comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ipsũ dis putando domons¬
trem ꝗdideo nonta quã rerũ
gestarũ naturaliuel usi tato
ordine factũ .ẽ. ut cordibus
nr̃is fi delissima scã rũ scrip¬
turarũ aucto ritate plata
quia stultũ ee non potestmis¬
ticũ eẽ credat. quis ei exposi¬
tionẽ uel inquisitionem
aut alibi iã efhibuerimus
aut intẽpus aliud differamꝰ.
Iud ergo sibiuult &iã illud
ꝗd inulier uiro delatere facta
.e. Verũ esto propt̃ ipsius con¬
iunctionis um cõmen dandã
hocita fieri postuis sectedam
Num quid &iã ut dormientifie¬
e eademn racio uielauessias
flagitabat ut deniq ossedes racto
incuius locũ caro suppler&ur
Num enin potuit ipsa carod&ra¬
hi utinde congruentius qđ sit sexus
infirmior mulier formaretur.
Anuerotã multis additis costa ds
aedificarepotuit in mulierẽ & car¬
nem pulpã uenon potuit quide
puluere ipsũ hominẽ fecit. Ai
suam costa sueratd&ra henda
quur no n altera pea costa reposi¬

Expanded text:
hoc ipsum disputando demonshoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposi
Abbreviated transcription (Latin):
cere quomodo & p̃ceptũ dedit.
quo mo do &peccantẽ in terro¬
gauit atq iudicauit. Siaũ
non credebat profectioneq
hoc scire poterat utrũ ad cum
omnia illecui non credebat
adduferit. An foste inaliqui¬
b abillo remotiorib terrepar¬
tib aliqua eisimils̃ q̃ nondemons¬
trass absconderit. Nonita¬
q. arbitrordubitandũ hocali¬
cuius proph&icae significa¬
tionis gratia factũ s tamen
factũ neq hoc operesus cepi¬
mus proph&ica a enigmata
perserutari sed rerũ gesta¬
rum fidẽ ad propri&atẽ
historiȩ commen dare ut
quod inpossibile uideriuanis
atq incredulis potest aut
ipsi auctoritatis scaẽ scrip¬
.turę uelud testi ficatio necon¬
traria repugnare. Id pro
meir uiribus quantũ ds̃ adiuuatꝰ
disseten do demonstrẽ nequem
possibile ẽe ne que contrariũ
Quod autẽ possibile quidẽ appa¬
speciemrepugnantiae sed
tamen quasi suꝑfluũ uel&iã
stultũ quib dã uideripot:

Expanded text:
cere, quo modo et praeceptum dedit, cere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adpaspeciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest,
Abbreviated transcription (Latin):
proculdubio mystica signi¬
ficatio resonar&. ẜ creden¬
dum .ẽ. paulatĩ cognitis pis¬
ciũ generib nomina inpo¬
sita. Tunc aũ cũ pecora
& bestiȩ & uolatilia ad hominẽ
ad ductas ut eis ad se congregatis
generatim que distinctis no¬
mina in poner& Quib &iã
ipsis paulati & multotitius
quã piscib si hoc sactũ none&
poss nomina in ponere.
Quid fuit causȩ nisiratio aliqid
significandqđ adp̃nuntiati¬
onẽ futurorũ ualer& cuirei
maximȩ ordo narrationis
huius inuigilat. Dein denũ¬
qui digno rabatds̃ nihil tale
secre asse innadiris anma¬
liũ quod simileadiutorium
poss eẽ homini. a nopus
erat ut hoc &iã homo ipse
cognos cer&. Et eo cõmẽbatio¬
rẽ haber& uforẽ suã quod
in omnicarne creata subce¬
lo & dehocaere sicut ipseui¬
uente ni hil eiꝰ sim ileinuene¬
rit mirũ si boc scire non poss
nisi omnib ad seadductis at¬
q ꝑspectis. sienimdõ cre¬
debat poss hocilli eo modo di¬

Expanded text:
procul dubio mystica signiprocul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo di
Abbreviated transcription (Latin):
posuit. sienĩ liguȩ humanȩ
consolant᷑ sicappellant᷑ haec
omnia quẽ ad modũ eis homi¬
nes loquendo nomina posue¬
runt non solũ hȩcquȩ sunt in
aquis & terris uerũ &iã ipsa
terra & aqua & caelũ. & q̃
uidentur incaelo & q̃ non ui¬
dentur sed creduntur ꝓdiuer¬
si tate linguarũ gentiliũ diuersis
nominib appellant᷑. V nã sane
linguã primitus fuis se didicim:
ante quã suꝑuia t᷑ris illius post
diluuiũ fabricate indiuersõ sig¬
norũ sonos humanã diuider&
soci&atẽ quȩcũq: aũ illa lingua
fuerit quid attin& que rereilla
ceste tuncloquebat᷑ adã & in
ea lingua si ad hucusq per¬
man& s̃ iste uoces asticulatȩ
quib primus homo animalib
terrestrib & uolatilib nomi¬
na in posuit. Numigit᷑ ullo
modo credibile . ẽ. in eadẽ
lingua nomina pisciũ non
ab homine sed diuinitus ins¬
tituta q̃ dõ docente homo pos¬
teadicer&. quodsi ita &iã
factũ e&. qua reita factũea

Expanded text:
posuit? si enim linguae humanae posuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset,
Abbreviated transcription (Latin):
cum anima pi&ate dõ subdita
legem istã peccati q̃ ẽ. in mem¬
bris corporis mostis huuis quã
primus homo accepit inpoenã
uicerit ipsa ꝑgratiã p̾miũ cae¬
leste ꝑcipiat maioregloria
demonstrans. Quanta sitlaus
oboedientiae q̃alienae in oboe¬
dientiae poenã potuit uistu¬
tes superrare. Sed quoniã cui
adiutorio femina facta sit iuiro
satis quantũ efistimorequisitũ ÷
illuo iam uideamus quaresit.
factũ qđ adductȩ s̃ ad adam om̃s
bestia eagri & omnia uolatilia
caeli uteis nomine in poner&
atq ita ueluo necessitas orer&
creandi ei feminã exeius latere
cũinterilla animalia simile
illiadiutoriũ non fuiss inuen¬
tum. uid&ur enim mihi propt̃
aliquã significationẽ proph&i¬
camfactũ sed tamen factũ
ut resgesta confirmata figu¬
rȩinterp̃tatio libera relinquat᷑
Quid ẽ enim hoc ipsu quod uola¬
tilib terrestribq animanti¬
bus non &iã piscib: atqueom¬
nib: natalib: adã nomina in¬

Expanded text:
cum anima pietate deo subdita cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina in
Abbreviated transcription (Latin):
tẽq: omnibꝰ iamnotissimã gen¬
tibus. & ꝑ noe filios omsgentes
quis quis dubi tauerit omnia
cogitnutare quȩ credimus.
Longeq a fideliũ mentib repel¬
lendus . ẽ. Cum ergo queri t̃
ad quod adiutoriũ factus sit
illesecus uiro diligent̃ quan¬
tum ualeo cuncta considȩran¬
ti ñ nisicaus prolis occurrit.
ut ꝑ eorũ stripem terra imple¬
r&ur. Et non eo modo pro¬
creatã quonunc procreatur
homines. Cũ in ẽ. peccatiles
in membris repugnans legi
mentis &iã siꝑdĩ gratiã uistutẽ
superatur. hoc enĩ eẽ. nom po¬
tus secreden dum est. nisi incorpo¬
re mostis huius qđ corpus mostuũ ÷
propter peccatũ. Et quidacpoe¬
naiustius quã ut non ad omnenu¬
tũ seruiat corpus id ẽ suus famu¬
lus animae. sicutd nõ suod& rec¬
tauit ipsa seruire. siueutrũq: ex
paraentib: creent. Cre&¬
ds̃ corpus escorporeanimã ex
anima siue alio modo faciat
animas non utiq: adopus inpos¬
sibile nec mercede parua ut

Expanded text:
temque omnibus iam notissimam gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut
Abbreviated transcription (Latin):
qui & inminimis suis operib mag¬
nus estapib: donabit. Vt sic ope¬
tent᷑ generationẽ filiorũ quem¬
ad modũ cȩra speciem liquoremq
mellis. Quur in credibile uideat᷑
primis hominib: talia fecisse cor¬
pora utsi ñ peccassent. Et mor¬
bũ quendã quo morarent᷑ conti¬
nuo concoepissent. Eonutuim¬
perarent membris quib f&us
exorit᷑ quopedib cũ ãbulat᷑ ut
neque cũ ardore seminar& ur
Neq cum dolore parer&ur
Nunc uero trans grediendo pre¬
ceptũmotũ legis illius quȩ re¬
pugnat legimentis in membris
conceptȩ mostis habere meru¬
er̃. quem nuptiae ordinant
continentia cohib& & refre
nat. Ut quẽ ad modũ depec¬
cato factũ .ẽ. suppliciũ sĩde
supplicio fiat meri tum.
Factã itaq feminã uiro deuiro in eo
secuinea forma & distinctione
membrorũ qua fcminae note
sunt quepeperit cain & abel
& om̃s fr̃s eorũ exquib om̃s ho¬
mines nascerent᷑ in quib pepe

Expanded text:
qui et in minimis suis operibus magqui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donavit ut sic operentur generationem filiorum, quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis; cur incredibile videatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut si non peccassent, et morbum quemdam quo morerentur, continuo non concepissent, eo nutu imperarent membris quibus fetus exoritur, quo pedibus cum ambulatur, ut neque cum ardore seminaretur, neque cum dolore pareretur. Nunc vero transgrediendo praeceptum, motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt; quem nuptiae ordinant, continat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nascere
Abbreviated transcription (Latin):
transgressis eorũ membris.
Velud aliqua egritudo l& alis
mors ipsa concepta .ẽ. mutauitq
illam qualitatẽ quacorporei sic
dominabant utnendicerent ui¬
deo alialegẽ in membris meisre¬
pugnantẽ logimentis meae
Quia &si nondũ spiritale seda¬
nimalecorpus erat ñdũ tamerat
mostis huius dequa & cũ quana¬
tisumus. Quid enim aliud non
dicam natis: omnino conceptini¬
si egritudinẽ quandã incͥoaui¬
mus quasumus necesario meri¬
turi. Neque enĩ tã nec esse ẽ.
cũ ipso morbomori. quiydrops
uel drsintericus. ul elefantio¬
sus factus fuerit quã eũ qui hoc
corpus habere coeperit inquo
omne homines naturas filiurȩ
quia hoc non fecit nisi poena pec¬
cati. Quȩcũ itasint. Quur ñ
credamus illos homines ante
peccatũ itagenitalibus mẽ¬
bris ad procreandos filios im¬
pera repotuisse sicut c&eris
quȩ in colib& opere anima sine
ulla molestia & quasi prorituuolup¬
nipotens ineffabilit̃q laudandus

Expanded text:
transgressi sunt, eorum membris transgressi sunt, eorum membris velut aliqua aegritudo letalis, mors ipsa concepta est; mutavitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos hopeccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse, sicut caeteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia, et quasi pruritu volupnipotens ineffabiliterque laudandus,
Abbreviated transcription (Latin):
lix ego homo quis melibera uit
de corpore mostis huius gratiã¬
enimsufficer&ei sidicer&
quis melibera bit de hocmosta¬
licorpore. sed de corpore in¬
quit mostis huius sic ut &iã
illud corpus quidẽ inquit mor¬
tuum ẽ. propt peccatũ necibiat
mostale sed mostuũ. qua utiq
mostale quia moriturũ. nonitaere¬
dendũ ẽ. suisseilla corpora s lic&
animalia nondũ spiritalia. non
tamen mostua idẽ. quȩ necesse e&
ut morerent᷑ quod eadie sactũ ẽ.
qualignũ contra u&itũ t&iger̃¬
sicut in ipsis nr̃is corporibus
qua edã prosuo modo sanitas
dicitur. Quaesipesturbata sic
suerit & ut l& alis morbus iam
uiscera de pascatus. quo ins¬
pectomedici. mostẽ immine¬
re pronuntiant mostale uti¬
q: corpus &iam tuncdicitur
sed alit̃ quã cũ e&. sanũ quã uis
quandoq: sine dubio moriturũ
Ita illi homines animalia qͥdẽ
corpora gerentessed non moritu¬
ra nisi per cassent accepturã
aũ angelicã formã caelestẽq
qualitatẽ moxubi prȩceptũ

Expanded text:
abit de corpore mortis hujussufficeret ei si diceret: Quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerSicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus jam viscera depascatur, quo inspecto, medici mortem imminere pronuntient; mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter quam cum esset sanum, quamvis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam coelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum
Abbreviated transcription (Latin):
Ait enim non legistis quia quisitit
abinitiomasculu & femina feciteos
& dix̃ ꝓpt̃ hoc dimitt & homo patrẽ
& matrem &ad herebit uxorisuȩ
& erunt duo in carneuna ut hinc in¬
tellegeremꝰ ꝓꝓt̃ extasinq̃ p̃cesserat
in adam hoceũ diuinitus tãquam
pph&ã dicere potuisse s iamiste
huius libri terminus ꝓlac& ut ea
q̃ sequnt᷑ ab alio exordiore nouent in¬
tantionem legentium¬

Expanded text:
Ait enim: Non legistis quia qui fecit Ait enim: Non legistis quia qui fecit initio, masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentium
Abbreviated transcription (Latin):
diatoris: sic omni a qͥ adipsius
seminis aduentum ł p̃nunti andum ład
ponciandum in reruminatura p̃terasitatũ
naturecur sum mirabiliter facta sunt mi¬
nistrantib angelis cẽfacta ut tamenubi¬
q: creator ud reparator ereaturarumsit
risi qͥ plantatore & rigatore quolib& solus
in cronentũ dat ds̃ : hac ꝑhoc &iam
illa extasis quam d s̃ inmisit in adam
ut soporatus obdormir&. recte intelle¬
gitur ad hoc immisa ut & ipsius mãis
ꝑ exta sinpasticeps fier& tamquaman¬
gelicecurie & intrans. inscõariũ
dĩ. intelleger& in nouissimã Deni¬
q: euigilans. tam quã ꝓph&iue plenꝰ
cũ adse adductam costam muliere
suã uider& Eructuauit continuo
quod magnum sacramentum conm̃¬
datapł: hoc nuno os exossibus meis
&caro decarnemea hȩc uocabitur
mulier qñm deuiro sumpta ÷: hex ꝓpt̃
trem & ad herebit uxorisuȩ & er̃
duo incarneuna : q̃ uerba cum pͥmi
hominis suis se scriptura ipsatest& dñs
tam̃ in eua ģelio dm̃ dixise declaraut

Expanded text:
nia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus. Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uitrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Quae verba cum primi hominis fuisse Scriptura ipsa testatur, Dominus tamen in Evangelio Deum dixisse declaravit.
Abbreviated transcription (Latin):
naturã muli ebris tãquã terrae
ita fuis se tunc illorũ hominũ
corpus animale. Con stitutorũ
inparadiso nondũ mostis legedã natũ
ut non haberent app&itũ carnalis
uoluptatis qualenunc habentista
corpora queiã ex mostis propagine
ducta sunt. Neque enĩm hlẽ in
eis factũ cũ deligno prohibito
edissent quando quidẽ ds̃ dixerit
non si ederitis mostemoriemini
sed quadie ederitis mostemori¬
emini. ut hoc ipsũ in eis illa face¬
r& dies qđ a postolus gemitdi¬
cens. Condelector legedi scđm
interiorẽ hominẽ. Vdeo autẽ
aliã lege in membris meis re¬
pugnante. Legientis maeȩ

Expanded text:
natura muliebris, tanquam terrae natura muliebris, tanquam terrae ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso, nondum mortis lege damnatum, ut non haberent appetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis
Abbreviated transcription (Latin):
Neque enim tantũ de prauatis
homines ut non &iã tales pe¬
corib Q uolatilib antecel¬
lant quorũ tamen omnium
generib: hanc infimã mundi
pastẽ prosuilo cisoste decora¬
tã quẽ non considera redelec¬
t&. Quis aũt. ita sit excors
ut put& minus eã ornaripo¬
tiusse. Siiustis morientib im¬
pler&ur. Nam quia numerosis¬
sima ẽ. suꝑ naciuitas angelorũ.
Ideo non recteco nubio copularenꝰ
nisimorerent᷑. hanc quippe
numero sitatẽ ꝑfectã &iã in re¬
surrectione scõrũ angelis soci¬
andã dñs prȩsciens ait inre¬
surrectione neq nubent neq
ux ores ducent. Non eniminci¬
piant mori sed erunt aequa¬
les angelis dĩ. hic uerocũ im¬
plenda eẽ . hominib: terra. & eã
propt̃ cognitionis astiorẽ neces¬
si tudinẽ & unitatis uinculũ
maxime cõmendandũ ex uno
oposter& implere propt̃quid
aliud secđm ipsũ quae situsest
femineus secus adiutor. Nisi
ut serentẽ genus humanum

Expanded text:
neque enim tantum deprauati sunt neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis maxime commendandum, ex uno oporteret impleri; propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adjutor, nisi ut serentem genus humanum
Abbreviated transcription (Latin):
mina m&iunt᷑. Itadunesciur
homines quid in adulteri is
& fornicationib: diuino iure
dãn&ur &iã causa procrean¬
di coniugalẽ concubitũ d&es¬
tantur. Quod qui non faciuNt
sed tamen fecunditatẽ carnis
propt̃ successionẽ mostalitatis
diuinitus datã sentiunt nec
ipsiputant primos illos ho¬
mines potuis se concũ bere
nisi propter pec catũ quod
ã misserant moriturigignendo
requi rerent successores. Noc
adtendunt sirec tepotuerunt
sue cessore quȩrimorituris¬
multorectius socios q̃ripo tuisse
uicturis. Impl& a uero terra
genehumanorec teproles non¬
nisiquemorientib succeder&
mines terraim pler&ur quo¬
modo ipsinisi gignendo offici¬
um soci&ats implerent an
uero itaquis caecus ẽ. mente
ut noncernat quanto t̃risor¬
namen to sit genus humanũ
&iã cum a paucis rec telauda¬
bilit̃q uiuat᷑. Quantũ que
ualeat ordorei puplicȩ incu¬
iusdã pacis terrȩ nȩ uincu¬
lũ choercens &iã peccator es

Expanded text:
imina metiuntur: ita dum nesciunt imina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri moriturismulto rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus succederet, mines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores?
Abbreviated transcription (Latin):
tas uel in continentiae regit᷑
prauitas. Vnde quinsatis deser¬
ruimus in eo libro quẽ debono ẽ¬
iugalinuꝑ edidimus. ubi & con¬
tinentiã uiduale. Et excellen¬
tiã uirginale. prosuorũ gradu¬
um dignitate distinximꝰ. Diuti¬
us hicstilus noster non ẽ. hoccu¬
pandus. Nunc enĩ querimus
cui adiutorio mulier facta sit
uito sieis adgignendos filios mis¬
ceri sibim& inpara diso non li¬
cebat qui enim hoc sentiunt
fosde peccatũ ẽẽ. omne concu¬
bitũ putant. Difficile .ẽ. nã¬
q utdũ ꝑ uersae homines uitia
deuitant. Non in corũ con¬
traria ꝑniciter currant.
Et enĩ sicut exhorrens auari¬
tiã sit profusus aut eshorrens
luxoriã fitauarus. autinq¬
&us fit cuius pigritiã rep̃hen¬
deris aut cuius in qui&udine
piger a ut quire p̃hensus odis¬
se coeperit audatiã suã ad timi¬
ditatẽ fugit. Aut quitimidus
non ẽẽ. conat tã quã ab rupto
uinculo fit temerarius. Dũ
non ratione sed opinione cr¬

Expanded text:
tas uel incontinentiae regitur tas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione cr
Abbreviated transcription (Latin):
non sibi uindicat. Quodiã suffi¬
ciende prolis nec essitudo non
postulat deniq utriusq secus
infirmitas propendens in rui¬
nã turpitudinis. Rec te excipit᷑
honestatenuptiarũ ut qđ saniseẽ.
possit officium sitȩgrotis reme¬
diũ. Neque enim quia in conti¬
nentiamalũ ẽ. Id eo conubiũ
ł qua in continentes copulant᷑
non est bonũ immouere non
propt̃ illud malũ culpa¬
bile ẽ. hocbonũ sed propt̃ hocbo¬
nũ ueniale ẽ illum malũ. Qm̃
id quod bonũ hab& nuptiae
& quod bonȩs nuptia epeccatũ
Essenũ quã potest hoc autẽ triꝑ¬
titũ .ẽ. fides. proles sacramentũ
infide adtendit᷑. Nepr& er
uinculũ congalecũ atera uel
altero concũbat᷑. In proleut
amant̃ suscipiat᷑. benigne
nutriat. Relegiose educ&ur
insacramento ut coniugiũ non sepa¬
r&ur. & dimisus aut dimisa.
nec causa prolis alter congugat᷑
Haec ẽ tam quã regula nutiarũ.
qua uelnaturȩ de corat fecundi¬

Expanded text:
non sibi vindicat quod jam suffinon sibi vindicat quod jam sufficiendae prolis necessitudo non postulat? Denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis, recte excipitur honestate nuptiarum, ut quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. Neque enim quia incontinentia malum est, ideo connubium, vel quo incontinentes copulantur, non est bonum: imo vero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecundi
Abbreviated transcription (Latin):
tes qđ debitũ ut soluant cre¬
dunt᷑ &iã redituri adhanc uitã
Et qđ tãdiudilatũ ẽ. monturi.
N unc tam̃ in alia uitas ubiance
resurretionẽ camis. antequã
animale corpus. inspiritale
mut& Nec morbo nec se nectu¬
tedeficiunt: quanto iustius aq
probabilius primis illis homi¬
nib p̃star&. sineullo suopa¬
rentũ uepeccato uiuentib &
in meliorẽ aliquẽ statũ filiis ge¬
nitiscederent. Vnde stculo si¬
nito cũ omni posteritate scõrũ:
In angelicã formã. non ꝑcarnis
licius mutarent᷑. Nonitaque
uideo ad qđ aliud &diutoriũ
mulier facta sit uiro. sigeneran¬
dicausa sub trahit᷑. Quȩ nihilo¬
minus quare subtrahat ignoro.
Vnde enĩ magnũ magniq hono¬
ris merito apuddm̃ fidelis & pia
uirginitas hab&. Nisi qui aisto
iamtempore continendi ab ã
plexu. cũ exomnib: gentib ad
implendũ scõrũ numerũ lar¬
gissima suppetat copia ꝑcipi¬
ende sostide uoluptatis libido

Expanded text:
tes — quod debitum ut soluant, cretes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis licius mutarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore coplexu cum ex omnibus gentibus ad implendum sanctorum numerum largissima suppetat copia, percipiendae sordidae voluptatis libido
Abbreviated transcription (Latin):
ł sic. eẽ iam sic ut erunt scĩ.
Quando ꝑacto operis die de¬
nariũ parit̃ accepturi sunt.
Vel sic quẽ ad modũ s̃ homines
qui existauita nondũ emigrar̃.
dequa illa tam̃ non mostr̃seo
trans lationẽ migrauit. Iaitaq
aliquid melius hab& quã in hac
uita possi. Quãuis ñ dũ habeat
quod exhacuita recte gesta infi¬
nehabiturus ÷ ꝓnobis enĩ meli¬
ora pro uider̃. Nesine n ob ꝑfec¬
ti ꝑficerent᷑. Autsiquis quam
putat hoc elian mereri ñ po¬
tuisse siduxiss uxo sorẽ filiosq
ꝓcreass credit enĩn habuisse
quiahoc scriptura ñ dix̃ quã¬
uis & decaelibatu eius nihil
dixerit. ꝗuidde enocͥrespon¬
debit quisiliis genitis dõplacens
non mostuus s. trans latusẽ
Quurergo & adã & eua suuste
uiuentes castefilios procreas
sent. non eis poss trans latio¬
ne non moste succedentibus
cedere. Nam si enoh& he¬
lias in ada moitui mostuisq
prosanguinẽ in carnegestan¬

Expanded text:
vel sic esse jam sicut erunt sancti, vel sic esse jam sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt ; vel sic quemadmodum sunt homines qui ex ista vita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, translatione migravit . Jam itaque aliquid melius habet, quam in hac vita posset; quamvis nondum habeat quod ex hac vita recte gesta in fine habiturus est: pro nobis enim meliora providerunt, ne sine nobis perfecti perficerentur . Aut si quisquam putat hoc Eliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem, filiosque procreasset creditur enim non habuisse, quia hoc Scriptura non dixit, quamvis et de caelibatu ejus nihil dixerit; quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis Deo placens non mortuus, sed translatus est ? Cur ergo et Adam et Eva, si juste viventes caste filios prosent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestan
Abbreviated transcription (Latin):
Quoprior unus alt̃ posterior
maxi mesi posterior expriore
crear&ur. sicut feminacre¬
ata ẽ. An aliquis dicerit decos¬
ta hominis dm̃ feminã tantũ
non &iã masculũ si hoc uell&
facere potuisse. Qua propt̃
non inuenio ad qđ ad iutoriũ
facta sit mulier uiro si parien
parentes filuis suis cͥecedere
eshacuita o postebat utita
omne huma nũ genus ꝑ deces¬
siones & successiones Cestanu¬
mero sitate inpler&ur. Potu¬
erunt &iã homines genitis
filiis ꝑfectaq humani officit ius¬
titia. hinc ad meliora transser¬
ri non ꝑmostẽ sed ꝑ aliquam
cõmutationẽ autillã sũ mã
qua receptis corporibus fiant
scĩ sicut angeliincȩlis. Aut
si llã darinon opost& nisiom¬
nib: simulinseculi fine. Ali¬
quã inferiorẽ quã illa erit.
Qua&a menhaber& meliorem
statũ quã uel hoc corpus hab&
ł illa &iã que primitus fac¬
ta sunt uiri exlimo t̃remuli¬
eris exiuro carne. Neque
enim arbrtrandũ ẽ. heli an

Expanded text:
quo prior unus, alter posterior, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. An aliquis dixerit de costa hominis Deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc vellet, facere potuisse? Quapropter non invenio ad quod adjutorium facta sit mulier viro, si pariendparentes filiis suis cedere ex hac vita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate impleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis, perfectaque humani officii justitia, hinc ad meliora transferri, non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam qua receptis corporibus fient sancti sicut Angeli in coelis ; aut si illam dari non oportet, nisi omnibus simul in saeculi fine, aliquam inferiorem quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam vel hoc corpus habet, vel illa etiam quae primitus facta sunt, viri ex limo terrae, mulieris ex viri carne. 11. Neque enim arbitrandum est Eliam
Abbreviated transcription (Latin):
factos & efeifnatũ cain. Po¬
test &iã dici quia nondũ dr̃
iusserat utcoirent. Quur
enim non adhancrẽ diuina
ecpectar&ur auctoritas.
Vbinulla concupis centia tã¬
qua mstimulis in obo edientis
carnis urguebat. Ideo aut̃
hoc non iusserat ds̃ quia secun¬
dũ suã prescientiã dispone¬
bat omnia inqua & eorũ casũ
proculdubio presciebat. Vn¬
deiã mostalegenus propa¬
si ad hoc adiutoriũ grgnen¬
difilios. nẽ facta mulier
uiro atquod ergo adiutori¬
um facta ẽ siq̃ simulo pera¬
r&ur terrã nondũ erat
labor ut ad ium̃to indiger&.
Et siopus e&. melius ad iu¬
toriũ masculus fier&. hoc ẽ
desolatio dicipot÷ si solitudi¬
nifostas secȩdebat. quanto
enim congruentius ad conu¬
uendũ & conloquendũ duo
amiciparit̃ quã uir & mulier
habitarent. quod sio poste¬
bat aliũ iuuendo aliũ obse¬
quendo parit̃ uiuere. nec c̃¬
trari euoluntates pacẽ cohabi¬
tantiũ ꝑturbarent. Necao
hocr&inendũ ordo defuiss&

Expanded text:
factos et ex eis natum Cain. pofactos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mosi ad hoc adjutorium gignendi filios, non est facta mulier viro, ad quod ergo adjutorium facta est? Si quae simul operaretur terram; nondum erat labor ut adjumento indigeret, et si opus esset, melius adjutorium masculus fieret: hoc et de solatio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. Quanto enim congruentius ad convivendum et colloquendum duo amici pariter quam vir et mulier habitarent? Quod si oportebat alium jubendo, alium obsequendo pariter vivere, ne contrariae voluntates pacem cohabitantium perturbarent; nec ad hoc retinendum ordo defuisset,
Abbreviated transcription (Latin):
ient. Et solo spũ uiuificanter
neullis alimentorũ corporab¬
b sustentalis uiuerent spiri¬
talia uocarent᷑. Potuithoc
fieri si nonp̃cepti trans gresio
mostis suppliũ merer&ur.
Quienĩ hocfieri potuisse ñcre¬
dunt. nihilaliud quã consue¬
tudinẽ nature iã post peccatũ
poenãq: humanã siccurrentes
attendunt. non aũ in eorũ
genere nos ẽe. debemus quia
non credunt. nisi quod uidere
consueuer̃. Quis enĩ dubit&
homini oboedient̃ & pieui uen¬
ti presenta repotus se qđ dixĩ¬
mus. Qui non dubitat uestib
is tahelitarũ inpestitũ eẽ
quendã in suo genere statũ
ut ꝑ annos quad raginta nul¬
lau&ustatis d&rimenta
paterent᷑. Quut ergo non
cohierunt. Nisicũ exissent
depara disocitoresponderi
potest. Quia mox creata¬
muliere prius quã eoirent. facta
ẽ illatrans gressio cunus merito
in mostẽ destinati &ĩ deloco
illius felicitatis exier̃. non enĩ
scriptura tepus expressit.
quantũ int̃fuerit inter eos

Expanded text:
ent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creatamuliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos
Abbreviated transcription (Latin):
busꝰ filii nccoderent. sed utillis
quigenuissent in aliquo forma
statũ manentib Exlignouitae
quod ibi plantatũ erat corpora¬
lem uigorẽ sumentib & illi qui
gignerentur ad eundẽ ꝑducereti¬
tur statũdonec cestonumero
in pl&osi iuste om̃s oboedienter¬
q uiuerent. Tunc fier& illa
cõmatatio ut sineulla moste
animalia corpora conuersa in
aliã qualitatẽ. Eoquod ad omnẽ
nutũ regentis spirituideserui

Expanded text:
bus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deserui
Abbreviated transcription (Latin):
turae suae quantitate quodun¬
diq crescat nisirares cat:
Quomodo igit᷑ implebitanima
ex illa stila seminis magnitu¬
dinẽ corporis qd̃ anima si&ip¬
sa corpus ẽ cuius substantia
nullo accessucresqͣuo modo
in quã inpleuit carnem quã
uiuificat. Nisi tanto rarior
fuerit. Quanto grandius qd
animauerit: timuit uideli¬
ca nedeficer& &ia minuendo sicrer¬
cer& & non timuit nedeficer&
rarescendo cũ crescer& sed quid
amplius immorer. Quando &
sermo pergit in prolixiore modũ
quã p&it terminandi necessitas
& sententia meaiã satis nota sit:
uel quid cestũ teneã uelunde ad¬
huc dubitẽ & qua redubitẽ proin
de&hocuolumen iã concludat᷑.
Et q̃ sequunt᷑ deinde uideamus:

Expanded text:
turae suae quantitate, quod unturae suae quantitate, quod undique crescat, nisi rarescat? quomodo igitur inplebit anima ex illa stilla seminis magnitudinem corporis, quod animat, si et ipsa corpus est, cuius substantia nullo accessu crescat? quomodo, inquam, inplebit carnem, quam uiuificat, nisi tanto rarior fuerit, quanto grandius, quod animauerit? timuit uidelit, ne deficeret etiam minuendo, si cresceret, et non timuit, ne deficeret rarescendo, cum cresceret. sed quid amplius inmorer, quando et sermo pergit in prolixiorem modum, quam petit terminandi necessitas, et sententia mea iam satis nota sit, uel . quid certum teneam uel unde adhuc dubitem et quare dubitem? proinde et hoc uolumen iam concludatur, ut quae sequuntur deinde uideamus.
Abbreviated transcription (Latin):
mrã massa la fat᷑ maior efficit᷑
initio suo perdilatationem
ponderis cestinonadiectionẽ
dũ extendit᷑ ñdũ auge tͥ: Et sisic
quoq aug&ur dumextendit᷑:
lic& enim & habituaugericũ
statu non lic& Tunc & spler¬
doripse perhib&ur auriuelar¬
genti opus fuerat quidem & in
massa sed obscurior ñ tamen
nullus: tunc & aliiatq alii ha¬
bitus accedunt profacilitate
materiae quaduxerit eã quia it
nihil conferens modulo nisi
efigiem ita &animae increm̃¬
ta reputanda non substantiua
sed prouocatiua: Quis hunccre¬
der& cumisto corde tamdisestũ
eẽ. potuisse. sed tremenda is tas
non ridẽda : Ad hoc enĩnũ quid co¬
ger&ur si aliquid cogitareposs
quod & sit & corpus non sit.
quid autẽ absurdius quã puta¬
remas sacuius piã m& alli. ex
aliqua paste crescerepos sedũ
tunditur nisi dexrescat esal¬
taera uel augerilatitudine
nisicrassi tudinẽ inuat᷑. Aut
ullũ . eẽ. corpus manente na¬

Expanded text:
minam massa laxatur, maior efficitur minam massa laxatur, maior efficitur initio suo per dilatationem ponderis certi, non per adiectionem, dum extenditur, non dum augetur. etsi sic quoque augetur, dum extenditur; licet enim et habitu augeri, cum statu non licet. tunc et splendor ipse prouehitur auri uel argenti, qui prius fuerat quidem et in massa, sed obscurior, non tamen nullus . tunc. et alii atque alii habitus accedunt pro facilitate materiae, qua duxerit eam, qui agit, nihil conferens modulo nisi effigiem. proinde et animae crementa reputanda non substantiua, sed prouocatiua. Quis hunc crederet cum isto corde tam disertum esse potuisse? sed tremenda ista sunt, non ridenda. ad hoc enim numquid cogeretur, si aliquid cogitare posset, quod et sit et corpus non sit? quid autem absurdius quam putare massam cuiuspiam metalli ex aliqua parte crescere posse, dum tunditur, nisi decrescat ex altera, uel augeri latitudine, nisi crassitudine minuatur? aut ullum esse corpus manente na
Abbreviated transcription (Latin):
terrarũ .ẽ. cum omnibus gentib
sic omnia cetera & multo magis
quaedereb: incorporeis corpora¬
libus significant̃ non rebus sed¬
u imaginib Noluit tamentertul¬
ueͦ lianus animũ crescere substan¬
tia sicut corpus asserens &iã
timoris sui causam ne&iã decres¬
cere substantiã dicat᷑ inquit atq
ita & defectura credat᷑ Et ta¬
menquia corpus eã localiter
tendit non inuenit efituincre¬
mentorũ eius quamuult dese¬
mine eciguo a equari corporis
quantitati & ait seduis eius inquo
naturalia peculia consita r&i¬
nentur. saluo substantiae mo¬
dulo quo a primordio inflata ẽ.
paulatĩcũ carne producat᷑: hoc for¬
te non in tellegeremus nisi a dibi¬
ta similitudine planũ facer& qd̃
dicebat constitue inquid cestũ
pondus auriuel argentinidẽ
ad hucmas simcollectus habitus
c̃. illi & futuro interimminor
ta mencontinens intraline ã
moduli totũ qd natura ẽ. auri
uel argenti: De hinc cũ inlam¬

Expanded text:
terrarum est cum omnibus gentibus, terrarum est cum omnibus gentibus, sic omnia cetera et multo magis, quae de rebus incorporeis corporalibus significantur non rebus, sed imaginibus. Noluit tamen Tertullianus animam crescere substantia sicut corpus, adserens etiam timoris sui causam: ne etiam decrescere dicatur substantia, inquit, atque ita et defectura credatur. et tamen, quia per corpus eam localiter tendit, non inuenit exitum incrementorum eius, quam uult de semine exiguo aequari corporis quantitati, et ait: sed uis eius, in quo naturalia peculia consita retinentur, saluo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur. hoc forte non intellegeremus, nisi adhibita similitudine planum faceret, quod dicebat. constitue, inquit, certum pondus auri uel argenti, rudem adhuc massam: conlectus habitus est illi et futuro interim minor, tamen continens intra lineam moduli totum quod natura est auri uel argenti. dehinc cum in lam
Abbreviated transcription (Latin):
substantia sed imago corporis
in corporea quemiro modo sicut
in cogitatione format᷑: Quis enĩ
& in obs non pone semꝑ nigrũ seui¬
dit in somnis. Aut sialio colore se
uidit non magis miratus . ẽ. si fuit
cumillo memoria a erio tamen
colore aclucidonescio ut rũ seũ¬
quã uidiss sinũ quã istum legiss
uel audiss: quid quod dicuntur
homines talib uisis & descriptu¬
ris nobis uolunt p̃scriber& ale
aliquid. eẽ non animã sedip
sum qͣualis figuralit̃ scõrũ spiri¬
tib: demonstratus . ẽ: Qualis&i¬
am insermone allegorico poni¬
t̃similia quippesunt illa uisa
talib dictis. acsic errant cons¬
tituen tes incor de suo simula¬
crauanae opinionis: Nec in¬
tellegenter ita scõs desuis ui¬
si talibus iudicasse qualiteriudica¬
rent sitalia diurnitus infigu¬
ris dictalegerent uel audirer.
sicut septẽ spicae & septe boues
septe mantis : sicut linteũquat¬
t uorlentis alligatu uel ud discus
plenus uariis animalib: orbis

Expanded text:
substantia, sed imago corporis substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. quis enim Aethiops non paene semper nigrum se uidit in somnis aut, si in alio colore se uidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria? aerio tamen colore ac lucido nescio utrum se umquam uidisset, si numquam istum legisset uel audisset. Quid? quod ducuntur homines talibus uisis et de scripturis nobis uolunt praescribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum deum, qualis figuraliter sanctorum spiritibus demonstratus est, qualis etiam in sermone allegorico ponitur. similia quippe sunt illa uisa talibus dictis. ac sic errant, constituentes in corde suo simulacra uanae opinionis nec intellegentes ita sanctos de suis uisis talibus iudicasse, qualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerent uel audirent: sicut septem spicae et septem boues septem anni sunt, sicut linteum quattuor lineis alligatum uelut discus plenus uariis animalibus orbis
Abbreviated transcription (Latin):
r& aerium aclucidũ uentũ ẽ. ad
sensus quibus mem bratĩ quasi
corpus instruere conatũsẽ : & ait:
hic erit homo interior alius es¬
terior dupli terunus habens: &
illeoculos &aures suas. quib po¬
pulus dnm audire & uidere debͥe¬
rat habens & c& eros astus ꝑ quos¬
& incogitationib utit᷑ & in som¬
nis fungitur: Ec cequib aurib
& quib: oculis debuit audire &
in somnis fugitũ. cumꝰ ipsum t̃tullia¬
nũquis quã uider& in somnis uũquã
sedicer& ab eouisũ & cum eoloquu¬
tũ quẽ uicissimipse non uidis s& :
postremosi ammascipsa uid& in
sonis cum iacentib utiq uno loco
membris corporis suiipse perua¬
rias imagines euagat quas uidit
ris &lucidi pisi fosteut c&era q̃si
milit salso uid&: Nam& oc pot:
uidere sed absit uteã ta lecũ eu
gilauerit credat: Alio quin quan¬
dosealit̃ uiderit quod magis crebrũ
ẽ. aut mutata erit anima eius
aut nec tunc animae uid& ur

Expanded text:
et aerium ac lucidum, uentum est ad et aerium ac lucidum, uentum est ad sensus, quibus eam membratim quasi corpus instruere conatus est et ait: hic erit homo interior, alius exterior, dupliciter unus; habens et ille oculos et aures suas, quibus populus dominum audire et uidere debuerat, habens et ceteros artus et in cogitationibus utitur, et in somnis fungitur . 42. Ecce quibus auribus et quibus oculis debuit audire et in somnis fungitur: cum si ipsum Tertullianum quisquam uideret in somnis, numquam se diceret ab eo uisum et cum eo locutum, quem uicissim ipse non uidisset. postremo, si anima se ipsam uidet in somnis, cum iacentibus utique uno loco membris corporis sui ipsa per uarias imagines euagatur, quas uidris et lucidi, nisi forte ut cetera, quae similiter falso uidet? nam et hoc potest uidere. sed absit, ut eam talem, cum gilauerit, credat; alioquin quando se aliter uiderit, quod magis crebrum est, aut mutata erit anima eius, aut nec tunc animae uidetur