur. Suberant et causae quae cotidie pacem conturbare poterant, termini videlicet nostri et illorum paene ubique in plano contigui, praeter pauca loca, in quibus vel silvae maiores, vel montium iuga interiecta utrorumque agros certo limite disterminant, in quibus caedes et rapinae vel incendia vicissim fieri non cessabant; quibus adeo Franci sunt irritati, ut non iam vicissitudinem reddere, sed apertum contra eos bellum suscipere dignum iudicarent. Susceptum est igitur adversus eos bellum, quod magna utrimque animositate, tamen maiore Saxonum quam Francorum dampno, per continuos triginta tres annos ge