comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
apls ait. Quod uult facrat: non
peccat si ntibat. E tam̃ etiam hoc dei
donum est: dicente scͥptura. a dño iun¬
gittir mulier uiro. Ideo doctor gentium.
& pudicitiam comugalem ꝑ quã non fi¬
unt adulteria. & ꝑfectiorem continen¬
tiam ꝑ quã nullus concubitus querit᷑.¬
suo sermone cõmendans: & hoc & illud
comuges. ne se inuicem fraudent. Quod
cum admontusset adiecit. uellem autẽ
omnes homines esse sicut me ipsum: qr
titiq ipse ab omni concubitu contine¬
bat. Et continio subiuixit. S unus¬
quisq ꝓpͥum donum habet a deo: alius
fic. alius autẽ sic. Ex libro de dono ꝑseuantiȩ.

Expanded text:
s ait, Quod vult faciat, non peccat si nubat : et tamen etiam hoc Dei donum est, dicente Scriptura, A Domino jungitur mulier viro . Ideo Doctor Gentium et pudicitiam conjugalem per quam non fiunt adulteria, et perfectiorem continentiam per quam nullus concubitus quaeritur, sermone suo commendans, et hoc et illud conjuges ne se invicem fraudent: quos cum admonuisset, adjecit, Vellem autem omnes homines esse sicut et me ipsum; quia utique ipse ab omni concubitu continebat: et continuo subjunxit, Sed unusquisque proprium donum habet a Deo; alius sic, alius autem sic . Numquid
Abbreviated transcription (Latin):
uis enim nescit. uxorem marito tan¬
quã dũo debere seruire: S quod
ad menbra corporis attinet: quibus sexꝰ
ipse distinguitur. apls dicit. Siunliter
oo uir sui corporis potestatem ñ habet.
s mulier: ut cum in ceteris actibus ad
humanã pacem ꝑtinentibus mulier
uiro debeat seruitutem. huus unius rei
qua sexus utriusq carnali sorte discer¬
nitur. & carnali cõmixtione concerit᷑.
simulem ipse habeant potestatem. uir in
urorem. & uror in uirum. Ex sermone

Expanded text:
uis enim nescit uxorem marito tamquam domino debere seruire? sed quod ad membra corporis adtinet, quibus sexus ipse distinguitur, apostolus dicit: similiter et uir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. ut cum in ceteris actibus ad humanam pacem pertinentibus mulier uiro debeat seruitutem, huius unius rei, qua sexus utriusque carnali sorte discernitur et carnali conmixtione conceraitur, similem in se habeant potestatem uir in uxorem ut uxor in uirum. prole
Abbreviated transcription (Latin):
uir a uirtute: uel uircus a uiro. Habes
ergo uirtutem: uince libidinem. Caput
S uide: qua ducas. Caput es: duc seqͥt᷑.
parate intrare ad illam nonã nuptam:
ad illam pulchram ornatã iuro stio. nos
monilibus s uirtutibus. Si eĩ casti. & sc̃i.
& boni. intraueritis: meubra ipsius noue

Expanded text:
vir enim a virtute, vel virtus a viro. Habes vir enim a virtute, vel virtus a viro. Habes ergo virtutem? Vince libidinem. Muliersed vide quo ducas. Caput es, duc quo sequatur: parate intrare ad illam novam nuptam, ad illam pulchram, ornatam viro suo, non monilibus, sed virtutibus. Si enim casti, et sancti, et boni intraveritis, membra ipsius novae
Abbreviated transcription (Latin):
mei. filii mei. sufficiant uobis urores
nr̃ȩ : qm̃ sufficere uos uultis uxoribus ur̃is.
Non uis ab illa fiat aliquid preter te: no¬
li facere aliquid preter ipsam. Tu do-¬
inquit scͥpttira: obsequelatur abrahe do¬
minũ eum uocans. llerum est: istas ta¬
bulas subscribit ep̃c. Ancille ur̃ȩ sunt
uxores ur̃e : dñi estis uxorum ur̃arum.
S quando uenitur ad illud negotium
quo sextis discernitur. & sexus sibi uterq
miscetur: uxor ñ habet potestatem cor¬
poris sui. s tur. Gaudebas. erigebas ce:
iactabas te. Bene dirit apłs: optime dix̃
uas electionis. Ulxor non habet potestatẽ
corporis sui sed uir: quia ego sum dñs.
Laudasti: audi qd̃ seq̃r. Audi qd̾ ñ uis. rogo
qd̾ uel is. Qd ẽ hoc: audi. Similit̾ ꝯuir:
dñs ille. Similiter & uir non habet pote¬
statem corporis sui: sed mulier. Hoc
libenter audi. llicium tibi tollitur: non
dominiũ. Adulteria tua ꝓhibentur: ñ
feminȩ subriguntur. Tu uir es: ostende.

Expanded text:
it immundos. Sufficiant vobis uxores vestrae, quia sufficere vos vultis uxoribus vestris. Non vis ab illa fiat aliquid praeter te: noli facere aliquid praeter ipsam. Tu doinquit Scriptura, obsequebatur Abrahae, dominum eum vocans . Verum est; istis tabulis subscripsit episcopus: ancillae vestrae sunt uxores vestrae, domini estis uxorum vestrarum. Sed quando venitur ad illud negotium, quo sexus discernitur, et sexus sibi uterque miscetur; Uxor non habet potestatem corporis sui, sed vir. Gaudebas, erigebas te, jactabas te. Bene dixit Apostolus, optime dixit Vas electionis: Uxor non habet potestatem corporis sui, sed vir. Quia ego sum dominus. Laudasti: audi quod sequitur, audi quod non vis, rogo ut velis. Quid est hoc? Audi: Similiter et vir; dominus ille; similiter et vir non habet potestatem corporis sui, sed mulier . Hoc libenter audi. Vitium tibi tollitur, non dominium: adulteria tua prohibentur, non feminae subriguntur. Tu vir es, ostende:
Abbreviated transcription (Latin):
in altero. Opus gͦ stim ꝓbet tinusqͥsq nr̃m:
utrum de uena caritatis emanet. titrum
de radice dilectionis rami bonorum oꝑum
puillulent. Optis autẽ suum ꝓbet untis¬
qͥsq ait: & tunc in semetipso głam habe-¬
bit & non in altero. Non quando illi ꝑhi¬
bet testimonium lingaa aliena: sed quan¬
do ꝑhibet conscientia ꝓpͥa. Er tͣct᷑ epłs

Expanded text:
in altero . Opus ergo suum probet unusquisque nostrum, utrum de vena charitatis emanet, utrum de radice dilectionis rami bonorum operum pullulent. Opus autem suum probet unusquisque, ait, et tunc in semetipso gloriam habebit, et non in altero: non quando illi perhibet testimonium lingua aliena, sed quando perhibet conscientia propria. 3. Hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
de ipsitis caritatis cõmendatione loquereͥt.
Si distribuero omnia mea patpibus. &
tradidero corptis meum ut ardeam. carita¬
tẽ autẽ ñ habeam: nichil michi ꝑdest. Po¬
test enim qͥsquam hoc facere sine caritate:
potest. Nam qͥ ñ habent caritatẽ: diuiser̃t
unitatẽ. Querite ibi: & uidebitis multos
multa tribuere patꝑibus. Ulidebitis alios
ꝑaratos ad suscipiendam mortẽ: ita ut defis.¬
tente ꝑsecutore ipsos p̃cipitent. Isti fine du¬
biõ. sme caritate hoc faciunt. Reuocem᷑
gͦ ad conscientiam: de qua dicit apls. Nã¬

Expanded text:
de ipsius charitatis commendatione loqueretur, de ipsius charitatis commendatione loqueretur, Si distribuero omnia mea pauperibus, et tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest . Potest enim quisquam hoc facere sine charitate? Potest. Nam qui non habent charitatem, diviserunt unitatem. Quaerite ibi, et videbitis multos multa tribuere pauperibus; videbitis alios paratos ad suscipiendam mortem, ita ut desistente persecutore, seipsos praecipitent: isti sine dubio sine charitate hoc faciunt. Revocemur ergo ad conscientiam, de qua dicit Apos
Abbreviated transcription (Latin):
on diligamus uerbo tantum eo lin¬
guas oꝑe & ueritate. Querimus¬
in quo oꝑe: in qua ueritate. Potest esse ma¬
nifestius opus: quam tribuere pauꝑibus:
Multi hoc iactantia faciunt: ñ dilectione.
Potest esse maitis opus: quam mori ꝑ fratbꝰ :
Et hoc multi uolunt putari facere iactan¬
tia nomtinis comparandi: ñ uisceribꝰ dilectio¬
nis. Restat ut ille diligat fratrem: qui ãsi
detim uͥ solus uidet cordi fuo ꝑfuadet. Ec in¬
terrogat cor suum: an uere ꝓpter fratrum
dilectionem hoc faciat. E peribet illi testi¬
monitim oculus qui penetrat cor: q̃ homo
attendere ñ potest.Ideo paulus apłs quia
paratus erat mori ꝓ fratribus. & dicebat.
ipse impendar ꝓ animabꝰ ut̃is: tamen qr
d̃s hoc uidebat in corde ipsitis. ñ homines
qͥbꝰ loquebatur. ait illis. I Michi autem
mimimum ẽ. ut anobisdiaidicer: aut
ab humano die. Et ostendit etiã ipse quio¬
dam loco. quia solent ista fieri: inani iactã¬
tia: ñ firmam̃to caritatis. Ait enim: cum

Expanded text:
on diligamus verbo tantum et lingua, sed opere et veritate. QuaerimusIn quo opere, in qua veritate? Potest esse manifestius opus, quam tribuere pauperibus? Multi hoc jactantia faciunt, non dilectione. Potest esse majus opus, quam mori pro fratribus? Et hoc multi volunt putari se facere, jactantia nominis comparandi, non visceribus dilectionis. Restat ut ille diligat fratrem, qui ante Deum ubi solus videt, cordi suo persuadet, et interrogat cor suum an vere propter fratrum dilectionem hoc faciat; et perhibet illi testimonium oculus qui penetrat cor, quo homo attendere non potest. Ideo Paulus apostolus, quia paratus erat mori pro fratribus, et dicebat, Ipse impendar pro animabus vestris : tamen quia Deus hoc videbat in corde ipsius, non homines quibus loquebatur, ait illis, Mihi autem minimum est ut a vobis dijudicer, aut ab humano die . Et ostendit etiam ipse quodam loco quia solent ista fieri inani jactantia, non firmamento charitatis: ait enim cum
Abbreviated transcription (Latin):
sine caritate inflat. & ex nobis esse
caritatẽ. que facit ut scientia inflare
ñ possit: Item cum dicat apłs. super¬
eminentem scientiȩ caritatem xp̃r
quid est insanitis. quã putare ex deo
esse scientiam. que suibdenda ẽ carita¬
ti. & ex hominibus caritatẽ. quȩ sciꝑ¬
eminet scientiȩ : fides autem uera

Expanded text:
sine charitate inflat, et ex nobis esse sine charitate inflat, et ex nobis esse charitatem, quae facit ut scientia inflare non possit? Item cum dicat Apostolus, supereminentem scientiae charitatem Christi ; quid est insanius, quam putare ex Deo esse scientiam, quae subdenda est charitati, et ex hominibus charitatem, quae supereminet scientiae? Fi
Abbreviated transcription (Latin):
umilium uirtus est de scientia
ñ głãri: quia cõmunis ẽ omnibꝰ
sicut uius lucis ita participatio ueri¬
Ion est mirum si lux lucet inte¬
nebris: & tenebre eam ñ com¬
prehenderunt. In iohanne lux dicit.
Ecce qualem dilectionem dedit nob̃
pateꝵ: ut filii dei uocemur. & fimus.
Et in pelagianis tenebre dicunt: di¬
lectio nobis. ex nobis est. Quam si uerã.
id est xp̃ianã dilectionem haberent:
scirent & unde haberent. sicut sciebat
apłs qui dicebat. Nos autẽ ñ sp̃m huiꝰ
mundi accepimus. s sp̃m qͥ ex deo est:
ut sciamus quȩ a deo donata sunt nob̃.
Ioħs dicit: ds̃ dilectio est. Et pelagia¬
ni: etiã ipsum. ñ ex deo s ex semetip¬
sis habere se dicunt. Et cum scien¬
tiam legis ex deo nobis esse fateant᷑:
caritatem ex nob̃ ipsis uolunt. Nec
audiunt apłm dicentem: scientia
inflat. caritas autẽ edificat. Quid ẽ
ineptius immo uͦ quid est amentius.
& ab ipsa sc̃ĩtate caritatis alienus: ꝗͣ
confiteri ex deo esse scientiam que

Expanded text:
umilium virtus est de scientia non gloriari: quia communis est omnibus; sicut usus lucis, ita participatio verion est mirum, si lux lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehendunt . In Joanne lux dicit, Ecce qualem dilectionem dedit nobis Pater, ut filii Dei vocemur et simus . Et in Pelagianis tenebrae dicunt, Dilectio nobis ex nobis est. Quam si veram, id est, christianam dilectionem haberent, scirent et unde haberent; sicut sciebat Apostolus, qui dicebat, Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Joannes dicit, Deus dilectio est . Et Pelagiani etiam ipsum Deum non ex Deo, sed ex semetipsis habere se dicunt: et cum scientiam legis ex Deo nobis esse fateantur, charitatem ex nobis ipsis volunt. Nec audiunt Apostolum dicentem, Scientia inflat, charitas autem aedificat . Quid est ineptius, imo vero quid est amentius, et ab ipsa sanctitate charitatis alienius, quam confiteri ex Deo esse scientiam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
increpati. ue dubitant. id est uerbũ
dubitationis ponunt. cum corde ñ du¬
bitent: uelut si indigneris seruo tuo &
dicas. Contempnis me: confidera forsi¬
tan dñs łs̃ tiuis sum. Hinc & apłs
ad quosclam contemptores suos loq̃us.
ait. Puto autẽ & ego sp̃m dei habeo.
Qui dicit puto: dubitare uidet᷑. Sed
ille increpabat: non clubitabat. Et ip¬
se dñs xp̃c alio loco increpans infideli¬
tatem futurã generis humani: cum
uenerit inquit filius hominis putas
inueniet fidem in terra : De his. ut̃¬

Expanded text:
increpative dubitant, id est, verbum increpative dubitant, id est, verbum dubitationis ponunt, cum corde non dubitent: velut si indigneris servo tuo et dicas, Contemnis me; considera, forsitan dominus tuus sum. Hinc et Apostolus ad quosdam contemptores suos loquens ait: Puto autem, et ego Spiritum Dei habeo . Qui dicit, puto, dubitare videtur: sed ille increpabat, non dubitabat. Et ipse Dominus Christus alio loco increpans infidelitatem futuram generis humani: Cum venerit, inquit, Filius hominis, putas, inveniet fidem in terra ? 4.
Abbreviated transcription (Latin):
ne quis hoc consilium tanꝗͣ humamĩ¬
& ñ diuinũ contempnendum putaret.
adiecit. Puto autẽ quod ego sp̃m dei
habeo. Pinde intelligendum ẽ etiã ipsa
que non a dño iubentur. s a scõ eius fa¬
mulo titiliter suadentur: eodem dño
inspirante suaderi. Absit enĩ ut quis¬
qtrã catholicus dixerit. quando suadet
sp̃c sanctus ñ dñm suadere: cum & ipse
dñs sit. & inseparabilia sint oꝑa truita¬
i enim me sciretis: & patrem meã
forsitan sciretis. Ille qui omnia scit:
quando dicit forsitan. ñ dubitat. s in¬
crepat. Attende enim quomͦ increpa¬
tiue dicatur. ipsum forsitan: quod ui¬
detur esse uerbum dubitationis. S
dtibitationis uerbum ẽ: qñ dicitur
ab homine. ideo dubitante. qi nescien¬
te. Cumuͦ dicitur a deo uerbum dubi-¬
tationis. cum deum nichil utiq lateat:
illa dubitatione arguit᷑ infidelitas. ñ
opuratar diuinitas. Homines de his
rebtis quas certas habent. aliquando

Expanded text:
ne quis hoc consilium tanquam humanumne quis hoc consilium tanquam humanum, non divinum, contemnendum putaret, adjecit, Puto autem, et ego Spiritum Dei habeo. Proinde intelligendum est, etiam ipsa quae non a Domino jubentur, sed a sancto ejus famulo utiliter suadentur, eodem Domino inspirante suaderi. Absit enim ut quisquam catholicus dixerit, quando suadet Spiritus sanctus, non Dominum suadere; cum et ipse Dominus sit, et inseparabilia sint opera Trinitai enim me sciretis, et Patrem meum forsitan sciretis. Ille qui omnia scit, quando dicit forsitan, non dubitat, sed increpat. Attende enim quomodo increpative dicatur ipsum forsitan, quod videtur esse verbum dubitationis. Sed dubitationis verbum est quando dicitur ab homine, ideo dubitante quia nesciente: cum vero dicitur a Deo verbum dubitationis, cum Deum nihil utique lateat, illa dubitatione arguitur infidelitas, non opinatur divinitas. Homines enim de his rebus quas certas habent, aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ uirtutem dei. In resurrectione eni:
nec nubent. nec uxores ducent. Non enĩ
incipient mori: sed ertint equales anglis
dei. Eorum itaq resurrectionem memo¬
ranit: qui resurgent ad uitã. ñ qui resur¬
gent ad penã. Potuit ergo dicere: erratis.
nescientes scͥpturas. neq uirtitẽ dei. In il¬
la eñ resurrectione: multinubȩ iste esse
ñ poterant. Deinde addere : nec aliqͣ
ibi nubet. S nec ipse tit uidemus: tot
maritorũ mulierẽ. ulla sue sententie sig¬
nificatione dampnauit. Quappt̾. nec con¬
tra humanȩ uerecundiȩ sensum audeo
dicere. ut quoties uoluerit uiris mortuis
nuibat fennna: nec ex meo corde p̃ter scͥp¬
ture sc̃e auctoritatẽ quotaslibet nuptiaᷤᷤ
audeo condempnare. Quod autẽ dico
untuire uidue. hoc dico onini uidue.
Beatior erit: si sic ꝑmanserit Puto aut̃ qd̾¬
um dixisset de muliere cuiꝰ uir
mortuus fuerit. Beatior autẽ erit
si sic ꝑmanserit scdm meum confilium:

Expanded text:
que uirtutem dei. in resurrectione enim que uirtutem dei. in resurrectione enim nec nubent nec uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei. eorum itaque resurrectionem commemorauit, qui resurgunt ad uitam, non qui resurgunt ad poenam. potuit ergo dicere: erratis, nescientes scripturas neque uirtutem dei; in illa enim resurrectione multinubae istae esse non poterunt, deinde addere: quia nec aliqua ibi nubit. sed nec ipse, ut uidemus, tot maritorum mulierem ulla suae sententiae significatione damnauit. quapropter nec contra humanae uerecundiae sensum audeo dicere, ut, quotiens uoluerit, uiris mortuis nubat femina, nec ex meo corde praeter scripturae sanctae auctoritatem quotaslibet nuptias audeo condemnare. quod autem dico uniuirae uiduae, hoc dico omni uiduae: beatior eris, si sic um dixisset de muliere cujumortuus fuerit, Beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium;
Abbreviated transcription (Latin):
ponsionis uiẽẽ forte displiceat: uberiuis
disputantem reprehensorem meũ audire
paratus sum. fortassis enim affert aliquã
rationem: quare scdẽ nuptiȩ ñ dampnen¬
tur. tercie dampnentur. Nam ego sicut
in exordio sermonis hinꝰ admonur: non
audeo plus saꝑe. quam oportet sape. Qs
enim sum: qͥ putẽ definiendum. quod nec
apłm uideo definisse : Ait enim. Mulier
alligata ẽ: quãdii uir ens uitut. Non
dixit pͥmus. aut sccłs. ant terquis ant quotꝰ¬
libet: sed mulier inqͥt alligata est. quam¬
du uir eitis iiuit. Si autem mortu¬
us fuerit uir eiꝰ: liberata est. cui uult
nubat. tantum in dño. Beatior autẽ
erit: si sic ꝑmanserit. Quid hinc senten¬
tiȩ quantũ ad hanc rem attinet. addi
uel detrahi possit: ignoro. Deinde ipsum
sent mulierem ñ umiuirã. uel biurã
s si dici potest septiuirã. in resurrectione
cuiꝰ fuitura esset uxor. Increpans enĩ eos.
ait. Er ¶ratis. nescientes scͥpturas. ne¬

Expanded text:
ponsionis meae forte displiceat, uberius ponsionis meae forte displiceat, uberius disputantem reprehensorem meum audire paratus sum. fortassis enim adferat aliquam rationem, quare secundae nuptiae non damnentur, tertiae damnentur. nam ego, sicut in exordio sermonis huius admonui, non audeo plus sapere quam oportet sapere. quis enim sum, qui putem definiendum, quod nec apostolum uideo definisse? ait enim: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit; non dixit: primus aut secundus aut tertius aut quartus; sed, mulier, inquit, alligata est, quamdiu uir eius uiuit; si autem mortuus fuerit uir eius, liberata est. cui uult nubat, tantum in domino; beatior autem erit, si sic permanserit. quid huic sententiae, quantum ad hanc rem adtinet, addi uel detrahi possit, ignoro. deinde ipsum sent mulierem non uniuiram uel biuiram, sed, si dici potest, septiuiram in resurrectionem cuius futura esset uxor. increpans enim eos ait: erratis, non scientes scripturas ne
Abbreviated transcription (Latin):
nibus sanctis. etiam in uidius &c comu¬
gatis fidelibus tota uirgo ẽ. Uniuerse qͥp¬
pe eccdĩe cuius illa omnia menbra sunt:
apłs dicit. Aptani uos um uiro uirgi¬
nem castam: exhibere. xp̃o. Notut aut̃
ille conitigẽ uirgnnẽ sine corruptione
fetare: quemꝰ ipsa etiam carne pocuuit
mater sine corruptione ꝓcreare. Qua
dic̾e lapstis & runas a castitate sc̃toꝑs
que uotietur deo. adulteriis esse peio¬
res. Si enim qd̵ nullomͦ dubitandum ẽ
ad offensio  nẽ xp̃i ꝑtinet. cũ men¬
brum eiꝰ fidem ñ seruat marito: quanto
grauius offendit᷑. cum illi ipsi non seruat᷑
fides. in eo quod exigit oblatũ. qui ñ
exegerat offerendum: Cum  enim
e terciss & de quartis. & de ultra plu¬
ribus nuptiis. solent homines motie¬
re questionẽ. Unde ob breuiter respon-¬
deam: nec ullas nuptias debeo dampna¬
re. nec eis uerecundiam numerositatis
auferre. S ne cuiquã breuitas huius res¬

Expanded text:
nibus sanctis, sed etiam in uiduis et coniunibus sanctis, sed etiam in uiduis et coniugatis fidelibus tota uirgo est. uniuersae quippe ecclesiae, cuius illa omnia membra sunt, apostolus dicit: aptaui uos uni uiro uirginem castam exhibere Christo. nouit autem ille coniugem uirginem sine corruptione fetare, quem in ipsa etiam carne potuit mater sine corruptione procreare. fit dicere lapsus et ruinas a castitate sanctiore, quae uouetur domino, adulteriis esse peiores. si enim, quod nullo modo dubitandum est, ad offensionem Christi pertinet, cum membrum eius fidem non seruat marito, quanto grauius offenditur, cum illi ipsi non seruatur fides in eo quod exigit oblatum, qui non exegerat offerendum ! cum enim De tertiis et de quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines mouere quaestionem. unde ut breuiter respondeam, nec ullas nuptias audeo damnare nec eis uerecundiam numerositatis auferre. sed ne cuiquam breuitas huius res
Abbreviated transcription (Latin):
illo tempore necessariũ fuit in isrł
ñ haberet: mortuo uiro quesiuit alte¬
rum de quo haberet. Hac itaq con¬
Qtam credendum ẽ etiam si filios
nullos habtut. quod quidem script᷑a
quod potuit agnoscere & paruultim.
llnde merito etiam sine filiis. si tam̃
eos ñ habuit: scłas iniptias recusa¬
tuit. Quia nouerat iam tẽptis esse qͦ
xp̃o. non offitio pariendi. s studio con¬
tinendi: nec comugalibus fetandis uis¬
ceribus. s castificandis uidualibus me-¬
lius serturetur. Si uͦ etiam sciebat ritth
ꝑ suam carnem ꝓpagari semen. unde
xp̃c carnem fuerat habiturus. & huic
scientie nubendo exhibuit nunisteriũ:
ñ audeo iam dicere beatiorem fuisse an-¬
ne unduitatẽ. quã illitis fecunditatem.
scãrum uiduarum iste sit sensus. ut xp̃c
eis iudeatur. quasi scds maritus. Ipsum
enim habebant & antea. quando uiris
menbra sunt comux est: que fidei. spei.¬
& caritatis integritate. ñ in solis uirgi.¬

Expanded text:
illo tempore necessarium fuit, in Israhel illo tempore necessarium fuit, in Israhel non haberet, mortuo uiro quaesiuit alterum, de quo haberet. hac itaque bis conquam credendum est, etiamsi filios nullos habuit — quod quidem scriptura quo potuit agnoscere et paruulum: unde merito etiam sine filiis, si tamen eos non habuit, secundas nuptias recusauit, quia nouerat iam tempus esse, quo Christo non officio pariendi, sed studio continendi nec coniugalibus fetandis uisceribus, sed castificandis uidualibus moribus melius seruiretur. si uero etiam sciebat Ruth per suam carnem propagari semen, unde Christus carnem fuerat habiturus, et huic scientiae nubendo exhibuit ministerium, non audeo iam dicere beatiorem fuisse Annae uiduitatem quam illius fecunditatem. sanctarum uiduarum iste sit sensus, ut Christus eis uideatur quasi secundus maritus; ipsum enim habebant et antea, quando uiris membra sunt, coniux est, quae fidei, spei, caritatis integritate non in solis uirgi
Abbreviated transcription (Latin):
sunt enim: ad ulterium. uel fornicatio.
Ab his autẽ illicitissualde longe est:
que uoti libertate se obstruirit. &sͥ
etiam licita ne licerent. ñ imꝑio le-¬
gis. s consilio castitatis effecit. Et bo¬
nun est pudicitia conugalis: sed me-¬
lius bonum est cõtinentia uidualis. Hoc
ergo illius bomi suminissione honorat᷑:
ñ illud bonum. melioris huius laude
dampnatur. Nec qr dixi ruth beatã.
annam beatiorem. cum illa bis nip¬
serit. hec uni utro cito uduata diu uixe¬
rit: continuo etiam de meliorem pu-¬
des esse quam ruth. Alia quippe ꝓ¬
pheticis temporibus scãrum femina¬
rum dispensatio fuit. qtias nubere
obechientia ñ concupiscentia compelle-¬
bat. ut ꝓpagaretur popłs dei. in quo ꝓ¬
ꝑ ea quȩ in figura contingebant illis.
siue in his qui scirent. siue in illis qui illa
nescirent. nichil aliud esse quã ꝓphe-
tia xp̃i. ex quo nasceretur etiã caro
xp̃i. ꝓinde scã ruth cum semen quale

Expanded text:
sunt enim adulterium uel fornicatio. sunt enim adulterium uel fornicatio. Ab his autem inlicitis ualde longe est, quae uoti libertate se obstrinxit et sibi etiam licita ne licerent non imperio legis, sed consilio caritatis effecit. et bonum est pudicitia coniugalis, sed melius bonum est continentia uidualis. hoc ergo melius illius boni submissione honoratur, non illud bonum melioris huius laude damnatur. Quod Annam beatiorem, cum illa bis nupserit, haec uniuira cito uiduata diu uixerit, continuo etiam te meliorem putes esse quam Ruth. Alia quippe propheticis temporibus sanctarum feminarum dispensatio fuit, quas nubere oboedientia, non concupiscentia conpellebat, ut propagaretur populus dei, in quo per ea. quae in figura contingebant in illis, siue in his qui scirent siue in his qui illa nescirent, nihil aliud esset quam propheta Christi, ex quo nasceretur etiam caroproinde sancta Ruth, cum semen, quale
Abbreviated transcription (Latin):
atis ostendit beatam esse in dño:
beatiorem. hoc est ut scͥpturarum ñ tan¬
tum uerbis. uerum etiam exemplis lo¬
quar: beatã esse ruth. s annan beatio¬
rem. Quaꝓpter hoc pͥmum oportet.
ut noueris bono. quod elegisti ñ damp¬
nari scdãs nuptias: s inferuis honora¬
ri. Nam sicut bonum sc̃e uirginitatis
quod elegit filia tua. non dampnat u¬
nas nuptias tuas: sic nec uiduitas tua.
cuiꝰ quã sccłas. Hinc enim maxime catha¬
frigarum & nouatranortim hereses tu¬
muerunt: quas buccis sonantibus ñ sa¬
pientibus etiam tertulliantis inflauit.
dum sccdas nuptias tanquã illicitas
male. dico dente concidit. quas omni-¬
no licitas. apłs sobria mente concedit.
Ab hac sanitate doctrine: nulliꝰ idocti. nullꝰ
docti disputatione motearis. nec ita ex tol¬
las bonum tuum. ut quod malum ñ ẽ
tanꝗͣ malum crimineris alienum. sed
tantomagis gande tuo bono. quantoma¬
gis uides non tantum illo deuitari ma¬
ia. s quedam etiã bona suꝑari. Mala

Expanded text:
atis ostendit beatam esse, et post beatiorem: hoc est, ut scripturarum non tantum uerbis, uerum etiam exemplis loquar, beatam esse Ruth, sed Annam beatiorem. Quapropter hoc primum oportet ut noueris, bono, quod elegisti, non damnari secundas nuptias, sed inferius honorari. nam sicut bonum sanctae uirginitatis, quod elegit filia tua, non damnat unas nuptias tuas, sic nec uiduitas tua cuiusquam secundas. hinc enim maxime Cataphrygarum ac Nouatianorum haereses tumuerunt, quas buccis sonantibus, non sapientibus etiam Tertullianus inflauit, dum secundas nuptias tamquam inlicitas maledico dente concidit, quas omnino licitas apostolus sobria mente concedit. ab hac sanitate doctrinae nullius indocti, nullius docti disputatione mouearis; nec ita extollas bonum tuum, ut quod malum non est, tamquam malum crimineris alienum, sed tanto magis gaude tuo bono, quanto magis uides non tantum illo deuitari mala, sed quaedam bona etiam superari. mala
Abbreviated transcription (Latin):
deo: qr scͥptum ẽ. a facie eius scientia
& intellectus ꝓcedit. Et scͥptum est:
caritas autẽ exͣ deo est. E legimꝰ: sp̃m
scientie & pietatis. Legimꝰ sp̃m uirtu¬
tis. & caritatis: & continentiȩ. S maiꝰ
ẽ donum caritas: quã scientia. Nam
scientia quando est in homine: caritaᷤᷤ
est necessaria. ne infletur. Caritas autẽ
ñ emulatur: non agit ꝑperam. ñ inflat᷑.

Expanded text:
entia et intellectus procedit : scriptum est, Charitas ex Deo est . Et legimus, Spiritum scientiae et pietatis : legimus, Spiritum virtutis et charitatis et continentiae . Sed majus est donum charitas quam scientia: nam scientia quando est in homine, charitas est necessaria, ne infletur; charitas autem non aemulatur, non agit perperam, non inflat
Abbreviated transcription (Latin):
coniugem ñ dimittere. quanitus liceat
& dimitt̾e: quẽ ad modum recte dicimꝰ.
melius est quod & licet & expedit. quã
id quod licet nec expedit. Ex libro pͥmo¬
icut autẽ bono male uti malumẽ:
sic malo bene titi bonum ẽ. Duo gͥ
hec bonum & malum. & alia duo. ustis
bontis. & usus maluis. sibunet adiuncta.
quatuor differentias faciunt. Bene utĩt
bono: continentiam dedicans deo. Male
utit᷑ bono: continentiã dedicans idolo.
Male utitur malo: concuipiscentiã re¬
laxans adulterio.Be. I ne utitur
malo: concupiscentiã: restͥugens conubio.
Sicut gͦ melius ẽ bene uti bono. quam
beneuti malo. cum sit utruinq bo¬
num: Sita quidat uirginem suam
bene faIcit. & qui nondat nuptum

Expanded text:
conjugem non dimittere, quamvis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse quod licet et expedit, quam id quod licet nec expedit. His sicut autem bono male uti malum est, sic malo bene uti bonum est. duo igitur haec, bonum et malum, et alia duo, usus bonus et usus malus, sibimet adiuncta quattuor differentias faciunt. bene utitur bono continentiam dedicans deo, male utitur bono continentiam dedicans idolo; male utitur malo concupiscentiam relaxans adulterio, bene utitur malo concupiscentiam restringens conubio. sicut ergo melius est bene uti bono quam bene uti malo, cum sit utrumque bonum, ita qui dat uirginem suam bene facit et qui non dat nuptum
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmꝰ adam. qui de puluere ante
formatꝰ ẽ : nouissimꝰ autẽ adam qͥ de uir.¬
gie ꝓcreatꝰ ẽ. siue in uno quoq homi¬
ne utrũq compleat᷑. ut pͥmꝰ adam sit
homo in corpore mortali. nonissimꝰ adamꝰ
idem ipse in corpore unmortali: tam̃ int̾
animã uiuentẽ & sp̃m uiuificantẽ. hoc
uit̾ eẽ uoluit. ut illic sit corpꝰ animale.
hic sp̃uale. Anina qͥppe in corpore am¬
mali. uint quidem: s ñ uunficat. usq
ad auferendã corruptionẽ. In corpore uͦ

Expanded text:
us Adam, qui de puluere ante formatus est, nouissimus autem Adam, qui de uirgine procreatus est, siue in unoquoque homine utrumque compleatur, ut primus Adam sit homo in corpore mortali, nouissimus Adam idem ipse in corpore inmortali, tamen inter animam uiuentem et spiritum uiuificantem hoc interesse uoluit, ut illic sit corpus animale hic spiritale. anima quippe in corpore animali uiuit quidem, sed non uiuificat usque ad auferendam corruptionem; in corpore uero
Abbreviated transcription (Latin):
entiles plerumq philosophorum
argum̃tis nob̃cum agere student:
ut dicant aliqͥd t̾renun in celo esse ñ posse
Nr̃as em̃ scͥpturas ñ nouerunt. Hesciunt
surget corpꝰ sp̃uale. Non enĩ ita dictum ẽ
& nc̃ corpꝰ nr̃m qd̃ animale dicit᷑: ñ in ani¬
mã tiersum ẽ & anima factum. S sp̃uale
corpꝰ intelligit᷑: qd̾ ita sp̃mi subditã ẽ. ut ce¬
lesti habitationi contieniat. omini fragilitate
ac labe terrena in celestem pupitatẽ ao sta¬
bilitatẽ mutata. atq contiersa. De qua dĩc
apłs̃. Omnes resurgemꝰ s ñ omnes imnii¬
tabim᷑. Quam immutationẽ ñ indeceriꝰ
s in melius fieri docet: cã dicit & nos im¬
fidem: q̃ fallere ñ potest. Qtod cui indet᷑
incredibile: qualis sit nc̃ caro attendit. qua¬
lis autẽ fut᷑a sit ñ confiderat. Quia illo tẽ.¬
pore immutationis angłice: ñ iam caro erit

Expanded text:
entiles plerumque philosophorum argumentis nobiscum agere student, ut dicant terrenum aliquid in caelo esse non posse. nostras enim scripturas non nouerunt nec sciunt surgit corpus spirituale. Non enim ita dictum est, et nunc corpus nostrum, quod animale dicitur, non in animam uersum est et anima factum; sed spiritale corpus intellegitur, quod ita spiritui subditum est, ut caelesti habitationi conueniat, omni fragilitate ac labe terrena in caelestem puritatem et stabilitatem mutata atque conuersa. haecs: Omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur. Quam immutationem non in deterius, sed in melius fieri docet idem, cum dicit, Et nos imfidem, quae fallere non potest. Quod cui videtur incredibile, qualis sit nunc caro attendit ; qualis autem futura sit, non considerat : quia illo tempore immutationis angelicae non jam caro erit
Abbreviated transcription (Latin):
pls̃ cum uellet ostendere. quan¬
tum peccatũ gratia ñ subueni¬
ente ad nocendum ualeret: etiam ipsã
legem qua ꝓhibetur peccatum. ñ dubi¬
tatut dicere uirtutẽ ẽẽ peccati. Acu¬
leus inquit mortis ẽ peccatũ. uirtus
autẽ peccati lex. Ulerissime omnino.
Auget enim ꝓhibitio desiderium opis
illiciti: quando usticia ñ sic diligitar᷑
ut peccandi cupiditas eiꝰ delectatione uinca¬
tur. Ut autẽ diligatur. & delectet ueraiꝰti¬
cia: ñ nͥ dituna subuenit gratia. S ne ꝓꝑ-¬
terea lex putaret᷑ malum. qm̃ uirtus ẽ
dicta peccati: ideo tpse alio loco uersans
huiꝰmodi qͣstionem. itaq inqͥt. lex quidẽ
Quod gͦ bonum ẽ inqͥt. mͥ factũ ẽ mors:¬

Expanded text:
s cum uellet ostendere, quantum peccatum gratia non subueniente ad nocendum ualeret, etiam ipsam legem, qua prohibetur peccatum, non dubitauit dicere uirtutem esse peccati. Aculeus, inquit, mortis est peccatum, uirtus autem peccati lex. Verissime omnino. Auget enim prohibitio desiderium operis inliciti, quando iustitia non sic diligitur, ut peccandi cupiditas eius delectatione uincatur. Ut autem diligatur et delectet uera iustitia, non nisi diuina subuenit gratia. Sed ne propterea lex putaretur malum, quoniam uirtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco uersans huius modi quaestionem: Itaque, inquit, lex quidem Quod ergo bonum est, inquit, mihi factum e
Abbreviated transcription (Latin):
ugetur enim concapiscentia. &o¬
maiores uires accipit lege ꝓhi¬
ente: nisi adiuuet sp̃c gr̃e. Hoc ẽ: qd̃
dicit ille ipse doctor gentium. Aculetis
autẽ mortis ẽ peccatum: uirtus uͦ pecca¬
ti lex. Ecce unde dicit homo. Ulolo le¬
gis seruare mandatũ: s uirtute concu¬
piscentiȩ mẽȩ uincor. Et cũ uoluntas
eiꝰ conuenit᷑ oo dr̃ noli uinci amalo:
quid ei ꝓdest. nͥ gratia succurrente
fiat qd ipse apłẽ secutus adicinxit.
Nam oo cum dixisset uirtus peccati lex:
contintio sribiecit. Gratias autẽ deo: qui

Expanded text:
ugetur enim concupiscentia, majores vires accipit lege prohibente, nisi adjuvet spiritus gratiae. Hoc est quod dicit ille ipse Doctor Gentium: Aculeus autem mortis est peccatum; virtus vero peccati, lex. Ecce unde dicit homo, Volo legis servare mandatum, sed virtute concupiscentiae meae vincor. Et cum voluntas ejus convenitur, et dicitur, Noli vinci a malo; quid ei prodest, nisi gratia succurrente fiat? Quod ipse Apostolus secutus adjunxit: nam cum dixisset, virtus peccati lex, continuo subjecit, Gratias autem Deo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
uale sit & quod sit hoc speculũ
si queramus: ꝓfecto illud occurrit.
quod inspecalo nͥ ymago ñ cernittur: Hoc gͥ
lantes ergo dyxit. ꝑ speculum uidentes. ñ
de specala ꝓspitientes. Quod in greci lin¬
gua ñ ẽ ambigcitim: tinde in latinam lin-¬
gnam tͣnslate sunt apłice litterȩ. Ibi qͥppe
speculum uͥ apparent imagines rerumi ab
spectila. de cuius altitudine longuis aliqͥd
intuemur: etiã sono tierbi distat omnino.
Satisq apparet: apłm ab specuilo. ñ abspe¬
cula dixise głam dñi spectilantes. Quod uͦ
ait. in eandem imaginem tͣnsformantr:
itiq imaginem dei utilt intelligi. Eandẽ
dicens. istam ipsam scilicet: idest quã spetu¬
lamur. Quia eandem imago dei ẽ os głã
dei: sicuti alibi dicit. llir quidem ñ debet
uelare captit: cum sit inrago & gla dei.
Transformamtir ergo dixit. de forma in
formam mutam atq tͣnsimtis.

Expanded text:
uale sit et quod sit hoc speculum si quaeramus, profecto illud occurrit, quod in speculo nisi imago non cernitur. Hoc ergo lantes dixit, per speculum videntes, non de specula prospicientes. Quod in graeca lingua non est ambiguum, unde in latinam translatae sunt apostolicae Litterae. Ibi quippe speculum ubi apparent imagines rerum, a specula de cujus altitudine longius aliquid intuemur, etiam sono verbi distat omnino; satisque apparet Apostolum a speculo, non a specula dixisse, gloriam Domini speculantes. Quod vero ait, In eamdem imaginem transformamur: utique imaginem Dei vult idicens istam ipsam scilicet, id est, quam speculamur, quia eadem imago Dei est, et gloria Dei, sicuti alibi dicit: Vir quidem non debet velare caput suum, cum sit imago et gloria Dei. Transformamur ergo dixit, de forma in formam mutamur atque transimus.
Abbreviated transcription (Latin):
tas possit: quod infirma ñ posset. Lex
gͥ adducit ad sidem: fides impetrat sp̃m
largiorem. Diffundit sp̃c caritatem: im¬
plet caritas legem. Ideo lex pedagogus
uocatur. Sub cuits minacissima seue¬
ritate: qui inuocauerit nomen dñi sal¬
uus erit. Qnomͦ autẽ inuocabunt.: in quẽ
non crediderunt: Pinde ne littera si¬
ne sp̃u occidat: sp̃c uinificans credenti¬
bus & inuocantibus datur. Caritas uͦ
apls̃ dicit. plenitudo legis caritas. Ex¬

Expanded text:
tas possit, quod infirma non posset. lex tas possit, quod infirma non posset. lex igitur adducit ad fidem, fides impetrat spiritum largiorem, diffundit spiritus caritatem, implet caritas legem. ideo lex paedagogus uocatur, sub cuius minacissima seueritate qui inuocauerit nomen domini,! saluus erit. quo modo autem inuocabunt, in quem non crediderunt? proinde, ne littera sine spiritu occidat, spiritus uiuificans credentibus et inuocantibus datur, caritas uerapostolus dicit: Plenitudo legis caritas.
Abbreviated transcription (Latin):
illo modo intelligendum ẽ. ꝗtiod ait apłs.
littera occidit. sp̃c autẽ iniuificat: sed etiã
illo eoq uel maxime quo aꝑtissime alio
loco dicit. Concupiscentiam nesciebã.
nisi lex diceret non concupisces. Et pau¬
lo pꝰait. Occasione accepta peccatump
mandatum fefellit me: & ꝑ illud occidit.
Ecce quid est. littera occidit. E utiq
uanto sunt caritati futura melio¬
ra: tanto funt infirmitati uio¬
lentiora p̃sentia. Et utinam hi qui ea
uidere & gemere nouerunt: uincere
&o euidere mereantur. Quod sine dei
gratra: nullomodo uobantas implet hu¬
mana. Qunia nec libera dicenda est quã
diti ẽ uincentibus & uincientibus cupi¬
ditatibus subdita: ã quo enim quis deuic¬
tus ẽ huic & sertitis addictus est. Et si
tc̃ liberi eritis. Lex itaq & iubendo e̾o
dicendo. quod sine gratia impleri non po¬
test: homim demonstrat suam infir¬
mitatẽ. ut querat demonstrata infir¬
mitas saluatorem. A quo sanata uolã¬

Expanded text:
solo modo intellegendumsolo modo intellegendumLittera occidit, spiritus autem vivificat: sed etiam illo, eoque vel maxime, quo apertissime alio loco dicit, Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Et paulo post ait: Occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me, et per illud occidit . Ecce quid est, Littera occidit. Et utique enim sunt caritati futura meliora, tanto sunt infirmitati uiolentiora praesentia. et utinam hi, qui ea uidere et gemere nouerunt, uincere et euadere mereantur! quod sine dei gratia nullo modo uoluntas implet humana, quia nec libera dicenda est, quam diu est uincentibus et uincientibus cupiditatibus subdita; a quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est, et: Si tunc uere liberi eritis. Lex itaque docendo et iubendo, quod sine gratia impleri non potest, homini demonstrat suam infirmitatem, ut quaerat demonstrata infirmitas saluatorem, a quo sanata uolun
Abbreviated transcription (Latin):
luminis. ut ex illo ei bene sit. ã quo ht̃ e
uo sit. Ham neq liberum arbitriam.
ꝗuicꝗͣ. uisi ad peccandrm tialet: si lateat
ueritatis ita. Et cum id quod agendũ
&o quo nitendum ẽ ceꝑit non latere:
nisi etiam delectet & ametur. ñ agittir.
non suscipit᷑. non bene uiuitur. Ut autẽ
diligat᷑. caritas dei diffunditar in cordibꝰ
nr̃is: non ꝑ liberum arbitͥam quod surgit
pintis continenter recteq iuendilit tera
est occidens nisi affit iniuficans sp̃c. Neq
enim solo illo modo intelligendum ẽ qs
legimus. littera occidit sp̃c autẽ uiuificat.
ut aliquid figurate scͥptum cuiꝰ ẽ abfurda
ꝓpͥetas. ñ accipiamꝰ sic̃ littera sonat: sed
aliud quod significat intuentes interiorẽ
autẽ scdm sp̃m uita & px. Llelut si qͥs¬
ꝗͣ. multa que scͥpta sunt in cantico can¬
ticorum. carnaliter accipiat: non ad lu¬
minose caritatis fructtim. s ad libidi¬
nose cupiditatis affectum. Non gͦ solo

Expanded text:
luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum ualet, si lateat ueritatis uia; et cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene uiuitur. ut autem diligatur, caritas dei diffunditur in coidibus nostris non per arbitrium liberum, quod surgit pimus continenter recteque uiuendi, littera est occidens, nisi adsit uiuificans spiritus. neque enim solo illo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, ut aliquid figurate scriptum, cuius est absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, sed aliud quod significat intuentes interiorem autem secundum spiritum uita et pax; uelut si quisquam multa quae scripta sunt in Cantico canticorum carnaliter accipiat non ad luminosae caritatis fructum, sed ad libidinosae cupiditatis adfectum. non ergo isto
Abbreviated transcription (Latin):
legis. idest decem notissima illa
p̃recepta: digito dei duabus lapideis ta¬
bulis primum fuisse conscͥpta: certissi¬
mum ẽ nob̃. S lex quando ñ adinuat
gratia. p̃uaricatores facit: & tantum¬
mͦ in littera ẽ. ꝓpter hoc enim mxxi¬
me ait apls. Litt̾a occidit: sp̃c autem
uiuificat. Accedat ergo ad litteram sp̃c
ne occidat littera. quem ñ uiuificat sp̃t.
s ut oꝑemtr p̃cepta legis ñ uiribus nr̃is.
os enim dicimus humanam uolun¬
tatem. sic diumitus adiuuari ad
faciendam uisticiã. ut p̃ter quod creatus
est. homo cum libero uoluntatis arbitrio.
p̃terq doctrinam qua ei p̃cipitur: quẽ¬
admodum uiuere debeat acciprat
sp̃m sc̃m̃. quo fiat in animo eius.
delectatio dilectioq summi illius¬
atq incõmutabilis boni qtiod detis est:
etiam nc̃ cum adhric ꝑ fidem ambulat.
nondum ꝑ speciem. tit hac sibi uelut
arra data gratuiti muneris. in ardescat
inherere creatori. atq inflãmetur ac¬
cedere ad participationem illius ueri

Expanded text:
Legis, id est, decem notissima illa praecepta digito Dei duabus lapideis tabulis primum fuisse conscripta certissimum nobis est . Sed Lex quando non adjuvat gratia, praevaricatores facit, et tantummodo in littera est: propter hoc enim maxime ait Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat . Accedat ergo ad litteram spiritus, ne occidat littera quem non vivificat spiritus; sed ut operemur praecepta Legis, non viribus nostris, os autem dicimus humanam uoluntatem sic diuinitus adiuuari ad faciendam iustitiam, ut praeter quod creatus epraeterque doctrinam qua ei praecipitur quemadmodum vivere debeat, accipiat Spiritum sanctum, quo fiat in animo ejus delectatio dilectioqatque incommutabilis boni, quod deus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi uelut arra data gratuiti muneris inardescat inhaerere creatori atque inflammetur accedere ad participationem illius ueri
Abbreviated transcription (Latin):
ittera occidit: sp̃c autẽ inuifi¬
cat. Non ut alitid impleas: quam tͥ
ꝑ litteram iubetur. S sola littera re¬
um facit. Gratia ooa peccato liberat:¬
& litteram donat impleri. Ulnde fit
dictum ẽ littera occidit: hoc ẽ enim
littera reos facit. Datur p̃ceptum: ñ
adiuuaris gratia. continuo te inuenis
ñ solum non oꝑatorem legis. s etiam reã
p̃uaricationis. Ubi enim ñ ẽ lex: nec p̃¬
uaricatio. Non gͦ rep̃hensa ẽ lex cum
dictum ẽ littera occidit. sp̃c autẽ uiti¬
littera sine gratia. Exemplum accipi¬
te. Hac locutione dictum ẽ. Scientia
inflat. Quid ẽ scientia inflat: Scien¬

Expanded text:
ittera occidit, Spiritus autem vivificat . Non ut aliud impleas, quam tibi per Litteram jubetur: sed sola littera reum facit, gratia et a peccato liberat, et litteram donat impleri. Unde fit pdictum est, Littera occidit. Hoc est enim, littera reos facit. Datur praeceptum, non adjuvaris gratia: continuo te invenis non solum non operatorem legis, sed etiam reum praevaricationis. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio . Non ergo reprehensa est lex, cum dictum est, Littera occidit, Spiritus autem vivilittera sine gratia. Exemplum accipite. Hac locutione dictum est, Scientia inflat. Quid est, Scientia inflat? Scien
Abbreviated transcription (Latin):
Et tamen ñ ẽ interp̃tatũ: cum
ꝓotuisset dici uerum dico uob̾. Nec grecꝰ¬
nec latinus. Nam hoc uerbum qd̃ ẽ am̃
nec grecũ ẽ. nec latinum: s hebretim. Sic
mansit ñ ẽ interp̃tatum: ut honorem ha¬
beret uelam̃to secreti. Non ut esset ne¬
gatum. s ne uilesceret nudatum. fratres nolice
pueri effici sensibꝰ: smalitia paruuli estote
Sensibus autẽ ꝑfecti estote. Ex libro

Expanded text:
est interpretatum, cum potuisset dici, Verum dico vobis. Nec grnec latinus: nam hoc verbum quod est Amen, nec graecum est nec latinum, sed hebraeum. Sic mansit, non est interpretatum, ut honorem haberet velamento secreti: non ut esset negatum, sed ne vipueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote, sensibus autem perfecti estote. In po
Abbreviated transcription (Latin):
N popło noui testam̃ti. qui non ꝑdurant
occurrere in uirum ꝑfectum. uel infirmita¬
te uiritm uel mentis leuitate: mulieribꝰ
& pueris comꝑandi sunt. Nam illis dicit᷑.
Si tamen initium stibstantiȩ eiꝰ. usq in fi¬
nem firmum retineamꝰ. Illis autẽ: nolite
pueri effici sensibꝰ.s malitia infantes esto¬
te. tit sensibꝰ ꝑfecti sitis. Et ideo neq in
ueteri neq neq in nouo testam̃to: tales
admittunt᷑ ad numerum. Ex tract᷑ p̃i

Expanded text:
n populo Novi Testamenti qui non perdurant occurrere in virum perfectum , vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieribus et pueris comparandi sunt. Nam illis dicitur, Si tamen initium substantiae ejus usque in finem firmum retineamus ; illis autem, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia infantes estote, ut sensibus perfecti sitis . Et ideo neque in Vetere, neque in Novo Testamento tales admittuntur ad numerum; sed sive i
Abbreviated transcription (Latin):
er acto quippe iudicio. tunc esse de¬
sinet hoc celum & hec t̾ra: quando
incipiet esse celum notitm. & t̾ra noua.
Mutatione namq rertrar: non omni mo¬
do interitu transibit hic mundus. Unde
apłs dicit. Ureterit enim figura huius
mtindi. Ulolo uos sine sollicitudine esse.
figura ergo preterit: non natura. Iudica
bro uite. & in et̾ntim ignem missis. tẽ
figura huits mundi mundanortm ig¬
num conflagratione p̃teribit: sicut fac¬
tum est mundanaram aquarum inun¬
deitione diluuum. Illa utiq ut dixi cou¬
flagratione mundana. elementorum cor¬
ruptibilium qualitates que corporibus
nr̃is corruptibilibus congruebant. arden¬
do penitus interibunt. atq ipsa substan¬
cia eas qualitates habebit. que corporibꝰ
umortalibus intrabili mutatione con¬
uemiant: ut scilicet intindus in melitis
inotatꝰ apte accõmodetur homiirubis
etiam carne in melius unouata.¬

Expanded text:
eracto quippe iudicio, tunc esse desinet hoc caelum et haec terra, quando incipiet esse caelum novum et terra nova. Mutatione namque rerum, non omni modo interitu transibit hic mundus. Unde apostolus ait: Praeterit figura huius mundi, volo vos sine sollicitudine esse. Figura ergo prbro vitae, et in aeternum ignem missis, tunc figura hujus mundi mundanorum ignium conflagratione praeteribit, sicut factum est mundanarum aquarum inundatione diluvium. Illa itaque, ut dixi, conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates, quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant, ardendo penitus interibunt; atque ipsa substantia eas qualitates habebit, quae corporibus immortalibus mirabili mutatione conveniant: ut scilicet mundus in melius innovatus, apte accommodetur hominibus etiam carne in melius innovat
Abbreviated transcription (Latin):
ce: ista modis omnibus quere. ꝓpter hec
ad quirenda & optinen n. da. fac elemo¬
sinas. funde orationes: exerce iennia.
ꝗtiantun sine lesione tui corporis potes.
Bona uͦ illa t̾rena. noli diligere. Quanta
libet tibi abundent: sic eis utere ut bo¬
na multa ex illis. nullum autẽ inalum
facias ꝓpter illa. Omnia quippe talia pe¬
ribunt. S bona oꝑa ñ pereunt: etiã que
de bonis pereuntibus fiunt. Preterit enĩ¬

Expanded text:
ce, ista modis omnibus quaere. propter haec ce, ista modis omnibus quaere. propter haec adquirenda et obtinenda fac elemosynas, funde orationes, exerce ieiunia. quantum sine laesione tui corporis potes. bona uero illa terrena noli diligere, quanta libet tibi abundent. sic eis utere, ut bona multa ex illis nullum autem malum facias propter illa. omnia quippe talia peribunt, sed bona opera non pereunt, etiam quae de bonis pereuntibus fiunt. Si eni
Abbreviated transcription (Latin):
cessitatibus meis erue me. Ipse te exaui¬
diet. ut interiores & inuifibiles hostes.
id est ipsas cupiditates. inuisibiliter &
sp̃naliter uincas. & sic utaris hoc mundo.
tanꝗͣ ñ utens. ut ex bonis eius bona
facias. ñ malus fias: qr & ipsa bona sunt.
nec dantur hominibus. nisi ab illo qui
habet ominum celestium & terrestriã
potestatẽ. S ne putent᷑ mala: qant᷑ &¬
bonis. Ne putentur magna uel stimma:
dantur & malis. Itemq anferuntur
ista & bonis ut ꝓbentur: & malis ut
crucient᷑. Quis enim nesciat. quis ita
sit stultus. ut ñ uideat quod saltis htuiꝰ
mortalis corporis. & menbrorum corrup¬
tibilitm uirtus. & uictoria de homini¬
bus inunicis. & honor atq potentia tẽ¬
poralis. & cetera istiusmodi bona terre¬
na. & bonis dentur & malis. & bonis
atferantur & malis: salus uͦ anime cũ
immortalitate corporis uirtusq iusticie.
& tuctoria de cuipiditatibus inimicis. &
gła. oo honor & pax ineternum ñ dent᷑
nnfi bonis: Ista ergo dilige. ista concupis¬

Expanded text:
itatibus captiua teneatur, ipse te exaudiet, ut interiores et inuisibiles hostes, id est ipsas cupiditates inuisibiliter et spiritaliter uincas et sic utaris hoc mundo tamquam non utens, ut ex bonis eius bona facias, non malus fias, quia et ipsa bona sunt nec dantur hominibus nisi ab illo, qui habet omnium caelestium et terrestrium potestatem. sed ne putentur mala, dantur et bonis; ne putentur magna uel summa bona, dantur et malis itemque auferuntur ista et bonis, ut probentur, et malis, ut crucientur. Quis enim nesciat, quis ita sit stultns, ut non uideat. quod salus huius mortalis corporis et membrorum corruptibilium uirtus et uictoria de hominibus inimicis et honor atque potentia temporalis et cetera ista bona terrena et bonis dentur et malis et bonis auferantur et malis? salus uero animae cum inmortalitate corporis uirtusque iustitiae et uictoria de cupiditatibus inimicis et gloria et honor et pax in aeternum non dantur nisi bonis. ista ergo dilige, ista concupis