comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
seniscat Erudentiam fonticudinẽ teperantiã. uistitiã Dicitur au: phison
iosẽ ente gartes Gconaut̃. nilus Quodetiam inhiermiã ꝓphamanimia¬
uerti pecest Nunc alus nominib appellantur. scut nunc tibers dicas
fluuius qui prius albula dicebatur Tigrisuero & eufrates &am nunc̃
ominasua tenent. Quib tam̃ nominib uirices ut dixispiritales seni¬
sicantur. Quod &iã ipsorũ nominũ int̾ pretatio docet᷑ Siquis hebream
lineuã uł siriam consideret sicut hierualẽ quãuis sit uisbilis &terre¬
nis locus significat aut̃ ciuitatt̃ pacis spiritaliter: & hon quãuis st mons
interra : speculationẽ tam̃ significat. Et hoc nom̃ inscripturarũ allegoris
adspnritalia intellegenda sẽpe trans fertur. & ille quidescendebat
ab herłm iniericho. scut dñ dicit & mua uulnorats sautius esem¬

Expanded text:
icat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Physon ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest, nunc aliis nominibus appellantur, sicut nunc Tiberis dicitur fluvius qui prius Albula dicebatur. Tigris autem et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent. Quibus tamen nominibus virtutes, ut dixi, spiritales significantur, quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis Hebraeam linguam vel Syram consideret, sicut Hierusalem, quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritaliter, et Sion quamvis sit mons in terra speculationem tamen significat. Et hoc tamen in Scripturarum allegoriis ad spiritalia intelligenda saepe transfertur. Et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut dicit, et in via vulneratus, saucius et sem
Abbreviated transcription (Latin):
Nam factam essẽ animã ab om̃i potente peo. & ideo non illã
essẽ partem dei uł naturam dei: manifeste alio loco scriptũ
est. dicente ꝓpħa & qui finxit sp̃m om̃ibus ipse sc̃it om̃a

Expanded text:
Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ipso eodie meruit esse quo istam uitã finiuit: Sic enim
apłsdicit Sed non prius quod spiritale est. sed quod anma.¬
le Sic enim scriptum est. Factus est primus adam in
animã uiuentem : nouissimus adam in sp̃ũ uiuificantem
Sic ergo debemus intelligere hunc locum. ut nonquia dictũ
est insufflauit in eum spm uitȩ. & factus est homo in animã
uiuentem. Credamus illam ueluti partem naturȩ dĩ in ani¬
mam hominis fuisse conuersam & cogamur dicere nacurã
dĩ esse mutabile. in quo errore maxime istos manicheos
ueritas premit. sicuti enim est mat̾ om̃ium hereticorum
superbia ausi sunt dicere quod natura dĩ sit anima et
hinc urguentur a nobis cũ eis dicimus : Ergo sinatura dĩ
erat. quare misera est. & uiciorũ labe corrumpitur. &
peccat. ut & iam uos dicitis nature contrariȩ sordibus in¬
quinatur & cetera talia quȩ denatura dei nefas est credere

Expanded text:
cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale, sicut scriptum est: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem . 11. Sic ergo debemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere.
Abbreviated transcription (Latin):
de erat. ul est merus ueritate uel sapient .s Tnde am oror
iocodt̃ co itan locis seporata quando insuffladiest Nonenim
loco eds continetur sed ubio pisens est . Siue cunc aomen
facto est quando millud figmentum ads inci ftlaiat som
autae ut inilla in sufflatio ipsam oꝑatione qdi siegnite etn
qur sii dunas tn homines spirtales potentie sue. Diaut
bomo ille quificeus erat iamcorpus Ronoma fat Fos aomimne
sensus est aulrtas ista insiflatione cumtira sest homaoum
in animam uiuentem sed adhuc animalem. Tunc enĩ sp̃iri.¬
talis effectus est. cũ in paradiso hoc est inbeata uita consti.¬
tutus. Preceptum &iam ꝑfectionis accepit : ut uerbo dei
consum maretur Itaq postquã peccauit recedens ap̃cepto
dĩ. & dimissus deparadiso in eo remansit ut animalis essẽt
& ideo animalem hominem prius agimus om̃s quide illo post
peccatum natisumus donec assequamur spiritalem adam:
creati & uiuificati resticuamur inparadisum. cibilatro ille

Expanded text:
Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequamur spiritualem Adam, creati et vivificati, restituamur in paradisum, ubi latro ille
Abbreviated transcription (Latin):
contra assirios Et flumen quartum : dicitur eufrates
Et sumpsit dñs dĩ hominem quẽ fecerat & posuit illũ inpara¬
disõ ut operaretur ibi. & custodiret eum. Et precepit. dñ
ds̃ adae. dicens. Ex om̃i ligno quod est in paradiso edes ad
escam. deligno aut̃ scientiȩ boni & mali non edetis ab eo
quadie enĩ ederitis abeo. morte moriemini: &dixit dñs ds̃
Non est bonũ essẽ hominẽ solum faciamus ei adiutorium
similem sibi & quȩ cumq finxerat ds̃ ex om̃i genere pe¬
corum. & ex om̃i genere bestiarum agri. et ex om̃i genere
uolatilium uolantium sub cȩlo ꝑdixit ea ad adam. ut
uideret quid ea uocaret: & uocauit ea om̃a adam animã
uiuã : hoc est nom̃ eius. Et post hoc uocauit adam nomi¬
na omniũ pecorum. & omniũ auium cęli. & omniũ besti¬
arum agri. Et scđm quod uocauit ea adam: hoc est nom̃¬
eorum usq in hodiernum diem. Ipsi aut̃ nondum fuit ad iutorũ

Expanded text:
contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis ab eo: qua die enim ederitis ab illo, morte moriemini. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Et quaecumque finxerat Deus ex omni genere pecorum, et ex omni genere bestiarum agri, et ex omni genere volatilium volantium sub coelo, perduxit ea ad Adam, ut videret quid ea vocaret: et quod vocavit ea omnia Adam animam vivam, hoc est nomen ejus. Et post haec vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomeorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium
Abbreviated transcription (Latin):
Q ue omesiner ricio non apte sed figurate cupelicatur ntrrer¬
cei: mendes que rentium uericate. & spiricali negorio anego¬
cns carnalibus uocet. Sic enĩ se corainet  icesaliber
oruamux eeli &terraȩ Cum faccus esset des quofescit. de
celum & terro. & om̃a iuridia agri ante qua esere sap
terram. & ome pabulum agri ante quam ger osear sap
Nondum enĩ pluerat ds̃ suꝑ terram: nec erat homo quio pare tar
tunc finxit ds̃ hominẽ delimo terrȩ & insufflauit in faciem eius
uit ds̃ paradisum inedem ad orientem : & posuit ibi hominen
in medio paradisi : & lignũ scientiae boni & mali Flumen
aut̾ ꝓdiebat ex edem & in rigabat paradisum: inde di uidi¬
tur in quat cuor partes. nomen unius phison. hoc est quod
circuit totam terram euilat ibi est aurum. aurũ aut̃ tere
illius optimum & ipse est carbunculus & lapis prasinus
Et nomen secundi fluminis geon: hoc circuit totam terrã
& hiopiam Et flumen tertium tigris: hoc est quod uadit

Expanded text:
rate explicatur, ut exerceat mentes quaerentium veritatem, et spirituali negotio a negotiis carnalibus avocet. Sic enim se continet: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus esset dies quo fecit Deus coelum et terram, et omnia viridia agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri, antequam germinaret. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur tunc finxit Deus hominem de limo terrae, et insufflavit in faciem ejus vit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem in medio paautem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit
Abbreviated transcription (Latin):
tui edes panẽ cuum donec reuertaris interra ex qua sũptus es
suȩ uita : quia hȩcest mat̃ om̃ium uiuorũ. Et tunc fecit dr̃
ds̃. Ecce adam factus est tamquã unus ex nobis ad scientiam
cognoscendi bonũ & malum: & tunc. neporriger& manum¬

Expanded text:
tui. Edes panem tuum donec revertaris in terram de qua et sumptus es: tui. Edes panem tuum donec revertaris in terram de qua et sumptus es: suae, Vita; quia mater est omnium vivorum. Et tunc fecit Domi: Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, ad scientiam cognoscendi bonum et malum.
Abbreviated transcription (Latin):
nunc os. deosñbus meis: & caro decarne mea Hec uocabitur
mulier. quia de uiosuo sumpta est. & hȩc erit mihi adiutono¬
poter quod rdinquet homo patrem & matrem. adiungettor
axorilseiee eerunt duo incarne una. Et erant ambonudi adã
oemulier eis e non confundebantur Serpensents ien adã¬
& dret serpens ad mulierem: Quare dixit dusds̃ needati ab
omini l igeno quod est in paraduo: Et dixit mulier aderpent̃
E x ommileno quod est in paridiso: edemus Ahueto aut sienette
est inmedio paridis dixit dr̃ needamus sed nagi tangandus qeo
meruan onu. & dixit serpens mulieri Non morte moriens ne
Sciebat enim dĩ quia quacdie mandica uertirioxłi moriciontur
oeuli ur̃ni eeritis sicut di. scientes bonũ & malum. &uidit milier
quia bonũ est lignum in escam & quia bonũ est oculis adintender
& cognoscendum: ẽt sumpsit fructum deligno & manducauit
&dedit iuiro suo & accepit adam & manducauit & apertisant
oeul amborum Et cune scierant quia nudierat dsprertisit

Expanded text:
nunc os de ossibus meis et caro de carne mea haec uocabitur mulier, quia de uiro suo sumpta est, Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem eradixit serpens ad mulierem: Quare dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus ne edamus, sed neque tangamus, ne moriamur. Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini; sciebat enim Deus quia qua die manducaveritis ex illo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier quia bonum est lignum in escam, et quia bonum est oculis ad videndum et cognoscendum; et sumpsit fructum de ligno illo, et manducavit, et dedit viro suo; et accepit Adam, et manducavit: et aperti sunt oculi eorum, et tunc scierunt quia nudi erant; et sumpserunt
Abbreviated transcription (Latin):
fetus terrã impleat. id est carnẽ subiciat. & cetera quȩ iam in homi¬
nis ꝑfectione superius dicca sunt In istis aut̃ tamquã diebus ues¬
pera est : in ipsã ꝑfectione singulorũ operũ & mane in inchoatione
consequentium. Post istorũ quasi sex dierũ opera bona ualde. spera
homo quietẽ ꝓpetuã & intellegat quid sit Requieuit ds septima
die ab om̃ib oꝑibus suis: quia & ipse in nobis hec bona opceacuno
qui ut operemur iub&. Recte ipse requiescere dicitur: quia post
bec om̃ũ oꝑa requiem nobis ipse p̃stibit. Suo modo em̃ recte diciar
pat̃ fanilias edificare domũ cũ hoc non opere sis facuit sed eortam
quibus sse uentib imperat: sic recce dicitur & ab oper: requscaer
cũ poist ꝑfectionẽ fabricae illis quib imperibat ꝓ oncetit ut qucese
& iocundo oratio ꝑfruantur

Expanded text:
fetus terram impleat, id est carnem subjiciat, et caetera quae jam in homifetus terram impleat, id est carnem subjiciat, et caetera quae jam in hominis perfectione superius dicta sunt. In istis autem tanquam diebus vespera est in ipsa perfectione singulorum operum, et mane in inchoatione consequentium. Post istorum quasi sex dierum opera bona valde, speret homo quietem perpetuam, et intelligat quid sit, Requievit Deus septimo die ab omnibus operibus suis: quia et ipse in nobis haec bona operatur, qui ut operemur jubet; et ipse recte requiescere dicitur, quia post haec omnia opera requiem nobis ipse praestabit. Quomodo enim recte dicitur paterfamilias aedificare domum, cum hoc non opere suo faciat, sed eorum quibus servientibus imperat; sic recte dicitur et ab operibus requiescere, cum post perfectionem fabricae, illis quibus imperabat permittit ut vacent, et jucundo otio perfruantur
Abbreviated transcription (Latin):
quarũ rerum notitia forcior effectus incipiat. Quinto die
in accionibus turbulentis simus scłi tamquã in aquis maris
operari. propter utilitates fraternae societatis & decorpo¬
ralibus actionibus quȩ ad ipsum mare ꝑtinent id est adhano
uitam ꝓducere animarum uiuarum reptilia : idest oꝑa quȩ
ꝓsunt animis uiuis. & coetos magnos: id est fortissimas accio¬
nes a quibus fluctus scłi disrumpuntur & contẽpnuntur &
uolatilia cęli: id est uoces cȩlestia p̃dicantes. Sexto autẽ
die dictum est: ꝓducat terra animã ui uã. id est quȩ de ipsa
stabilitate mentis suȩ ubi spiritales habet fructus idest
bonas cogitationes motus om̃s animi sui regat ut sit in illo
anima uiua. id est rationi & iustitiȩ seruiens. non cemeritati ac pes¬
cato. Ita fiat &iam homo ad imaginẽ & similitudinẽ dĩ masculus
& femina. id est intellectus & actio. quorũ copulatione spirtali

Expanded text:
Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die in actionibus turbulentissimi saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilitatem fraternae societatis; et de corporalibus actionibus, quae ad ipsum mare pertinent, id est ad hanc vitam, producere animarum vivarum reptilia, id est opera quae prosint animis vivis; et cetos magnos, id est fortissimas actiones, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et volatilia coeli, id est voces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam vivam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut sit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copulatione spiritualis
Abbreviated transcription (Latin):
non apparent generationes ut oniã occulcus it ul timus dies
quẽ utiliter dñs latere oportere monstrauit. Fab& etiam in¬
bonis opibus unus quisq nr̃m & recta uita tamquã distinctos istos
sex dies post quos debeat qui&em sperare. Frimodie lucẽ fidei
quando prius uisibilibus credit ꝓpt̃ quã fidẽ dñs uisibilit̃ appa¬
rere dignatus est Secundo die. tamquã firmam̃tũ discipline qđ
discernit int̃ carnalia & spiritalia. sicut int̾ aquas inferiores et
superiores. Tertio die . quo mentẽ suã ad ferendos bonorum
operũ fructus sẽparat a labe & fluctibus tẽptationũ carna
possĩt dicere. mente seruio lege̾ dei. carne aut̃ legi peccati
Quarto die. quod iam in illo firmam̃to disciplinȩ spiritalis in¬
intelligentias oꝑatur atq distinguit. Uidet & quid sit in com¬
mutabilis ueritas. quȩ tamquã sol fulget in anima & quem¬
ad modum anima ipsius ueritatis particeps fiat & corpori
ordinem & pulcritudinẽ presta tamquã luna inluminatis

Expanded text:
non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportere demonstravit . CAPUT bonis operibus et recta vita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quietem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius visibilibus credit, propter quam fidem Dominus visibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia, sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalernit, ut jam possit dicere, Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati . Quarto die, quo jam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, videt quae sit incommutabilis veritas, quae tanquam sol fulget in anima; et quemadmodum anima ipsius veritatis particeps fiat, et corpori ordinem et pulchritudinem praestet, tanquam luna illuminans
Abbreviated transcription (Latin):
non elit Idest nonsic eofruatur ut ppsã ordinatã intgriatẽ natire ne
erdelicus & uoluptate & epulis: Quoflum̃ a ppħi signsicatir inpsal mus
cõ diit dorrentẽ uoluptatis cue potabis eos hocest enĩ edẽ qđ latie dicitir¬

Expanded text:
non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, ex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente
Abbreviated transcription (Latin):
turã dĩ &net indexterã declin& sibi ad rogando qđ nonest neꝗ ad simsr¬
pncedegentiã contenendo qđ est Et hoc est lignũ uite plantatũ in mecdo
paradiñ. lignũ aut̃ scientiȩ bomi & mali. Ipsa ice medietas animȩ &ondi¬
nata inteeritas significatur Nam & ipsũ lignũ in medio paradisi plantatũ
est & ideo lignũ dinoscentiȩ boni& mali dicitur quia si anima quȩ debet
miea quȩ ancerorasunt se intendere idest indm̃ & eaquȩ poster ora sant
obliuisci. idest corporeas uoluptates : ade ipsã deserto do conuersa fuent
Esua potentia tanquã sine dõ frui uoluerit: intumescet ꝓsupbiã quodest
initiũ omĩs peccati & cũ hac eius peccatõ penasuert consecuta: ex pereno
diee qed int̃ sie int̾honĩ qđ deseruit & malũ quocecidit : Echoceient gu.¬
stasse defruccu arboris dinoscentiȩ boni & mali. Frecipitur ergo ili utde
om̃ lieno qđ est in paridis edat : exligno aut̃ in quo ẽ dinoscentia boni& mal

Expanded text:
turam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi anegligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali
Abbreviated transcription (Latin):
cessarunt: Et tunc ea gens quantũ ad regnisui iures
attin& quasi extremã uitã trahit. In hactam̃ actate
tanquã insenec tute ueteris hominis. homo nouus
nascitur : qui iam spiritalit̃ uiuit. sexta enim die
dietum ẽ ꝓducat terra animã uiuã. Nam quinto
circuncisionẽ tanquam¬
circuncisione tanquam in mare. gentium

Expanded text:
ipsa cessaverunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui vires ipsa cessaverunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui vires attinet, quasi extremam vitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute veteris hominis, homo novus nascitur, qui jam spiritualiter vivit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam vivam. Nam quinto circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium
Abbreviated transcription (Latin):
facta sunt animalia in aquis. & uolatilia cęli. postea¬
quam illi homines int̃ gentes. tanquã in mari uiuere
coeperunt. & habere incertam sedem & instabilem. sicut
uolantes aues. sed plane erant ibi &iam coetimagni.dẽ
illi magni homines qui magis dominari fluctib scłi quã
serure in illa captiuitate potuerunt. Non erum ad
cultum idolorum aliquo terrore deprauati sunt: ubi
sane anim ad uertendum est quod benedixit ds̃ ila
animalia dicens. Crescite & multipli ca mini. & imple¬
te aquas maris. & uolatilia multi plicentur suꝑ terram
quia reuera gens iudȩorum ex quo disꝑsa . ẽ. ꝑ gentes.
ualde multiplicata est. Huius diei hoc est huius ȩtatis
quasi uesꝑa. ẽ multi plicatio peccatarum in popło iudȩo.
possent agnoscere.
Incipit dies sextus. in quo senectus ueteris hominis appa¬
nu Hac enim etate carnale illud regnũ uthem̃ter attri¬
tum est : quando & templum deiectum est & sicrificia

Expanded text:
facta sunt in aquis animalia, et volatilia coeli, posteafacta sunt in aquis animalia, et volatilia coeli, posteaquam illi homines inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut volantes aves. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam servire in illa captivitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore depravati sunt. Ubi sane animadvertendum est quod benedixit Deus illa animalia, dicens, Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram: quia revera gens Judaeorum, ex quo dispersa est per gentes, valde multiplicata est. Hujus diei, hoc est hujus aetatis, quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorpossent agnoscere. incipit sextus, in quo senectus veteris hominis apparet. Hac enim aetate illud carnale regnum vehementer attritum est, quando et templum dejectum est, et sacrificia
Abbreviated transcription (Latin):
ab abyaham usq addauid quatiuor decim generationib
huius uesꝑa .ẽ. inpopłi peccatis quib diuina mandata p̃te
regnũ dauid. Haec aetassimilis uiuentuti.ẽ. & reuera in ter
om̃ium. &ideo bene conparatur quarto diei quo facta sunt
sidera caeli infirmamento caeli. Quid enim euidentius signi¬
ficat fplendorem regni. quã solis excellentia: & plebem¬
obtẽꝑantẽ regno: lunȩ splendor ostendit. Tam quam
mento in regni stabilitate fundata. Huius quasi uesperam
inpeccatis regum quibus illa gens meruit captiuari adq
seruire. Et fit mane trans migratio in babiloniã cum in ea
captiuitate popłs leniter inperegrino otio conlocatus est
& porrigitur haec aetasusq ad aduentũ dñi. Id .ẽ. quinta
sediã non dũ iuuentus quia senioris aetas. ẽ. quem greci prbq
Et reuera sic ista aetas. a regni robore inclinata & frenata
est inpopulo udȩorum. quem ad modum homo a uiuentute
fit senior. Et bene̾ comparatur illi diei quinto quo

Expanded text:
usque ad David quatuordecim generationibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeterregnum David. Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter nium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? obtemperantem regi lunae splendor ostendit, tanquam ta in regni stabilitain peccatis regum, quibus illa gens meruit captivari atque servire. 39. 5a AETAS. Et fit mane transmigratio in Babyloniam, cum in ea captivitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porrigitur haec aetas usque ad adventum Domini nostri sed jam non juventus: quae senioris aetas est, quem Graeci πρεσέρων dicitur. Et revera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeorum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, quo
Abbreviated transcription (Latin):
dr. Eted ista expositio ꝑ ordinẽ dierũ sic indicat: tamqua husoria
rerũ factarũ: ut p̃dicationẽ futurorũ maxime obseruraq thator.
aiduẽ mou& quod istis ȩtatib scculi dias etates frimas denis gene¬
ro definita est. Facile ẽ uidere etiam in uno quoq dis poranoset uu¬
quimer sunt uisus auditus olfatus gustus & tactus e ⁊uinariusr aut
numerus duplicatus qm̃ duplex ese sexus humanus unde geiesatiõ¬
nes sailes eristunt masculinus ae femininus unas ius es gent atio
sensibus coģtatio & accio quib: uita regitur &admminsocdeur
Ut ot ani sepcenarus numerus. ẽe inciprat. qui simisi t clurpliatus¬

Expanded text:
dit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam dit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum maximeiquem movet quod in istis aetatibus saeculi duas aetates primas denis genero definita est ; facile est videre, etiam in unoquoque homine duquinque sunt, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus, quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, sensibus cognitio et actio, quibus vita regitur et administratur, ut jam septenarius numerus incipiat es
Abbreviated transcription (Latin):
fecunditatẽ rationũ atq sermonum. Tamquã herbis senina¬
libus partim ad utilitatẽ morũ conuersãtionis humanȩ tam¬
quam lignis fruc tiferis partim ad uigorem fidei spci. carita.¬
tis. inuitam et̃nam. tamquã herbis uiridibus id est uigentib
que nullo estu tribulati onum possint arescere sed spirita¬
lis sic istis alimentis pascitur ut multa intellegat
Carnalis aut̃ id est paruulus in xp̃o. tam quã pecus di ut mulo
credat quȩ intellegere necdum potest. tamen eoscdem ciboi
Putas ueniens filius hominis in ueni& fidẽ suã suꝑ terrã: Post
te ꝑfecti. sic̃ pat̃ ur̃ qui incȩlis est: T ales enĩ faciunt opera bona¬
ualde Post eñĩ talia oꝑa speranda ẽ requies Indie septimo. qui
uesperã non hab& Nullo modo ergo uerbis dici potst que ad mo¬
dum dĩ fecerit & condidert celũ & terrã & omne creitura quã condi¬

Expanded text:
fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminafecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus; partim ad utilitatem morum conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim ad vigorem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, id est vigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen eosdem cibos oPutas cum veniet Filius hom., inveniet fidem perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Tales enim faciunt opera boalde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Nullo ergo modo verbis dici potest quemadmodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creaturam quam condi
Abbreviated transcription (Latin):
qua uita iam incipiunt i ȩterna desideria:
Serperies ergo & petora quȩ teri prodicit. gontes
significant : stabilit̃ euangłio credituras:. De quib dicitꝰ
in illo uase quod petro demons tratum est in actib apłorũ
Macta. & manduca & cũ ille immundi diceret: responsũ ẽ il
Que ds̃ mundauit : tu immundũ nedixeris: Tunc fit homo ad imai¬
ginẽ & similitudinẽ dĩ : sicut inista sexta ȩtate nascitur incarne
mansuescerent homines uł carnali concupiscentiȩ dediti.
sicuti peccora. uł tenebrosã accuriositate obscurati. quasi ser¬
pentes. uł elati supbia quasi aues. Et sicut in illo die pasc̃itur
homo & animalia quȩ cũ ipso sunt herbis seminalib & liget
fruc tiferis & herbis uiridibus: sic ista etate spiritalis homo
quicumq bonus minister est iħu xp̃i & eum bene quancũ
potest imitatur cũ ipso popło spiricalit̃ pascitur sc̃ã rum
scripcurarũ alim̃tis. & lege diuina partim ad concipiendam

Expanded text:
desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant jam stabiliter Evangelio credituras. De quibus dicitur in illo vase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundavit, tu ne immunda dixeris . Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate nascitur in carnemansuescerent homines, vel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, vel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege divina: partim ad concipiendam
Abbreviated transcription (Latin):
peccatum conuersa esse credatur. Erat enimprius casta
coniunetio masculi & feminȩ. huius ad regendum: i¬
lius ad obtemperandum ad cõmodata & spiritals fetus
intellegibilium & in mortabium gaudiorum replens
terram Id est uiuificins corpus & dominanseicis id est itaa
subiectum habens ut nullam ex eo aduerstatẽ. nullã moles¬
tiam paceretur : quod ideosic credendum ẽ. quia nondum
erant filii saculi huius antequam peccarent. Pilieni seli
buius generant & generantur sicut dñs dicit : Cum in con¬
gouritione futurȩ uite quȩ nobis ꝓmitaitur carnulem istam
geieratonem contemnendam esse de monstrat. Qe quoden¬
olieduon. E habete potestatem piscium maris & uolatilium
qui demintellectu quo manifestatum est om̃ib his anina¬
lib bominẽ ritione dominari. Recte tamen intlleg ann
eabiom piritaliter̃ ut om̃s affections ae otus anini quos
dominarenur ꝑtemperantiam celimo heatixoaes. o cor

Expanded text:
peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demonstrat . dictum est, Habete potestatem piscium maris, et volatilium salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim
Abbreviated transcription (Latin):
dum .ẽ. qđ multum errent qui post peccatum considerent
hominẽ. quicũ in huius uitȩ mortalitate damnatus est
Et amisit ꝑfectionẽ illã qua factus adimaginẽ dĩ erat.
Sedsi damnatio eiꝰ tantum ualet. ut tã multis pecorib impe¬
ret. quamuis enim amultis feris ꝓpter fragilitatẽ corporis
possit occidi. anullis tamen domari potest. Cumipse tam
multas & ꝓpe om̃s dom&. Siergo haec hominis damnatio
tantum ual&. quid de regno eius cogitandum. ẽ. quod ei
renouato & liberato diuina uoce promittit᷑.
& benedixit illos dr̃ dic̃s̃. Crescite & multiplicamini. &
generate & replete terram: rectissime queritur quem ad¬
modum accipiendasit coniunctio masculi et femine ante
peccatum. Et ista benedictio qua dictum. ẽ. Crescite & mul¬
tiplicamini & generate & replete t̾ram: utrum̃ carnalit̃
anspiritaliter accipiendasit. Licet enim eam nobis etiam
spiritaliter accipere. ut in carnalem fecunditatẽ. post

Expanded text:
dum est quod multum errent qui post peccatum considerant dum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitur?et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post
Abbreviated transcription (Latin):
qua superat om̃ia pecora. om̃ĩa enĩ animalia caera subies¬
ta sunt homoni ⁊ionppter corpus seol ppter inteul sibne
quẽ nos habemus & illa non habent : quam uisetiam
corpius nrm sic fabricatumsit: ut indicet nosi neliorest ie
quambestias. Et ꝓpterea dõ nmiles om̃iumeni animiliũ
corpora. Siuẽ quȩ maquis. siue quȩ interra uliant . sule
quȩ maerẽ uolitant Inclinatanint ad terrã & non suis
erecta sicut hominis corpiis quod sgnificit᷑ etiã aninc
nr̃m insapna sua. Id est in aeterna spiritalia erectum ene
deberẽ. Tei intellegitur ꝑ animum maxime adcestante
setiam ierecta corporis forma homo factus adimaginẽ
accepit homo potestatẽ piscium maris & uolatilium caeli
& om̃ium pecorum & ferarum.: Uidemus a multis feris ho¬
mines occidi & amultis uolatilib nob̾ noceri quȩ uolumus
uł uitare uł capere & plerumq non possumus. quomodo
ergo in hac accepimus potestatẽ: Hic illis primo dicene¬

Expanded text:
a superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginemaccepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicen
Abbreviated transcription (Latin):
mo. non de singulis syllabis. aut litteris. sed de om̃ibus
solent maiore inpudentia quam inperitia deridere
qđ scriptum .ẽ. Dm̃ consummato cȩlo & t̾̃ra & om̃ib
quȩ fecit. requieuisse die septima ab omnib. oꝑibus
suis. & benedixisse diem septimum. & sanctificasse
eum. quia requieuit ab operib suis. Dicunt enim.
quid opuserat ut ds̃ requiescer& anforte sex dierũ

Expanded text:
mo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus mo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus solent majore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte oper
Abbreviated transcription (Latin):
qtinto magis totumn corpus. cui om̃ aonenlnd iuus
singula pulchra sunt. conferunt pulchritudinẽ suam
ita ut manus pulchra quȩ etiam sola laudabat᷑ incorpo¬
re. Si separet᷑ a corpore. & ĩpsa amittat grãm suam
Et c&era sine illa sine honore sint. tanta .ẽ. uis & poten¬
tia integritatis & unitatis. ut etiã quȩ multa sunt bona.
tunc placeant. quando inuniuersum aliquid conueniaea:
adq concurrunt uniuersũ autẽ abunitate nom̃ accepit.
Qđ si manichei considarent. laudarent uniuersitatis
auctorẽ. & conditorẽ dm̃. Et qđ eos ꝓpter conditionẽ
nr̃ȩ mortalitatis. inparte offendit redigerent ad uni¬
uersi pulchritudinẽ. Et uiderent quẽ ad modum dr̃
fecerit om̃ia. non solũ bona sed etiam bona ualde. qr
etiam insermone aliquo ornato. adq conposito. Si
considemus singulas sẏllabas uel etiam singulas litteras
quȩtumq sonuerint statim transeunt. non in eis inuenimꝰ
quid delect&: atq laudandum sit: Totus enim ille ser¬

Expanded text:
quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonesta sint? Tanta est vis et potentia integritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille ser
Abbreviated transcription (Latin):
inuenies. nisi ubi summa mensura. & summus numerus. &
summus ordo .ẽ. Id .ẽ. dm̃. de quo uerissime dictum .ẽ. quod
om̃ia inmensura . & numero & pondere disposuerit: Sic for¬
tasse uberiorẽ fructum capies. Cum dm̃ laudas & in humilitate
formicȩ : quã cum transis fluuium in alicuius iumenti alti¬

Expanded text:
invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti al
Abbreviated transcription (Latin):
bilia: adq aetna consistunt Quod s̃ cogitarent isti loquacis¬
simi & ineptissimi Non nobis tedium facerent. sedipsi coniade
iando puldiritudines om̃s & summas && infimas d ñ artificem
ubio bardrent : Ee qñmnus quã offendit ndio acubsiserte
senus curnalis offenditur Non rerũ ipsarum utio sei nre
mortalitatis meritis inputarent. Et certe om̃a animalia
lia non habent quod dicunt. De ꝑnicions autẽ ut perimnur
uel exercemur uel terremur ut nonistam uitã multi
periculis & laboribus subditam. sẽd aliam meliorẽ ubi
pietatis meritis conparemus desuꝑ fluis uero quid nobis
indortas quae multo maior est. quam domus uni & mults
melior. Hanc enĩ multo melior admini seits drt ee imu
unus quisq nrm domum suam. usurpa ergo utilia. caue
pniciosa relinque suꝑflua. In om̃ibus tamen cũ mensiras
& numeros. & ordinem uides: artificem quere. nec alium

Expanded text:
bili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacisbili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia lia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras t numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium
Abbreviated transcription (Latin):
uerba in epta non curans. officinã suam instanter exer¬
cet & tamen tam stulti suint homines. ut apud artificẽ
hominẽ non audeant uituperare quȩ ignorant. Sed cũ ea
uiderint credant esse necessaria & ꝓpt̃ usus aliquos
instituta. In hoc autẽ mundo cuius conditor & ad minis¬
trator p̃dicatur dr̃. Audent multa reprȩ hendere
quorum causas non uident & in oꝑib. adq in strumentis omnipo¬
tentis artificis uolunt se uideri scire quod nesciunt. Ego uero
fateor me nescire mures & ranȩ qua recreate sint. Aut muscę
& uermiculi Video tamen om̃ia in suo genere pulchra enes
quamuis ppt̃ nrã peccata multa nobis indeantur aduersa Non
enim alicuius animalis corpus & menbra considero ubi nonimer¬
suras & numeros & ordinem inueniam adunitatẽ concor diȩ
ꝑtinere quȩ om̃ia unde ueniant non intellego nisi a summa men¬
sura et numero & ordine. quȩ imipra di sublimitate in cõmutat¬

Expanded text:
verba inepta non curans, officinam suam instanter exerverba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cujus conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere pulchra esse, quamvis propter peccata nostra multa nobis videantur adversa. Non enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommuta
Abbreviated transcription (Latin):
Et fecit ds̃ bestias terrȩ secundum genus. et pecora secundũ
genus & om̃ia repentia terrȩ secundum genus & uidit dr̃qr
bonasunt. Solent etiam istam manichei cõmouere quȩ sci¬
onem. ut dicant quid opus erat. ut tã multa animalia dr̃
facer&. siue in aquis. siue in terra quȩ hominibur non sunt
necessaria multa etiam ꝑniciosa sunt & timenda. sed cũista
dicunt non intellegunt quem ad modum pulchra sint condi¬
tori & artifici suo. qui om̃ibus utitur ad gubernationẽ uniuer¬
sitatis cui summa lege dominatur. Si enim in alicuius opificis
officinam in peritus in trauerit uid& ibi multa in strumenta
quorũ causas ignorat & si multum est insipiens su ꝑflua pu¬
tat. Iam uero si infornace in cautus ceciderit. aut ferram̃to
aliquo acuto. cũ id male tractat. se ipse uulnerauerit. etiã
ꝑniciosa & noxia estimat ibi esse multa: quorum tamen
usum qnm nouit artifex insipientiam eius in rid&. Et

Expanded text:
Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et
Abbreviated transcription (Latin):
& ideo nec aues ibi uolare ad scuerantur quod ab cis ꝓditum
dicitur qui ꝑsingulos annos solebant Nescio quorum sacrificioꝵ
causa memorati montis cacumen ascendere & aliquas notar
inpuluere seribere quas alio anno in tegras inueniebant quo d
fieri non poss&. Siuentum aut plutiam locus ille pateret᷑
Deiide qr tenuitas aeris illius qui ibi est Nioneosinsprra¬
bat. durare ibi non poterant. Nis spungias umectas narib
ad plicarent. Vnde crassiorem & consuetum sp̃m duceret
Hiergo indicauerunt. etiam nulla se auem in eo loco aliꝗdo¬
uidisse. Nonitaq in merito non solum pisces & c&era quȩ in aquis
sunt animalia. Sed aues&iam de aquis natasesse fidelissi ma
scriptura cõmemorat. quia ꝑ istum aerem uolare possunt
qui de maris & terrȩ umoribus surgit: Et dixit dr̃. Cici¬
pedum. serpentium & bestiarum terrae & sic ẽ factum

Expanded text:
et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquavidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit. CAPUT XVI.-- Perniciospedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum.
Abbreviated transcription (Latin):
& benedix illa ds̃ dicens crescite & multiplitamim & replete
aquas maris. Et uolatilia multiplicentur suptrã ⁊tfactũ est
Iuespera. & factũ est mane dies quintus
Haec solent rephendere quȩrentes uel potius calumnantes
quare anmalia non solũ quȩ inaquis uiuunt. seđ &iam ca
quȩ inaere uolant . & om̃ia pennata deaquisnt
scriptũ sit: Sed sciant om̃s quos hec mouent:istum ae¬
re nubilo sum & umidum inquo auesuolant adoccissi¬
mis hominibus quihaec diligenter inquirunt: cumaquis
solere deputari. Concrescit enim & crassus efficitui exha¬
banenes :& quisi uapor ismaris & terrȩ & de ipso umore
pin eueseit: quodammodo ut uolatus auium portar possit
Ides ꝑnoctes etiam sernasrorat Cuiusronis gitȩ mare in
berbis inuenuntur Nã monsille machedomȩ qui odimpus
uocitur. tante altituidinis esse dicitur ut ineius cacomint
recuentus sentiatur. nec nubesse spargant quia ex ceinit
alatudine sua totum istum aerem umidum in quo aues uolant

Expanded text:
replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatues serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant,