comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ seruus ẽ. Error qͣlitatis: q̃n
putat᷑ ẽẽ bonꝰ qui malus ẽ. Error
fortune ꝙ qualitatis: ꝯuigiicon¬
sensũ ñ excludit. Error uͦ ꝯditi¬
onis coniugalẽ consensũ eua¬
cuat: de qua ꝯditione pꝰmodũ
tractabimꝰ. Erroi qͦ ꝑsone con¬
sensum comugalẽ ñ amutit:
ut si qͥs feminã nobilẽ in conui

Expanded text:
qui servus est. Error qualitatis, quando putatur esse bonus qui malus est. Error fortunae et qualitatis, conjugii consensum non excludit. Error vero conditionis conjugalem consensum evacuat, de qua conditione postmodum tractabimus. Error quoque personae consensum conjugalem non admittit: ut si quis feminam
Abbreviated transcription (Latin):
coactio impedit uł excludit
consensum: sẽ error. Non autẽ
oĩs error consensũ ĩpedit. Est enĩ
error. aliꝰ ꝑsone. aliꝰ fortune. alius
conditionis. alius qualitatis. Er¬
roe ꝑsoner qñ hic putat᷑ eẽ ille

Expanded text:
coactio impedit vel excludit consensum sed etiam error. Non autem omnis error consensum expedit. Est enim error alius personae, alius fortunae, alius conditionis, alius qualitatis. Error personae, quando hic putatur e
Abbreviated transcription (Latin):
satur. Qd̃ ꝑ simile ꝓbat᷑. Si enim
cłiabolus transsigurans se inan¬
gelum lucis credatur bonꝰ: non
ẽ error ꝑicłosus. Qd̃ aũ uir ille
in illã mulierẽ ñ consenserit:
ex simili ostendit᷑. Siqͥs ħeticus
noĩe aug̾tini uł ambrosiĩ ali¬
cui catholico se offerret. eumq
ad sue fidei imitationẽ uocaret.
si ille assentirit. in cuiꝰ sententia
fidei diceret᷑ ꝯsensisse: Non in he¬
reticoꝵ sectã: s in integͥcatem
fidei ꝗͣ ille ħeticꝰ se m̃tiebat᷑ hr̃e.
Error fortune. ꝯsensũ ñ excludit.
Que enĩ nubit pauꝑi. putans
illũ ẽt diuitẽ: ñ pot̾ remuntiare
pͥori conditioni quãtus errau̾it.

Expanded text:
satur, quod per simile probatur. Si enim satur, quod per simile probatur. Si enim diabolus transfigurans se in angelum lucis credatur bonus, non est error periculosus. Quod autem vir ille in illam mulierem non consenserit, ex simili ostenditur. Si quis haereticus nomine Augustini vel Ambrosii, alicui catholico se offerret, eumque ad suae fidei imitationem vocaret: si ille assentiret, in cujus sententiam fidei diceretur consensisse? Non in haereticorum sectam, sed in integritatem fidei, quam ille haereticus se mentiebatur habere. Error vero fortunae consquae nubit pauperi, putans illum esse divitem, non potest renunciare ori conditioni, quamvis erraverit.
Abbreviated transcription (Latin):
auricaleũ. Necg in illud ꝯsen¬
si: qr consens ñ nͥ uoluntatis
ẽ. Sic̃ gͦ error mat̾ie excludit
consensum: ita et in comugio er¬
ror ꝑsone. S obicit᷑ de iacob. qui
ꝓ rachel septẽ aunis seruierat.
et supposita ẽ ei lia. Nunqͥd eier¬
ror ꝑsone exclusit conuigiũ. cũ
non in eam s in rachel consen¬
serit: S qd̾ ibi factũ ẽ: i miste¬
rio gestum non imꝓbe tradit᷑.
Ibi tñ & si non p̃cessit secutꝰ ẽ ꝯsen¬
sus: nec ex illo concubitu qͥ con¬
sensum p̃cessit fornicarii iudi¬
cantur. cũ ille maritali affectu
eã cognouerit. ⁊ illa uxorio affec¬
tu debitũ ꝑsoluerit. putans lege
pͥmogenitarum. & pat̾̃ns ĩꝑiis
se illi uire copulatã. Excusantur
&̃: qr dĩ consilio in mist̾io ita actũ
ẽ. Hodie ã excusaret᷑ ille. cui inscio
uxoris soror lectulũ eiꝰ ingressa
se subic̾et: quetũ sine spe ꝯiugũ
ꝑpetuo man̾e censeat᷑. ille tũ qui
cognouit cam ꝑ ignorantiã excu¬

Expanded text:
aurichalcum, nec ergo in illud consensi, quia consensus nonnisi voluntatis est. Sicut ergo error materiae excludit consensum, ita et in conjugio error personae. Sed objicitur de Jacob qui pro Rachel septem annis servierat, et supposita est ei Lia, numquid error personae exclusit conjugium, cum non in eam, sed in Rachel consenserit? Sed quod ibi factum est, in mysterio gestum non improbe traditur, ibi tamen etsi non praecessit, secutus est consensus; nec ex illo concubitu qui consensum praecessit, fornicarii judicantur, cum ille maritali affectu eam cognoverit, et illa uxorio affectu debitum persolverit, putans lege primogenitarum, et paternis imperiis se illi jure copulatam; excusatur etiam, quia Dei consilio in mysterio ita actum est. Hodie etiam excusaretur ille, cui inscio uxoris soror lectulum ejus ingressa se subjiceret; quae cum sine spe conjugii perpetuo manere censeatur, ille tamen qui cognovit eam per ignorantiam, excu
Abbreviated transcription (Latin):
Itẽ nicholaus. Hi qui matmo¬
uł aliqua infirmitas accesserit:
ob hanc infirmitatẽ taliũ comu
is excecant᷑. uł membris truntaNͣ:
uł abarbaris execti fuerint. De¬

Expanded text:
Hi qui matrimoaut aliqua infirmitas accesserit, ob hanc infirmitatem et causam cois excaecantur, aut membris truncantur, aut a barbaris exsecti fuerint.
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc seruandũ ẽ: cũ ut̃q idem
fatet᷑. S uir si asserit se debitũ
reddisse uxori. & illa diffitet᷑:
cuipotiꝰfides habenda sit me¬
rito q̃rie᷑. De hoc ita statutũ est.
Sĩ qͥs acceꝑit uxorẽ ⁊ habuerit
eã aliqͦ tẽꝑe. ⁊ ipsa femina diẽ
de naturali impossibilitate statu
impecdim̃to hoc tenendum
deceruit᷑: qđ siꝑ sortiarias ꝙ ma¬
leficias concubitꝰ ñ seqͥt᷑. hortan¬
di sunt quibꝰ ista eueniunt. ut spũ
contrito et humiliato deo ꝙ sa¬
cerdoti de omnib pecc̃is faciant᷑
nis. or̃onib & ieiuniis dño satisfa¬
ciant. ⁊ ꝑ exorcismos ac cet̾a eccłi¬
astice discipline mummina mi¬
nistri eccłie tales sanare ꝓcureñ.
Quod si non potuerint. separa¬
ri ualebt̃. S postqͣ alias nuptias
dieis reddita fuerit reconcili¬
ari neqͥbunt. Qd̃ in fine hu¬
iuis capituli ꝯtinet᷑ ex ri.¬
gore magis dictũ intelligẽ
rat De fu l riosis addit.
onpriosi  quoq dumi

Expanded text:
Hoc servandum est, cum uterque idem Hoc servandum est, cum uterque idem fatetur. Sed vir si asserit se debitum reddidisse uxori, et illa diffitetur, cui potius fides habenda sit merito quaeritur. De hoc ita statutum est: Si quis ita acceperit uxorem, et habuerit eam aliquo tempore, et ipsa femina dicitde naturali impossibilitate statutimpedimento hoc tenendum decernitur: quod si per sortiarias et maleficas concubitus non sequitur, hortandi sunt quibus illa eveniunt, ut spiritu contrito et humiliato Deo et sacerdoti de omnibus peccatis mis, orationibus, et jejuniis Domino satisfaciant, et per exorcismos ac caetera ecclesiasticae disciplinae munimina ministri Ecclesiae tales sanare procurent. Quod si non potuerint, separari valebunt. Sed postquam alias nuptias di eis reddita fuerit, reconciliari nequibunt . Quod in fine hujus capituli continetur, ex rigore magis dictum intelligendrat. 4. De furiosis addit. Furiosi quoque, dum
Abbreviated transcription (Latin):
Itẽ. De his reqͥsisti qui ob cau¬
sam frigide nature dicunt se
uon posse inuicẽ oꝑa carnisdan¬
tes commisceri. Iste uͦ si ñ potest¬
ea uti ꝓ uxore: habeat eã quasi
sororẽ. Quod si retinacłm ꝯiuga¬
le uoluerit rescindere: mane¬
ant utriq innupti. Nam si
huic non potuit carnalit̾ con¬
cordare. qͦm alteri conuemiet:
Igitur si uir aliam uxorẽ uult
acciꝑe: manifesta patet ratio
quia sugg̾ente diabolo odii fo¬
mitẽ exosam eã habuit. ⁊ iõ eã
dimittere m̃dacii falsitate mo¬
litur. Qd̃ si mulier causat᷑ et
pinquoꝵ tactis sac̾sq̃s reliquiis
iure irando dicat. ut nunꝗͣ
ꝑ cõmixtionẽ carnis conuincti
una caro effecti fuissent. Tunc
uidetur mulier sccd̃as posse con¬
trahere nuptias. Humanũ dico:
ꝓpt̾ infirmitatẽ carnis eorũ.
Nir aũ qui frigide nature ẽ:
maneat sine conuige. Qd̃ sit
qui iurauerunt ꝑiurii cͥmine
rei teneant᷑.⁊ penitentia ꝑacta
pͥora cogant᷑ reciꝑe conubia.

Expanded text:
isc. De his requisisti qui ob causam frigidae naturae se non posse invicem operam carni dantes commisceri. Iste vero si non poteea uti pro uxore, habeat quasi sororem. Quod si retinaculum jugale voluerint rescindere maneant utrique innupti. Nam si huic non potuit naturaliter concordare, quomodo alteri conveniat? Igitur si vir aliam uxorem vult accipere manifesta ratione patet quod suggerente diabolo odii fomitem, exosam eam habuit, et ideo eam dimittere mendacii falsitat molitur. Quod si mulier causatur et ropinquorum tactis sacrosanctis reliquiis, jurejurando dicat, ut nunquam per commistionem carnis conjuncti una caro effecti fuissent; tunc videtur mulierem secundas posse contrahere nuptias. Humanum dico, propter infirmitatem carnis eorum . Vir autem qui frigidae naturae est, maneat sine conjuge. Quod si et qui juraverant, perjurii crimine rei teneantur, et poenitentia peracta priora cogantur recipere connubia.
Abbreviated transcription (Latin):
latĩ formantur in ut̾o: ⁊ tam¬
di non reputat᷑ homicidium.
donec elem̃ta confecta suas una¬
gines membra qi suscipiant.¬
Ex his apparet tunc homicidas
ẽẽ qui abortũ ꝓcurant: cũ forma¬
tum ẽ et animatum puerꝑium.
De excusatione coitus que fit ꝑ
concurrunt: ad excusationẽ car.¬
nim seruata fide thori causa
ꝓlis ꝯiuges conueniunt: sic ex¬
cusatur coitus ut ciũpam non
habcat. Quando u deficiente
bono ꝓlis. fide tñ sertiata ꝯue¬
niunt cansa incontineritie:
non sic excusat᷑ ut ñ habtat
culpam. s ueniale ẽ. Uñ augꝰ.¬

Expanded text:
latim formantur in utero; et tamdiu non reputatur homicidium, donec elementa confecta suas imagines membraque suscipiant. Hic apparet tunc eos homicidas esse, qui abortum procurant cum formatum est et animatum puerperium. 6. De excusatione coitus, quae fit concurrunt, ad excusationem ctiam servata fide thori causa prolis conjuges conveniunt, sic excusatur coitus, ut culpam non habeat. Quando vero deficiente bono prolis, fide tamen servata, conveniunt causa incontinentiae, non sic excusatur ut non habeat culpam, sed venialem. Unde Aug
Abbreviated transcription (Latin):
ille adult̃ uxoris. Qñ sint homi¬
quando iudicent᷑ homicide uł
nia. non redditur anima pro
aĩa: s iã formato corpori anima
datur. non in conceptu corꝑis
nascit᷑ cũ semine deriuata.
Nam si cũ semine deriuatur.
ꝙ aĩa existit. & de anima: multe
anime cotidie ꝑeunt. cũ sem̃¬

Expanded text:
ille adulter uxoris. 5. Quando sunt homquando judicentur homicidae vel nia, non redditur anima pro anima. Sed jam formato corpori anima datur, nonascitur cum semine anima derivata. Nam si cum semine et anima existiti ex anima, multe anime quotidie pereunt, cum sem
Abbreviated transcription (Latin):
ti uicti concupiscentia utin¬
tur inuicem ultra necessitatẽ
lib̾os ꝓcreandi: ponam in his
ꝓ quib cotidie dicimꝰ. dimitte
comugem: non affectu. Non
regnat in eo impetiis uolup¬
tatis: nec p̃ceps fert᷑ ad coitũ.
Nicħ ẽ fedius: quã uporẽ ama¬
re quasi adulterã. Quidicunt
se causa humani gen̾is uxori¬
erit ñ ꝑdant filios. nec ama¬
tores se uxorib exhibeant sed
maritos. Idem. In matͥmonio
lib̾oꝵ oꝑa concessa sunt: uo¬
luptates aũ que de meretͥcũ
amplexib capiunt᷑ in uxore

Expanded text:
ti victi concupiscentia utuntur invicem ultra necessitatem liberos procreandi, ponam in his pro quibus quotidie dicimus: Dimitte conjugem, non affectu; non regnat in eo impetus voluptatis, nec praeceps fertur ad coitum. Nihil est foedius quam uxorem amare quasi adulteram. Qui dicunt se causa humani generis uxorierit, non perdant filios, nec amatores se uxoribus exhibeant, sed maritos. Idem: In matrimonio opera liberorum concessa sunt, voluptates autem quae de meretricum amplexibus capiuntur, in uxore
Abbreviated transcription (Latin):
sit qd̃ geritur si aqͣ pret̾mittat᷑:
audi quid seqͥtur in eod̾ canone.
Non pot̃ inqͥt calix dñi eẽ aqͣ sola
aut uinũ solũ: nͥ utͣq misceant᷑.
sola ant uinũ solũ. nͥutr̃q misce¬
unatum. & panis uniꝰ cõpage
solidatũ. Siquis tñ non inten¬
dens introduce heresim. obli¬
uione uł ignorantia aquam
p̃termiserit: non indetur ẽẽ
irritũ sacram̃tũ: s ille gͣuit̃
corripiendus ẽ. Nam ꝙ grecorũ
nr̃is uł ignorant̃ uł simpliciter
non hoc seruauerit qd̾ nos dñs
facere exẽplo ꝙ magisti̾o docuit:
pot̾ simplicitati eiꝰ indulgentia
dm̃ uenia concedi. Nob̃ uͦ non po¬
feramꝰ. Ex hoc uidet᷑ qd̾ siguis
simplicit̃ uł ignorant̃ uinũ of¬
ferat sine aq̃ sacram̃tũ ꝯficiat.
aqua uͦ nullatenꝰ sine uino pot̃
offerri in sacrificiũ. nec panis
nͥ de frum̃to. nec granũ frum̃ti
panem se dicit. et grano frum̃ti
se comparat. Qd̃ uͭ supͣ dictũ est
non posse solũ uinũ offerri:

Expanded text:
sit quod geritur, si aqua praetermittatur, audi quod sequitur in eodem canone: Non potest, inquit, calix Domini esse aqua sola, aut vinum solum, nisi utrumque misceatur. sola, aut vinum solum, nisi utrumque misceunatum, et panis unius compage solidatum. Si quis tamen non intendens introducere haeresim, oblivione vel ignorantia aquam praetermiserit, non videtur esse irritum sacramentum; sed ille graviter est corripiendus. Nam et Graecorum nostris vel ignoranter vel simpliciter non hoc servaverit, quod nos Dominus facere et exemplo et magisterio docuit, potest simplicitati ejus indulgentia Domini venia concedi. Nobis vero non poferamus. Et hoc videtur, quod si quis simpliciter vel ignoranter vinum offerat sine aqua, sacramentum conficiat. Aqua vero nullatenus sine vino potest offerri in sacrificio, nec panis nisi de frumento; nec granum frumentipanem se dicit, et grano frumenti se comparat. Quod ergo supra dictum est, non posse vinum solum offerri,
Abbreviated transcription (Latin):
reseruans pccc̃m ad penã et̾nã.
Ex iusticia nͦ impunitũ ñ di¬
mittit delictũ. Aut enĩ homo
punit: aut ds̃. Homo aũi punit
penitendo: ds̃ penã exigendo.
Et ẽ penitentia interior ⁊ ext̾ior.
Sigͦ interior penitudo tanta¬
fuerit ut sit sufficiens ultio
peccati: ds̃ qui hoc nouit ab
ipso qui talit̾ penitet ulteruis
penã non exigit. Si u̾ interior
penitudo non sufficit in uin¬
dictam pecc̃i. nec exterior peni¬
tentia ĩpletur: ds̃ qui modos
rigere: ut post mortẽ non
oporteat penã tołart. Que¬
dam enĩ peccã mortalia in
penitentia fiunt uenialia: ñ
mox tñ sanant᷑. Sepe infirmꝰ
moreret᷑ si ñ medicareturr nec
tam̃ statĩ medicatꝰ sanatur.
Languet uicturus: qui priꝰ erat
moriturus. Qti aũ impenitens
moritur omnino moritur: ⁊ eter

Expanded text:
reservans peccatum ad poenam aeternam. Ex justitia vero impunitum non dimittit delictum. Aut enim punit homo, aut Deus. Homo autem punit poenitendo, Deus autem poenam exigendo. Et est poenitentia interior, et exterior. Si ergo interior poenitudo fuerit tanta ut sit sufficiens ultio peccati, Deus qui hoc novit, ab illo qui taliter poenitet, ulterius poenam poenitudo non sufficit in vindictam peccati, nec exterior poenitentia impletur; Deus, qui modos rigere, ut post mortem non oporteat poenam tolerare. Quaedam autem peccata mortalia in poenitentia fiunt venialia, non mox tamen sanantur. Saepe infirmus moreretur, si non medicaretur; nec tamen statim medicatus sanatur. Languet victurus, qui prius erat moriturus. Qui autem impoenitens moritur, omnino moritur, et aeter
Abbreviated transcription (Latin):
nis tͣnseunt ad uitã. ⁊ si mexplita
fuerit penitentia. qr ꝑfecte peni¬
tuert̃ ⁊ingemuerunt corde. Qͥ
uͦ non adeo conterunt᷑ corde &&
ingemiscunt ꝓ peccõ. si ante
expletionẽ penitentie discesse¬
rint ignẽ purgatoriũ sentiunt:
& grauiꝰ puniunt᷑ quã si hic im¬
plessent penitentiã. Horrendũ
est enĩ inciłe in manꝰ dei uiuen

Expanded text:
nis transeunt ad vitam, etsi inexpleta fuerat poenitentia, quia perfecte poenituerunt, et ingemuerunt corde. Qui vero non adeo conteruntur corde et ingemiscunt pro peccato, si ante expletionem poenitentiae discesserint, ignem purgatorium sentient, et gravius punientur quam si hic implessent poenitentiam. Horrendum est enim incidere in manus Dei viven
Abbreviated transcription (Latin):
enim grece: latine intenłe¬
culatores int̃p̃tant᷑. Nam
speculator ẽ prepositus in
eccłia: dictus eo qd̾ speculet᷑
atq ꝓspiciat popłoꝵ infra
se positoꝵ mores et uitam. Ponti

Expanded text:
Graece, Latine speculndentes interpretantur. Nam speculator est praepositus in Ecclesia dictus, eo quod speculetur atque prospiciat populorum infra se positorum mores et vitam, inti
Abbreviated transcription (Latin):
Si tradidero corpꝰ incũ ita ut ar¬
cdeam. caritatẽ aũ ñ habeã. nicħ
mͥ ꝓdest: nicħ ꝓdẽe intelligatur
ad rognũ optinendũ. non ad extre¬
cundum. Et infra. Hec ꝓpt̾ cari¬
tatẽ dicta sunt. sine qua in nob̾
non potest cẽ uera penitentia: qm
in bonis caritas dei ẽ que tolerat.¬
ꝑstͥngit dictoꝵ sũmã ut alia addat.
x his ostendit᷑ bona que sine
caritate siunt ꝓdc̃e quidem
ad tołabiliorẽ ptnã sintinendam.
s ñ ad uitã optinendã. illa etiã
que in caritate quis fer̃ si poste.
ꝓlapsus fuerit nec exut. crit ñ
ẽẽ in memoria dĩ ẜrechiel dic̃. Si

Expanded text:
Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest; nihil prodesse intelligatur ad regnum obtinendum, nisi ad extreplicium. Et infra: Haec propter charitatem dicta sunt, sine qua in nobis non potest esse vera poenitentia; quoniam in bonis charitas Dei est quae toleratstringit dictorum summam, ut alia addat. Ex his ostenditur bona quae sine charitate fiunt prodesse quidem ad tolerabiliorem poenam sentiendam, sed non ad vitam obtinendam. Illa enim quae in charitate quis facit, si postea prolapsus fuerit, nec exsurrexerit, non esse in memoria Dei Ezechiel dici
Abbreviated transcription (Latin):
me consicłanctũ ẽ. quia cũ mala
committimus. si ne cauisa ad nemo¬
riã tͣnsacta bona reuocamꝰ: qm̃ in
ꝑpetͣtione maloꝵ. nulla debet ẽt̃ fi¬
ducia bonor p̃c̾itoꝵ. Intelligend̾
s̃ hic ad uitã ꝑcipiendam bona
p̃terita non cdare fituciã: esi ad
mitiorẽ penã. Alioquin p̃misse aus¬
toritati augustim hoc obuiaret.
na in caritate facta que comita¬
tur mortał culpa quã ñ delet
sequens penitentia: ad sensum
mitioris pene ꝓficiunt. ñ ad uite

Expanded text:
me considerandum est, quia cum mala committimus, sine causa ad memoriam transacta bona revocamus; quoniam in perpetratione malorum nulla debet esse fiducia bonorum praeteritorum. Intelligendum est hoc, ad vitam percipiendam bona praeterita non dare fiduciam, etsi ad mitiorem poenam; alioquin praemissae auctoritati Augustini obviaret. haritate facta, quae concomitatur mortalis culpa, quam non delet sequens poenitentia, ad sensum mitioris poenae proficiunt, non ad vitae
Abbreviated transcription (Latin):
tua noĩans pͥora bona significat.
tua. qr hi peocando pͥora bona
irrita fecert. ħ sicuti peocando
fiunt irrita: ita ꝑ penitentiã re¬
uiuiscunt.⁊ ad meritũ et̃ñitatis¬

Expanded text:
tua, priora bona significat Atua, quia hi peccando priora bona irrita fecerunt. Haec, sicut peccando fiunt irrita, ita per poenitentiam reviviscunt, et ad meritum aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ amat ds̃ qd in peccante¬
plantauit. in illo scił qui pꝰ illud
bonũ peccauit. ñ simul peocans
& bonũ oꝑans extitit. qr tał ho¬
minis opus ñ diligeret ds̃ ad re¬
munerationẽ Potest ꝙ̃ accipi de
oꝑib bonis que ab aliquo funt
dum malus ẽ. & in peccõ mortali
que dicunt᷑ remunerari a deo &¬
ñ dari obliuioni. ñ qr ꝓficiant
lerabilius extremi iudicii suppli¬
cium sentiendũ. sicut de fide et
Augꝰ ait. Siquis non habensca¬
ritatẽ que ꝑtinet ad unitatẽ sp̃s &
uincłm pacis quo eccłia connectitur¬
in eccaliquo scismate ꝯstitutiss. ne
xp̃m neget patitur tribulationes. fa¬
mẽ. psecutionẽ. uł flammas. uł bes¬
tias. uł ipsam crucẽ timore gchenne:
nullomͦ ista culpanda sunt. immo
& hic laudanda ẽ pacientia. Non
enĩ dic̾e poterimꝰ meliꝰ ei fuisse. ut

Expanded text:
 in peccante, in illo scilicet qui post illud bonum peccavit; non simul peccans et bonum operans extitit; quia talis hominis opus non diligeret Deus ad remunerationem. Potest etiam accipi de bonis operibus quae ab aliquo fiunt dum malus est, et in peccato mortali quae dicuntur a Deo remunerari et non dari oblivioni, non quia proficiant lerabilius extremi judicii supplicium sentiendum; sicut de fide et em: Si quis non habens caritatem, que pertinet ad unitatem spiritus et vinculum pacis, quo eccin aliquo schismate constitutus, ne Christum neget patitur tribulationes, famem, persecutionem, vel flammas, vel bestias, vel ipsam crucem, timore gehennae, nullo modo ista culpanda sunt, imo et haec laudanda est patientia. Non enim dicere poterimus melius ei fuisse ut
Abbreviated transcription (Latin):
iusta oꝑa fecisse. qͣsi simul eodẽ q
sis tẽꝑib utraq egisse. Nisi enĩ bo¬
nus foiet qñ bona fecit: ñ semi¬
nasse diceret᷑ in t̾ra bona. Destru¬
ctis gͦ malis pꝰ oꝑa bona cõmissis.
pͥora bona in caritate scił facta q̃
sequentia mala mortificauerant.
penitentia de illis mał habita ui¬
uificantur & remunerant᷑. Ũn

Expanded text:
justa opera fecisse, quasi simul eodemque justa opera fecisse, quasi simul eodemque sis temporibus utraque fecisse. Nisi enim bonus foret quando bona fecit, non seminasse diceretur in terra bona. Destructis ergo malis post opera bona commissis, priora bona, in charitate, scilicet facta, quae sequentia mala mortificaverunt, poenitentia de illis malis habita vivificantur et remunerantur. Un
Abbreviated transcription (Latin):
tñ uidet᷑ fuisse satisfactio:
sed infructuosa. ddũ in alt̾o pecc̃o
cipiet q ꝓficere cũ pecc̃i alterus
penituerit. Tunc enĩ utr̃q dimit¬
titur pecc̃m. & satisfactio p̃cedẽs
uuuficat᷑ que fuerat mortua:
sic̃ baptismus illi qͥ ficte accedit
tunc p̾mitꝰ ualit. cũ fictio a m̃te
recedit ꝑ penitentiã. Et ui huius
opinionis munim̃tũ auctgrita¬
crede. ⁊ nr̃a fides hoc postulat.
ut cũ xp̃i gr̾a in hoĩe destruit
mala. pͥora d̃ remunet bona:
et cũ destruit qđ suũ ñ inuenit.
diligit bonũ qd̃ in peccante plan¬
multa peccã quenꝗͣ fac̾e̾ aliqͣ
iusta oꝑa: non c̃tã inustus as̃
ut ꝓpt̃ multa mala oblimscat᷑
paucoꝵ bonoꝵ. s faciet esi met̾e
& in horrea congregare que
in bona fra seminauit. S hec¬
dicta intelligimꝰ de illo quim
caritate quodam tẽpore bona fa¬
cit et bonus ẽ: alio uͦ tẽꝑe malus
ẽ & multa peccã facit. Nongͦ in¬
telligendum ẽ int̾ multa peccã

Expanded text:
n videtur fuisse satisfactio, sed infructuosa, dum in peccato altero cipietque proficere, cum peccati alterius poenituerit. Tunc enim utrumque dimittitur peccatum, et satisfactio praecedens vivificatur, quae fuerat mortua; sicut Baptismus illi qui ficte accedit tunc primum valet, cum fictio a mente recedit per poenitentiam. Et in hujus opinionis munimentum auctoritaostra fides hoc postulat, ut, cum gracia Cristi in homine destruxit mala priora, eciam remuneret bona, et cum destruit, quod suum non invenit, diligit bonum, quod in peccante planmulta peccata quemquam facere aliqua iusta opera, non est tam iniustus deus, ut propter multa mala obliviscatur paucorum bonorum, sed faciet eum metere et in horrea congregare, que in bona terra seminavit. dicta intelligimus de illo qui in charitate quodam tempore bona facit et bonus est, alio vero tempore malus est et multa peccata facit. Non ergo intelligendum est eum inter multa peccata,
Abbreviated transcription (Latin):
nichil ẽ in mundo. id est int̾ cre¬
aturas mundi non ẽforma ydoli.
Materiam enim formauit deus:
s stulticia hominum formã de¬
dit. Quecunq facta sunt natura¬
liter. facta sunt ꝑ uerbum: sed
forma hominis idolo non ẽ
facta ꝑ uerbum. sicut peccatũ
non est factum ꝑ uerbũ. s est
nichil. et nichil fuint hoĩes
cum peccant. S queritur quo¬
modo hic dicatur forma idoli
non ẽẽ facta ꝑ uerbum. cum
alibi legatur. omnis founa.
omnis compago. omnis concor¬
dia partium facta ẽ ꝑ uerbum.
Hoc autem a diuersis uarie sol¬
uitur. Quidam enim dicuÑ
omnem formam & quicguid
est a deo ẽẽ in quantum ẽ. ⁊ for¬
mam idoli in quantum ẽ uł in
quantum forma ẽ a deo eẽ. sed
non in quantum ẽ idoli. id est
posita ad adorandum. In hoc
enim non est creatura. s ꝑuer¬
sio creature: sicut illud quod
peccatum ẽ inquantum pecea¬
tum ẽ nichil est. & homines cũ
peccant nichil fiunt. quia ab

Expanded text:
nihil est in mundo, id est, inter crenihil est in mundo, id est, inter creaturas mundi non est forma idoli, materiam enim formavit Deus, sed stultitia hominum formam dedit. Quaecumque facta sunt, naturaliter facta sunt per Verbum, sed forma hominis in idolo non est facta per Verbum, sicut peccatum non est factum per Verbum, sed est nihil, et nihil fiunt homines cum peccant. Sed quaeritur quomodo hic dicatur forma idoli non esse facta per Verbum, cum alibi legatur: Omnis forma, omnis compago, omnis concordia partium facta est per Verbum. Hoc autem a diversis varie solvitur. Quidam enim dicunt omnem formam, et quidquid est, a Deo esse in quantum est, et formam idoli in quantum est vel in quantum forma est, a Deo esse, sed non in quantum idoli est, id est, posita ad adorandum. In hoc enim non est creatura, sed perversio creaturae. Sicut illud quod peccatum est, in quantum peccatum est, nihil est; et homines cum peccant, nihil fiunt, quia ab
Abbreviated transcription (Latin):
habebis deos alienos. ꝑfec tiꝰ expli¬
cat. cum ꝓhibet coli figm̃ta. sci¬
licet idolum. uel similitudinẽ
alicuius rei: que duo origenes
ita dicit distare. ut idolũ sit
qd̃ nichil habet simile sui. simi¬
litudo uero. quod ht̃ speciem
alicuius rei. Uerbigr̃a. Siquis
mauro uel ligno uel alia re
faciat speciem serpentis uel auis.
uel alicuius rei. & statuat ad
ad orandum: non idolum sed
similitudinem fecit. Qui nͦ fac̃
speciem quam non uidit ocłs.
s animus sibi fingit. ut siqͥs
humanis membris caput ca¬
nis uel arietis formet. uel in
uno habitu hominis duas
facies: non similitudinem s
idolum facit. quia facit qd̾ ñ
ht̃ aliquid simile sui. Ideo dic̃
mundo. Non enim aliqua ex reb
constantib assumitur species: s
quod mens ociosa & curiosa reꝑit.
Similitudo uͦ ẽ. cum aliquid ex
his que sunt uel in celo uel int̾¬
ra uel in aquis formatur. Augꝰ¬
tinus uͦ ita exponit illud. ydolũ

Expanded text:
habebis Deos alienos, perfectius explihabebis Deos alienos, perfectius explicat cum prohibet coli figmenta, scilicet, idolum vel similitudinem alicujus rei; quae duo Origenes ita dicit distare, ut idolum sit quod nihil habet simile sui; similitudo vero, quod habet speciem alicujus rei; ut, verbi gratia, si quis in auro vel in ligno vel alia re faciat speciem serpentis vel avis vel alterius rei, et statuat ad adorandum, non idolum sed similitudinem fecit. Qui vero facit speciem quam non vidit oculus, sed animus sibi finxit; ut si quis humanis membris caput canis, vel arietis formet, vel in uno habitu hominis duas facies, non similitudinem, sed idolum facit, quia facit quod non habet aliquid simile sui. Ideo dicitmundo. Non enim aliqua ex rebus constantibus assumitur species, sed quod mens otiosa et curiosa reperit. Similitudo vero est, cum aliquid ex his quae sunt vel in coelo, vel in terra, vel aquis formatur. August. vero ita exponit illud: Idolum
Abbreviated transcription (Latin):
monum euoluere. tene caritatem¬
uͥ pendent omnia. quia ꝑfectio ẽ
et finis omnium. Tunc enim et p̃¬
cepta et consilia recte fiunt: cum
referuntur ad diligendũ dtũ.
caritatem: nondum fit sicue fie¬
ri oportet. quamuis ficri uideat᷑.
Inimicus enim usticie ẽ: qui pe¬
ne timore non peccat. Amicus
mum gͥ hec summa ẽ: ut intelli¬
gatur legis et omnium diui¬
narum scripturarum plenitu
duobus mandatis caritatis.
ed iam distributio decalogi
qui in duob mandatis cõ¬
pletur considanda ẽ. Habet enĩ
decalogus decem p̾cepta que siñ
decacordum psaltertum: que sic
sunt distribita. ut tria que suñ
in prima tabula ꝑtineant ad dm̃
scilicet ad cognitionem et dilec¬
tionem trinitatis. septem que
tabula ẽ. Non habebis deos ali¬
enos. non facies tͥ sculptile. neq
omnem similitudinem. ⁊ cet̾a.
Hec origenes dicit duo ẽẽ man¬
data: s augustinus unum. Hoc
ipsum enim quod dixerat. non

Expanded text:
monum euoluere, omnia scriptmonum euoluere, omnia scriptubi pendent omnia, quia perfectio est et finis omnium. Tunc enim et praecepta et consilia recte fiunt, cum referuntur ad diligendum Deum, charitatem, nondum fit sicut fieri oportet, quamvis fieri videatur. Inimicus enim justitiae est, qui poenae timore non peccat. Amicus nium ergo haec summa est, ut intelligatur legis et omnium divinarum Scripturarum plenitudDUOBUS MANDATIS CHARITATIS. 1. Sed jam distributio Decalogi, quae in duobus mandatis completur, consideranda est. Habet enim Decalogus decem praecepta, quae sunt decachordum psalterium; quae sic sunt distributa, ut tria quae sunt in prima tabula, pertineant ad Deum, scilicet, ad cognitionem et dilectionem Trinitatis; septem quae tabula est: Non habebis Deos alienos; non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, etc. Haec Origenes dicit duo mandata; sed August. , unum; hoc enim ipsum quod dixerat, Non
Abbreviated transcription (Latin):
ad caritatis scĩficationem ꝑtinu¬
issent. uiderentur nondũ debe
cessare. Quia gͦ non iustificati¬
onis gr̃ã quam facit caritas
instituta sunt. sed infigura fu¬
turi. et in honus imposita. ideo
clarescente ueritate. cessa uer̾t
uelut membra. Ueruntamen
& ipsa cerimonialia scđm sp̃u¬
alem intellectum quem conti¬
nent. et omnia moralia ad ca¬
ritatem referuntur: ꝑtinent
etiam omnia ad decem manda¬
ta in tabulis scripta. uͥ om̃nũ
summa ꝑstringitur. ex quib¬
cetera emanant. sicut in sermo¬
ne dñi octo uirtutes p̾̃mittunt᷑.
ad quas cecera referuntur. Et sic̃
ad decem mandata decalogi
cetera referuntur: ita & ipsa de¬
cem ad duo mandata caritatis.
implentur. & ad caritatem tan¬
quam finem referri debent. Uñ
nem et amplitudinem diuinoꝵ
doquioꝵ possidet caritasqua dm̃
ꝓximum ꝙ diligimus: que ra¬
dix est omnium uircutũ. uñ
Sigͦ non uacat om̃s paginas sc̃as
ꝑscrutari. omnia in uolucra ser¬

Expanded text:
ad charitatis sanctificationem pertinuad charitatis sanctificationem pertinuissent, viderentur nondum debuisse cessare. Quia vero non justificationis gratia, quam facit charitas, instituta sunt, sed in figura futuri, et in onus imposita, ideo clarescente veritate cessaverunt sicut umbra. Verumtamen et ipsa caeremonialia secundum spiritualem intellectum, quem continent, et omnia moralia ad charitatem referuntur. Pertinent enim omnia ad decem mandata in tabulis scripta, ubi omnium summa perstringitur, ex quibcaetera emanant; sicut in sermone Domini octo virtutes praemittuntur, ad quas caetera referuntur. Et sicut ad decem mandata Decalogi caetera referuntur, ita et ipsa decem ad duo mandata charitatis implentur, et ad charitatem tanquam ad finem referri debent. Undenem et amplitudinem divinorum eloquiorum possidet charitas, qua Deum proximumque diligimus; quae radix est omnium bonorum. Unde go non uacat omnes paginas sanctas perscrutari, omnia inuolucra ser
Abbreviated transcription (Latin):
iam non possit augeri quãdiu
hic homo uiuie in neminẽ. Hic¬
insinuari uidetur. qd̾ aliquis
ea ratione possit dici habere u¬
nam uirtutem magis quam
aliam: quia ꝑ caritatẽ magis
afficitur in actu unius uirtu¬
tis quam alterus. & ꝓpẽ dif¬
ferentiam actuum ipsas uir¬
tutes magis uel minus habe
dici potest. & aliquam non ha¬
bere: cum tamen simul om̃s et
pariter habeat quantum ad
mentis habitum uel eẽntiã cuiꝰq
In actu uero aliam magis aliã
mimis ht̃. aliam etiam non ht̃:
ut uirtus utens conugio ñ ht̃
continentiam in actu. quã tam̃
habet in habitu. Cur gͦ non
dicantur paria peccata: forte
quia magis facit contra cari¬
tatem qui grauiꝰ peccat: minus
quileuuis. Nemo enim peccat:
nisi aduersus illam faciendo q̃
ẽ omnium reus: id est contͣ cari¬
tatem facit in qua pendent
omnia. Repetit de caritate. ut ad¬
dat quom tota lex in ea pendet.
in lege ꝙ ꝓpħis multa fuerint
cerimonialia mandata. que si

Expanded text:
iam non possit augeri, quam diu iam non possit augeri, quam diu hic homo uiuit, in nemine; insinuari videtur quod aliquis ea ratione possit dici habere unam virtutem magis quam aliam, quia per charitatem magis efficitur in actu unius virtutis quam alterius; et propter differentiam actuum ipsas virtutes magis vel minus habere dicitur. Potest et aliquam non habere, cum tamen simul omnes et pariter habeat quantum ad mentis habitum vel essentiam cujusque. In actu vero aliam magis, aliam minus habet, aliam etiam non habet, ut vir justus utens conjugio, non habet continentiam in actu, quam tamen habet in habitu. Cur ergo non dicantur paria peccata? Forte quia magis facit contra charitatem qui gravius peccat, minus qui levius. Nemo enim peccat, nisi adversus illam faciendo, quest omnium reus, id est, contra charitatem facit, in qua pendent omnia. 3. Repetit de charitate, ut addat quomodo tota lex ex ea pendeat. in lege et in prophetis multa fuerint caeremonialia mandata, quae si
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ uerius sacrisq litteris con¬
gruentius. ita sunt aĩe inten¬
tiones ut corporis membra. ñ
quod uideantur ocłis. s quod
sentiantur affectib. ⁊ alius¬
illuminatur ampluis. alius mi¬
nus. alius omnino caret lumine:
profecto ut quisq illustratione
pie caritatis affectus est. in alio
actu magis. inalio minus. in ali¬
quo nichil. sic dici potest hab̃e
aliam & aliam non habere. & ali¬
am magis aliam minus habere
uirtutem. nam & maior ẽ in isto
caritas quam in illo: recte pos
sumus dicere et aliqua in isto.
nulla in illo quantum ꝑtinet
ad caritatem que pietas ẽ. &. in
uno homine quod maiorem
habeat pudiciciam quam pa¬
cientiam. et maiorem hodie ꝗͣ
heri. si ꝓficit et adhuc non habe¬
at continentiam. et habeat nõ
pariam miscdiam.Et ut ge¬
neraliter breuiterq complectar
quam de uirtute habeo notio
diligendum est diligitur. Hec
inaliis maior. in aliis minor.
in aliis nulla: plenissima uͦ que

Expanded text:
esse verius sacrisque Litteris conesse verius sacrisque Litteris congruentius ita sunt animae intentiones ut corporis membra, non quod videantur locis, sed quod sentiantur affectibusilluminatur amplius, alius minus, alius omnino caret lumine; profecto ut quisque illustratione piae charitatis affectus est, in alio actu magis, in alio minus, in aliquo nihil; sic dici potest habere aliam, aliam non habere, aliam mvirtutem. Nam et major est, in isto carisumus dicere et \'aliqua in isto, nulla in illo\', quantum pertinet ad caritatem, quae pietas est, et in ipso uno homine, quod maiorem habeat pudicitiam quam patientiam et maiorem hodie quam heri, si proficit, et adhuc non habeat continentiam et habeat non paruam misericordiam. Et ut generaliter breuiterque conplectar, quam de uirtute habeo notiondiligendum est, diligitur. haec in aliis maior, in aliis minor, in aliis nulla est, plenissima uero, quae
Abbreviated transcription (Latin):
enim dixeris equales ẽẽ istos
in fortitudine. sed illum p̃stare
prudentia: sequitur ut huiꝰ
fortitudo minus prudens sit.
ac ꝑ hoc nec fortitudine cqua¬
les sunt. quia ẽ illius fortitu¬
do prudentior. Atq itade ce¬
eadem considatione ꝑcutras.
Ex his clarescit omis uirtutes ñ
mͦ ẽẽ conexas: sed etiam pares in
animo hominis. Cum gͦ dr̃ ali¬
quis aliqua preminere uirtute.
est. uel in comꝑatione ominum
hominum. quia uel humili¬
tatis habitum maxime ꝓfert.
unde et ea pre aliis pollere. uel
inter alios homines singula¬
tuum exterioꝵ alibi augusti¬
nus dicit in aliquo aliã ma¬
gis ẽẽ uirtutem. aliam minꝰ.
enim sic. Clarissima disputa¬
tione tua satis apparuit nõ
placuisse auctorib nr̃is ĩmo
peccata. etiam si hoc de uirtuti¬
bus uerum sit: quia & siuerũ
unam non ht̃ nullam hab̾e.
nec sic peccata sunt paria. qr
tum ẽ. nec tamen ideo non est
prauo prauius. distorto q dis¬
tortius. Si autem quod puto

Expanded text:
enim dixeris aequales esse istos in fortitudine, sed illum praestare prudentia, sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac per hoc nec fortitudine aequales sunt, quia est illius fortitudo prudentior; atque ita de caeeadem consideratione percurras. Ex his clarescit omnes virtutes non modo esse connexas, sed etiam pares in animo hominis. Cum ergo dicitur aliquis aliqua praeeminere virtute, est, vel in comparatione aliorum hominum, quia vel humilitatis habitum maxime praefert, Unde et ea prae aliis pollere, vel inter alios homines singulatuum exteriorum, ut alibi August. dicit in aliquo aliam magis esse virtutem, aliam minus, er. 29: Clarissima disputatione tua satis apparuit non placuisse auctoribus nostris, imo peccata, etiamsi hoc de virtutibus verum sit; quia etsi verum unam non habet nullam habere; nec sic peccata sunt paria, quitum est; nec tamen ideo non est pravo pravius, distortoque distortius. Si autem quod puto
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Hanc gͥ illi preuaricati ui¬
dentur in illo facto. alii facien¬
tes quod nolebant sibi fieri. Sed
ibi subintelligendum ẽ iniustȩ.
ut non alii scilicet inuiste faci¬
as quod tibi non uis ficri. Alio¬
quin huiꝰ preuaricator ẽ iudex
dum punit reum. nolens aliqͥd
tale sibi fieri. Ita etiam & illud

Expanded text:
ret. Hanc ergo illi praevaricari viret. Hanc ergo illi praevaricari videntur in illo facto, aliis facientes quod nolebant sibi fieri. Sed ibi intelligendum est injuste, ut non alii, scilicet, injuste, facias quod tibi non vis fieri; alioquin hujus praevaricator est judex, dum punit reum nolens aliquid tale sibi fieri. Ita etiam et illud
Abbreviated transcription (Latin):
uasa aurea ⁊ argentea & uestes
p̃ciosas & absportauerunt utr̃
furtum commiseruit: dicimus cos
qui ut parerent deo iubenti illo
fecerunt non fecisse furtum. nec
omnino peccasse. Unde augustinꝰ.
Israehite non furtum fecerunt: s
deo iubenti ministerium p̃buert̃.
Hocenim ds̃ iussit qui legẽ dedit.
sicut minister uidicis sine pecca¬
to occidit quem lex p̃cipit. S si
si eum occidat quem scit a iudice
occidendum. Inifirmi autem qui
ex cupiditate egiptios decepert̃
magis ꝑmissi sunt hoc facere illis
qui uire talia passi sunt quam
uissi. Hic opponitur quod etiã
boni & in illo oꝑe peccauerunt. qr
naturalem legem cui concordat
euangłium et lex moralis precep¬
tionis transgressi sunt. que est.
quod tibi non ins. alii ne feceris.
quam ueritas scripsit in corde ho¬
minis. et quia non legebat in cor¬
de. iterauit in tabulis: ut uoce
forisecus admota rediret ad cor
et ibi inueniret quod extra lege¬

Expanded text:
vasa aurea et argentea et vestes vasa aurea et argentea et vestes pretiosas, et asportaverunt, utrum furtum commiserint, dicimus eos qui ut parerent, Deo jubente, illud fecerunt, non fecisse furtum, nec omnino peccasse. Unde Augustinus: Israelitae non furtum fecerunt, sed Deo jubente ministerium praebuerunt. Hoc enim Deus jussit, qui legem dedit. Sicut minister judicis sine peccato occidit quem lex praecipit occidest, etiamsi eum occidat quem scit a judice occidendum. Infirmi autem qui ex cupiditate Aegyptios deceperunt, magis permissi sunt hoc facere illis qui jure talia passi sunt, quam jussi. Hic opponitur, quod etiam boni in isto opere peccaverunt, quia naturalem legem cui concordat Evangelium et lex moralis praeceptionis, transgressi sunt, quae est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Quam Veritas scripsit in corde hominis; et quia non legebatur in corde, iteravit in tabulis, ut voce forinsecus admota rediret ad cor, et ibi inveniret quod extra lege
Abbreviated transcription (Latin):
facies: iͥ sacrilegium et rapina
omnis ꝓhibetur. Non enim ra
ligi uoluit omnem illicitam u¬
surpationem rei aliene. Sacrile¬
gium trib modis committit᷑: qͣn¬
do scilicet uel sacrum de sacro. uł
non sacrum de sacro. uł sacrũ
de non saero aufertur. Sacrũ
tui diuino. ut eccłia. uel res eccłie.
Hic etiam usura ꝓhibetur. que
sub rapina continetur. Unde ie
ronimus. Usuras querere. aut frau¬
dare. uel rapere. nichil interist. cõ¬
moda fr̃i tuo. et accipe qd̃ dedisti.¬
et nichilsuꝑfluum queras: quia
suꝑabundantia in usura cõputa¬
tur. Est enum usura ut dicit aui¬
gustimis. cum quis plus exigit
in usura uel qualibet re quam
qui usuram tm̃ ẽẽ in peccuma:
sed intelligant usuram uocari
suꝑabundantiam. scilicet qͥcqͥd
ẽ. si ab eo qd̾ dederit plus ẽ: ut si
in hieme demus decem modios.
ꝙ in messe quindecim recipiamꝰ.
Siuͦ gueritur de filiis isrł qͥ dño
iubente ab egyꝑtiis mutua uer̃t

Expanded text:
facies, ubi sacrilegium et rapina facies, ubi sacrilegium et rapina omnis prohibetur. Non enim rapligi voluit omnem illicitam usurpationem rei alienae. Sacrilegium tribdo scilicet vel sacrum de sacro, vel non sacrum de sacro, vel sacrum de non sacro aufertur. Sacrum tui divino, ut ecclesia vel res ecclesiae. Hic etiam usura prohibetur, quae sub rapina continetur. Unde ait B. Hieronymus: « Usuras quaerere vel fraudare aut rapere nihil interest. Commoda fratri tuo et accipe quod dedisti, nihilque superfluum quaeras, quia superabundantia in usura cotur. Est enim usura, ut ait Augustinus, cum quis plus exigit in injuria vel qualibet re, quamqui usuram tantum esse in pecunia; sed intelligant usuram vocari superabundantiam, scilicet quidquid est si ab eo quod dederit plus est; ut si in hyeme demus decem modios, et in messe quindecim recipiamus. Si vero quaeritur de filiis Israel, qui Domino jubente ab Aegyptiis mutuaverunt
Abbreviated transcription (Latin):
equalitas. Tertium ad sp̃m sc̃m:
in quo ẽ utriusq communitas.
mandata ad dilectionem ꝓximi
ꝑtinentia. quoꝵ primum ad pa¬
trem carnalem refertur. sic̃ pri¬
mum prime tabule ad patrem
norandi ut eis debita reu̾entia
exhibeatur. et necessaria munstrẽ¬
tur. Scd̾m ẽ. non occides: uͥ sccłm
literam actus homicidu ꝓhibet᷑.
di. Unde huic mandato scđm lit¬
teram fit suꝑadditio in euange¬
lio qua litera euangelii expri¬
mitur. quod legis littera non ex¬
primebatur. Euangelii littera ex¬
prunit intelligentiã sp̃ualẽ. id c̃
quam sp̃uales hñt. et scđm quã
sp̃iraliter uiuitur. Littera legis
sensum carnalem. id est quẽ car¬
nales hñt. et scđm quem carna¬
liter uiuitur. cui facta ẽ suꝑer¬
additio. Tercium ẽ. non mecha¬
beris. id est ne cuilibet miscearis.
excepto federe matrimonũ. a par¬
te enim totum intelligitur. Noĩe
enm mechie omnis concubitus
telligi. Quartumẽ. non furtũ

Expanded text:
equalitas; tertium ad Spiritum sanctum, equalitas; tertium ad Spiritum sanctum, in quo est utriusque communitas. mandata, ad dilectionem proximi pertinentia, quorum primum ad patrem carnalem refertur, sicut primum primae tabulae ad Patrem norandi, ut eis debita reverentia exhibeatur, et necessaria ministrentur. Secundum est: Non occides, ubi secundum litteram actus homicidii prohibetdi. Unde huic mandato secundum litteram fit superadditio in Evangelio, quia littera Evangelii exprimitur, quod legis littera non exprimebatur. Evangelii littera exprimit intelligentiam spiritualem, id est, quam spirituales habent, et secundum quam spiritualiter vivitur; littera legis sensum carnalem, id est, quem carnales habent, et secundum quem carnaliter vivitur; cui facta est superadditio. Tertium est: Non moechaberis; id est, ne cuilibet miscearis, excepto foedere matrimonii, a parte enim totum intelligitur. Nomine ergo moechiae omnis concubitus telligi. Quartum est: Non furtum
Abbreviated transcription (Latin):
preceptum ẽ. Non assumes nom̃
dei tui in uanum. Quod ẽ dic̾e
scđm litteram: non uirabis ꝓ
nichilo nomen dei. Allegorice
uͦ precipitur. ut non putes cre¬
aturam eẽ xp̃m dei filium. quia
omnis creatura uanitati subiec¬
ta ẽ: s equalem patri. Tercium uͦ
bati obseruantia. allegorice u̾o̾
ut requiem et hic a uiciis. &i
futuro in dei contemplatione
expectes. Ex sp̃u sc̃õ. id est ex cari¬
tate et dono dei. non qd̵ sp̃s sc̃s
Accepit utiq eccłia hoc donũ.
ut in sp̃u scõ fiat remissio peeca¬
torum. quam remissionẽ cum
trinitas faerat. ꝓprie tamen ad
sp̃m sc̃m dicitur ꝑtinere. quia
ipse ẽ sp̃s adoptionis filioꝵ. ipse¬
ẽ patris et filii amor & conexio
uel communitas. Ideo q iusti¬
ficatio nr̃a et requies ei attribu¬
itur sepuis. Hec funt tria man¬
data prime tabule ad dm̃ perti¬
nentia: & pͥmum quidem qd̃ ẽ
de uno deo colendo ꝑtinet ad pa¬
trem. in quo ẽ unitas uel aucto¬
ritas. Scdm ad filiũ: in quo est¬

Expanded text:
Exod. 20: Non assumes nomen Dei tui in vanum, quod est dicere, secundum litteram, non jurabis pro nihilo nomen Dei. Allegorice vero praecipitur, ut non putes creaturam esse Christum Dei Filium, quia omnis creatura vanitati subjecta; sed aequalem Patri. Tertium verbati observantia. Allegorice vero, ut requiem et hic a vitiis, et in futuro in Dei contemplatione expectes ex Spiritu sancto, id est, ex charitate et dono Dei, non quod Spiritus eretur. Accepit utique Ecclesia hoc donum, ut in Spiritu sancto fiat remissio peccatorum. Quam remissionem cum Trinitas faciat, proprie tamen ad Spiritum sanctum dicitur pertinere, quia ipse est Spiritus adoptionis filiorum. Ipse Patris et Filii amor et connexio vel communitas. Ideoque justificatio nostra et requies ei attribuitur saepius. Haec sunt tria mandata primae tabulae, ad Deum pertinentia. Et primum quidem, quod est de uno Deo colendo, pertinet ad Patrem, in quo est unitas vel auctoritas; secundum ad Filium, in quo coa
Abbreviated transcription (Latin):
trum uͦ parit̃ quis om̃s pos¬
sideat uirtutes. an alie ma¬
gis alie minus in aliquo ferue¬
ant: questio ẽ. Quib dam enim
indetur qd̃ alie magis alie
minus habeantur ab aliquo.
sicut in iob patientia eminuit
in cdauid humilitas. in moyse
manfuetudo: qui etiam conce¬
dunt magis aliquem mereri
ꝑ aliquam uirtutem quam ꝑ
aliam. sicut eam plenius habet
quam aliam. Nou tamen ma¬
gis ꝑ aliquam mereri dicunt
quam ꝑ caritatem: nec aliquã
plenius a quoꝗͣ haberi quam
caritatem. Alias gͥ magis ⁊ aliaᷤᷤ
minus in aliquo ẽẽ dicunt: s
millam plemus caritate que¬

Expanded text:
trum vero pariter quis omnes possideat virtutes, an aliae magis, aliae minus in aliquo ferveant, quaestio est. Quibusdam enim videtur quod aliae magis, aliae minus habeantur ab aliquo; sicut in Job patientia emicuit, in David humilitas, in Moyse mansuetudo; qui etiam concedunt magis aliquem mereri per aliquam unam virtutem quam per aliam, sicut eam plenius habet quam aliam. Non tamen magis per aliquam mereri dicunt, quam per charitatem; nec aliquam plenius a quoquam haberi, quam charitatem. Alias ergo magis et alias minus in aliquo esse dicunt; sed nullam plenius c
Abbreviated transcription (Latin):
ris contra proximum tuum fal¬
sum testimonium: uͥ crimen mẽ¬
dacu & ꝑuirii ꝓhibetur. Solet aũ
queri utrum ꝓhibitum sit omne
mendacium. Quidam dieunt il
lud tantum ꝓhiberi quod obest.
et non prodest ei cui dr̃. Tale enĩ
non ẽ aduersus ꝓximum. ut ideo
udeatur hoc ad didisse scriptura.
S de mendacio magna questio ẽ:
nec cito explicari potest. De triplici

Expanded text:
eris contra proximum tuum falsum testimonium: ubi crimen mendacii et perjurii prohibetur. Solet autem quaeri utrum prohibitum sit omne menlud tantum prohiberi quod obest et non prodest ei cui dicitur. Tale enim non est adversus proximum; ut ideo videatur hoc addidisse Scriptura. Sed de mendacio magna quaestio est, quae nec cito explicari potest. DISTINC
Abbreviated transcription (Latin):
tsciendum t̃ qd̾ eccłia infra
supͣpositos gͣlus consangui¬
nitatis conuinctos separat. Siali
consanguinitate eursdẽ iudicio
separatr querit᷑ utrũ illa copu¬
la conuigium fu̾it. Quibdã uidet᷑
non fuisse coniugiũ. qr non fuer̃t

Expanded text:
sciendum quod Ecclesia infra praedictos gradus consanguinitatis conjunctos separat. Si autconsanguinitate ejusdem judicio separati, quaeritur utrum copula illa conjugium fuerit. Quibusdam videtur non f
Abbreviated transcription (Latin):
neos uͦ extraneoꝵ nullus accusit.
uł ꝯsanguinitatẽ in sinodo cõ¬
pucet: s ꝓpinqͥ ad quoꝵ notictã
ꝑtinet. Siau ꝓgenies tota defe¬
cerit: ab antiqͥorib & ueraciori¬
b quib ꝓpinqͥtas tota nota sit
ep̃e canonice ꝑqͥrat. ⁊ si inuen¬
ta fuerit separent᷑. Eoce quibus
accusantib uł testificantib sit

Expanded text:
 nullus accuset, vel consanguinitatem in synodo computet; sed propinqui ad quorum notitiam pertinet. Si autem progenies tota defecerit, ab antiquioribus et veracioribus, quibus propinquitas tota nota sit, episcopus canonice perquirat; et si inventa fuerit, separentur. Ecce quibus accusantibus vel testificantibus
Abbreviated transcription (Latin):
consangumitatẽ iure uirando
firmauerint. uł ipsi forte con¬
fessi fuerint conuigia dissoluã¬
tur. Si u neutrũ ꝯtigerit: ep̃i
palam fateantur si se cognostũt
consanguincos. sise ep̃oꝵ irdicio

Expanded text:
consanguinitatem jurejurando firmaverint, vel ipsi forte confessi fuerint, conjugia dissolvantur. Si vero neutrum contigerit, episcur, quatenus palam fateantur, si se recognoscunt consanguineos. Si se judicio