comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mñdauit. eis q cdirit. qͥa meluis eos regere isti. quã dx¬
aio suris filiuis possent: xlu.
Sefuneto gͦ ariche. qͥ ducatũ annis quinquagin¬
est: Cuitam̃ rodoaldu ⁊ grimoaldũ sic̃ semori
qͥnq beneuentanũ ducatũ regeret. uenienteᷤ sela¬
ui cũ multitudine nauiũ. ñ longe a ciuuitate sepon¬
te castra posuer̃ Q occultas foueaᷤ cirea sua cas¬
tra facientes. cũ aio suꝑ eoᷤ absentib rodo aldo ⁊. gri¬
moaldo aduenisset. eosq debellare uellet. equus
eiꝰ mnunã de eisdẽ foueis cecidit. atq irruentib
suꝑ eũ sclauis. simul cũ aliquantis aliis extinctus
est Qed cũ rodo aldo nunciatũ fuisset. etto ueniens
eisdẽ selaius ꝓpͥa illoꝵ lingua locutus est: Cũq eos
ꝓpter hoc segniores ad bellũ reddidisset. mor suꝑ
eos irruens magnaq strage ꝓsternens ⁊ aionis
mortẽ ultus ẽ. ⁊ de illis finib eos qͥ remanserant

Expanded text:
mendavit eisque dixit, quod melius eos regere isti quam mendavit eisque dixit, quod melius eos regere isti quam Aio suus filius possit. 44. Defuncto ergo Arechis, qui ducatum quinquaginest; cui tamen Radoald et Grimoald sicut seniori quinque Beneventanorum ducatum regeret, venientes Sclavi cum multitudine navium, non longe a civitate Seponto castra posuerunt. Qui occultas foveas circa sua castra facientes, cum Aio super eos, absentibus Raduald et Grimoald, venisset eosque debellare vellet, equus eius in unam de eisdem foveis cecidit, atque inruentibus super eum Sclavis, simul cum aliquantis aliis extinctus est. Quod cum Raduald nuntiatum fuisset, cito veniens, eisdem Sclavis propria illorum lingua locutus est. Cumque eos propter hoc segniores ad bellum reddidisset, mox super eos inruens magnaque eos strage prosternens, et Aionis mortem ultus est et de illis finibus eos qui remanserant
Abbreviated transcription (Latin):
basilicã sc̃ĩ ensebi i residens baptisteriũ habuit.
cũ tam eccłȩ catholicȩ alius ep̃s resideret: Q
tam̃ arrianꝰ ep̃s. qͥ in eadẽ etuntate fuit. anastastus
nomine: ad fidẽ catholicã comui̾sus. xͥ postea ecc¬
łam rexit: hic rochari rex langobardoꝵ. leges
quas sola memoria d usu retinebant. scriptoꝵ
serie cõposiuit. codicẽq ipsũ edictũ appellari p̃ce¬
pit Grat aut̃ iã ex qͦ langobardi in italiã uene¬
rant annꝰ septuagesinsꝰ septimꝰ sic̃ idẽ rer insui
edicti testatus est ꝓ logo Ad hunc regẽ arichis
dux beneuentanꝰ. filiũ suũ aionẽ direxit: Q cũ
rauennã uenisset. ticinũ ꝑgens: ibi ei romanoꝵ.
malicia talis potio data ẽ. quȩ eũ m̃te ercȩdere
quasset sciens filiũ suũ aionẽ ñ recti eẽ sensus
rodo aldĩ ⁊ grimoaldũ iã florẽ uuentuti haben¬
tes. quasi ꝓpͥos filios langobardis qͥ aderant con¬

Expanded text:
aput basilica sancti Eusebii residens baptisterium habuit, aput basilica sancti Eusebii residens baptisterium habuit, cum tamen ecclesiae catholicae alius episcopus resideret. Qui tamen Arrianus episcopus, qui in eadem civitate fuit, Anastasius nomine, ad fidem catholicam conversus, Christi postea ecclesiam rexit. Hic Rothari rex Langobardorum leges, quas sola memoria et usu retinebant, scriptorum serie conposuit codicemque ipsum edictum appellari praecepit. Erat autem iam ex quo Langobardi in Italiam venerant annus septuagesimus septimus, sicut idem rex in sui edicti testatus est prologo. Ad hunc regem Arichis dux Beneventi filium suum Aionem direxit. Qui cum Ravennam venisset, Ticinum pergens, ibi ei Romanorum malitia talis potio data est, quae eum mente excedere quasset, sciens filium suum Aionem non recti esse sensus, Radoaldum et Grimoaldum, iam florem iuventutis habentes, quasi proprios filios Langobardis qui aderant com
Abbreviated transcription (Latin):
construxerat. in italiã ueniens a langobardoꝵ re-¬
ge gratant᷑ exceptus ẽ. cenobiũq qͦd bobiũ appellat᷑
in alpibꝰ seotiis edificauit. qͦd quadraginta milib
ab urbe diuuidit᷑ tiemensi Qͦ in loco ⁊ multȩ pos-¬
sessiones a singulis pͥncipib siue a langobardiꝰ lar¬
gitȩ sũt. ⁊ magna ibi facta ẽ congregatio mo
suꝑ langobarcdo̾ .xIi. annis tenuit regnũ. ab hac
luce subtractus est: Langobardoꝵ uͦ regnũ.
rothari genere rhodiuꝰ fuscȩpit: Fuit aut̃ uirib¬
fortis. ⁊ iusticiȩ tramitẽ. sequens. s tam̃ fidei
xpĩanȩ ñ rectã lineã tenens. arrianȩ hereseos
ꝑ fidia maculatus est: Si qͥdẽ arriani minorem
li potentia eandẽ q gła confitem᷑: Huiꝰ tẽporibũ
ꝑ om̃s pene ciuitates regni eiꝰ duo ep̃i erant.
unꝰ catholicus ⁊. alter arrianũ: In ciuitate qͦq
ticinensi usq nc̃ ostendit᷑ uͥ arrianꝰ ep̃e apud

Expanded text:
construxerat, in Italiam veniens, a Langobardorum reconstruxerat, in Italiam veniens, a Langobardorum rege gratanter exceptus est, coenobiumque quod Bobium appellatur in Alpibus Cottiis aedificavit, quod quadraginta miliab urbe dividitur Ticinensi. Quo in loco et multae possessiones a singulis principibus sive Langobardis largitae sunt, et magna ibi facta est congregatio moper Langobardos duodecim annis regnum tenuit, ab hac luce subtractus est. Langobardorum regnum Rothari genere Arodus fortis et iustitiae tramitem sequens, sed tamen fidei christianae non rectam lineam tenens, Arrianae haereseos perfidia maculatus est. Siquidem Arriani minorem li potentia eademque gloria confitemur. Huius temporibus pene per omnes civitates regni eius duo episcopi erant, unus catholicus et alter Arrianus. In civitate quoque Ticinensi usque nunc ostenditur, ubi Arrianus episcopus
Abbreviated transcription (Latin):
Occisũꝰ eͤ his diebꝰ teotbertus rer francoꝵ. ⁊ facta est
pugna grauissima int̾ eos: Gundoaldus etiã germanꝰ
theodelindȩ reginȩ. qͥerat dux in ciuitate astensi. ne-¬
mine sciente auctorẽ mortis ipsuiꝰ. hoc ipso in tem¬
pore sagittȩ ictu interiit:edt XLII.
git᷑ agilulfũ rex qͥ ⁊ ago ẽ appellatus. postquã .xx.⁊.
in regno filio suo adoaldo. admodũ puero: cum
teodelinda matre: Sub his eccł̃ş restauratȩ sũt:
.⁊. multe. dationes ꝑloca uenerabilia largitȩ: S dũ
adoalduᷤ eu̾sa m̃te insaniret. postquã cũ matre .x.
regnauerat annis. de regno eiectũ ẽ: ⁊. a langobar¬
dis in eiꝰ locũ arioaldũ substitutus: De ciuꝰ regis gesti.
ad nr̃am noticiã aliqͥd minime ꝑuenit: Circa hȩc
tẽpora beatuᷤ colũbanꝰ ex gothaꝵ genere. oruindus.
postquã in gallia in loco qͥ luxouiũ dicit᷑ monastertũ

Expanded text:
Occisus quoque est his diebus Theudepertus rex Francorum, et facta est Occisus quoque est his diebus Theudepertus rex Francorum, et facta est pugna gravissima inter eos. Gunduald etiam, germanus Theudelindae reginae, qui erat dux in civitate Astensi, nemine scientem auctorem mortis ipsius, hoc ipso in tempore sagitta ictus interiit. 41. Igitur Agilulf rex, qui et Ago est appellatus, postquam vigintiin regno filio suo Adaloald admodum puero cum Theudelinda matre. Sub his ecclesiae restauratae sunt et multae dationes per loca venerabilia largitae. Sed dum Adaloald eversa mente insaniret, postquam cum matre decem regnaverat annis, de regno eiectus est, et a Langobardis in eius loco Arioald substitutus est. De cuius regis gestis ad nostram notitiam aliquid minime pervenit. Circa haec tempora beatus Columbanus ex Scottorum genere oriundus, postquam in Gallia in loco qui Luxovium dicitur monasterium
Abbreviated transcription (Latin):
tes. ad beneuenti fines ꝑueniunt. ⁊ exinde ad arichẽ
beneuentanoꝵ ducẽ suũ quondã pedagogũ ꝓꝑantes.
ab eo gratissime suscepti. ⁊. filioꝵ locosunt habiti hĩ
tẽporib mortuo tassilone duce baioarioꝵ. filiꝰ garibal¬
dus eiꝰ in agunto a sclauis deuictuꝰ ẽ. ⁊. baioarioꝵ t̾mi¬
excutiunt. ⁊ hostes de finibꝰ repellunt: xli.
Dex uͦ agilulfũ pacẽ cũ imꝑatore in annũ unũ. itẽq
in alterũ faciens. cũ francis qͦq iterato pacis concordiã
renouauit: hoc nchilomuiꝰ annoꝰ selaui histriã int̾fec¬
tiꝰ militibꝰ lacͥmabilit̾ dep̃dati sunt: Sequenti quoq
m̃se martio defunctuᷤ ẽ apud tridentũ scd̾s seruus xp̃i.
de qͦ sepe iã dirimꝰ: qͥ usq ad sua tẽpora suc cinctam de
langobardorũ gestiꝰ cõposuit historiolam: Eo qͦq tem¬
pore. rex agilulfus cũ imꝑatore iterato pacẽ cõposuit:

Expanded text:
tes, ad Beneventi fines perveniunt; et exinde ad Arichis tes, ad Beneventi fines perveniunt; et exinde ad Arichis Beneventanorum ducem, suum quondam paedagogum, properantes, ab eo gratissime suscepti et filiorum loco sunt habiti. His temporibus mortuo Tassilone duce Baioariorum, filius eius Garibaldus in Agunto a Sclavis devictus est, et Baioariorum termiexcutiunt et hostes -de suis finibus pepulerunt. 40. Rex vero Agilulf pacem cum imperatore in annum unum itemque in alterum faciens, cum Francis quoque iterato pacis concordiam renovavit. Hoc nihilominus anno Sclavi Histriam, interfectis militibus, lacrimabiliter depraedatimense Martio defunctus est aput Tridentum Secundus servus Christi, de quo saepe iam diximus, qui usque ad sua tempora succinctam de Langobardorum gestis conposuit historiolam. Eo tempore rex Agilulf cum imperatore iterato pacem conposuit.
Abbreviated transcription (Latin):
li suspicans ad uenit: Qͥ mor cũ opitergiũ cũ suis¬
eẽt ingressus. statim idẽ patriciũ ciuitatiꝰ portas
claudi p̃cepit. ⁊. armatoᷤ milites suꝑ tasonẽ eiusq
socios misit: Qͥo taso cũ suis cõꝑiens. audacter se
ad p̃liũ p̃parauit: Ultimũ q sibi data pace uale di¬
centes ꝑ singulas ciuitatis plateas hac illaeq disꝑ̧si.
quostũq obiuos habere poterant trucidantes. cum
magnã stragẽ de romanis fecissent. ad eitremũ etiam
ipsi ꝑempti sũt: Gregoriꝰ uͦ patricius ꝓpt̾ iusiurandũ
qͦd dederat. capud tasonis sibi deferri iubens. eiꝰ barbã¬
¶ sic̃ ꝓmiserat ꝑuirus abscidit:. xl.
Sisita ꝑactis. dux forouilianꝰ grasulfui gisulfi ger¬
manꝰ constituit᷑: Rodo aldũ uͦ ⁊. gruno aldũ. despectui
ducentẽ sub patru sui gasulfi potestate degere. cũ
c̃ẽnt iã ꝓpe iuiuenilẽ ȩtatẽ. ascensa nauicula remigã¬

Expanded text:
li metuens advenit. Qui mox cum Opitergiuli metuens advenit. Qui mox cum Opitergiuesset ingressus, statim isdem patricius civitatis portas claudi praecepit et armatos milites super Tasonem eiusque socios misit. Quod Taso cum suis conperiens, audacter se ad proelium praeparavit; ultimumque sibi data pace valedicentes, per singulas civitatis plateas hac illacque dispersi, quoscumque obvios habere poterant trucidantes, cum magnam stragem de Romanis fecissent, ad extremum etiam ipsi perempti sunt. Gregorius vero patricius propter iusiurandum quod dederat caput Tasonis sibi deferri iubens, eius barbam, sicut promiserat, periurus abscidit. 39. His ita peremptis, dux Foroiulanis Grasulfus, Gisulfi germanus, constituitur. Radoald vero et Grimoald despectui ducentes sub patrui sui Grasulfi potestate degere, cum essent iam prope iuvenilem aetatem, ascensa navicula remigan
Abbreviated transcription (Latin):
auũ meũ arichem Arichis uͦ aiiu. patrẽ meũ uarne¬
fridũ Uarnefridus aut̃ er teodelinda coniuge ge¬
nut me paulũ meũq germanũ arichem. qͥ nr̃m
auũ cognomine retulit: his paucis de ꝓpe genealo¬
giȩ serie delibati. nunc generalis historiȩ reu̾tam̃¬
ad tramitem:
Uortuo ut diximꝰ gisulfo duce forouiliensi ta¬
so ⁊. caco filii eiꝰ eimdẽ ducatũ regendũ susceperunt:
hi suo tẽpore. sclauoꝵ regionẽ quȩ adellia appellat᷑.
usq adlocũ meclaria dicit᷑ possederũt: Unde usq
ad tẽpora ratichis ducis idẽ sclaui pensionẽ foroui
lianis ducibꝰ ꝑsoluer̃: hos duos fr̃s gregoriũ pateiꝰ
romanoꝵ in cuitate opitergio dolosa fraude ꝑenut:
Nã ꝓmittens tasoni qͦd ei barbã sic̃ moris ẽ meideret.
eũq sibi filiũ faceret. ipse taso cũ cacone germano
suo ⁊ electiᷤ uiuenibꝰ. ad eundẽ gregoriũ nichil ma¬

Expanded text:
avum meum Arichis, Arichis vero patrem meum Warneavum meum Arichis, Arichis vero patrem meum Warnefrit, Warriefrit autem ex Theudelinda coniuge genuit me Paulum meumque germanum Arichis, qui nostrum avum cognomine retulit. Haec paucis de propriae genealogiae serie delibatis, nunc generalis historiae revertamad tramitem. 38. Mortuo, ut diximus, Gisulfo duce Foroiulensi, Taso et Cacco, filii eius, eundem ducatum regendum susceperunt. Hi suo tempore Sclavorum regionem quae Zellia appellatur usque ad locum qui Medaria dicitur possiderunt. Unde usque ad tempora Ratchis ducis idem Sclavi pensionem Foroilianis ducibus persolverunt. Hos duos fratres Gregorius patricius Romanorum in civitate Opitergio dolosa fraude peremit. Nam promittens Tasoni, ut ei barbam, sicut moris est, incideret, eumque sibi filium faceret, ipse Taso cum Caccone germano suo, et electis juvenibus ad eumdem Gregorium nihil ma
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ secreto paulatim ei uictũ ministrauit. ne si
usq ad saturitatẽ alimoniã p̃beret. eiꝰ uitam
funditus extingueret: Deniq sic cõpetent᷑
ei pastũ p̃buit. quousq ipse re ecuperatus
uires acctpere posset: Cũq eũ iã ualidũ ad iter
faciendũ uidisset. datis ei cibari is. ad quã partem
tendere deberet admoniit: Qͥ post aliqͦt dies
italiã ingressus. ad domũ in qua ortus fuerat
ꝑuenit. Quȩ ita deserta erat. ut ñ solũ tectum
ñ haberet. s etiã rͣibis ⁊ sentib plena eẽt: Qb
ille succisis intra eosclẽ parietes uastã hornũ repiens.
inea suã faretrã suspendit: Qͥ postea consanguineoꝵ
⁊ amicoꝵ suoꝵ miinerib cbonatus. ⁊ domũ reedifica¬
uit ⁊. urorẽ duxit. s nichilde reb quas genitor siuis
habuerat. exclusus iã ab his qͥeas inuaserant longa ⁊.
diuturna possessione conquirere potuit: Isq ut iã
suꝑiũ p̃missi: extitit m̃s ꝓauus: Hie ⁊ enĩ genuit

Expanded text:
paulatim ei victum ministravit, ne, si ei usque ad saturitatem alimoniam praeberet, eius vitam funditus extingueret. Denique sic conpetenter ei pastum praebuit, quousque ipse recuperatus vires accipere potuisset. Cumque eum iam validum ad iter faciendum vidisset, datis ei cibariis, ad quam partem tendere deberet, admonuit. Qui post aliquod dies Italiam ingressus, ad domum in qua ortus fuerat pervenit; quae ita deserta erat, ut non solum tectum non haberet, sed etiam rubis et sentibus plena esset. Quibus ille succisis intra eosdem parietes vastam hornum repperiens, in ea sua faretra suspendit. Qui postea consanguineorum et amicorum suorum muneribus dotatus, et domum reaedificavit et uxorem duxit; sed nihil de rebus quas genitor suus habuerat, exclusus iam ab his qui eas invaserant longa et diuturna possessione, conquirere potuit. Iste, ut iam superius praemisi, extitit meus proavus. Hic etenim genuit
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ secutȩ. s castitatiꝰ amore studentes. ne ab-¬
auarib contammarent᷑ crudoꝵ pulloꝵ carneᷤ
sibi int̾ mãmas sub fascia posuer̃. quȩ calore pu¬
trefactȩ. odorẽ fȩtidũ eralabant: Cũq eas uel¬
lent auares contingere. ñ sustinentes fȩtorem
putabant eas naturalit᷑ ita fȩtere. ꝓcul ab eis cũ
erecratione recȩdentes. atq dicentes. om̃s lango¬
bardoͥs fȩtidas ẽẽ : hac gͥ arte auariũ libidine̾ no

Expanded text:
dinem secutae, sed castitatis amore studentes ne a barbaris contaminarentur , crudorum pullorum carnes sibi inter mammas sub fascia posuerunt, quae ex calore putrefactae odorem foetidum exalabant. Cumque eas vellent Avares contingere, non sustinentes foetorem, putabant eas naturaliter ita foetere, procul ab eis cum execratione recedentes atque dicentes, omnes Langobardas foetidas esse. Hac igitur arte Avarorum
Abbreviated transcription (Latin):
in somnis. talia sibi dicentẽ: Surge. qͥdormis. ar¬
ripe uiã in hac parte contra quã pedes tenes.
illic enĩ ẽ italia ad quã tendis Qͥ statim surgens.
in illã partẽ quã insominis audierat ꝑgere cȩ¬
pit: Nec mora. ad habitaculũ ꝑuenit hominũ:
Erat enĩ selauorũ habitacio. in illis locis: Quẽ
cũ mulier iã uetula uidisset. statĩ intellexit. fu¬
gitiuũ ẽẽ. ⁊ famis penuria laborare: Pucta

Expanded text:
 virum in somnis talia sibi verba dicentem: Surge, qui dormis: ar virum in somnis talia sibi verba dicentem: Surge, qui dormis: arripe viam in hanc partem contra quam pedes tenes; illac etenim est Italia, ad quam tendis. Qui statim surgens, in illam partem, quam in somnis audierat, pergere coepit: nec mora, ad habitaculum hominum pervenit. Erat enim Sclavorum habitatio in illis locis. Quem cum una mulier jam vetula vidisset, statim intellexit eum fugitivum esse, et famis penuria la
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ arcũ. ⁊ aliquantulũ cibi ꝓpt̾ uiaticũ gerens.
nesciretq omĩno quo ꝑgeret. ei lupus ad ue¬
niens comes itineris .⁊. ductor effectus est Qͥ
cũ ante eũ ꝑgeret. ⁊ frequenter post se respi¬
ceret. I cũ stante subsisteret. atq cũ ꝑgente
p̃iret. intellerit sibi eũ duunitĩ eẽ datum.
ut ei iter qͦd nesciebat ostenderet: Cũq ꝑ ali¬
qͦt diesꝑ montiũ solitudines hoc mͦ ꝑgerent.
panis eidẽ uiatori quẽ eriguũ habuerat onĩno
deficͤit: Q cũ ieiunans iter carꝑet. ⁊. iã fame.
tabefactuᷤ defecisset. ⁊ tetendit arcũ. ⁊. eundẽ
lectt̃ lupũ ut eũ incibũ sumere posset. sagata
int̾ficere uoluit: S lupus idẽ ictũ ferientis p̃¬
cauens. ab eiꝰ uisione elapsus est: Ipse aut̃ recȩ¬
dente lupo nesciens qͦ ꝑgeret. insuꝑ famis pemiria
nimiũ debilis effectus. cũ iã de uita desperaret.

Expanded text:
arcum, et aliquantulum cibi propter viaticum gerens, arcum, et aliquantulum cibi propter viaticum gerens, nesciretque omnino quo pergeret, ei lupus adveniens comes itineris, et ductor factus est. Qui cum ante eum pergeret, et frequenter post se respiceret, et cum stante subsisteret, atque cum pergente praeiret, intellexit sibi eum divinitus datum esse, ut ei iter quod nesciebat ostenderet. Cumque per aliquot dies per montium solitudines hoc modo pergerent, panis eidem viatori, quem exiguum habuerat, omnino defecit. Qui cum jejunans iter carperet, et jam fame tabefactus defecisset, tetendit arcum suum, et eumdem lupum, ut eum in cibum sumere posset, sagitta interficere voluit. Sed lupus ictum ferientis praecavens, ab ejus visione elapsus est. Ipse autem, recedente eodem lupo, nesciens quo pergeret, insuper famis penuria nimium debilis effectus, cum jam de vita desperaret,
Abbreviated transcription (Latin):
postposita generali historia. pauca etiã pͥuatĩ
de mea qͥhȩc seribo genealogia reterere. ⁊
qͥa res postulat ita. paulo suꝑus narrationis
ordinẽ replicare: Eo deniq tẽpore qͦ lango¬
uixit. diẽ claudens extremũ. quinq ex se fi¬
lios genitos adhuc paritulos dereliquit. quos
tẽpestas ista captiuitatis de qua nc̃ diximꝰ conp̃¬
bendens. om̃s ex castro foroiuliensi in auarium
patriã erules duxit Q cũ ꝑ multos annoᷤ in
eadẽ regione captiuitatis miseriã sustinuissent.
⁊ iã ad uirilẽ ꝑuenissent ȩtatẽ. cȩteris quatuor
quoꝵ nomina ñ retinemꝰ in captiuitati anguᷤ¬
tia ꝑsistentib. qͥntus eoꝵ germanus nomine.
leupichis. qͥ nr̃ postea ꝓ auus ertitit. inspiran¬
te sibi ut credimꝰ miscd̾iȩ auctore. captiuita¬
tis tugũ abicere statuit. ⁊ ad italiã qͦ gen¬
tẽ langobardoꝵ residere meminerat. tendere
atq ad libertatis iura studuit repedare: Qͥ
cũ aggressus fugã arripuisset s faretrã tantũ

Expanded text:
postposita generali historia, pauca etiam privatim de mea, qui haec scribo, genealogia retexere, et quia res ita postulat, paulo superius narrationis ordinem replicare. Eo denique tempore quo Langovixit, diem claudens extremum, quinque ex se genitos filios adhuc parvulos reliquit, quos tempestas ista captivitatis, de qua nunc diximus, comprehendens, omnes ex castro Forojuliensi, in Avarum patriam exsules deduxit. Qui cum per multos annos in eadem regione captivitatis miseriam sustinuissent, et jam ad virilem pervenissent aetatem, caeteris quatuor, quorum nomina non retinemus, in captivitatis angustia persistentibus, quintus eorum germanus, nomine Lupicis, qui noster postea proavus exstitit, inspirante sibi ut credimus misericordiae auctore, captivitatis jugum abjicere statuit, et ad Italiam, quo gentem Langobardorum residere meminerat, tendere, atque ad libertatis jura studuit repedare. Qui cum iter aggressus fugam arripuisset, tantum pharetram, et
Abbreviated transcription (Latin):
odiealdũ qͦꝙ ut fert᷑ dũ urorẽ cunusdam
langobardi struprasset. ab eodẽ int̾fectus ẽ: post¬
quã septẽ dieb ⁊. qͥnq regnauerat. annis: huic
successit in regni regimine aribertus filiꝰ gon¬
doaldi. qͥ fuerat germanꝰ teodelindȩ reginȩ: Hic
condidit apud ticinũ oratoriũ dñĩ saluatoris.
qͦd ertra portã occidentalẽ quȩ dicit᷑ marinca
sitũ est: Qͦd u ornam̃tis uariis decorauit.⁊.

Expanded text:
odoaldus quoque ut fertur dum uxorem cujusdam Langobardi stuprasset, ab eo interfectus est, postquam septem diebus et quinque regnaverat annis. Huic successit in regni regimine Aripertus, filius Gundualdi, qui fuerat germanus Theudelindae reginae. Hic condidit apud Ticinum oraculum Domini Salvatoris, quod extra portam Occidentalem, quae dicitur Marenca, situm
Abbreviated transcription (Latin):
faceret. magnã ei dñs auri copiã subministra¬
uit: Nã deabulans ꝑ palatiũ. uidit in pauumñto
domiꝰ tabulã marmoreã. in qua erat crux dnĩca sculta:
mꝰ. ⁊ ecce eã sub pedib conculcam᷑: ꝙ hoc dicto. citius
uissit eandẽ tabulã auferri defossaq tabula atq e¬
recta inueniunt subt̃ ⁊ aliã : hoc signũ habentem
Quã ⁊ ipsã iussit auferri qua mota. reꝑiunt ⁊ t̃¬
ciã Iussuq eiꝰ cũ ⁊ hȩc fuisset ablata. inueniunt
magnũ thesaurũ. habentẽ supra mille auri centena¬
ria Sublatũq aurũ. pauꝑib adhuc abundantiꝰ quã
sueuerat largitus est: Narses qͦq patricus italiȩ.
cũ in quadã ciuitate intra italiã domũ magnã ha¬
beret. cũ multis thesauris ad supra memoratam
urbẽ aduenit: Ibiq in domo sua occuste cisternã
magnã fodit. in qua multa milia centenariorum
auri argentiq reposuit: Int̾fectisq om̃ib consei¬

Expanded text:
faceret, magnam ei Dominus auri copiam subministrafaceret, magnam ei Dominus auri copiam subministravit. Nam deambulans per palatium, vidit in pavimento domus tabulam marmoream, in qua erat crux Dominica sculptmus, ecce eam sub pedibus conculcamus. Et citius dicto jussit eamdem tabulam auferri. Defossaque tabula, atque erecta, inveniunt subter et aliam hoc signum habentem, qui et ipsam jussit auferri. Qua amota, reperiunt et tertiam, jussuque ejus cum haec fuisset ablata, inveniunt magnum thesaurum, habentem supra mille auri centenaria. Sublatumque aurum, pauperibus adhuc abundantius quam consueverat largitur. Narses quoque patricius Italiae, cum in quadam civitate, intra Italiam, domum magnam haberet, cum multis thesauris ad supra memoratam urbem advenit. Ibique imagnam fodit, in qua multa milia centenariorum auri argentique reposuit. Interfectisque omnibus consci
Abbreviated transcription (Latin):
Bebellauit qͦq dux ufari contra regẽ agonẽ
apud taruisiũ i. obsessus captusq ab eo ẽ: iiii.
oc anno fuit pestiꝰ inguinaria iterumi.
apud rauennã. graduᷤ ⁊ histriã. nimiũ grauis
sic̃ ⁊ pͥus ante triginta annos extiterat: hoc
etiã tẽpore. agilulfus rer cũ auarib pacẽ fecit:
Childeb̾tũ qͦꝙ bellũ gessit. cũ consobrmo suo

Expanded text:
i contra regem Agonem aput Tarvisium et obsessus captusque est ab eo. 4. Hoc anno fuit pestis inguinaria iterum aput Ravennam, Gradus et Histria nimium gravis, sicut et prius ante triginta annos extiterat. Hoc etiam tempore Agilulfus rex cum Avaris pacem fecit. Childepertus quoque bellum gessit cum consob
Abbreviated transcription (Latin):
missimus contulissent. neq regẽ attingere.
ualeret de qͦ ultio fieret. qͥ se intra ticinensem
munierat ciuitatẽ. ut diximꝰ infirmatus
aeris intẽꝑantia ac fame constrictũ erercitꝰ.
redire ad ꝓpͥa destinauit: Qͥ reu̾tentes in patã.
in tantũ famis penuriã ꝑpessi sũt. ut prius
uestim̃ta ꝓpͥa. insuꝑ etiã arma ad coemendũ
uictũ p̃berent. quã ad genitale solũ ꝑtingerẽt
irca hȩc tẽpora putat᷑ eẽ factũ. xxx sui.¬
qͦd de authari rege refert᷑: Rama ẽ enĩ tune
eundẽ regẽ ꝑ spoletiũ beneuentũ ꝑuenisse.
eandẽq regionẽ cȩpisse: usq etiã regiũ ciui¬
⁊ qͥuibidem intra maris undas columna quȩ¬
dã eẽ posita dicit᷑. usq ad eã equo sedentẽ acces¬
sisse. eãq de hastȩ suȩ cuspide tetigisse. dicentẽ:
Usq hic erunt langobardoꝵ fines:. Quȩ colũp¬
na usq hodie dicit᷑ ꝑsistere.⁊ colunna authari

Expanded text:
missimis contulissent, neque regem attingere missimis contulissent, neque regem attingere valeret, de quo ultio fieret, qui se intra Ticinensem munierat urbem, ut diximus, infirmatus aeris intemperantia ac fame constrictus exercitus redire ad propria destinavit. Qui revertentes ad patriam, in tantum famis penuriam perpessi sunt, ut prius vestimenta propria, insuper etiam et arma ad coemendum victum praeberent, quam ad genitale solum pertingerent. 32. Circa haec tempora putatur esse factum, quod de Authari rege refertur. Fama est enim, tunc eundem regem per Spoletium Beneventum pervenisse eandemque regionem cepisse et usque etiam Regiam Et quia ibidem intra maris undas columna quaedam esse posita dicitur, usque ad eam equo sedens accessisse, eamque de hastae suae cuspide tetigisse dicens: Usque hic erunt Langobardorum fines. Quae columna usque hodie dicitur persistere, et Columna Aut
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃ta exegit: ꝑuenit etiã exercitũ fran¬
coꝵ usq ueronã.⁊. deposuer̃ castra multa
ꝑ pacẽ post sacram̃ta data. quȩ se eis credid̾ant.
nullũ ab eis dolũ existimantia: Nomina
aut̃ castroꝵ quȩ diruer̃ int̾ritorio tridentino.
ista sũt: Cesana. maletũ. sermiana. apianũ. fa¬
gitana. cimbra. uicianũ. brentonicũ. uolenes.
ennemase. T duo in alsula. ⁊unũ in uerona
hȩc omĩa castra cũ diruta eẽnt a francis. ci
sainone. ⁊ agnello de tridento. data ẽ redẽp̃tio.
ꝓ capite imiꝰ cuiꝰq uiri solidũ unus. usq ad
solidos sercentos: Interea francoꝵ exercitum
cũ eẽt tẽpus ȩstuiũ. ꝓpter inconsueti aeris in¬
cõmoditatẽ. dissenteriȩ morbus grauit eragi¬
tare cȩpit: Qͦ morbo. plures ex eis interiere:
qͥd plura: Cũ ꝑ tres m̃ses francorũ exercitũ
italiã ꝑuagaret. nichilq ꝓficeret. neq se de
municis ulcisci posset. eo quod se in locis fir¬

Expanded text:
enit etiam exercitus Francorum usque Veronam, et deposuerunt castra plurima per pacem post sacramenta data, quae se eis crediderant nullum ab eis dolum existimantes. Nomina autem castrorum quae diruerunt in territorio Tridentino ista sunt: Tesana, Maletum, Sermiana, Appianum, Fagitana, Cimbra, Vitianum, Bremtonicum, Volaenes, Ennemase, et duo in Alsuca et unum in Verona. Haec omnia castra cum diruta essent a Francis, civSavione et Agnello de Tridento, data est redempio, per capud uniuscuiusque viri solidus unus usque ad solidos sexcentos. Interea Francorum exercitum, cum esset tempus aestivum, propter inconsueti aeris incommoditatem, desenteriae morbus graviter exagitare coepit, quo morbo plures ex eis interierunt. Quid plura? Cum per tres menses Francorum exercitus Italiam pervagaret nihilque proficeret neque se de inimicis ulcisci posset, eo quod se in locis fir
Abbreviated transcription (Latin):
centesq qͥa post triduũ cũ eisdẽ ueniemus:
Et hoc uobis signũ Cũ uideritiꝰ uillȩ huius
quȩ in monte sita ẽ. domos incendio concre-¬
noueritis nos cũ exercitu quẽ pollicem᷑ ad¬
uentare S expectantes francorũ duces uix¬

Expanded text:
centesque: « Quia post triduum una cum eis veniemus, centesque: « Quia post triduum una cum eis veniemus, et hoc vobis erit signum: cum videritis villae hujus, quae in monte est sita, domos incendio concrenoveritis nos cum cohortibus, quas pollicemur, adventare. » Sed exspectantes Francorum duces di
Abbreviated transcription (Latin):
s certe ad hoc ista in hanͤ patͥã femina uenit. ut
est interfectus:
ac etiã tẽpestate gripo legatus childeb̾ti
regis francoꝵ cũ a constantinopoli remeasset.¬
⁊ eidem regi suo qͦmͦ honorifice ab imperatore
mauricio susceptuᷤ fuisset minciasset. ⁊ qͥa
ꝓmisisset: childeb̾tũ confestim iterato in ita¬
liã exercitũ francoꝵ cũ uiginti ducib ad de¬
bellandã langobardoꝵ gentẽ direxit: E qͥb.¬
audo aldus ⁊ olo ⁊ cedinũ eminentiorẽ fuer̃:
culo sub mamilla sauciatũ: cecidit ⁊ mortuuꝰ
est Reliqͥuͦ franci cũ egressi fuissent ad prȩ¬
dancdũ. a langobardis irruentib passim ꝑ lo¬
ca singula ꝓsternebant᷑: At uͦ audo aldũ ⁊
sex duces francoꝵ ad mediolanensĩ urbes
aduementes. ibi eminꝰ incãpestrib castra posuer̃:
Q in loco ad eos imꝑatoris legati uenerunt.
nunciantes ad esse. exercitũ in solatiũ eoꝵ. di¬

Expanded text:
nam certe ad hoc ista in hanc patriam femina venit, ut nam certe ad hoc ista in hanc patriam femina venit, ut est interfectus. ac etiam tempestate Grippo., legatus Childeperti regis Francorum, cum Constantinopolim remeasset et eidem regi suo, quomodo honorifice ab imperatore Mauricio susceptus fuisset, nuntiasset, et quia  iri promisisset: Childepertus confestim iterato in Italiam exercitum Francorum cum viginti ducibus ad debellandam Langobardorum gentem direxit. E qAudualdus et Olo et Cedinus eminentiores fuerunt. culo sub mamilla sauciatus cecidit et mortuus est. Reliqui vero Franci cum egressi fuissent ad praedandum, a Langobardis inruentibus passim per loca singula prostemebantur. At vero Audoaldus et sex duces Francorum ad Mediolanensium urbem advenientes, ibi eminus in campestribus castra posuerunt. Quo loco ad eos imperatoris legati venerunt, nuntiantes adesse exercitum in adjutorio eorum, di
Abbreviated transcription (Latin):
ciauit: Cin statim ille obuã cũ magno appara¬
tu nuptias celebraturus in campũ sardis qͥ suꝑ
ueronã est occurrens. eandẽ cunctis lȩtantibus
in coniugiũ idibꝰ maii aecȩpit: Erat aut̃ tẽ ibi
iut̾ cȩteros langobardoꝵ duces. agilulfũ dux
tauruiensiũ ciuitatis: Qͦ in loco. cũ ꝑturbato
aere lignũ qͦddã qͦd in reglis septis sitũ erat. cũ
magno tonitruoꝵ fragore fulminis ictii fuiss&¬
ꝑcussũ. habebat tẽ agilulfũ quendã de suis a¬
tuspicem puerũ. qͥ ꝑ artẽ diabolicã qͥd futurũ
oportere ostenderet ictus fulminis intellige¬
bat: Qͥ secreto cũ agilulfus ad reqͥsita naturȩ
resideret. eidem dixit: Mulier ista quȩ mͦ regi
nr̃o nupsit. tua ñ post multũ tẽpꝰ coniunx fu¬
tura ẽ Quod ille audiens. caput se eiꝰ ãputa¬
turũ. si hac de re ampliũ aliqͥd diceret cõmi¬
natus est Cui ille ego qͥdem inqͥt occidi possũ:

Expanded text:
tiavit. Cui statim ille obviam cum magno apparatiavit. Cui statim ille obviam cum magno apparatu nuptias celebraturus in campum Sardis, qui super Veronam est, occurrens, eandem cunctis laetantibus in coniugium idus Maias accepit. Erat autem tunc ibi inter ceteros Langobardorum duces Agilulf dux Taurinensium civitatis. Quo in loco cum perturbato aere lignum quoddam, quod in regiis septis situm. erat, cum magno tonitruorum fragore vi fulminis ictum fuisset, habebat tunc Agilulf quendam de suis aruspicem puerum, qui per artem diabolicam, quid futurum portenderent ictus fulminum, intellegebat. Qui secrete, cum Agilulf ad requisita naturae resideret, eidem dixit: 'Mulier ista, quae modo regi nostro nupsit, tua non post multum tempus coniux futura est'. Quod ille audiens, caput se eius amputaturum, si hac de re amplius aliquid diceret, comminatus est. Cui ille: 'Ego quidem', inquid, 'occidi possum;
Abbreviated transcription (Latin):
cõmeatu accepto. iter in patͥã reu̾suri arripiũt.
de noricoꝵ q finib festinant̃ abscȩdunt: No¬
ricorũ siqͥdẽ ꝓuintia. quã baioarioꝵ ppłs inha¬
bitat. habet ab oriente pannoniã. ab occiden¬
te sueuiã. a meridie italiã. ab aqͥlonis uͦ parte.
danubii fluenta: Igit᷑ authari rex cũ iã ꝓpe ita¬
liȩ fines uenisset. secũq adhuc qͥ eũ deducebant
baioariõ haberet. erexit se quantũ suꝑ equum
cui residebat potuit. T toto annisu securiculã
quã manu gestabat. in arbore quȩ ꝓpior aderat
T̾alẽ authari feritam facere solet: Cũq hȩc
dirisset. tẽ intellererunt baioarii qui cũ eo
comitabant̃. eũ ipsũ regẽ authari eẽ: Denq post
aliquod tempꝰ. cũ ꝓpt᷑ francoꝵ aduentũ ꝑturba¬
tio garibaldo regi aduenisset. teodelinda filia eiꝰ
cũ suo germano nomine gundualdo ad italiam
confugit. seq aduentare. authari suo sponso muin¬

Expanded text:
comeatu accepto, iter patriam reversuri arripiunt comeatu accepto, iter patriam reversuri arripiunt deque Noricorum finibus festinanter abscedunt. Noricorum siquidem provincia, quam Baioariorum populus inhabitat, habet ab oriente Pannoniam, ab occidente Suaviam, a meridie Italiam, ab aquilonis vero parte Danuvii fluenta. Igitur Authari cum iam prope Italiae fines venisset secumque adhuc qui eum deducebant Baioarios haberet, erexit se quantum super equum cui praesidebat potuit et toto adnisu securiculam, qua manu gestabat, in arborem quae proximior aderat s: "Talem Authari feritam facere solet". Cumque haec dixisset, tunc intellexerunt Baioarii qui cum eo comitabantur, eum ipsum regem Authari esse. Denique post aliquod tempus, cum propter Francorum adventum perturbatio Garibaldo regi advenisset, Theudelinda, eius filia, cum suo germano nomine Gundoald ad Italiam confugiit seque adventare Authari suo sponso nun
Abbreviated transcription (Latin):
eãq authari ut erat satis eleganti forma
merito fieri nrãm reginã optemꝰ. si placet uestrȩ
potestati. de eiꝰ manu siẽ nobis postea factura
ẽ. uini poculũ sumere p̃optamꝰ: Cũq rex id
ut fieri deberet annuisset. illa accepto umipo¬
eulo. ei pͥus senior qͥ eẽ uidebat᷑ ꝓpinauit: Tseinde
cũ authari quẽ suũ eẽ sponsũ nesciebat porre¬
xisset. postquã bibit ac poculũ red didit. eius
manũ nemine animadutente. digito tetigit. dec¬
terãq suã a fronte ꝑ nasũ ac faciem ꝑ duxit: I¬
la hoc suȩ nutrici rubore ꝑfusa nunciauit:
Cui nutrix sua ait: Iste nͥ rer ipse ⁊ sponsus
tuus eẽt. te omĩno tangere ñ auderet: S interĩ
sileamꝰ: ne hoc patri tuo cognitũ fiat: Re enim
coniugio sociari Erat aut̃ tẽ authari uiuen¬
li ȩtate floridus. statura decens. candido crine
ꝑfusus. U satis decorũ aspectu Qͥ mor a rege

Expanded text:
eamque Authari, ut erat satis eleganti forma, eamque Authari, ut erat satis eleganti forma, merito nostram reginam fieri optemus, si placet vestrae potestati, de eius manu, sicut nobis postea factura est, vini poculum sumere preoptamus". Cumque rex id, ut fieri deberet, annuisset, illa, accepto vini poculo, ei prius qui senior esse videbatur propinavit. Deinde cum Authari, quem suum esse sponsum nesciebat, porrexisset, ille, postquam bibit ac poculum redderet, eius manu, nemine animadvertente, digito tetigit dexteramque suam sibi a fronte per nasum ac faciem produxit. Illa hoc suae nutrici rubore perfusa nuntiavit. Cui nutrix sua ait: "Iste nisi ipse rex et sponsus tuus esset, te omnino tangere non auderet. Sed interim sileamus, ne hoc patri tuo fiat cognitum. Re enim sociari coniugio". Erat autem tunc Authari iuvenili aetate floridus, statura decens, candido crine perfusus et satis decorus aspectu. Qui mox, a rege
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ regis filiã sibi in matrimoniũ pete¬
rent: Quos ille benigne suscipiens. teode¬
lindã filiã authari se daturũ ꝓmisit: Qͥ
legati reu̾tentes. cũ hȩc authari nunciassẽt.
ille ꝑ semet ipsũ suã sponsã uidere cupienꝰ.
paucis secũ s erpeditis ex langobardiꝰ adhi¬
bitas. unũq sibi fidelissimũ ⁊. quasi semo¬
rẽ secũ ducens. sine mora ad baioariam
ꝑrexit: Q cũ in conspectu garibaldi regis
iuxta morẽ legatoꝵ introducti eẽnt. ⁊ is
qͥ cũ authari quasi senior uenerat. post sa¬
lutationẽ uerba ut moris ẽ intulisset. au¬
thari cũ a nullo illiũ gentis agnosceret᷑.
ad regem garibaldũ ꝓpiu accȩdens. ait:
Dñs m̃s authari rex me ꝓpͥe ob hoc direx.
ut urãm filiã. ipsuis sponsã. quȩ nr̃a dña
futura ẽ debeã conspirere. ut qualis eius
forma sit meo ualeã dnõ certiꝰ nuntiare ::
Cũq rex hȩc audiens filiã uenire uississet.

Expanded text:
eorum regis filiam sibi in matrimonium peteeorum regis filiam sibi in matrimonium peterent. Quos ille benigne suscipiens, Theudelindam suam filiam Authari se daturum promisit. Qui legati revertentes cum haec Authari nuntiassent, ille per semet ipsum suam sponsam videre cupiens, paucis secum sed expeditis ex Langobardis adhibitis, unumque sibi fidelissimum et quasi seniorem secum ducens, sine mora ad Baioariam perrexit. Qui cum in conspectum Garibaldi regis iuxta morem legatorum introducti essent et his qui cum Authari quasi senior venerat post salutationem verba, ut moris est, intulisset: Authari, cum a nullo illius gentis cognosceretur, ad regem Garibaldum propinquius accedens ait: "Dominus meus Authari rex me proprie ob hoc direxit, ut vestram filiam, ipsius sponsam, quae nostra domina futura est, debeam conspicere, ut qualis eius forma sit, meo valeam domino certius nuntiare". Cumque rex haec audiens filiam venire iussisset,
Abbreviated transcription (Latin):
nt̃ hȩc legationẽ ad imꝑatorẽ mauricium
Adirerit. mandans ei ut qͦd pͥus ñ fecerat.
nẽ contra langobardoꝵ gentẽ bellũ susciꝑet.
atq cũ eiꝰ consilio eos ab italia remoueret:
Qͥ nichil moratũ. exercitũ suũ ad langobar¬
doꝵ debellationẽ in italiã direxit: Cui rex¬
authari ⁊ langobardoꝵ acies ñsegnit̃ obuã
ꝑgunt. ꝓq libertatis statu fortit᷑ confligũt:
In ea pugna. langobardi uictoriã capiunt:
franci uehem̃ter cęsi. ñ nulli capti. plurimi
etiã ꝑ fugã elapsi. uir ad ꝑatriã reu̾tuntur:
Tantaq ibi strages facta ẽ de francoꝵ erercitu¬
quanta nusquã alibi memorat᷑ Oirandum
sane ẽ. cur scd̃s qͥ aliqua de langobardoꝵ
gestis seripsit. hanc tã magnã eoꝵ uicto¬
riã p̃terierit. cũ hȩc quȩ p̃misimꝰ de fran¬
corũ int̾itu. in eoꝵ historira hisdem ipsis pe¬
ne u̾bis exarata legant᷑:  xxxx. ii¬
laius uͦ rex authari: legatos post
hȩc ad baioariã misit. qͥ garibaldi

Expanded text:
Inter haec legationem ad imperatorem Mauricium direxit, mandans ei, ut, quod prius non fecerat, nunc contra P Langobardorum gentem bellum susciperet atque cum eius consilio eos aQui nihil moratus exercitum suum ad Langobardorum debellationem in Italiam direxit. Cui Authari rex et Langobardorum acies non segniter obviam pergunt, proque libertatis statu fortiter confligunt. In ea pugna Langobardi victoriam capiunt, Franci vehementer caesi, nonnulli capti, plurimi etiam per fugam elapsi, vix ad patriam revertuntur. Tantaqquanta usquam alibi non memoratur. Mirandum sane est, cur Secundus, qui aliqua de Langobardorum gestis scripsit, hanc tantam eorum victoriam praeterierit, cum haec quae praemisimus de Francorum interitum in eorum historia hisdem ipsis pene verbis exarata legantur. 30. Flavius vero rex Authari legatos post haec ad Baioariam misit, qui Garibaldi
Abbreviated transcription (Latin):
Marq ad suũ basiũ erigens. ei de suis nuptiis. de¬
q regni dignitate aꝑuit: Qͥd plura: Celebrant᷑
cũ magna lȩticia nuptiȩ: Suscȩpit agilulfuᷤ qͥ
fuerat cognatuꝰ regis authari in coante ꝰ mense
nouembrio regiã dignitatẽ. s tam̃ congregatis
inunũ langobardis. postea m̃se. maio ab omĩb in
regnũ apud med iolanũ leuatus est: Explicit.
lib̾ t̃cius Incipiunt capła libͥ quarti:¬

Expanded text:
Moxque eum ad suum basium erigens, ei de suis nuptiis deMoxque eum ad suum basium erigens, ei de suis nuptiis deque regni dignitate aperuit. Quid plura? Celebrantur cum magna laeticia nuptiae; suscepit Agilulf, qui fuerat cognatus regis Authari, incoante iam mense Novembrio regiam dignitatem. Sed tamen, congregatis in unum Langobardis, postea mense Maio ab omnibus in regnum aput Mediolanum levatus est. FINIT LIBER TERTIUS. INCIPIUNT CAPITULA LIBRI QUARTI
Abbreviated transcription (Latin):
Regina uꝰ teodelinda qͥasatis placebat langobardiͦ
ꝑmiser̃ eã in regia consistere digiitate. suad entes
ei ut sibi quẽ ipsa uoluisset ex omib langobar¬
dis uirũ eligeret ⁊ talẽ scilicet. qͥ regnũ regere
utilit᷑ posset: Illa uͦ consiltũ cũ prudentibꝰ habens.
agilulfũ ducẽ taurinatiũ. ⁊ sibi uirũs ⁊ lango¬
bardoꝵ. genti regẽ elegit: Erat enĩ idem uir
streniuᷤ ⁊ bellicosuᷤ. ⁊ tã forma quã animo ad
regni gub̃nacła coaptatũ Cui statim regina
ad se uenire manclauit. ipsaq ei obuiã ad laumel¬
lũ oppidũ ꝓpauit: Qͥ cũ ad eã uenisset. uixtase¬
ꝓpinari iussit:. Quȩ cũ pͥor bibisset. residuũ a¬
gilulfo ad bibendũ tribuit: Is cũ reginȩ accepto
poculo manũ honorabilit. osculatuᷤ eẽt. regina
cũ rubore subridens. ñ deberi sibi manũ oscula¬
riait. quẽ osculũ ad os uingere. oporteret:

Expanded text:
Regina vero Theudelinda quia satis placebat Langobardis, Regina vero Theudelinda quia satis placebat Langobardis, permiserunt eam in regia consistere dignitatem, suadentes ei, ut sibi quem ipsa voluisset ex omnibus Langobardis virum eligeret, talem scilicet qui regnum regere utiliter possit. Illa vero consilium cum prudentibus habens, Agilulfum ducem Taurinatium et sibi virum et Langobardorum genti regem elegit. Erat enim isdem vir strenuus et bellicosus et tam formas quam animo ad regni gubernacula coaptatus. Cui statim regina ad se venire mandavit, ipsaque ei obviam ad Laumellum oppidum properavit. Qui cum ad eam venisset, ipspropinari fecit. Quae cum prior bibisset, residuum Agilulfo ad bibendum tribuit. Is cum reginae, accepto poculo, manum honorabiliter osculatus esset, regina cum rubore subridens, non deberi sibi manum osculari, ait, quem osculum ad os iungere oporteret.
Abbreviated transcription (Latin):
transinittere uoluit: S cũ minime potuisset. idem
supͣ corpꝰ beati marcelli martyriꝰ qͦd inciuitate cabilo¬
ne sepultũ ẽ uͥ sedes regni illiꝰ erat poni fecit : ⁊. ẽ
ibi usq inp̾̃sentẽ diẽ. nec est ũquã ullũ opꝰ ex auro
effectũ. qͦd ei ualeat cõparari. S noͦ his brȩuit̃ quȩ
srelatu digna erant narratiᷤᷤ. ad hystoriã reu̾tam᷑:¬
nterim dũ legati authari regis xxx uii.¬
Linfrancia morarent᷑. rex authari apud ticinũ. no¬
nis septẽbris. ueneno ut tradunt accepto moritur.
postquã sex regnauerat annos: Statĩq alangobar¬
dis legatio ad childebertũ regẽ francoꝵ missa est.
quȩ autharĩ regis mortẽ eidẽ nunciaret. ⁊ pacem
ab eo expeteret: Qd ille. audiens. legato qͥdem sus¬
cepit. pacẽ uͦ inposterũ se daturũ ꝓmisit: Qͥ tam̃
p̃fatos legatos. post aliquot dies ꝓmissa pace ab soluit

Expanded text:
transmittere voluit. Sed cum minime potuisset, idem transmittere voluit. Sed cum minime potuisset, idem supra corpus beati Marcelli martyris, quod in civitate Cavallonno sepultum est, ubi sedes regni illius erat, poni fecit, et est ibi usque in praesentem diem. Nec est usquam ullum opus ex auro effectum, quod ei valeat comparari. Sed nos his breviter quae relatu digna erant contactis, ad historiam revertamnterim dum legati Authari regis in Francia morarentur, rex Authari apud Ticinum Nonas Septembris veneno, ut tradunt, accepto moritur, postquam sex regnaverat annos. Statimque a Langobardis legatio ad Childebertum regem Francorum missa est, quae Authari regis mortem eidem nuntiaret et pacem ab eo expeteret. Quod ille audiens, legatos quidem suscepit, pacem vero in posterum se daturum promisit. Qui tamen praefatos legatos post aliquod dies, promissa pace, absolvit.
Abbreviated transcription (Latin):
discurrebat. ut transire posset. satagere cȩpit:
Tunc idem in cuiꝰ gremio qͥescebat. spatã suam
uagia exemptã suꝑ eundẽ riuulũ posuit. ꝑ
quã illud reptile de qͦ dirmiꝰ. ad partẽ aliã trans¬
meauit: Qͦd cũ ñ longe exinde in qͦddã foram̃
montis ingressum fuisset. ⁊ post aliquantũ spaciũ
regressũ. suꝑ eandẽ spatã p̃fatũ ruiulũ transineasset.
sibi insomniᷤ. qͦd fluiiũ quendã ꝑ pontẽ ferreum
transiset. ⁊. sub montẽ quendã introisset. uͥ mul
ta pond̾a auri asperisset: Is uͦ in cuiꝰ gremio caput
tenuerat cũ dormisset. qͥd de eo uiderit. ei ꝑ ordinẽ
retulit: Qͥd plura: Effossus ẽ locus ille. ⁊. in estima¬
biles thesauri qͥ ibidẽ antiqͥtꝰ positi fuerant. s̃ reꝑti. Pe
qͦ auro ipse rex post modũ cyburiũ solidũ mirȩ mag¬
nitudinis ⁊ magni pondis fecit. multiꝰq illud p̃cio¬
sisimis gemiiᷤ decoratũ. ad sepulchrũ dnĩ ihrłm

Expanded text:
discurrebat, ut transire possit, satagere coepit. discurrebat, ut transire possit, satagere coepit. Tunc isdem in cuius gremio quiescebat spatham suam vagina exemptam super eundem rivulum posuit; super quam illud reptile, de quo diximus, ad partem aliam transmcavit. Quod cum non longe exinde in quoddam foramen montis ingressum fuisset, et post aliquantum spatii regressum super eandem spatham praefatum rivulum transmeasset, sibi in somnis, quod fluvium quendam per pontem ferreum transisset et sub montem quoddam introisset, ubi multos auri pondus aspexisset. Is vero in cuius gremio caput tenuerat, cum dormisset, quid de eo viderat, ei per ordinem retulit. Quid plura? Effossus est locus ille, et inaestimabiles thesauri, qui ibidem antiquitus positi fuerant, sunt reperti. De quo auro ipse rex postmodum cyborium solidum mirae magnitudinis et magni ponderis fecit, multisque illud preciosissimis gemmis decoratum ad sepulchrum Dom
Abbreviated transcription (Latin):
uit aut̃ pͥmꝰ langobardoꝵ dux in beneuento¬
s nomine. Toto. qͥ i eadẽ ꝓuintia pͥncipatus ẽ per
curricula iuiginti annorum.xXXUi.
nt̃ea authari rex legationẽ uerbis pacificis ad
guntrannũ regẽ burgundioꝵ. patriũ scilicet
childeberti. francoꝵ regis direxit: A qͦ legati idẽ
iocunde suscepti. ⁊ ad childebertũ qͥ ei nepo ex
frẽ erat directi sũt. ut ꝑ eiꝰ nutũ par cũ gente.
langobardorũ firmaret᷑ Erat aut̃ gr̾untrannuᷤ
istr. de qͦ diximꝰ. rex pacificus. ⁊ omĩ bonitate cons
picuus Cuiꝰ unũ factũ satis mirabile. libet no̾ hu¬
ic nr̃ȩ hystoriȩ breuit᷑ inserere. p̃sertim cum hoc
francoꝵ hystoria nouerimꝰ minime contineri Is
cũ uenatũ qͦdã tẽpore: in siluã isset. ut assolet fi¬
remansisset cũ uno fidelissimo. grauissimo som
no depressus. caput ingenibꝰ eiusdẽ fidelis sui
reclinans obdormiuit: Te cuiꝰ ore paruũ aĩal
in modũ reptilis egressũ. tenuẽ ruiulũ qͥ ꝓpe

Expanded text:
uit autem primus Langobardorum dux in Benevento nomine Zotto, qui in ea principatus est per curricula viginti annorum. 34. Interea Authari rex legationem verbis pacificis ad Gunthramnum regem Francorum, patruum scilicet Childeperti regis, direxit. A quo legati idem iocunde suscepti, sed ad Childepertum, qui ei nepus ex fratre erat, directi sunt, ut per eius notum pax cum gente Langobardorum firmaretur. Erat autem Gunthramnus iste, de quo dixipicuus. Cuius unum factum satis ammirabile libet nos huic nostrae historiae breviter inserere, praesertim cum hoc Francorum historia noverimus minime contineri. Is cum venatum quodam tempore in silvam isset, et, ut adsolet firemansisset, no depressus, caput in genibus ciusdem fidelis sui reclinans, obdormivit. De cuius ore parvum animal in modum reptilis egressum, tenuem rivulum, qui propter
Abbreviated transcription (Latin):
striã ⁊ sinũ liburnicũ. ⁊ insulas
liburnicaᷤ. a meridie adriaticũ
sinum.¬
Pannonia. noricꝰ. ⁊ retia. habent a¬
b oriente mesiã. a meridie histriã.
ab africo alpes apenninas. ab occa¬
su galliã belgieã. a circio danu¬
bii fontẽ. ⁊ limitẽ qͥ germaniã a
gallia int danubiũ galliãq sȩcer¬
nit. A septentriõe. danubiũ ⁊ ger¬
maniã.
taliȩ sitꝰ a circio in eurũ tendit᷑.
habens ab africo tẏrrenũ mare. a
a gallico mari suꝑ ligusticũ sinũ
exurgentẽ. pͥmũ narbonensiũ fi.¬
nes. deinde galliã retiãq seclu¬
Sdt̃. donec in sinu liburnico defici.¬

Expanded text:
striam et sinum Liburnicum et insulas striam et sinum Liburnicum et insulas Liburnicas, a meridie Hadriaticum sinum.PANNONIA NOBICVS ET RAETIA habent ab oriente Moesiam, a meridie Histriam, ab Africo Alpes Poeninas, ab occasu Galliam Belgicam, a circio Danuuii fontem et limitem qui Germaniam a Gallia inter Danuuium Galliamque secernit, a septentrione Danuuium et Germaniam. ITALIAE SITVS a circio in eurum tenditur, habens ab Africo Tyrrhenum mare, a a Gallico mari super Ligustium sinum exurgentes, primo Narbonensium fines, demum vero Galliam Rethiamque secludunt, donec in sinu Liburnio defi
Abbreviated transcription (Latin):
bratia habet ab oriente ꝓpon¬
nopolĩ. q̃ bizantiũ pͥuᷤᷤ dicta est.
a septentrione partẽ dalmatiȩ.⁊
sinũ euxini ponti. ab occasu ⁊ a¬
frico macedoniã. a meridie egeũ
aboriente egeũ mare. a borea
thraciã. ab euro euboeã ⁊ macedo¬
nicũ sinũ. a meridie achaiã. a fa¬
uonio montẽ a crocerauniȩ. in an¬
gͦtũs adriatici sinꝰ. Iui monteᷤ. st̃
ẽtra apuliã atq brundisiũ. Ab oc¬
casu dalmaciã. a circio dardaniã.
a septentrioe mesiã.¬
chaia. undiq ꝓpe modũ cinc¬
ta ẽ mari. Nã ab oriente. habet
mrtheũ mare. ab euro mare crẽ¬
africo ⁊ occasu. cephaleniã ⁊ cas¬
siopã insulã. A septentrione sinũ
coruithiũ. Ab aqͥlone angustũ t̾rȩ
dorsũ qͦ macedoniȩ c̃iungit᷑ uł po¬
ẽ corinthus. habens in attica ad
boreã ñ longe athenaᷤᷤ ciuitatẽ.
almatia habet ab oriente ma¬
Scedoniã. ab aqͥlone dardaniã.
a septentͥone mesiã. ab occasu hi¬

Expanded text:
RACIA habet ab oriente Proponnopolim quae Byzantium prius dicta est, a septentrione partem Dalmatiae et sinum Euxini ponti, ab occasu et Africo Macedoniam, a meridie Aegaeum ab oriente Aegaeum mare, a borea Thraciam, ab euro Euboeam et Macedonicum sinum, a meridie Achaiam, a fauonio montes Acrocerauniae in angustiis Hadriatici sinus, qui montes sunt contra Apuliam atque Brundisium, ab occasu Dalmatiam, a circio Dardaniam, a septentrione Moesiam. ACHAIA undique propemodum cincta est mari; nam ab oriente habet Myrtoum mare, ab euro mare CreAfrico et occasu Cephaleniam et Cassiopam insulas, a septentrione sinum Corinthium, ab aquilone angustum terrae dorsum, quo Macedoniae coniungitur uel poest Corinthus, habens in Attica ad boream non longe Athenas ciuitatem. DALMATIA habet ab oriente Macedoniam, ab aquilone Dardaniam, a septentrione Moesiam, ab occasu Hi