comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõsuetudine captaꝵ nõ reformidarẽt. Quibꝰ ex rebꝰ largiter erat cõsecutꝰ. Nã et mi¬
lites bestias manibꝰ ꝑtractabãt: eaꝵq tarditatẽ cognoscebãt. eqͥtesq ĩ eos pila prȩ¬
pilata cõiiciebãt: atq in cosuetudinẽ eqͦs ip̃aꝵ bestiaꝵ adduxerãt. obhas causas qͣs
supra cõmemoraui solicitabat᷑ cesar: tardiorq et cõsideratior erat factꝰ. ex pͥstina
bellandi cõsuetudĩẽ celeitateq excesserat. Necmiꝵ copias enĩ habebat in gallia
bellare cõsuetas locis campestribꝰ atq cõtra gallos hoĩes apertos minime insidiosos:
uirtutẽ non ꝑ dolum dimicare cõsuerũt. Tum ãt erat ei laborãdũ ut cõsuefacere
milites hostiũ dolos: insidias. artificia cognoscerẽt. qͥd sequi: qͥd uitare cõueniret. Itaq
io haec celeriꝰ conciperẽt. dabat oꝑam ut legiones nõ in uno loco cõtineret. sed p

Expanded text:
consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et miconsuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat. § 73 Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per
Abbreviated transcription (Latin):
recederẽt: cõminareturq impetũ : ac prope e quo loco: et quẽ admodũ tela mitte¬
rẽt praecepit. Mirifice autẽ hostiũ leuis armatura anxiũ exercitũ nostrũ atq so-¬
lis interficiebãt: et legionariũ militem defatigabãt ꝑꝑ uelocitatẽ. Grauis enĩ ar¬
urȩ miles: simulatq ab iis insectatus cõstierat: in eosq impetũ fecerat illi
quȩ erat mirifica: si legiones quoq accessissẽt. Accedebat etiã hac causa qđ elephã¬
toꝵ magͥtudo multitudoq militũ aĩos detinebat in tẽtore. cui uni rei tñ inuene-¬
rat remediũ. Nanq elephantos in italiã trãsportari iusserat: quos et miles nosset.
eciẽq et uirtutẽ bestiȩ cognosceret. et cui parti corpoi̾s eius telũ facile ac
relĩqueretur: ut ed tela cõiicerẽt. p̃terea ut iumẽta bestiaꝵ od otẽ. stridorẽ. speciẽ

Expanded text:
recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterecederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque soleos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illiquae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adige nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
sent. amplius duoꝵ miliũ ad unũ tergauẽtebãt. ac rursus ad aciẽ passim cõuer¬
sis equis se colligebãt: atq in spatio cõsequebant᷑. et iacula in legionarios cõiicie¬
bãt. Ita caesar modo ꝓcedendo modo resistendo tardiꝰ itinere cõfecto noctis hora
pͥma omnes suos ad unũ in castris: sauciis. X. factis reduxit. Labienꝰ circiter. ccc
nissis: multis uulneratis ac defessis instando om̃ibꝰ ad suos se recepit. Scipic
rĩ legiones ꝓductas cũ elephantibꝰ quos ante castra in acie terroris gratia in cõspectu
Cesaris collocauerat reducit ĩ castra. Caesar cõtra eiusmodi hostiũ genera copias
ias nõ ut imꝑator exercitũ ueteranũ uictorẽq maxĩs rebꝰ gestis: sed ut l.
tyrones gladiatoresq cõdocet facere. quo pede se reciperẽt ab hoste et quẽad
iodũ obuersi aduersarios: et in quãtulo spatio resisterẽt: modo ꝓcurrerẽt:

Expanded text:
sent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo
Abbreviated transcription (Latin):
gnȩ Uterẽtur. eosq iaculis cõuulnerare satis eẽ crederẽt. Caesar intellexit nihilali
llos conari nisi ut se cogerẽt castra ĩ eo loco ponere.Ubi omĩno aquȩ nihil ẽẽt.
exercitꝰ eius ieiunus: qui a.iiii. uigilia usq ad horam decimã diei nihil gustasset.
ac iumẽta siti ꝑirent. Cum iam ad solis occasum ẽẽt: et nõ totos. C. passus in ho-¬
s.iiii. ẽẽt progressus eqͥtatu suo ꝑꝑ equoꝵ interitũ extremo agmine re
legiones inuicẽ ad extremũ agmen euocabat. ita uim hostiũ placide leniterq pro¬
dens ꝑlegionariũ militẽ cõmodius sustinebat. Interĩ equitũ numidaꝵ copie
pias. pars agmen extremũ sequi. Caesariani interim nõ amplius.iii.aut.iiii. mi
rani cũ se cõuertissẽt: et pila uiribꝰ cõtorta in numidas infestos cõiecis-¬

Expanded text:
gnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud gnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copipias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecis
Abbreviated transcription (Latin):
cũ oppido legato relicto: ipse se recipere cȩpit ad castra. Cum iam nõ longe a castͥs
scipioĩs abesset quȩ eũ necesse erat p̃tergredi labienus afraniusq cũ omni eqͥ¬¬
tatu leuiq armatura ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerũt: atq ex
collibꝰ pͥmis existũt. Quod postꝗͣ Carsar aĩaduertit: equitibꝰ suis hostiũ in oppo¬
tis sarcinas legionarios in aceruũ iubet coportare atq celeriter signa ho
inferre. Quod postꝗͣ ceptũ est fieri pͥmo impetu legioĩs equitatꝰ et leuis arma¬
tura hostiũ nullo negocio loco pulsa et deiecta ẽ de colle. Cum iam Caesar exi-¬
imasset hostes pulsos deteͬritosq finẽ lacessendi facturos. et iter cęptũ ꝑge¬
pisset. iterũ celeriter ex proximis collibꝰ erumpũt. Numide leuis armaturȩ¬
ccurrere et refugere cõsueuerãt. Cum hoc sȩpius facerẽt et iulianos ꝓfic

Expanded text:
cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadeaccurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis
Abbreviated transcription (Latin):
copiis consedit. Oppidum erat. Tetta quod aberat a scipione milia passuũ .X. ad
us regionẽ et ꝑtem castroꝵ collocatum. a Caesare autem diuersum ac remot
quod erat ab eo longe milia passuũ.x .uiii. Fiuc Scipio legiones duas frumẽtãdi
gratia misit. Quod postꝗͣ Caesar exꝑfugis cognouit caitris ex campo in collt̃ ac
tiora loca collocatis : atq ibi presidio relcto ipse quarta uigilia egressus p̃
hostiũ castra ꝓficiscitur cũ copiis et oppido potitur. Legiones scipioĩs compeit
longius in agris frumẽtari: et cũ eo contendere conaretur: aramaduẽtit
hostiũ his legionibus occurrere suppetias: quae res eius impetũ retardauit. Itaq
capto .C. biotio Regino equite .ro. Scipioĩs familiari qui ii oppido prȩerat: et.Pi
Atrio equite .ro. de cõuentu uticẽsi et camelis. xxii. Regis adauctis pręsi

Expanded text:
copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his legionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retardavit. Itaque capto C. Minucio Regino, equite Romano, Scipionis familiarissimo, qui ei oppido praeerat, et P. Atrio, equite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, praesidio ibi
Abbreviated transcription (Latin):
shostium copiis ostendit. Quo facto ꝑterrito labieno ac retardato suos equites
pias omnes in castra cõcludit: atq praesidio lepte ruspine Achille relicto crispo Rqͥ¬
leq classe tradita. ut alter adrumẽtum: alter thapsum mari obsideret. ipse castri
censis quarta noctis uigilia acie instructa. impedimẽtis in sinistra parte collo¬
tis ex eo loco ꝓficiscitur: et ꝑueĩt ad oppidũ Agar: quod a getulis sępe antea op¬
pugnatũ: summaq ui ꝑ ipsos oppidanos erat defensum ibi in campo castris unis
sitis: ipse frumentatum circũ uillas cũ parte equitatus ꝓfectus: magno inu
ordei fici olei uini numero. pauco tritici: atq: recreato exercitu rediit in castꝰ.
Scipio interim cognito Caesaris discessu cum uniuersis copiis ꝑ iugum Caesarẽ sub¬¬
qui cepit. atq ab eius castris milia passuũ .ui. longe trinis castris disparti

Expanded text:
hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites pias omnis in castra conducit atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum universis copiis per iugum Caesarem subsequi coepit atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis
Abbreviated transcription (Latin):
ctus tertia uigilia legiones duas cũ eqͥtatu mittit a castͥs suis milia passuũ .x. atq
in de magno numero frumẽti onustos recepit in castra. oͥbus rebꝰ cognitis labienꝰ ꝓ̧
duaꝵ legionũ facit. Atq ipse qͦtidie existimãs caesarẽ eodem sȩpe frumẽtandi gr̃a
cõmeaturũ cũ magno equitatu leuiq armatura insidiaturus Locis idoneis cõsed
sar in terim de insidiis labieni ex ꝑfugis certior factꝰ paucos dies ibi cõmoratꝰ dum
hostes qͦtidiano instituto sȩpe idẽ faciendo in neꝯligentiã adducerẽtur. Subito
leui armatura cõcidit: circiter. d. reliquos in fugam turpissimã cõiecit. Interim
labienus cũ uniuerso equitatu fugientibꝰ suis suppetias occurrit. Cuiꝰ uim multi¬
tudinemq cũ equites pauci Caesariani sustinere nõ possent. Caesar instructas legio

Expanded text:
ctus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque ctus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus prduarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subitolevi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legion
Abbreviated transcription (Latin):
cte cõmoratus pͥma luce adrumentũ accedit. ibiq nauibꝰ onerariis quȩ erãt extra cotho¬
nẽ incensis: om̃ibusq reliquis aliis. aut subductis aut in cothonẽ compulsis paulisper
cõmoratus si forte uellẽt classe dimicare rursus se recepit in castra. In ea naue captꝰ
ẽ. P. Uestrius eques .ro. et . P. ligarius afranius: quẽ Caesar inhispania cũ reliquis
miserat: et postea se ad pompeiũ contulerat. inde ex prȩlio effugerat in africã:
ad uarũ uenerat. quẽ ob ꝑiurĩ perfidiam Caesar iussit necari. P. uestiũ autẽ ꝙ
sed nasidii classe captũ : cũ ad necem duceret᷑: bñficio Uari ẽẽ seruatũ. postea facultatẽ¬
sibi nullam datã transeundi ignouit. Est in africa cõsuetudo incolaꝵ ut in agris in
la maxime hostiũq subitum aduẽtũ prȩparẽt. Quadere Caesar certior ꝑ indicẽ fa-¬

Expanded text:
nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra. § 64 In ea nave captus est P. Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod esari, se a Nasidi classe captum, cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit. § 65 Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in opter bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior fa
Abbreviated transcription (Latin):
misso omissis om̃ibus rebꝰ celeriter ꝑuenit leptim. ibiq moratus: omnes ut se
cõseq̃rent᷑ pͥmũ ipse nauigiolũ paruũ conscendit. in cursu aquilã multitudine nauigi-¬
oꝵ prȩter ritũ atq trepidantem nactus hostiũ classem sequi cepit. Interim Uarus c̃e¬
ritate Caesaris audaciaq motus cũ uniuersa classe cõuersus nauibꝰ adrumẽtũ ue
fugere contendit. quẽ Caesar in milibꝰ passuũ .iiiiͬ. cõsecutus: recuꝑata qͥnq remi cũ
bꝰ suis epibatis atq etiã hostiũ custodibꝰ. Cxxx. in ea naue captis triremẽ ho¬
stiũ proximã. quae in repugnãdo erat cõmorata onustam remigũ epibataꝵq cepit. re-¬
liquae naues hostiũ promõtoriũ suꝑarũt: atq adrumẽtum in cothonẽ se vniuerse cõ-¬
lerũt. Caesar eodẽ uento promõtoriũ superare nõ potuit. atq in salo in ancoris ea

Expanded text:
misso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se misso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea
Abbreviated transcription (Latin):
erat missus celeriter ꝑuenit. Aquila tempestate iactatꝰ cũ classe propiꝰ promõ tori-¬
um suꝑare nõ potuit. atq angulũ quendã tutũ a tempestate nactꝰ cũ class
giꝰ a prospectu remouit. Reliqua classis in salo ad leptim egressis remigibꝰ passim¬
q in littore uagantibꝰ: ꝑtim in oppido uictus sui mercãdi gratia progressis vacua
lefensoribꝰ stabat. Quibꝰ rebus uariis ex ꝑfugis cognitis occasionẽ nactus uigil
secũda adrumẽto ex cothone egressus pͥmo mane leptim cũ uniuersa classe uectus naues
onerarias quȩ longiꝰ a portu in salo stabãt incendit. et pentiremes duas quae longius¬
erãt. Uacuas a defensoribꝰ nullo repugnãte cepit. Caesar interim celeriter ꝑnũt
castris cũ oꝑa circuiret certior factus: quae ab erãt a portu milia passuũ .ui. equo ad-¬

Expanded text:
erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturierat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabant, vacuas a defensoribus incendit et penteres duas nullo repugnante cepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo ad
Abbreviated transcription (Latin):
re predatores equites numidas getulosq ex improuiso adorti circiter centus¬
ꝑtim occiderũt: ꝑtim uiroꝵ potiti sũt. Caesar interim qͦtidie legiones ĩ
item munitiones cõtra facere. et iugo ne a Caesare excluderet᷑ adproperare
ita duces utriq et in operibꝰ occupati erãt. et nihilominꝰ equestribꝰ prȩliis ĩter
se quotidie dimicabãt. Interĩ uarus classem quã antea uticȩ hyemis gr̃a sub¬
duxerat: cognito legiois.uii. et.uiii. ex sicilia aduẽtu celeriter deducit. ibiq
tulis remigibꝰ epibatisq complet. insidiandiq gr̃a ab utica progressus Adru¬
tũ cũ .Lx. nauibꝰ ꝑueĩt. Cuius aduẽtu inscius Caesar. L. Cispium cũ classe .Xxuii.
nauiũ ad thapsum uersus in stationẽ prȩsidii gr̃a cõmeatus sui mittit. ltẽq.0.
Aquilã cum . xiii. nauibꝰ longis Adrumẽtũ eadem de causa p̃mittit. Cispiu

Expanded text:
 itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C par itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII. et VIII.19 ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo
Abbreviated transcription (Latin):
diei ꝑstiterũt. Ianq Caesar dum̃ exercitũ recludere intra munitiones suas ce
pisset. subito uniuersus eqͥtatus ulterior numidaꝵ getuloꝵq sine frenis ad
xtram partem se mouere: propiusq Caesaris castra quae erant in colle se cõfere
cȩpit : Frenati autẽ Labieni equites in loco ꝑmanere: legionesq distinere. cũ
subito pars equitatꝰ Caesaris cum leui armatura cõtra getulos iniussu ac t¬
re longius progressi: paludemq transgressi: multitudinẽ hostium sustinere¬
pauci nõ potuerũt. Leuiq armatura deserti ac pulsi cõuulneratiq: Uno eqi
amisso: multis equis sauciis: leuis armaturae. XXUi. occisis ad suos refuge¬
rũt. Quo secundo equestri prȩlio facto Scipio lȩtus in castra nocte copias redu-¬
xit. qͦd pr̃oprium gaudiũ bellantibus fortuna tribuere non decreuit. Nanq

Expanded text:
diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque
Abbreviated transcription (Latin):
gionẽ. uiiii. et.uiii. in dextro cornu . XXX. et xXuiii. xiiii. XiII .XXXIIII.¬
et .XXUI.in media acie. Ipsum autẽ dextrum cornu secundã aciẽ fere in earũ
egionum parte cohortium collocauerat. Praeterea ex tyronũ legionibꝰ paucas¬
iecerat. Tertiã autem aciem in sinistrum suũ cornu contulerat. et usq ad aciei suȩ
bus adiuuaretur. Sinistrum autẽ equitatus hostium multitudini resistere posset
eodẽq suum omnẽ contulerat equitatũ. et ꝙ ei parum confidebat prȩsidio his
equitibus lLegionem.U. prȩmiserat. Leuemq armaturam inter equites inte¬
suerat. sagittarios uarie passimq Locis certis maximeq in cornibus collocauerat.
Sic utrorunq exercitus instructi non plus passuũ. ccc. interiecto spatio qͦd fon¬
te ante id tempus acciderat nunꝗͣ: quin dimicaretur a mane usq ad horam :

Expanded text:
gionem X. et VIIII. in sinistro cornu, XXV., XXVIIII., XIII., XIV., XXVIII.gionem X. et VIIII. in sinistro cornu, XXV., XXVIIII., XIII., XIV., XXVIII., XXVI. in media acie.15 Ipso autem dextro cornu veteranarum legionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae bus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere possetem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X.
Abbreviated transcription (Latin):
Postea autẽ numidas in subsidiaria acie ita extenuatos: et in longitudinem
directos: ut procul simplex ẽẽ acies alegionariis militibꝰ uideretur. In cor¬
uerat equalibꝰ inter eos interuallis interiectis. Post autẽ elephantos armatu
tiũ equitatus explicandi. Postea numidas Leuisq armaturae infinitã multitudi-¬
rnu disposuerat. Sinistrũ enim cornu oppido uzitta claudebat᷑. neq erat
ũ spatio: et ad colles radices magis appulerat: longiusq ab aduersarioꝵ su
copiis promouebat. Id hoc consilio ut cum acies duae interse cõcurrissent initio
certaminis paulolongius eius equitatꝰ circũuentus ex improuiso elauderet multi¬
udine sua exercitum Caesaris atq ꝑturbatum iaculis configeret. Haec fuit rat
scipionis ea die praeliandi. Caesaris autẽ acies hoc modo fuit collocata: ut ab sini-¬
tro eius cornu ordiar: et addextrũ eius perueniam. habuit in sinistro cornu¬

Expanded text:
post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.caverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas tium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudirnu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat uum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et ad dextrum perveniam. Habuit le
Abbreviated transcription (Latin):
ios cũ tam magnis copiis auxiliisq Regis essent prȩditi: protinusq: pr¬
siluissẽt ante se concursuros propiusq se accessuros et equo circũ uectus: Le¬
nesq cohortatus: signo dato accessum hostiũ aucupabat᷑. Ipse enim a sui
munitionibꝰ longius nõ sine ratione procedebat. qͦd in oppido vzitte qͦd scipio
tenebat hostium erãt cohortes armatae. Eidem autẽ oppido ad dextrũ latũ¬
s cornu erat oppositũ. uerebaturq ne si praetergressus ẽẽt ex oppido e¬
ruptione facta ablatere eum adhorti cõciderẽt. Praeterea haec quoq eum
causa tardauit :ꝙ erat locus quidã ꝑimpeditus ante aciem scipioĩs quẽ
impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. Non arbitror ẽẽ
praetermittendum quẽ admodum exercitꝰ utriusq fuerũt in aciem instructi.
Scipio hoc modo aciem direxit. collocabat in fronte suas: et ivbȩ legiones.

Expanded text:
sarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prsarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones,
Abbreviated transcription (Latin):
it Caesaris eiusdẽ partis cuiibꝰ incolumẽ reuerti malle. Atq etiam superi¬
ribus iube factum non in: M. Aqͥnium hoĩem nouũ paruũq senatotẽ. sed in
ipionem hoĩem illa familia dignitate honoribꝰq praestantem. Nanq cũ sc¬
pio sagulo purpureo ante Regis aduentũ uti solitus ẽẽt. dicit᷑ iuba cũ eo egisse.
non oportere illũ eodẽ uti uestitu: atq ipse uteret᷑. ltaq factũ est ilico ut sci
ad aliũ sese uestitũ transferret: et iube hoĩ superbissimo inertissimoq obtem¬
peraret. Postero die uniuersas omniũ copias de castͥs om̃ibꝰ deducũt. et suꝑ aliũ
endã excelsum natura locũ non longe a Caesaris castris aciẽ constituũt
atq ibi cõsistũt. Caesar item producit copias: celeriterq his instructis ante
suas munitiones quae erãt in campo costituit. sine dubio existimãs ultro aduẽ¬

Expanded text:
aut caesis eiusdem partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superaut caesis eiusdem partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adver
Abbreviated transcription (Latin):
potestate. occasione data: nocte iam luminibꝰ accensis cũ eqͥs calonibusq:
is circiter mille ꝑfuguint in Caesaris castra quae erant in campo proxime u-¬
Zittȩ locata. Quod postꝗͣ scipio et qui cum eo erant cognouerũt cum cõmo-
ex tali incõmodo essent: fere ꝑ id tempus. M. Aqͥniũ cum .C. Saserna co¬
quentem uiderũt. Scipio mittit ad Aquiniũ nil attinere eum cũ aduersa-¬
is colloqui. cum autẽ nihilominus eius ẜmonẽ nuntius ad se referret di
retq. Ut reliqua quae uellet ꝑageret. Uiator postea ab iuba ad eum est mis¬
sus qui diceret audiente daserna. Uetat te Rex colloqui. quo nũtio ꝑter¬
tus discessit. Et dicto audiens fuit Regi usu uenisse hoc ciui. Ro. miror
et ei qui a populo.ro. honores accepisset: incolumi patria fortunisq om̃ibus
iube barbaro potius obedientem fuisse: ꝗͣ aut Scipionis obtemperasse nũtio:

Expanded text:
potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloqui.' Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. Usu venisse hoc civi Romano et ei qui ab populo Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio
Abbreviated transcription (Latin):
tant. Quibus rebus cognitis iuba distentus triplici bello neressitateq coac¬
tus: de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat. Ui. cohortes in fines
Legni sui mittit quȩ essent prȩsidio cõtra getulos. Caesar brachiis ꝑfect
promotisq usq eo quo telum ex oppido abiici non posset castra munit: ba¬
listis scorpionibꝰq crębris ante frontem castroꝵ: contraq oppidũ collocatis
defensores muri deterrere nõ intermitut.easq .u. legiones ex supioribꝰ ca¬
ris deducit. Qua facultate oblata illustriores notissimiq cõspectũ amico
propinqͦꝵq efflagitabãt: atq interse colloquebãtur. quae res quid utili¬
tatis haberet Caesarẽ non fallebat. Nanq Getuli ex equitatu Regio nobi¬
ores equitũq praefecti: quoꝵ partes cum Mario ante manserãt: eiusq be¬
ficio agris finibusq donati.post Syllae uictoriam sub hyensalis Regis erãt da

Expanded text:
bitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coacbitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati
Abbreviated transcription (Latin):
isq ciuiis fuisti te ab exercitu dimitto. Tusci caliene.TAlliene. M. Tyro.
clusiane cum ordines in meo exercitu beneficio non uirtute consecuti: ita uos
esseritis: ut neq bello fortes: neq pace boni aut utiles fueritis. et magis in
ditione cõcitandisq militibus aduersarioꝵ nostroꝵ imperatoris ꝗͣ pudoris
modestiaeq fueritis studiosiores indignos uos esse arbitror. qui in meo exer¬
tu ordines ducatis: missosq facio: et quatum potestis abessẽ ex africa iu
ltaq tradidit eos centurionibꝰ: et singulis nõ amplius singulos additis seruis in
naui imponẽdos: separatim curauit. Eretuli interim perfugae quos cum litte¬
is mandatisq a Caesare missos supra docuimus ad suos ciues perueniunt
Quoꝵ autoritate facile adducti Caesarisq nomine persuasi a Rege Iuba de¬
ciscunt: celeriterq cuncti arma capiũt. contraq Regem facere non du¬

Expanded text:
usque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. usque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non du
Abbreviated transcription (Latin):
familiaq sua atq iumentis occupauisset. neq militem unum ab Sicilia sustu-¬
lisset. postero die de suggestu conuocatis omniũ legionum tribunis centu¬
onibusq. Maxime uellem inquit homines suae petulantiȩ nimiaeq:
bertatis aliquando finem fecissent: meȩq Lenitatis modestiȩ patientiae
rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neq modum neq termini
constituũt: quo cȩteri dissimiliter se gerant. egomet ipse documentum
more militari constituam. Quapropterꝰ. C. Caesar Auiene ꝙ in italia mi-¬
tes. poͥ. Ro. contra rem .p. instigasti: rapinasq per municipia fecisti: qͦd¬
q mihi reiq. p. inutilis fusti: et pro militibꝰ tuam familiam imentaq in na¬
ues imposiusti : tuaq opera militibusq tempore necessario res.p. caret. ob eas
res ignominiae causa ab exercitu meo te remoueo: hodieq ex africa abesse: et

Expanded text:
familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustufamilia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam. C. Aviene, quod in Italia milites populi Romani contra rem publicam instigasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et
Abbreviated transcription (Latin):
os usq in castra Regia repulerũt: multosq ex his interfecerũt. Quod ni in n¬
cctem praeliũ esset cõiectũ puluisq uẽto flatus omniũ ꝓspectibꝰ offecisset. iuba cũ
labieno capti in potestatẽ Caesaris uenissẽt. eqͥtatꝰq cũ leui armatura funditꝰ ad
ternitionem delectus esset. Interim incredibiliter exlegionibus. iiiiᵈ. et
UI. Scipionis milites diffugere. partim in castra Caesaris. partim in quam qͥs¬
q poterat regionẽ peruenire. Itemq equites Curiani diffisi Scipioni euis¬
copĩis complures se eodem conferebant. Dum haec circũ Urittã ab utͥs
aues Caesarianas quae instatione apud chapsim stabant.Ueritine in aduers.
q confecti ad Caesarem peruenerunt. Quibus legionibus expositis memor in i¬
talia pristinae licentiae militaris ac rapinaꝵ certoꝵ hominum paruulam modo

Expanded text:
ulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in nulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eicopiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisavis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversaaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo
Abbreviated transcription (Latin):
dep̃ssus erat: puteiq ibi nõnulli fieri poterãt: aquatiõe enim longa et angusta u¬
bat᷑. Dum haec oꝑa quae antedixi fiebãt a legiõibꝰ interĩ ꝑs aciẽ instructa anti¬
opus subhoste stabat. eqͥtes barbari leuisq armaturȩ prȩliis minutis cominꝰ dimi¬
cabãt. Caesar ab eo opere cũ iam subuesꝑum copias in castra reduceret magno ĩcur
cũ om̃i eqͥtatu leuiq armatura lyba scipio labienꝰ in legionai̾os impetũ fece¬
rũt. Equites caesariani exui vniuersȩ subitȩq hostiũ multitudĩs pulsi: parũ¬
r cesserũt. quȩ res aliter aduersariis cȩdit. Nanq: Caesar ex medio itinere c¬
piis reductis eqͥtibꝰ suis auxiliũ tulit. E quites ãt aduẽtu legionũ aĩo addito cõuer¬
sis eꝗs in numidas cupide inseq̃ntes disꝑsosq impetũ fecerut: atq eos cõuulne

Expanded text:
depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta udepressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sidio celeriter occupauerũt. Labienus cum parte eqͥtũ uix fuga sibi pepei̾t
salutẽ. Hac re ꝑ equites gesta Caesar legionibꝰ oꝑa distribuit: atq in eo colle qͦ
at potitꝰ castra muniuit. Deinde absus maximis castͥs ꝑ mediũ campũ e regc¬
one oppidi Uzittȩ: qđ inter sua castra et planiciẽ positum erat. tenebat᷑q a sci-¬
pione duo brachia instituit duci: et ita erigere ut ad angulũ dextrũ sinistrũq
eius oppidi cõuenirẽt. Hoc hac ratione opus instruebat. ut cũ propiꝰ oppidũ co¬
pias admouisset oppugnareq cepisset: tecta latera suis munitionibꝰ haberet. ne
eqͥtatus multitudĩe circũuentus ab oppugnatiõe deterreret᷑. praeterea quo
ciliꝰ colloqͥa fieri possẽt: et siqui ꝑfugere uellẽt: id qͦd ante sȩpe accidebat: magͦ
accessisset haberet ne in aĩo dimicare. Accedebat etiã ad reliquas causas ꝙ is locꝰ

Expanded text:
praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus
Abbreviated transcription (Latin):
si uellet eũ locum occupare: pͥus necesse cõuallem oliuetũq progredi eoꝵ locoꝵ peri-¬
is in insidiis cũ parte equitatus leuiq armatura consedit. ut praeterea post mõt
collemq subito se Caesari onderet. eqͥtes in occulto collocauerat. ut cũ ipse ex im¬
prouiso legionai̾os adortus ẽẽt: ex colle se equitatus oñderet. ut re duplici ꝑtuͣ¬
tus Caesar: eiusq exercitus neq retro regrediũdi: neq ultra procedendi
lata facultate circũuentus concideretur. Caesar eqͥtatu antep̃misso inscius
insidiaꝵ: cũ ad eum locum ueĩsset abusi siue obliti prȩceptoꝵ labieni. siue ue-¬
ti ne infossa ab eqͥtibꝰ opprimerẽtur rari ac singuli de rupe ꝓdire et sũma
petere collis: quos Caesaris eqͥtes cõsecuti: ꝑtim interfecerũt: ꝑtim uiuorũ
sũt potiti. Deinde protinus collem petere cõtenderũt: atq eũ decusso labieni

Expanded text:
si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritsi vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem collesque equites in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretur. Caesar postquam equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni
Abbreviated transcription (Latin):
cipit in castra. Caesar postꝗͣ aĩaduertit scipioni auxilia fere quae expec¬
tasset omnia conuenisse: neq moram pugnandi ullam fore per iugũ summũ
cum copiis progredi cepit: et brachia pr̾otinus deducere et castella munire
propiusq scipionẽ capiendo loca excelsa occupare contendit. Aduersarii
iagͥtudine copiaꝵ cõfisi proximũ collẽ occupauerũt. atq longiꝰ sibi ꝓgredĩẽ
exipuerũt facultatẽ. Eiusdẽ collis occupãdi gratia labienus cõsiliũ ceꝑat: et qͦ
ropiore loco fuerat eo celeriꝰ occuͣrerat. Erat cõuallis satis magna Catitudĩ
altitudine praerupta crȩbris locis: speluncae in modũ subrutis: quȩ erãt trãs¬
eunda Caesari anteꝗͣ ad eũ collem quẽ capere uolebat ꝑueĩretur. Ultraq eã
ouallem oliuetũ crębris arboribꝰ cõdensum. Hic cum labienus aĩadue̾tisset Cȩsa

Expanded text:
cipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspeccipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem,
Abbreviated transcription (Latin):
ritatis hr̃et exercitus Scipionis a terrore Caesaris cum tribus legionibus eqͥti¬
oꝰq frenatis. decc. numidis sine frenis peditibꝰq leuis armaturae grandi ni¬
ro elephantis. XxX. egressus e Regno ad scipionẽ est profectus. Postquã ad
eum ꝑueĩt: castris Regis seorsum positis cum eis copiis quas cõmemoraui haud
ita longe ab scipione consedit. Erat in castͥs Caesaris superiore tempore magnꝰ
uẽtum iubȩ cõmouebat᷑. Postꝗͣ uero castra castris cõtulit despectis eius copi
omnem timorẽ deponit. Ita quã antea absens habuerat autoritatẽ: eã omnẽ
presens amiserat. Quo facto cui ius facile fuit illatum scipioni additumq a-
pias cũ elephantis. Lx. productas in aciem ꝗͣ speciosissime potuit instruxit:
ac paulolongius progressus ab suis munitionibꝰ haud ita diu cõmoratus se re¬

Expanded text:
ritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitiritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animucopias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se re