comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quod cumad decipiandos homi¬
nes fit : spirituũ seducto rum
operatio ẽ quibus. Quaedã
uerode tempora libus rebus
nos sepromittunt. pastim
subltiliores sensus acunneqr
corporibus subtilioribus uigex
Pastim esperientia calidio¬
re: propter tãmagnã longi¬
tudinem uitae. Pastim
scis angelis: quod ipsi ab omni¬
potentidõ discunt &iã iur¬
sueius sibi reuelantibus qui
merita humaꝰ dccultissi me
iustitiae sinceritate distri¬
buit: Aliquando autẽ idẽ
nefandispiritus &iã qua e
ipsi facturi sunt : uel ilde¬
uinando predicunt: Qua¬
ꝓpt̃bono christiano siuema¬
thematici siuequili b&impiȩ
diuinantiũ maxi medicentes
uera cauendi sunt: ne consor¬
tio demoniorũ animã decep¬
tã pacto quodã soci&atis in¬
r&iant: sol& &im queri
Vt rum caeliluminaria ista
conspicua corpora solasin
anhabeant rectores quosdã
sp̃s suas.: Et si habentutrũ
ab eis &iã uitaliter inspireN
Sicut animantus carnes ani¬

Expanded text:
quod cum ad decipiendos homiquod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam spiritus suos, et, si habent, utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per ani
Abbreviated transcription (Latin):
funderentur : in non nullis
tamentantũ inter . ẽ. quan¬
tum abistis conprehendicon¬
putatione non possit.⁊
Manus sequentis ia cob
dumnas rentur inuenta ẽ :
pedem fratris prȩcedentis
horum ceste constellationes
quas appellant: nullo modo
dis pares ẽe. poterunt
Quid ergo uanius quã ut illas
constellationes intu ensma¬
thematicus ad eundem horor¬
copũ. ad eandem lunãdicer&
unum eorum a matredilec¬
tum alterum non dilectums
Si enim aliud dicer& fal sum
profecto dicer& : Si autem
hoc di cer&: uerũ quidẽ sed ñ
secundum suorũ librorum
ineptas canticulas dicer&:
Quod si huichistoriae quiade
nostris profestur nolunt
credere. numquid & naturã
rerum delere possunt : Cum
ergo semini me fallidicant
si horam conceptiones in uenerin:
saltim sicut hominis. non de¬
dignentur conceptum consi¬
deraregem inorum id eo que
satendũ . ẽ : quando ab is uera
dicuntur. stinc tu quodã oc cul¬
tissi modicit quam nescientes
humanementis patiuntur

Expanded text:
funderentur, in nonnullis funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis horum certe constellationes, quas appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud diceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed non secundum suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare geminorum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
siderum quã hominem scele¬
rum: Sed quod anime nostre
non sint natura corporibus:
nequidem ca elestibus subdi¬
tȩ audiant& philoso phossuos ⁊
Quid uero terrenis corporib
illa corpora superiora non
ad ea quae ipsi trac tant po¬
tentiora sunt: uelhinc ali quan¬
do cognoscant. Cũmulta
corpora diuersorũ generũ
uel animantiũ. uel herba rũ
& arbustaorũ unosimul punc
multa nascantur. non tan¬
tumdi uersis. sed &iã hisdẽ
terrarũ locis tantȩs̃ uari&a¬
& possernoius porom ut
uere istis sicut dicitur ꝑdam
sidera. Si istaconsiderent
quid autẽ insulsius &heb&e¬
us quã cum istis rebus conuin¬
cuntur dicere ad solos homi¬
nes sibi subiciendos. fatalẽ
stellarũ pestinere rationẽ
inquibus tamen &iã ipsi
degeminis conuincuntur
quorum diuersȩ uiuorum
diuersefelici ũ uel infelixsũ
diuerseque morientiũ eas¬
dem plerũꝙ constillationes
accipiunt: Quia & si inter¬
fuit aliquid cum de utero

Expanded text:
siderum quam hominem scelesiderum quam hominem scelerum. sed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbustorum, uno simul punctmulta nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uaripassionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero
Abbreviated transcription (Latin):
ni rebus graui oribus & me¬
lioribus necessariũ tempus
inpendere. nec expedit
neccongruit: E.t meliuscre¬
dimus ea esse c& eris maiora
luminaria: quae scã scriptu¬
ra ita commendat Fecit
tamen non sunt a equalia
nam consequenterdicit cumea
c&eris p̃posuerit in terscip¬
sadifferte: Ait enim lumi¬
nare maius in in choatio¬
nediei. & luminare minus
in inchoationẽ noctis.
Ceste enim uelhoc conce¬
dent oculis nr̃is : utea mani
festũ sit amplius c&eris
lucere superterrã. nec diem
cla rere nisilucesolis. nec noc¬
tem totstellas apparentib
italucere siluna desit quẽ¬
ammodũ praesentia illius
inlustratur : Defatis autẽ
quales lib& eorũ angusti¬
as & quasidematesi docum̃¬
torum experimentum
omnino a nostrae fidei sanita¬
te respuamus: Talibus enim
dis putationibus &iam oran¬
di causas nobis auferre conan¬
tur & impia ꝑuersitate in ma¬
lis factis. quaerectissi mere¬
prehenduntur ingerunta cau¬
sandum potius dm̃ auetorẽ

Expanded text:
ni rebus gravioribus et meni rebus gravioribus et melioribus necessarium tempus impendere, nec expedit, nec congruit. Et melius credimus ea esse caeteris majora luminaria, quae sancta Scriptura ita commendat, Et fecit tamen non sunt aequalia. Nam consequenter dicit, cum ea caeteris praeposuerit, inter seipsa differre. Ait enim, Luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem nactis. Certe enim vel hoc concedent oculis nfestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi de mathesi documentorum experimenta, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem
Abbreviated transcription (Latin):
seipsis sidera ingloria: Sed ta¬
men non nulla sunt &iã sole
ma iora ipsi uiderint. quemã¬
modum solitã magnum tribu¬
ant principatũ ut eum ra¬
diis suis quasdã stellas & eas
quidem principales quibus
agere acursu proprio:
non enimfit uerisi milema¬
iores aut &iã a equales uio¬
lentia radiorum eius pos¬
se superari. autsi superiores
quae ahil talea sole patiunt᷑
Curista ꝑ signa circũ euntes
amplius uenerantur. curcas
signorum dominas ꝑhibent:¬
& sienim regradationes illas
siderũ uel fostas se tardita¬
tes non a sole fieri quis que
contendat. sed aliis ocultio¬
ribus causis solita men istos
insuis deliramentis quibus
ium factorum aueritate
de uii suspicantur praeci¬
piam tribuere potestatem
exlibris eorũ ceste manifes¬
tum. ẽ ⁊ seddicant quod uo¬
lunt decaelo alieni a patre
qui est incaelis: Nobis autẽ
deinter uallis & magnitu¬
dine siderũ subtilius aliqiđ
quȩrere. talique inquisitio¬

Expanded text:
se ipsis sidera in gloria, sed tase ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem principales, quibusagere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superioresquae nihil tale a sole patiuntur; cur ista per signa circumeuntes amplius venerantur? cur eas signorum dominas perhibent? Etsi enim regradationes illas siderum, vel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis; soli tamen istos in suis deliramentis, quibus vim fatorum a veritate devii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. 34. Sed dicant quod volunt de coelo, alieni a Patre qui est in coelis: nobis autem de intervallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere, talique inquisitio
Abbreviated transcription (Latin):
rare. &credere lunam factã pri¬
moẽe non primã: Quaeri &iã
sol&: utrum caeliluminari xista
conspicua id ẽ sol& luna & stel¬
lȩ aequalit̃ fulgeant. sed quod di¬
uersis interuallis distenta terra.
propterea diuersa claritatema¬
gis minusque nr̃is oculis appa¬
reant: & deluna quidem quihȩc
dicunt non dubitant minuseã
lucere quã solẽ aquo &iã ꝑhibeN
iniustrati: Multas autem stel¬
las uela equales soli. uel &iam
maiores audent dicere : sedlon¬
gius positas paruas uideri.
Et nobis quidem potest fostasse
sufficere : quo quo modo seistares
habeat astifice dõ conditasi¬
dera quãquã teneamus a uc¬
toritate a postolica dictũ
enim abstella diffest ingloria
sed quia pors̃ ad hucdi cer&iã¬
si non resistant a postolo differ̃
quidem ingloria sed ad oculos
terrenorum: aut quia hoc ꝓp¬
ter resurgentiũ similitudinẽ
dicebat apostolus qui non uti¬
q: ad oculos alitererunt. & in
sealiter differunt quidem: & in

Expanded text:
rare et credere lunam factam prirare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum:enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in
Abbreviated transcription (Latin):
Sed terre habitatoribus non sẽ¬
perappar& haec eadẽ ratioẽ
&si solis radus in lustratur ⁊
Non enim potest &iã cum soli
proxima ẽ : nisilucidis cornib
apparere quia ceera pars quȩ
tota in orbem in lustratar. non
est ad terras ut iuderi possit ni¬
sicumsoli contraria ẽ. ut totũ
terris appareat. quod eius in lu¬
minat: nonde sunt tamen: quiñ
eose arbitraridicunt lunam
primitus adeo quastã decimã
factã quiaplena factacre¬
denda ẽ. Sed quia inscrip¬
turis dĩ uerba sichabent.
lunamfactã in inchoationẽ
noctis : Tunc autem noctis
ex ordio uid&ur cũplena ẽ
Alias uero: et ꝑdiem incipit
uideri ante plenitudinẽ &
inprogressu noctis tanto ã¬
pliore quanto minuitur
Sedquiꝑ inchoationem noc¬
tis non intellegit nisi prin¬
cipatũ. nã & grecũ uerbum
hoc magis indicat cun
tũ estsolem in potestatẽ diei. lunã
& stellas in potestatẽ noctis: non
cogitur aquasta decima nume¬

Expanded text:
sed terre habitatoribus non semsed terre habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cumtum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima nume
Abbreviated transcription (Latin):
displicer&: si id quod ab
illo inchoatũ e& ab alio
Qui ergo d& erra non q̃¬
runtur quã fecit dr̃ cum
in principio fecit ds̃ caelũ
& terrã quia in ui sibilis
erat & in composita.
Et postea t̃tio die conspi¬
cua redditur atq̃ cõponit᷑.
uni quaestoname xut siqđ
d& erra dictu e hoħ temporis
interuallo cumsimulds̃mate¬
ria rebus concre auerit. sed nar¬
rationis distributi onũn telle¬
gunt dictũ : cur in hoc quod&i¬
am oculis uideri potest non
intuentur : integrum corpus
haberelunã & tota sua rotun¬
di tate ꝑfectum. &iam cum
lumine corniculato siueinci¬
piens ad terras lucere siue
desinens fulg&: Siergo lum̃
in ea crescit uel ꝑficitur
uelminuitur. non luminare
ipsum sed illud quod accen
ditur uariatur. Si autem
ex una spherulȩ suae pastese
ꝑluc& sed dumeã pastẽ con¬
uestit ad terrã donec totã
conuestat quod a prima us¬
que ad qua stã decimã fiteres¬
cereuid&ur semꝑ ẽ. plena

Expanded text:
displiceret, si id. quod ab displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in princiet terram, quia invisibilis erat et incomposita, et postea tertio die conspicua redditur atque componitur; unt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illditur, variatur. Si autem ex una sperule sue parte semper lucet, sed, dum eam partem convertit ad terram, donec totam convertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere videtur, semper est plena,
Abbreviated transcription (Latin):
cer& insideribus quoscrip¬
tum ẽ. quod facta sint side¬
ta: Qui autẽ resistunt:
dicunt ipsa ergodebuit pri¬
malu nadici: non quasta
decima: Quis enim incipit
ita numerare : Ego autẽ
medius inter istos ita sum
ut neutrũ asserã sed plane
dicam siue primã. siueple¬
nam lunã dr̃ fecerit fecis
seꝑfectã ⁊ ipsarũ enimnatu¬
rarũ: ẽ ds̃ auctor &condi¬
tor Omnis autẽ res quid¬
quid progressunaturali
ꝑtempora congrua quodã¬
modo prodit atq Expli¬
cat: &iã ante continebat
occultum & si non specie
uel mole corporis sui. ta¬
men & ratione naturȩ ni¬
si foste arbor quae ꝑ hie¬
mem pomisuia cua foliis¬
quenudata.ẽ Tunc in ꝑ¬
eratilla natura quod non
tantũ de arbore. sed nec
deipso eiussemine rec te
dicer&ur. Ubi omniquȩ
progres sutẽ poris quodã¬
modo procedunt. modis
inuisibilibus latent quã¬
quã siali quidds̃ imperfec¬
tũ fecis sedicer&ur. quod
deinde ipse ꝑficer& quid
reprehensionis haber&
istasentia ⁊ Iure autem

Expanded text:
ceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inpererat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem
Abbreviated transcription (Latin):
haec duospecies proprias istas
notissimas. nubis que tractabi¬
les aquã mobilem terrã immo¬
bilem: Ideo deilla dic tumcon¬
greg&ur dehac appareat:
Aquae enĩ ẽ. labiliter flux̧ater¬
tastabiliter fixa : Et dix itdr̃¬
germin& terra herbam pabuli
ferentẽ semen secundumgenus:¬
num fruc tiferum faciens

Expanded text:
haec duo species proprias istas haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. Et dixitGerminet terra herbam pabuli ferentem semen secundum genusnum fructiferum faciens
Abbreviated transcription (Latin):
& ei temporis interuallo inter¬
posito: postea sit addita speci¬
es. cumds̃ haec simulcre auerit
materiãq formatã instituerit.
cuius informitatẽ usitato ut
dixi uocabulo uel terrę uel aq̃
scriptura predixit : Terra enĩ
& aqua : &iã suis qualitatibus
id existentia qđ uidemus : tam̃
propter facilem corruptionẽ
propinquiora sunt ei deminfor¬
mita tiquã caelestia corpora
& quã perenumerationem die¬
rum iam ex in formiqua e que
formata numerantur. & exis¬
ta corporali materia iã factũ
caelum narrauerat. cuius multũ
distat species a terrenis. iam
quod exea formandum in re¬
rum infirma pasteres tabat
Noluit subhis uerbis inrerum
creat a rũ ordinem insere¬
re: ut dicer&ur fiat nonaccep¬
tura istaresi dua informitate
talem speciem qualẽ acceperat
caelum : sediam. inferiorẽ & in¬
firmiorẽ atque infirmitatipxi¬
mam ut his potius uerbis cũ
dicitur congregentur aquae
& appareat arida acceperint

Expanded text:
t ei temporis interuallo intert ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint
Abbreviated transcription (Latin):
tiones aquarũ uocauit mare:
nostro uolumine satis tractauimꝰ
hic itaq breuiter ammonemus:
ut quem foste non mou& quȩrere
quando species aquarũ terrarũ¬
.ẽẽ. factum nisi ut secernerentus
haec duo elementa inferiora.
Quem uero mou&. cur indiebus
facta sit lux & caclum extradies
autẽ uel ante omner dies aqua
& terra: &cur addi uerbũ facta
sint illa dicente dõ fia. t: Haec
autem dicente quidem dõ discre¬
ta. non autem dõdicente facta
inueniant᷑ hab& quod salua fi¬
de intellegat: scilic& id quod
posita : Cum commendar&
scriptura cuius modi terrã fece¬
rat ds̃ qui a p̃dixerat. In princi¬
pio fecit ds celum & terrãnibil
aliud his uerbis. quam materia e
corporalis in formitatẽ insinuare
uoluisse elegens eariusitatius
appellare quamobscurius: sita¬
men tardo intellectui non subre¬
pat. ut materiã speciem quia uer¬
bis scriptura separat con&urdo
hec&iã tempore separare. tam¬
quamprius fuerit materia.⁊¬

Expanded text:
tionem aquae uocauit mare. tionem aquae uocauit mare. nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admonemus, ut, quem forte non mouet, quando species aquarum terrarumesse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quos et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia e
Abbreviated transcription (Latin):
cipiatur. utrũ ita anita sit.
quibus in eundis atque trac¬
tandis nec mͥ iam tempus
ẽ. nec illis eẽ deb& quos ad salu¬
tẽ suã & scãe ecclaesiae neces¬
sariã utilitatẽ cupi mus in¬
e formari: Hocsane nouerin¬
nec nomen fir mamenti co¬
gere utstare caelum pute¬
mus: fis mamentum enĩ
non propter scateo
riorũ & inferiorum aquaru
uocatum intellegere. Lic& nec
si ueritas caelum stare persu¬
a serit: inpediri nos circuitum
siderum ne hoc intellegere
possi mus & ab ipsis quippe
qui haec curiosis sime & oti¬
osissime quȩsierunt. inuentũ
ẽ &iam caelo non moto. siso¬
la sidera mouerentus. fieri
potuisse omnia quȩ in ipsis
siderũ conuersionibus anim¬
aduersa atque conp̃hensas̃:
IEt dixit dr̃ congreg& ur aqua
quae .ẽ subcaelo in congre¬
gationem unã ut appareat
sarida & factũ ẽ sio & congre¬
gata ẽ aqua que subcęlo in
congregationem suã & appa¬
ruit arida : Etuocauit dr̃
arida mterrã : & congrega¬

Expanded text:
cipiatur, utrum ita an ita sit: cipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerinnec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationriorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregatioarida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congrega
Abbreviated transcription (Latin):
& nimio fexactores expositi¬
onis ad litterã hocdico. quod si¬
cut arbitror omnium sensi¬
bus pat& : Vt rum que enĩ
forseidẽ & pellis & camera
figurate intellegipot est.
Utrum que autẽ ad litterã :¬
quomodo possit uidendum ẽ
Sienim camera non solum
curua. sed &iã plana recte
dicitur: profecto & pellis ñ
solum in planum. uerum
&iam in rotundum siunum
extenditur nam & uter &
silimotu &iã caeli non nulli
liꝰ fr̃s qua estio nẽmouent.
utrũ st& anne moueatur: qui¬
asimouetur inqui unt. quomo¬
dofirmamentũ ẽ : Si autem stat.
quo modo sidera quȩ in illo fixa
creduntur aboriente usque
ad occidentẽ circũ eunt septer¬
trionib breuores gyros iuxta
cardinem pera gentibus ut cae¬
lum siẽ. alius nobis occultus
cardo ex alio uesticae sicut s¬
pera : Siautẽ nullus aliuscar¬
do ẽ: uelũdiscus rotariuidea¬
tur: quibus responde omultũ
subtilibus & laboriosis ratio¬
nibus ista ꝑquiri. ut uereper¬

Expanded text:
et nimios exactores expositiet nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere per
Abbreviated transcription (Latin):
duosic iuclligere lit concordare
utrumque nec sibim& repugna¬
re inueniatur. Itao post&
&iam utrũ lib& horum illis ñ
aduersari disputationibus.
ieas foste ueras cestaratiode¬
cla rauerit quibus doc& ur
caelũ spherae figura undi¬
que eẽ conuerum sitamen ꝓ¬
batur : & illa quidem apud
nos camerȩ similitudo: &iã
secundum litterã accepta ñ
inpedit eos quisperã dicunt
Bene quippe creditur secundũ
eã pastem quȩ suꝑ nos ẽ decȩli
figura scriptura loquiuo luis¬
se: siergo sphera non ẽ: ex u¬
napasteca mera .ẽ. ex qua par¬
te caelũ terrã contigitꝰ
siautẽ sphera. ẽ.: undi queca¬
mera ẽ ⁊ sed illud quod depel¬
ledictum ẽ : magis urg&
nenon spherȩ quod humanũ
.ẽ. fostecõmentũ sed ipsinrãe
camerȩ aduersũ sit : Quid
autẽ hinc allegoricae sense¬
rim confessionum nostrarũ
libestertius decimus hab&
Siueigitur ita utibi posuisi¬
ue aliquo aliomodo intelle¬
gendũ sit caelum sicut pellis
eftentũ propter molestos

Expanded text:
duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos
Abbreviated transcription (Latin):
semen. in. secundũ genus
su ꝑ terrã: & uidit ds̃ quiabo¬
num ẽ: & facta ẽ. uespera
& factũ ẽ manedies testius :
hic modera men ordinatoris
aduestendũ ẽ: ut qm̃ distinc¬
ta quaedã creatura esther¬
barum atq lignorum abspe¬
ae terrarum & aquarum ut
inelementis numerari non
possint: seorsum deillis dece¬
r&us ut efirent d&erra :¬
& seorsũ illis redderentur
dicar&ur dm̃ uidis sequia
bonum ẽ: ta men quia fixas
radicibus continuantur¬
pt utur: Ista quo¬
que adeundem diem pestine¬
luminaria in firmamento
inchoationem diei & noc¬
tis & ut diuidant interdi¬
em & noctẽ & sint insigna
& tempora. & indies &inan¬
nos. & sint insplendorem

Expanded text:
secundum genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius. Hic moderamen ordinatoris advertendum est, ut quoniam distincta quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur ut exirent de terra; et seorsum illis redderentur dicaretur Deum vidisse quia bonum est; tamen quia fixa radicibus continuanturctuntur, ista quoque ad eumdem diem pertineluminaria duo in firmamento inchoationem diei et noctis, et ut dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in splendorem
Abbreviated transcription (Latin):
quod romanibis sectũ uo¬
cant. ut ad eundẽ circuitũ
redeatur. uel &iam maiores
& hoccultiores annos nam
conpl&is aliorũ siderũ spa¬
tus. maiores anni fieri dicun᷑
Siergoita in tellega mus
temporadies annos. ne mo
dubitat haec sideribus &
luminaribus fierr: Itaenĩ
positũ ẽ: utincestũ sit
utrũ adomnia sidera per¬
am luna factasit: multilo¬
quacissime inqui runt.
Atque utinam in quiren¬
tes loquant᷑ ac non potius
docere conantes : Dicunt
enim ideo plenã factam:
quia non decebat utds̃ in¬
ꝑ fectũ aliquid illo diefa

Expanded text:
quod Romani bissextum voquod Romani bissextum vocant, ut ad eumdem circuitum redeatur; vel etiam majores et occultiores annos: nam completis aliorum siderum spatiis, majores anni fieri dicuntur: si ergo ita intelligamus tempora, dies et annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. Ita enim positum est, ut incertum sit utrum ad omnia sidera peram luna facta sit, multi loquacissime inquirunt; atque utinam inquirentes loquantur, ac non potius docere conantes! Dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat ut Deus imperfectum aliquid illo die fa
Abbreviated transcription (Latin):
istorũ luminariũ praeces¬
sit. ut aliquid a futura ex pec¬
tatione ꝑ praesens in prȩ¬
teritũ traicer& sine tem¬
poteeẽ non potuit: & quis
optineat non fuisse. nisi ab
es ordio siderũ conditorum:
sed ceste horȩ & dies & anni
quos usitat enouimus non
fierent nisi motibus siderũ:
itaque si hoc mor intellega mus
tissimos cum ab oriente usq
in meridiandm altitudinẽ
aduesti uelluna uel aliqđ
sidus ab oriente statim post
occasũ solis emergere: Quod
item cum admediã caeliue¬
nerit altitudinẽ. medium
noctis indic& tunc scilic&
occusurum: cumsole redeun¬
te fitma ne dies aũ totus . so¬
lis ab oriente :usq: ad orien¬
tem cir cu .i. tur.
Annis uero uelistos usitatos
solis anfractus : non cumad
orientẽ quod cotidiefacit.
sed cũ ad eadẽ loca siderum
redit: quod non facit: nisi
ꝑactis trecents sex agin¬
ta quinque diebus & sexho¬
ris idẽ. quad rantetotius
dierquȩ pars qua terduc ta
cogit interponi unum diem

Expanded text:
istorum luminarium praecesistorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem,
Abbreviated transcription (Latin):
quasi anterior discerni potest.
Anpotius in ipsare facta atq
formata eadem inutabilitar
hoc ẽ deficiendi ut itadixerĩ
possibilitas nox appellatasit
quia in est in rebus factis & iã¬
si non mutentur possemuta¬
ri: Vespera autẽ & mane :¬
non quasi ꝑtemporis pra&e¬
ritionem& aduentũ sed perquen¬
dam terminũ quo intellegit᷑
quous quesit nature propriȩ
modus & unde sit nature alte¬
rius consequenter ex ordium
An aliqua alioratiosit horum
uerborũ diligentius uestigan¬
daquis intantũ secr&um fa¬
cile inrũ pat. & quae signadi¬
cat cumdicit desideribus. &
sint insigna neque enim illa
dicit quȩ obserua reuanita
nando uel omnes homines
ad praeuidendas aeris qua¬
litates pera estatẽ & hie mem
& autum nalẽ uernalemq:
temperiem: Et nomirum
haccuocat tẽpora: quȩ ꝑ
sidera fiunt: non spatia mo¬
rarum: sed uicis situdi neaf¬
fectionũ caelihuius: namsi
aliquis uel corporalis uel spa¬
lis motus condicionem

Expanded text:
quasi anterior discerni potest. quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatnando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem
Abbreviated transcription (Latin):
uigilandi potgrentur ⁊
Nox uero illa non inde cora
remaner& sedlune acside¬
rum luce &ipsos consolar&
homines. quibus plerum que
operandiẽ. &iã noc tur nane¬
cessitas: & quibusdã animali¬
bus que lucem solis ferrenon
possunt: ad sufficientiã tem¬
perarentur: Illud Autẽ quod
dictũ .ẽ. & sintinsigna & tem¬
pora & indies & in annos. Quis
non uideat quã obscura posi¬
tũ sit quastodie caepisse tẽpo¬
ra quasi superius triduum si¬
ne tẽpore pra&erirq potue¬
rit: Quis igitur animopene¬
trat. quomodo illi tresdies
transierint. antequã incipe¬
rent tempora quae quasto
diedicuntur incipere. Vel
utrum omnino transieri rt
dies illi ancirca speciem facte
reidies appellatus sit. & cir¬
ca priuationẽ uoxut nondũ
specie formatamateria nox
dictasit: Vndeformanda
erant c&era sicut potest
quã uis in rebus formatis
intellegitamen inips amutabi¬
litatem formitasmateriae
Non enim spatiis uellocorum
quasi remotior uel temporum

Expanded text:
uigilandi potirentur, uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum
Abbreviated transcription (Latin):
mundus consequens erat :
utim pler&ur pastibus intec
uniuersum quaedeloco in locũ
congruis motibus agerent᷑.
cuius generis herbȩ atque as¬
bores non sunt gadicibus quip¬
pe ista fixa: sunt terrae & quã¬
uis habeant motus incre¬
mentorũ suorũ: delocista¬
men propris non mouent᷑
nisibus sius. sed ubi fix a suN.
ibi aluntur & crescunt: ꝓp¬
terea magis pestinent ad
terrã quã ad genera rerũ
his mobilibus & uisibilibus pas¬
ubus quȩ creantur intra illum
trer dies. reliquideputentur.
& quia sicut prius caelũ fac¬
tum ẽ : Ita prius ẽ orNan¬
dumhiumodi pastibus suis.
quasto diefiunt sidera quibus
suꝑ terra lucentibus habita¬
tio quoque in lustr&ur in feri¬
or nehabitatores eius in habi¬
tationem tenebro sam indu¬
cantur.  Etideo quia in fir¬
macorpora inferiorũ habita¬
torum succedentẽ motibus
qui &ereparantur. factũ ẽ
& circum eunte sole diei noc¬
tisq: uicissi tudine: propter
uicis si tudinẽ dormiendi &

Expanded text:
mmut impleretur partibus intra universum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur? Cujus generis herbae atque arbores non sunt. Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: et quamvis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non moventur nisibus suis; sed ubi fixa sunt, ibi aluntur et crescunt: propterea magis pertinent ad terram, quam ad genera rerum his mobilibus et visibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur. et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibus suis, quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatores eius in habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et
Abbreviated transcription (Latin):
tum caeli cũ homine facto adi¬
maginem dĩ Anquia caelũ totã
superio rẽmundi pastẽ occu¬
pat & homini in totã inferi¬
oraẽ potestas dominandi tribu¬
Tẽ : Sed queagimus depecori¬
bus & debestiis. quasipso diesex¬
to in suo genere terra produx̃.
quae illis cum caelopo test esse
collatio: An potius quoniã
primo facta intellegitur lu¬
cis nomine spiritalis creatu¬
reformatio consequens erat
ut corporalis quoque creatu¬
ra id.ẽ. mundus is teui sibilis
fier& qui factus ẽ. biduoꝓp¬
ter duas pastes suas maxi¬
mas quibus constat uniuersus
Caelũ scilic& & terrã secundũ
hac rationis collationẽ. quã
& ipsa uniuer sacreatura spi¬
ritalis & corporalis. sepecae¬
lum & terra nominatus.
Ita ut globus quoque istetur
ẽ. ubi uentoss atque procellosi.
Motus non possunt existere
ad caelestẽ pastem ꝑtineat ⁊
posthane uni uersitatẽ molis
corpore.Ae fabricatã que uno
locotota est quocollocatus ẽ.

Expanded text:
ntum coeli cum homine facto ad intum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est? Sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turest, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo conlocatus est
Abbreviated transcription (Latin):
& luminare minus in in¬
choationem noctis & stel¬
las & posuit ea ds̃ infir¬
mamento calisi cut luce¬
ant suꝑ terrã. Et ut sint
in inchoationẽ diei & noc¬
tis&ut diuidant interlu¬
cem & tenebras: & uidit ds̃
quiabonum ẽ & factumẽ
uespere & factũ ẽ. mane
dies quastus: In hoc quasto
die quȩrendum. ẽ: quid sibi ue¬
lit ista ordinatio ut prius uel
fierent uel secernerentur
aquae a terra prius que ter¬
ra germinar& quam incaelo
sidera fierent: neque enim
possumus dicere electa esse
quȩque meliora: quibus dierũ
series ita distinguer&ur.
utfinis & medium maxime
ornatius eminerent : Sep¬
tem quippedierũ medius
quastus . ẽ. ⁊occurrit& enim
illud. quia .uII. die non est
facta ulla creatura. anfor¬
telux primidiei magisrer¬
pond& adqui& emdiei
septimi : ut eo modo concin¬
nantibus finib isteordo
texatur. eminentibus de
medio luminibus caeli
Sedsi primus dies septimo
conn& deb& ergo & secun¬
dus. sexto concinere:
Quid aũ simile hab& firmam̃¬

Expanded text:
us in inchoationem noctis; et stellas: et posuit ea Deus in firmamento coeli, ut luceant super terram, et ut sint in inchoationem diei et noctis, et ut dividant inter lucem et tenebras. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmame
Abbreviated transcription (Latin):
sẽ adiuuare & donare dignat᷑ opus
diuine ꝓuidentiȩ biꝑtitũ qđ supe
rius cumde agicultura loquero¬
m̃ transitoria quadam occasioñ
ꝑstrinximꝰ ut indeiam inciper&
legotis animus: Hoc as suesce¬
re contueri qđ adiuuat plurimũ
nequidi ⁊ ndignũ deipsã di sabs¬
&e dotantia sentiamꝰ Dicim̾itaq ipsa

Expanded text:
se adiuuare et donare dignatur, opus se adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, rius cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde jam inciperet legentis animus hoc assuescere contueri, quod adjuvat plurimum, ne quid indignum de ipsa Dei substantia sentiamus. Dicimus itaque ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
lus dicens: Si quidaũ discere
uolunt: Domiuirossuos in¬
terrogent Itẽ queri potest.
quo modo nunc ds̃ loquutus
sit ad hominẽ quẽ fecit.iã cer¬
tesensu acmente praeditũ
ut audire &intellegere lo¬
quentẽ ualer&: neque enim
aliter p̃ceptũ possi accipere :
ceptum incelleger& quo modo ergo
illilocutus ẽcđsutra in tusinmente
sccundo intellectũ id÷
ut sapient̃ intelleger& coluntatem
acp̃ceptũ disinecllis corporalib senis
łcorporaliũ similitudinib: rerum
si non sic ex istimo pͥmo hominilocu¬
cumdm: talia quippe seripturanar¬
ratut potius credamus sẽ cẽ dra lo¬
cutum homini in paradisosicut &iã
pͥoalocutus : patrib sicut abrahȩ sicut
morsi id in aliqua specie corporali
hinc enim quod audierunt eius uocẽ
ambulintis in para drso aduesperã
& cdsconder̃ se locusitaq magnꝰ
neq p̃tereundus ꝓponitur ut intue¬
imur quantum possumꝰ quantũ ip¬

Expanded text:
lus dicens: si quid autem discere lus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, ceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus in mente secundum intellectum, id est ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia quippe scriptura narrat, ut potius credamus sic esse deum locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id est in aliqua specie corporali. hinc est enim, quod audierunt eius uocem perambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se. Locus itaque magnus neque praetereundus proponitur, ut intueamur, quantum possumus, quantum ip
Abbreviated transcription (Latin):
rant uel cres. do intloquentes
uelaliquo magisterio quasi mde¬
num fuerit dõ loqui cosdo cere
quosita fecerat ut hoc possent
utrũ hoc preceptũ uirotantũ
dederit ds̃ an &iã feminae:
Sed nondũ narratũ ẽ. quẽ ad mo¬
dum facta sit femina anfoste
iã erat facta: Sed hoc que ad¬
modum gestusit quod priuserat
zestũ. Postea recapitulando
narratũ .ẽ: Verba enĩ scriptu¬
r&sic sebabent Et prȩcepit
dns dẽ adae dicens: nondixit
praccepit eis: Deinde sequit.
ab omni ligno quod .ẽ. in para¬
diso escae edes non dix̃ ed&is:
deinde adiungit
De ligno autẽ cognoscendibo¬
nu& malũ non manducabitis
deilloiam hic tãquã ad ambos
plurali t̃ loquit᷑. Et pluralit̃
preceptũ terminat dicens
quadie aũ ederitis ab eomor¬
te moriemini : Ansciens qđ
ei facturus erat mulierem.
ita prȩcepit ordinatisime.
ut peruirũ p̃ceptũ dnĩ ad fe¬
minã ꝑuent r& quã discipli¬
nã in ecclesia seruat a posto¬

Expanded text:
rant vel crescendo inter loquentes, rant vel crescendo inter loquentes, vel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit Deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent utrum hoc praeceptum viro tantum dederit Deus, an etiam feminae? Sed nondum narratum est quemadmodum facta siiam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat aposto
Abbreviated transcription (Latin):
sus uitȩ quis paruulũ perũ
ad haeres cereba iulo suo si eum
fuerit ex alto iacereni sus
qđ ex quodã tẽpore incipit.
Sedtamen antequã aliquid hu¬
ius modi expestussit: Sicergo
illis primis hominibus iãuita
erat dulcis quã profecto amit¬
tere deuitabant: Id que ipsum
quibus cũq: modis. uel sonis sig¬
nificante dm̃ intellegerepo¬
terant. nec aliter cis poss&
persua deri peccatũ nisi pri¬
us persua der&ureos ex illo¬
facto ñ eẽ. morituros. idẽ
illud quodhabebant. Et seha¬
bere gaudebant non amis¬
su ros: unde suolo co loquendũ ẽ
Aduestant itaque si quos
mou& quo modo potuerint
intellegere in expesta no¬
minantẽ uelminantem
dm̃ ut uideant nos omniũ in¬
expto rũ nomina non nisiex õ¬
trarus quaei ã nouimus sipri¬
bationũ sunt aut exsimilibus
sispecierunt. si ne ullo acstu
dubitationis agnoscere. nisiso¬
te aliquẽ mou& quemadmo¬
dũloquipotuerint uelloquen¬
tẽ intellegere qui non didice¬

Expanded text:
sus uitae? quis paruulum puerum sus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi expertus sit. Sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderfacto non esse morituros, id est, illud quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros; unde suo loco loquendum est. Advertant itaque, si quos movet, quomodo potuerint intelligere inexperta nominantem vel minantem Deum; et videant nos omnium inexpertorum nomina, nonnisi ex contrariis quae jam novimus, si privationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. Nisi forte aliquem movet quemadmodum loqui potuerint, vel loquentem intelligere, qui non didice