comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
habent eã insidario obligatã aut interrã obrutã. id .ẽ. delicatis
& suꝑ fluis reb aut t̾renis cupiditatib inuolutã & opp̃ssam: ligabunt᷑ ergi
his manus & pedes & mittentur intenebras exteriores ubi erit plo¬
ratus & stridordentiũ non quia ipsa dilexer̃. Quis em̃ hȩc diligit:
suos ad ista ꝑducant. Qui eñĩ magis amant ire quã redire aut
ꝑuenire in longinqͥora mittendi sunt qm̃ caro sunt & sp̃s ambu¬
lans & non reuertens. Iui uͦ bene utitur ł ipsis quinq sensibus
corporis ad credenda & p̃dicanda oꝑa dĩ & nutriendã caritatẽ
ipsius ł actione & cognitione ad pacificandã naturã suã & co¬
gnoscendũ dm̃. ĩntrat ingaudiũ dñi sui. Propt̾ea talentũ quod
male utenti aufertur. illidatur qui talentis quinq bene usus
.ẽ. non quia transferri potest acumen intelligentiȩ. sedita
significatũ .ẽ. posse hoc amittere neglegentes & impios in

Expanded text:
habent eam in sudario ligatam, aut in terra obrutam, id est delicatis habent eam in sudario ligatam, aut in terra obrutam, id est delicatis et superfluis rebus, aut terrenis cupiditatibus involutam et oppressam. Ligabuntur ergo his manus et pedes, et mittentur in tenebras exteriores; ibi erit ploratus et stridor dentium. Non quia ipsa dilexerunt; quis enim haec diligat? suos ad ista perducunt. Qui enim magis amant ire quam redire aut pervenire, in longinquiora mittendi sunt; quoniam caro sunt, et spiritus ambulans et non revertens. 106. Qui vero bene utitur vel ipsis quinque sensibus corporis ad credenda et praedicanda opera Dei, et nutriendam charitatem ipsius, vel actione vel cognitione ad pacificandam naturam suam, et cognoscendum Deum, intrat in gaudium Domini sui. Propterea talentum quod male utenti aufertur, illi datur qui talentis quinque bene usus est : non quia transferri potest acumen intelligentiae, sed ita significatum est posse hoc amittere negligentes et impios in
Abbreviated transcription (Latin):
ligantur eis manus & pedes. id.ẽ. facilitas om̃is aufert᷑ oꝑandi
Et qui siare & esurire uolunt & in libidinẽ ardescere & defati¬
gari ut libenter edant. & bibant. & concũbant. & dormiant.
amant. indigentiã quod .ẽ. initiũ sũmoꝵ doloꝵ ꝑfici¬
etur gͦ in eis quod amant: ut ibi sit eis ploratus & stridor
dentiũ. Plures enĩ sunt qui hȩc om̃ia initia simul diligunt :¬
& quoꝵ uita. ẽ. spectare. contendere. manducare. bibere con
cũbere dormire. & in cogi tione sua nihil aliud quã fantas¬
mata quȩ detali uita colligunt amplexari & exeoꝵ fallatia suꝑ¬
stitionis ł impietatis regulas figere quib decipuntur & quib ins¬
herent etiã si abillecebris carnis se abstinere conentur: Qui non
bene utuntur talento sibi cõmisso. id ẽ. mentis acie qua uidentur
om̃s qui docti aut urbam aut faceti nominantur excellere. Sed

Expanded text:
ligantur eis manus et pedes, id est, facilitas omnis aufertur operandi, ligantur eis manus et pedes, id est, facilitas omnis aufertur operandi, et qui sitire et esurire volunt, et in libidinem ardescere et defatigari, ut libenter edant, et bibant, et concumbant, et dormiant, amant indigentiam, quod est initium summorum dolorum. Perficietur ergo in eis quod amant, ut ibi eis sit ploratus et stridor dentium. Plures enim sunt, qui haec omnia initia simul diligunt, et quorum vita est spectare, contecumbere, dormire, et in cogitatione sua nihil aliud quam phantasmata, quae de tali vita colligunt, amplexari; et ex eorum fallacia, superstitionis vel impietatis regulas figere, quibus decipiuntur, et quibus inhaerent, etiam si ab illecebris carnis se abstinere conentur. Quia non bene utuntur talento sibi commisso, id est mentis acie, qua videntur omnes, qui docti aut urbani aut faceti nominantur, excellere. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
scimus. Cũ autẽ uenerit quod ꝑfectũ. ẽ. non erit exparte.
cũ aduersario dũ cũ illo sumus iunia: & tota sanitas & nulla in¬
digentia & nulla fatigatio adher& corpori. quia corruptibile
hoc tempore atq ordine suo quo resurrectio carnis futura. ẽ. in¬
duetur in corruptione. Non mirũ autẽ si hoc dabitur his qui in co¬
gnitione solã ueritatẽ amant & in actione solã pacẽ. & incorpore
solã sanitatẽ. hoc enĩ in eis ꝑficitur. post hanc uitã quod in
hac uita plus diligunt. Iui gͦ male utuntur tanto mentis
bono. ut extra eã uisibilia magis appetant quib ad con spi çͥenda
& diligenda intelligibilia cõmemoriri debuer̃: dabuntur eis ex
teriores tenebre. Harũ quippe initũ. ẽ. carnis prudentia sensiũ
corporeoꝵ inbecillitas: & qui certaminib delectantur: alienabunt᷑
apace. & sũmis difficultatib implicabuntur. Intiũ eñi sũmȩ dif¬
ficultatis . ẽ. bellũ & contentio: & hoc significare arbitror quod

Expanded text:
scimus: cum autem venerit quod perfectum est, non erit ex parte , cum adversario, dum cum illo sumus in via: et tota sanitas, et nulla indigentia, et nulla fatigatio aderit corpori: quia corruptibile hoc tempore atque ordine suo quo resurrectio carnis futura est, induetur incorruptione . Non mirum autem si hoc dabitur his qui in cognitione solam veritatem amant, et in actione solam pacem, et in corpore solam sanitatem: hoc in eis enim perficietur post hanc vitam, quod in hac vita plus diligunt. Qui ergo male utuntur tanto mentis bono ut extra eam visibilia magis appetant, quibus ad concupiscenda et diligenda intellteriores tenebrae, harum quippe initium est carnis prudentia et sensuum corporeorum imbecillitas, et qui certaminibus delectantur, alienabuntur a pace, et summis difficultatibus implicabuntur. Initium enim summae difficultatis est bellum atque contentio, et hoc significare arbitror, quod
Abbreviated transcription (Latin):
uenimꝰ conualescimꝰ. ipsa cũ ad nos uenit quasi
infirma exestimataẽ. Sed qđ stultũ ẽ dĩ. sapi¬
.no. hominib Cũ ergo ipsasit patru: inã se quoq¬
cio. nobis fecit ad patriã &cũ sano & puro inte¬
riori oculo ubiq sĩt p̃sens: eorũ quioculũ illũ
infirmũ inmnundũq habent. oculis etiam
carneis apparere dignata ẽ: quia enĩ insa¬
pientia dĩ ñ poterat mundus ꝑsapientiã
cognosceredm̃ : placuit dõ ꝑstultitiam
p̃dicationis saluos facere credentes
Nonigitur ꝑlocorũ spatia ueniendo : sedin
carne mortali mortalib apparendo uenisse
adnos dr̃. Illuc gͦ uenit ubierat: qr in hoc
mundo erat & mundus ꝑ eã factus est.
Sedqm̃ cupiditate fruendi. ꝓipso creatore
creatura homines configurati huic mundo
& mundi nomine congruentissime uocati.
ñ eã cognouer̃: ꝓpte̾rea dix̃ euangelista.
& mundus eũ ñ cognouit. Itaq insapientia

Expanded text:
uenimus, conualescimus, ipsa, cum ad nos uenit, quasi uenimus, conualescimus, ipsa, cum ad nos uenit, quasi infirma existimata est. sed quod stultum est dei, sapiquam hominis. Cum ergo ipsa sit patria, viam se quoque nobis fecit ad patriam. Et cum sano et puro interiori oculo ubique sit praesens, eorum qui oculum illum infirmum immundumque habent, oculis etiam carneis apparere dignata est. Quia enim in sapientia Dei non poterat mundus per sapientiam cognoscere Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. Non igitur per locorum spatia veniendo, sed in carne mortali mortalibus apparendo, venisse ad nos dicitur. Illuc ergo venit ubi erat: quia in hoc mundo erat et mundus per eum factus est. sed quoniam cupiditate fruendi pro ipso creatore creatura homines configurati huic mundo et mundi nomine congruentissime uocati non eam cognouerunt, propterea dixit euangelista: et m undus eum non cognouit. itaque in sapientia
Abbreviated transcription (Latin):
atq inferiora sectantes. quã illud qđ eẽ melius
atq prestantius confitentur. Qua propt̃ cũ illa
ueritate ꝑfruendũ sit quȩ in cõmutabiliter
uiuit. & inea trinitas ds̃ auctor & conditor
uni uersitatis reb quas condidit consulat :
purgandus ẽ. animꝰ ut & ꝑspicere illã lucem
ualeat . & inherere ꝑspectȩ. Quã purgationẽ:
quasi ambulationẽ quandã & quasi nauigationẽ
ad patriã eẽ arbitrem᷑: Non enĩ ad eũ qͥubiq
p̃sens ẽ. locis mouemꝰ : sed bono studio bonisq¬
Cs morib Qdđ non possemꝰ : nisi ipsa sapientia
tantȩ etiã nr̃ȩ̃ infirmitati congruere digna¬
retur. &uiuendi nobis p̃beret exẽplũ : Nsonalit̃
quã in homine : q̃m̃ & nos homines sumus
Sed quianos cũ ad illã uenimꝰ sapient̃ facimus:
ipsa cũ adnosuenit ab hominib suꝑbis quasi
stulte fecisse putata est. Et qm̃ nos cũ ad illam

Expanded text:
atque inferiora sectantes, quam illud quod esse melius atque inferiora sectantes, quam illud quod esse melius atque praestantius confitentur. CAPUT X.-- Aueritate perfruendum sit, quae incommutabiliter uiuit, et in ea trinitas deus, auctor et conditor uniuersitatis, rebus, quas condidit, consulat, purgandus est animus, ut et perspicere illam lucem ualeat et inhaerere perspectae. quam purgationem quasi ambulationem quandam et quasi nauigationem ad patriam esse arbitremur. non enim ad eum qui ubique praesens est locis mouemur, sed bono studio bonisque moribus. Quod non possemus, nisi ipsa sapientia tantae etiam nostrae infirmitati congruere dignaretur et uiuendi nobis praeberet exemplum non aliter quam in homine, quoniam et nos homines sumus. sed quia nos, cum ad illam uenimus, sapienter facimus, ipsa, cum ad nos uenit, ab hominibus superbis quasi stulte fecisse putata est. et quoniam nos, cum ad illam
Abbreviated transcription (Latin):
umquã potest. Quãsi ñ uiderent : nullo modo
plena fidutia uitã in cõmutabilit᷑ sapiento
cõmutabili uitȩ anteponerent. Ipsã qͥppe No
regulã ueritatis qua illã clamant eẽ meliorẽ
in cõmutabilẽ uident: nec uspiã nisi supra
suã naturã uident qͣndo qͥdem se uident¬
mutabiles: Nemo enĩ est tã imprudent̃ insulsus :¬
qͥdicat. Vnde scis in cõmutabilit̾ sapientẽ uitã.
mutabili eẽ. p̃ferendã : id ipsũ enĩ qđ int̃rogat
unde sciã om̃ib: ad contẽplandã cõmuniter
atq in cõmutabilit̾ presto est. Et hoc qͥñuidet:
ita ẽ. qͣsicȩcus in sole. cinnihil ꝓdest ipsis locis
oculorũ eiꝰ. tãclare. ac p̃sentis lucis fulgor
infusus. Quiautẽ uidet & refugit : consuetudine
umbrarũ carnaliũ inualidã m̃tis aciẽm gerit.
Prauorũ igit᷑ morũ quasi contrariis flatibus
abipsa patria reꝑcutiuntur homines: posteriora

Expanded text:
unquam potest: quam si non viderint, nullo modo unquam potest: quam si non viderint, nullo modo plena fiducia vitam incommutabiliter sapientem commutabili vitae anteponerent. Ipsam quoque regulam veritatis, qua illam clamant esse meliorem, incommutabilem vident, nec uspiam nisi supra suam naturam vident, quandoquidem se t. 9. Nemo est enim tam impudenter insulsus qui dicat: Unde scis incommutabiliter sapientem vitam mutabili esse praeferendam? Idipsum enim quod interrogat, unde sciam, omnibus ad contemplandum communiter atque incommutabiliter praesto est. Et hoc qui non videt, ita est quasi caecus in sole, cui nihil prodest ipsis locis oculorum ejus tam clarae ac praesentis lucis fulgor infusus. Qui autem videt et refugit, consuetudine umbrarum carnalium invalidam mentis aciem gerit. Pravorum igitur morum quasi contrariis flatibus ab ipsa patria repercutiuntur homines; posteriora
Abbreviated transcription (Latin):
rerit corporis. eã uita uiuere uł ñuiuere
statuunt. & uiuentẽ ñuiuenti ante ponunt.
łãq ipsã uiuentẽ corporis formã. quanta¬
libet luce p̃fulgeat. qͣntalibet magnitudine
p̃mineat qͣntalibet pulchritudine ornetur: aliud
eẽ ipsã. aliud uitã qua uegetat᷑ intelligunt. eãq
illi moli quȩ abilla uegetat᷑ a animat᷑ dignitate
in cõparabili p̃ferunt. Deinde ipsã uitã ꝑgunt
inspicere. & hieã sine sensu uegetantẽ inuene¬
rint. qualis est arborũ p̃ponunt ei sentientẽ
qualis .ẽ pecorũ : & huic rursus intelligentẽ
qualis ẽ hominũ. Quãcũ ad huc mutabilẽ uide¬
nint : etiã huic aliquã in cõmutabilẽ coguntur
p̃ponere : illã scilicet uitã quȩ ñ aliqͣndo
desipit : aliqͣndo sapit. sed ẽ. potius ipsa
sapientia. Sapiens enĩ mens adepta sapientiã
antequã ad ipisceret᷑ ñ erat sapiens. At uero
ipsa sipientia nec fuit ũquã sipiens: nec eẽ

Expanded text:
rerit corporis, eam vita vivere vel non vivere rerit corporis, eam vita vivere vel non vivere statuunt, et viventem non viventi anteponunt; eamque ipsam viventem corporis formam, quantalibet luce praefulgeat, quantalibet magnitudine praeemineat, quantalibet pulchritudine ornetur, aliud esse ipsam, aliud vitam qua vegetatur intelligunt, eamque illi moli quae ab illa vegetatur et animatur, dignitate incomparabili praeferunt. Deinde ipsam vitam pergunt inspicere, et si eam sine sensu vegetantem invenerint, qualis est arborum, praeponunt eis sentientem, qualis est pecorum; et huic rursus intelligentem, qualis est hominum. Quam cum adhuc mutabilem viderint, etiam huic aliquam incommutabilem coguntur praeponere, illam scilicet vitam quae non adesipit, aliquando sapit; sed est potius ipsa sapientia. Sapiens enim mens adepta sapientia; antequam adipisceretur, non erat sapiens. At vero ipsa sapientia nec fuit unquam insipiens, nec esse
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ dm̃ deorum eẽ arbitrantur. Aut si
extramundũ ire contendunt : aliqͥđ lucidũ
imaginant᷑: Idq uł in finitũ uł ea forma quȩ
optima uidetur. in ani suspitione con¬
stituunt : aut humani corporis figuram
cogitant. sic eã cȩteris ante ponant¬
Qđsi unũ dm̃ deorũ eẽ . ñputant : & potius
multos aut innum erabiles ȩqualis ordinis
deos. etiã eos tam̃ put cuiq: aliqͥd corporis
uidetur excellere. ita figuratos animo
tenent. Illi autẽ qͥꝑ intelligentiã ꝑ gunt
uidere qđ ds̃ est: om̃ib: eũ naturis uisibi¬
lib: & corporalib intelligibilib uero &
spiritalib om̃ib mutabilib p̃ferunt.
Om̃s tam̃: certatĩ ꝓcellentia dĩ dimicant.
Nec quisquã inueniri potest: qui hoc dm̃
credat eẽ. quo ẽ. aliquid melius : Itaq om̃s
hoc dm̃ eẽ. consentiunt: quo ceteris reb¬
ñ absurda & indigna existimare dedõ. qͥuitã
ipsã cogitant. & quȩcũq illis forma occur¬

Expanded text:
mundum, Deum deorum esse arbitrantur: aut, si mundum, Deum deorum esse arbitrantur: aut, si extra mundum ire contendunt, aliquid lucidum imaginantur, idque vel infinitum, vel ea forma quae optima videtur, inani suspicione constituunt, aut humani corporis figuram cogitant, si eam caeteris anteponuntsi unum Deum deorum esse non putant, et potius multos aut innumerabiles aequalis ordinis deos; etiam eos tamen prout cuique aliquid corporis videtur excellere, ita figuratos animo tenent. Illi autem qui per intelligentiam pergunt videre quod Deus est, omnibus eum naturis visibilibus et corporalibus, intspiritalibus, omnibusque mutabilibus, praeferant. Omnes enim certatim pro excellentia Dei dimicant, nec quisquam inveniri potest, qui hoc Deum credat esse, quo est aliquid melius. Itaque omnes hoc Deum esse consentiunt, quod caeteris rebnon absurda et indigna existimare de Deo, qui vitam ipsam cogitant, et quaecumque illis forma occur
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃ sullud ẽ. meffabile qđ dici ñ potest: nẽ in ef¬
fabile qđuel ineffabile dici potest. Quȩ pugna
uerborũ silentio cauenda potius quã uoce
pacanda ẽ. Ettam̃ ds̃ cũdeillo nhil digne
dici possit : adnisit humane uocis obse¬
quium &uerbis nr̃is in laude sua gaudere nos
instrepitu istarũ duarũ sillabarũ ipse cognos¬
cit᷑: sed tam̃ om̃s latinȩ linguȩ socios cuaures
eorũ sonꝰ iste tetigerit. mouet ad cogitandã
excellentissimã quandã immortalẽq naturã
Mãcũ ille unꝰ cogitat᷑ deorũ ds̃: ab his etiã qͥalios
& suspicant᷑ & uocant. & colunt deos siue
incelo siue int̾ra. ita cogitat᷑ ut aliqͥd quoni¬
hilsit melius atq sublimius. illa cogitatio
conetur attingere. Sane qm̃ diuersis mouent̃
bonis. partĩ eis quȩ ad corporis sensũ. partĩcis
quȩ ad animi intelligentiã ꝑtinent. Iuli
quideditis corporis sensib: aut ipsũ cȩlum
aut qđ incȩlo fulgentissimũ uident: Aut ipsũ

Expanded text:
llud est ineffabile, quod dici non potest, non efabile quod vel ineffabile dici potest. Quae pugna verborum silentio cavenda potius quam voce pacanda est. Et tamen Deus, cum de illo nihil digne dici possit, admisit humanae vocis obsequium, et verbis nostris in laude sua gaudere nos in strepitu istarum duarum syllabarum ipse cognoscitur; sed tamen omnes latinae linguae scios, cum aures eorum sonus iste tetigerit, movet ad cogitandam excellentissimam quandam immortalemque naturam. Nam cum ille unus cogitatur deorum deus, ab his etiam qui alios et suspicantur et uocant et colunt deos siue in caelo siue in terra ita cogitatur, ut aliquid quo nihil sit melius atque sublimius illa cogconetur attingere. Sane quoniam diversis moventur bonis, partim eis quae ad corporis sensum, partim eis quae ad animi intelligentiam pertinent; illi qui dediti sunt corporis sensibus, aut ipsum coelum, aut quod in coelo fulgentissimum vident, aut ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
cupientes. in patriã redire uellemꝰ: opus eẽt.
uł terrestrib: uł marinis uehiculis qͥb utendũ
eẽt. ut ad patriã qua fruendũ erat ꝑuenire
ualeremꝰ. Qđsi amȩnitates itineris & ipsa
gestatio uehiculorũ nos delectarit . conuersi
adsruendũhis qͥb ut debuimꝰ nollemꝰ cito inam
fonre. &puersa suauitate implicati. alienarem̃
a patria cuiꝰ suauitas faceret beatos. Sic inhuiꝰ
montalitatis uita peregrinantes adño sire dre
inpatriã uolumꝰ ubi beati eẽ possimꝰ utendũe
hoc mundo ñfruendũ. ut inuisibiliadĩ ꝑeaquȩ¬

Expanded text:
cupientes in patriam redire uellemus, opus esset cupientes in patriam redire uellemus, opus esset uel terrestribus uel marinis uehiculis, quibus utendum esset, ut ad patriam, qua fruendum erat, peruenire ualeremus; quod si amoenitates itineris et ipsa gestatio uehiculorum nos delectaret, conuersi ad fruendum his quibus uti debuimus, nollemus cito uiam finire et peruersa suauitaa patria, cujus suavitas faceret beatos: sic in hujus mortalitatis vita peregrinantes a Domino , si redire in patriam volumus, ubi beati esse possimus, utendum est hoc mundo, non fruendum; ut invisibilia
Abbreviated transcription (Latin):
significant Res ergo aliȩ sunt qͥb fruendũ ẽ.
aliȩ qͥb utendũ aliȩ quȩ fruunt᷑ autuntar
Ille qͥb fruendũ ẽ : nos beatos faciunt. Istis qͥb
utindũ. ẽ: tendentes adbeatitudinẽ adiuuam.
& quasi adminiculamur : ut ad illas quȩnos beatos
faciunt ꝑuenire atq his inherere possimus.
Nosuero qͥfruim & utim᷑ int̃ utrasq constituti:
sieis qͥb utendũ ẽ. frui uoluerimꝰ impeditur
cursus nr̃. & aliquando etiã deflecatur. ut abhis
reb qͥb fruendũ ẽ. optinendis uł retardemꝰ
uł etiam reuocem̃: inferiorũ amore p̃pedia
Frui ẽ enĩ: amore inherere alicui rei ꝓpt̃ seip¬
sã Vti autẽ : qđ musũ uenerit adid qđ amas
opanendũ referre. sitam̃ amandũ est
Nã usus illicitus : abusus potius uł abusio nomi¬
nanda est. Quomͦ ergo siessemꝰ peregrini
qͥbeate uiuere nisi inpatria ñ possemꝰ itaq
peregrinatione utiq miseri. & miseriã fimre

Expanded text:
significant. Res ergo aliae sunt, quibus fruendum est, significant. Res ergo aliae sunt, quibus fruendum est, aliae, quibus utendum est, aliae, quae fruuntur et utuntur. illae quibus fruendum est nos beatos faciunt; istis quibus utendum est tendentes ad beatitudinem adiuuamur et quasi adminiculamur, ut ad illas quae nos beatos faciunt peruenire atque his inhaerere possimus. nos uero, qui fruimur et utimur inter utrasque constituti, si eis quibus utendum est frui uoluerimus, impeditur cursus noster et aliquando etiam deflectitur, ut ab his rebus, quibus fruendum est, obtinendis uel retardemur uel etiam reuocemur, inferiorum amore praepediti. Frui est enim amore inhaerere alicui rei propter ae ipsam, uti autem, quod in usum uenerit ad id quod amas optinendum referre, si tamen amandum est. nam usus inlicitus abusus potius uel abusio nominanda est. quomodo ergo, si essemus peregrini, qui beate uiuere nisi in patria non possemus, eaque peregrinatione utique miseri et miseriam finire
Abbreviated transcription (Latin):
inopiã : sed demirabili abundantia gaudeamꝰ
appellaui: quȩ non ad significandũ aliquid
adhibentur. sicuti est lignũ lapis pecus
atq huiꝰ modi cetera : Sed non illud lignum :¬
qđ in aquas amaras morsen misisse legimus
sbadruudine carerent neq ille lapis quẽ acob
abarũ ediã signasint rerũ. Sant auit̃ alia
signa: quorũ om̃is usus in significando ẽ si auasunt
uerba Nemo eñi utitur uerbis : nis aliqd sigsir¬
ficandigrã. Exquo intelligitur. qͥd appellsi
signa res eas uidelicet quȩ ad significandum
resi aliqua est. Qđeni nulla resest mino
nibul est. Hon autẽ om̃is res etiã signumest
łcideo in hac diuisone rorũ atq sg noruon
cudereb: loquemur ita loquemure utecia
sicarũ aliquȩ adhiberi ad significandum
posinus ponimpediant portone quaprius
derebus postea designis disserenne. quapnu¬
rite nq uteneamꝰ id nunc inreb considerandũ
sẽ qđ sunt: non qđ aliud etiã p̃ter scipsas

Expanded text:
inopiam, sed de mirabili etiam abundantia gaudeamusinopiam, sed de mirabili etiam abundantia gaudeamusappellavi, quae non ad significandum aliquid adhibentur, sicuti est lignum, lapis, pecus, atque hujusmodi caetera. Sed non illud lignum quod in aquas amaras Moysen misisse legimus, ut amaritudine carerent ; neque ille lapis quem Jacob aliarum etiam signa sint rerum. Sunt autem alia signa quorum omnis usus in signuerba. nemo enim utitur uerbis nisi ad aliquid, significandi gratia. ex quo intellegitur, quid appellem signa; res eas uidelicet, quae ad significandum res aliqua est. quod enim nulla res est, omnino nihil est. non autem omnis res etiam signum est. et ideo in hac diuisione rerum atque signorum, cum de rebus loquimur, ita loquemur, ut, etiam si earum aliquae adhiberi ad significandum possint, non impediant partitionem, qua prius de rebus, postea de signis disserimus, memoriterque teneamus id nunc in rebus considerandum esse quod sunt, non quod aliud etiam praeter se ipsas
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfemendi quȩ intellecta sunt. Deinueniendo
oruss depferendo postea disseren. Aagnũ
oous &arduũ : &si ad sustinendũ difficile uercor
neuilsuscipiendũ temerariũ ltasane si denobr
ipsis p̃sumeremꝰ Nunc uero cũmillo sit mobi
metuendũ nedare desinat cetera. cũ ea quȩ
datasunt cȩperimꝰ impendere. Om̃is enires
quȩdando non deficit dũ habetur & nondatur :
nondũ habetur quomodo habenda est. Ille
autẽ ait. Qui habet: dabitur ei. Dabit ergo haben¬
tibus id ẽ. cũ benignitate utentib eoqđ acceper̃.
adimplebit atq cumulabit qđ dedit. Iiliqͥnq
& illi septẽ erant panes : antequã inciperent
dari esurientib Qđubi fieri cȩpit cophinos
& sportas. saciatis tot hominũ milib imple¬
uer̃. Sic̃ ergo ille painis dũ frangeretur accre¬
uit: sic ea quȩ ad hoc opus aggrediendum
iã dñs p̃buit. cũ disputarĩ cȩperint eo ipso
suggerente multiplicabuntur : ut in ipso
hoc nr̃o ministerio ñ solũ nullã patiamur

Expanded text:
ferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Magnum opus et arduum, et si ad sustinendum difficile, vereor ne ad suscipiendum temerarium. Ita sane si de nobis ipsis praesumeremus: nunc vero cum in illo sit spes metuendam ne dare desinat caetera, cum ea quae data sunt coeperimus impendere. Omnis enim res quae dando non deficit, dum habetur et non datur, nondum habetur quomodo habenda est. Ille autem ait: Qui habet, dabitur ei . Dabit ergo habentibus, id est, cum benignitate utentibus eo quod acceperunt, adimplebit atque cumulabit quod dedit. Illi quinque et illi septem erant panes, antequam inciperent dari esurientibus; quod ubi fieri coepit, cophinos et sportas satiatis tot hominum millibus impleverunt . Sicut ergo ille panis dum frangeretur accrevit, sic ea quae ad hoc opus aggrediendum jam Dominus praebuit, cum dispensari coeperint, eo ipso suggerente multiplicabuntur, ut in ipso hoc nostro ministerio, non solum nullam patiamur
Abbreviated transcription (Latin):
eadẽq trinitas una quȩdã sũma res comunisq
om̃ib fruentib: ea : si tam̃ res & non rerũ om̃iũ
causasit. si tam̃ & causa None nĩ facile nom̃
qdtante excellentiȩ conueniat potest inue¬
niri nnsi qđ melius ita dr̃ trinitas hȩc unꝰds
exquo om̃ia ꝑquẽ om̃ia. in quo om̃ia Ita pat̃
substantia : & simul om̃suna substantia Pater
F adẽ tribus ȩternitas. eadẽ in cõmutabilitas eadẽ
maiestas. eadẽ potestas : In patre unitas. infilio
ȩqualitas. insp̃uscõ unitatis ȩqualitatisq concor¬
dia & triahȩc unũ om̃ia ꝓpt̃ patrẽ. Equalia

Expanded text:
eademque Trinitas, una quaedam summa res, communisque omnibus fruentibus ea; si tamen res et non rerum omnium causa sit, si tamen et causa. Non enim facile nomen quod tantae excellentiae conveniat potest inveniri, nisi quod melius ita dicitur Trinitas haec, unus Deus ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia . Ita Pasubstantia, et simul omnes una substantia. Patereadem tribus aeternitas, eadem incommutabilitas, eadem maiestas, eadem potestas. in patre unitas, in filio aequalitas, in spiritu sancto unitatis aequalitatisque concordia, et tria haec unum omnia
Abbreviated transcription (Latin):
placuit dõ ꝑstultitiã p̃dicationis saluos
facere credentes : qmuenit. nisi qđ uerbũ Cia¬
caro factũ ẽ. & habitauit in nobis: Sicuti
cũlo qͥm. ut id qđ animo gerimꝰ. maudientis
animũ ꝑ aures carneas illabat᷑ : fit sonꝰ uerbũ
qđ corde gestamꝰ & locutio uocatur nec tam̃
in eundẽ sonũ cogitationrã conuertitur.
sed apđse manens in tegra formã uocis qͣse
insinu Et aurib sine aliqua labȩ suȩ mutati¬
onis assumit. ita uerbũ dĩ ñ cõmutatũ. caro
tam̃ factũ. ẽ. ut habitaret in nobis: Sic̃ autem.e

Expanded text:
dicationis saluos facere credentes? Quomodo uenit, nisi quod uerbum caro factum est et habitauit in nobis? sicuti cum loquimur, ut id quod animo gerimus in audientis animum per aures carneas inlabatur, fit sonus uerbum, quod corde gestamus, et locutio uocatur, nec tamen in eundem sonum cogitatio nostra conuertitur, sed apud se manens integra formam uocis, qua se insinuet auribus, sine aliqua labe suae mutationis assumit: ita uerbum dei non commutatum caro tamen factum est, ut habitaret in nobis. Sicut autem
Abbreviated transcription (Latin):
certuis intelligo. d t̾na eñ uita: uitã temporalẽ uiuacitate ipsa
suꝑat. Ne quid sit ȩt̃nits nisuntelligondo conspicio. Mentis
quippe aspectu omnẽ mutabilitatẽ ab ȩt̾nitate se iuingo. & impsa
ȩt̃nitate nulla spatia temporis cerno: quia spatia temporis p̃te¬
ritis & futuris rerũ motib constant. Nihil autẽ p̃terit in ȩc̃no
& mhnil futurũ ẽ : quia & quod p̃terit. eẽ. desinit. & quod fut um
.ẽ. nondũ. eẽ. cepit. Aet̾nitas autẽ tantũ mͦ. ẽ: nec fuit quasi iã
non sit. nec erit quasi adhuc nonsit. Iuare sola ipsa ueris¬
sime dicepotuit humanȩ menti. Ego sũ qui sũ & de illa

Expanded text:
certius intelligo. Aeterna enim vita vitam temporalem vivacitate ipsa superat: nec quid sit aeternitas, nisi intelligendo conspicio. Mentis quippe aspectu omnem mutabilitatem ab aeternitate sejungo, et in ipsa aeternitate nulla spatia temporis cerno; quia spatia temporis praeteritis et futuris rerum motibus constant. Nihil autem praeterit in aeterno, et nihil futurum est; quia et quod praeterit, esse desinit, et quod futurum est, nondum esse coepit: aeternitas autem, tantummodo est; nec fuit, quasi jam non sit; nec erit, quasi adhuc non sit. Quare sola ipsa verissime dicere potuit humanae menti, Ego sum qui sum; et de illa
Abbreviated transcription (Latin):
signarerũ spiritaliũ ꝓipsis reb: obseruarent. nes¬
cientes quo referrent᷑ : idiam̃ insitũ habebant.
qđ tali seruitute uni om̃iũ quẽ ñ uidebant pla¬
cȩredõ. Quã custodiã tanquã subpedagogo paruu¬
lorũ fuisse scribit apłs. & i deo qͥtalib signisꝑtina¬
cit in heser̃. contẽnentẽ ista dnm̃ cũiã tẽpꝰreue
lationis eoꝵ uenisset ferre ñ potuer̃ : atq inde
calũmas qđ sabbato curaret molitis pͥncipes eoꝵ
Popłsq signis illis tanquã reb astrictꝰ ncredebat
nollet attendere : Sed qͥ credider ex qͥb facta ẽ
pͥma eccła hieru solimitana. satis ostender̃ qͣnta
utilitas fuerit eomꝰ subpedigogo custodiri. ut signa¬
quȩ tẽporalit̃ imposita erant seruientib aduns
dĩcultũ qͥ fecit cȩlũ & t̃rã. opimonẽ obseruantiũ
religarent. Nãqu illiq ꝓximi spiritalib fuer̃
in ip̃sisenĩ tẽporalib &c arnalib uotisatq: signis

Expanded text:
signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nessigna rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam lationis eorum venisset, ferre non potuerunt; atque inde calumnias quod sabbato curaret moliti sunt principes eorum, populusque, signis illis tanquam rebus astrictus, non credebat nollet attendere. Sed qui crediderunt, ex quibus facta est prima Ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas fuerit eo modo sub paedquae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis,
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ sic accipiat᷑. tanquã ꝓpriȩ dictũ sit. car¬
nalit̃ sapit̃. neq ullamors ammȩ congruentiꝰ
appellat᷑. quãcũ id etiã qđ m ea bestiis antecellit.
hoc est intelligentia carnisubicit᷑ sequendo
litterã. Iuienĩ seqͥt᷑ litterã trans lata uerba
sic̃ ꝓpͥa tenet. neq illud qđ ꝓpͥo uerbo significat᷑
refert adaliã significationẽ. sed sisabbatũ audie¬
rit uerbigrã ñintelligit. nisi uũdiem de septẽ.
ꝗͥ continuo uolumine repecunt᷑ Etcũ audierit
sacrifiaũ : ñ excedit cogitatione illud qđ fieri
deuictimis pecorũ t̃renisq fructib solet. Ca
demũ ẽ . miserabilis animȩ seruitꝰ. signa ꝓreb
acciꝑe. & supͣ creaturã corporeã oculũ m̃tis
adhauriendũ ȩt̃nũ lum̃ leuare ñ posse. quȩ tam̃
seruitꝰ in iudȩo popło longe acȩterarũ gentiũ
more distabat. qͣndo qͥdẽ reb tẽ ꝑalib ita sub iugau
erant : ut unꝰ eis in om̃ib: cõm̃daret᷑ ds̃ Etquãquã

Expanded text:
ie dictum sit, carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est intellegentia, carni subicitur sequendo litteram. qui enim sequitur litteram, translata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ad ꝑcontationẽ multa responderi poss̃
adint̃rogationẽ uͦ. aut non aut etiã: Pronun¬
tiabitur ergo ita. ut post ꝑ contationẽ qua
dicimꝰ qͥs accusabit aduersus electos dĩ. illud
qđ seqͥt̃ sono int̃rogantis enuntietur. ds̃ qͥuistifi¬
cat ut tacue respondeat᷑ non: &itẽ ꝑcontemur.
qͥs ẽ qͥ condẽ nat̃ : rursusq in t̃rogemꝰ xp̃c iho¬

Expanded text:
quod ad percontationem multa responderi possunt, quod ad percontationem multa responderi possunt, ad interrogationem uero aut "non" aut "etiam". pronuntiabitur ergo ita, ut post percontationem, qua dicimus: quis accusabit aduersus electos dei? illud quod sequitur sono intcat? ut tacite respondeatur, Non: et item percontemur, Quis est qui condemnat? rursusque interrogemus, Ch
Abbreviated transcription (Latin):
quia in greco uox iurantis manifesta ẽ. si ne
abiguosono Rarissi me igit᷑ & difficillime in¬
ueniri potest ãbiguitas in ꝓpriis uerbis qͣntũ
a dlibros diumarũ scripturarũ spectat : quã non
aut circũstantia ipsa sermonis qͣ cognoscitur
criptorũ intentio aut int̃p̃tũ collatio. aut p̃ce¬
dentis linguȩ soluat inspectio. Sed uerborũ
translatorũ abiguitates. deqͥb: deinceps loquen¬
dũ ẽ : ñ mediocrẽ curã industriãq desiderant.
Nã in pͥncipio cauendũ ẽ. nefiguratã locutionẽ

Expanded text:
quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soluat inspectio. translatorum ambiguitates, de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem curam industriamque desiderant. nam in principio eauendum est, ne figuratam locuti
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd m̃ab & in frãtotũ corpꝰaffigit᷑. Altitudo a latitudine sur¬
su usque ad suminum: quo adheret caput.
Profundum uero : qđ teriȩ infixum abscondicur:¬
Quosigno crucis. om̃is actio xp̃iana describitur:

Expanded text:
quo a manibus et infra totum corpus affigitur; altitudo, a latitudine surquo a manibus et infra totum corpus affigitur; altitudo, a latitudine sursum usque ad summum, cui adhaeret caput; profundum vero, quod terrae infixum absconditurQuo signo crucis, omnis actio christiana describitur,
Abbreviated transcription (Latin):
ficat: Ita enĩ senat quãuis degipto diues exeat ⁊ tam̃ nisi pascha¬
magis immolatioxp̃inos docet . quã illud qđ ipseclamat tãquã ad eos
qͦ sinegpto subpharaone uidet laborare. Uenite ad mneqͥlaboratis&õnerit
estis. & ego uos reficiã . tollite iuglimeũ suꝑuos & discitrameqr mitssũ¬
& humilis corde. & inuenieas reqem animab: ur̃is iugũ enĩ meum
lene ẽ & sarcina mealeuis .ẽ. qͥb: nisi mitb & humilib corde. qͦs
ñ inflat scientia sed caritas ȩdificat. Meminerint ergo eoꝵ qͥ pascha
illo tẽꝑe ꝑ ũbrarũ imaginaria celebrabant. cũ signaripostes sanguine
fundati: possimꝰ cõp̃henđe cũ om̃ib: sc̃is quȩ siclatitudo & longi¬
tudo & altitudo & ꝓfandũ Id ẽ crucẽ dñi cuiꝰ laatudo dr̃ intrans
uersolgno qͦ extendunt̃ manꝰ longitudo a t̃rausq adipsã latitudinẽ

Expanded text:
ficat . Ita enim sentit quamvis de Aegypto dives exeat, tamficat . Ita enim sentit quamvis de Aegypto dives exeat, tams nihilque magis immolatio christianos doeet, quam illud quod ipse clamat tamquam ad eos quos in Aegypto sub Pharaone uidet laborare: uenite ad me qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite iugum meum super uos et discite a met humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est : quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed charitas aedificat? Meminerint ergo eorum qui Pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant, cum signari postes sanguine fundati possimus comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum, id est, crucem Domi extenduntur manus; longitudo, a terra usque ad ipsam latitudinem,
Abbreviated transcription (Latin):
ticeã qͣnto innumerabiles grai qđ pͥoripsefidelissimꝰ difamulꝰ morses
siterat deqͥscriptũ c̃ qđ erudit̃ fuerit om̃isa pientia egiptiorũ qͥb. om̃ib:
uirissi ꝑstitiosagentiũ c̃suetudo & maxime illis tẽporib: cũ xp̃irecutiens
iugũ xp̃ia nos ꝑseq̃bat᷑. disciplinas qͣs utiles habebat nũ quã cõmodaret :
si eas inusũ colendi uniꝰdi qͦuanꝰ i doloꝵ cultꝰ excinderet᷑ conũ suiri suspica¬
rit᷑ : Sed deder̃ aurũ & argentũ & uestẽ suã exeunti deegipto popłodĩ
nescientes quẽ admodũ illa quȩdabant in xp̃i obseqũ redderent̃:¬
Illud enĩ inexodo factũ sine dabio figuratũ ẽ ut hoc p̃signaret qđ sine
p̃uidicio alieriꝰ aut paris aut melioris intelligentiȩ dixerĩ. Sed hocm
instruetꝰ diumarũ scripitirarũ studiosu s: cũ ad eis ꝑscrutandas acce¬
dẽ oxꝑit. illud apłicũ cogitare ñ cesset. scientia inflat. caritas ȩdi¬

Expanded text:
us Moses fecerat, de quo scriptum est, quod eruditus fuerit omni sapientia Aegyptiorum. quibus omnibus uiris superstitiosa gentilium consuetudo, et maxime illis temporibus, cum Christi recutiens iugum christianos persequebatur, disciplinas, quas utiles habebat, numquam commodaret, si eas in usum colendi unius dei, quo uanus idolorum cultus scinderetur, conuersum iri suspicaretur; sed dederunt aurum et argentum et uestem suam exeunti de Aegypto populo dei, nescientes, quemadmoduIllud enim in Exodo factum sine dubio figuratum est, ut hoc praesignaret, quia sine praejudicio alterius aut paris aut melioris intelligentiae dixerim. Sed hoc modo instructus divinarum Scripturarum studiosus, cum ad eas scrutandas accedere coeperit, illud apostolicum cogitare non cesset: Scientia inflat, charitas aedi
Abbreviated transcription (Latin):
extiter̃ sp̃sscĩ ut om̃ia suauenderent. eorũq p̃tiũ
indigentib distribuendũ ante apłorũ pedes pone¬
rent seq: totos dedicarent dõ tanquã tẽplũ nouũ.
cuiꝰ terrenȩ imagini hoc ẽ. tẽplo ueteri seruiebant

Expanded text:
itus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent , seque totos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant.
Abbreviated transcription (Latin):
qua nob̵ decrinitatis ȩqͣlitate p̃scribit᷑ ut di¬
camꝰ &dserat uerbũ deinde subiungamus
ãbiguitas neutra parte resistit fidei. & ideo
textu ipso sermons diuidicanda ẽ ubia it apłs

Expanded text:
qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur ut diqua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur ut dicamus, Et Deus erat Verbum; deinde subjungamus,stinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei, et ideo textu ipso sermonis dijudicanda est, ubi ait Apos
Abbreviated transcription (Latin):
faciunt ambiguã scripturã : primo uiden¬
dũ ẽ: nemale distinxerimꝰ aut ꝓnuntia ueri¬
miꝰ: Cũ gͦ adhibita intentio in certũ eẽ ꝓui-¬
derit qͦmͦ distinguendũ autqͦmꝰ ꝓnuntiandũ sit :
consulat regulã fidei quã descripturarũ pła¬
niorib: locis & eccłȩ auctoritate ꝑcepit. dequa
satis egimꝰ cũ dereb: in libro pͥmo loquȩremur:
Qđsiambȩ uł etiã om̃s pͥlures fuerint partes
ambiguitatis scđm fidẽ sonuerint : textꝰ ipse
sermonis ap̃cedentib: &consequentib: partib
quȩ abiguitatẽ illã in medio posuer̃ restat
consulendus . ut uideamꝰ cui nã sententiȩ deplu¬
rib quȩ se ostendunt ferat suffragiũ. eãq sibi
contexi patiat᷑: lãnunc exẽpla consideriilla
hereaca distinetio. In pͥncipio erat ũbũ & ubũ
erat apđdm̃. &dserat ut alius sensussit uer¬
confiteri: sed hoc regula fideirefellendum ẽ :

Expanded text:
faciunt ambiguam scripturam, primo uidenfaciunt ambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus, ut uideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se ostendunt, ferat suffragium eamque sibi contexi patiatur. iam nunc exempla considera. illa haeretica distinctio: in principio erat uerbum, et nerbum erat apud dconfiteri. Sed hoc regula fidei refellendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
OMOTINES DEUM UOLUX¬
tatẽ eiꝰ inscripturisscĩs diligent̃ in qͥrit:¬
& neamet certamina pictate mansuetus. p̃mu¬
nitus etiã scientia linguarũ. ne in uerbis locutio¬
nb ignotis hereat. p̃munitꝰ etiã cognitione
quarundã rerũ necessariarũ. neuĩ naturãue
earũ quȩ ꝓpt̃ similitudinẽ adhibentur ignoret
Adiuuante etiã codicũ ueritate quã sollers
em̃dationis diligentia ꝓcurauit. ueniat ita
instructus ad ambigua scripturarũ discuti¬
enda atq: soluenda : Ut autẽ signis ambiguis
ñ decipiat᷑ quantũ ꝑnos instrui potest. fieri
autẽ potest ut istasuias quas ostendere uolumꝰ.
tanquã pueriles uł magnitudine ingenii
uł maioris illuminationis claritate derideat.
Sedtam̃ ut cȩperã dicere: quantũ ꝑnos instrui
ualet qͥeo loco aniniẽ ut ꝑnos instruiualeat :
sciat ambiguitatẽ scripturȩ. aut in uerbis
ꝓpriis. eẽ aut intrans latis. quȩ genera inscđo
libro demonstrauim: Sed cũ uerlu ꝓpria

Expanded text:
omo timens Deum, voluntatem ejus in Scripturis sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certamina, pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui potest; fieri autem potest ut istas vias quas ostendere volumus, tanquam pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui ui eo loco animi est, ut per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis, quae genera in secundo libro demonstrauimus. Sed cum uerba propria
Abbreviated transcription (Latin):
Etcũ ibi qͥsq inuenerit om̃ia quȩ utilit̃ a libi didi¬
cit: multo abundantius ibi in ueniet ea quȩ nusqũ
om̃ino a libi sed inillarũ tantũ modo scriptinrarũ
mirabili altitudine. & mirabili humilitate
discunt: hacgit᷑ instructione p̃ditũ cũ signa
incognita lectorẽ ñ impedierint : mitẽ &
humilẽ corde subiugatũ lenit̃ xp̃o. &oneratũ
sarcina leui. fundatũ ceradicatũ. & edificatũ
incaritate. quẽ scientia inflare ñ possit: acce
dit adambigua signa in scripturis conside¬
ninda & discutienda. deqͥb: iã tertio uolumine
dicere asgrediar qđ d ñs donare dignabiture

Expanded text:
et cum ibi quisque inuenerit omnia, quae utiliter alibi didiet cum ibi quisque inuenerit omnia, quae utiliter alibi didicerit, multo abundantius ibi inueniet ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et humilem corde, subiugatum leniter Christo et oneratum sarcina leui, fundatum et radicatum et aedificatum in caritate, quem sciedat ad ambigua signa in Scripturis consideranda et discutienda, de quibus jam tertio volumine dicere aggrediar, quod Dominus donare dignabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
purgati ualebimꝰ cognoscere etiã suꝑ eminentẽ
scientiȩ caritate  p̃i qua ȩ qualis ẽ. patri ꝑquẽ
facta s̃ om̃ia. ut impleam̃ in omnẽ plenitudinẽ
dĩ: Est etiã in r̃sopo uispurgatoria. nein flante
scientia dediuitus abȩgỹpto ablatis. suꝑbe
aliquid pulmo tumidus anhelet: Asꝑgesme
in qt ysopo & mundabor. lauab̾me & suꝑniuẽ
dealbabor. Aud itiumeo dab exultationem
& lȩcitiã: Deinde consequent̃ ad nectit. ut os¬
tendat purgationẽ a suꝑbia significari y sopo.
exultabunt ossa humiliata : Quantũ autem
minor ẽ. auriargenti. uestisq copia. quã de
egipto secũ ille popłs abstulit in cõparatione
diuitiarũ quas post ea hierusolimȩ consecutꝰ ẽ.
quȩ maxime insalomone̾ rege ostenduntur :
tanta fit cuncta scientia quȩquidem ẽ. utilis
collecta de libris gentiũ si diuinarũ scripturarũ¬
scientiȩ cõparet : Nã qͥc qͥd homo extradidicerit
sinoxiũ ẽ: ibi dãnatur : Suitile ẽ. ibi inuenitur

Expanded text:
 cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, qua aequalis est Patri, per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei . Est etiam in hyssopo vis purgatoria, ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis, superbe aliquid pulmo tumidis anhelet: Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor. auditui meo dabis exsultationem et laetitiam. deinde consequenter adnectit, ut ostendat purgationem a superbia significari ysopo: exsultabunt ossa humiliata. Quanto autem minor est auri, argenti uestisque copia, quam de Aegypto ille populus secum abstulit, in comparatione diuitiarum, quas postea Hierosolymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur, tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis collecta de libris gentium, si diuinarum scripturaruscientiae comparetur. nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi inuenitur.
Abbreviated transcription (Latin):
alterius tam̃ habeat concupiscentiã. alterius
necessitatẽ : Concupiscentiã scilicet eẽ cũ xp̃o:
necessitatẽ manere in carne : Quȩ ãbiguitas.
uno consequenti uerbo duudicat᷑. qđ positũ ẽ.
enĩ. quã particulã qͥabstuler̃ int̃p̃tes. illa potiꝰ
sententia ductis : ut ñsolũ cõpelli ex duob sedeaã
duorũ habere concupiscentiã uideretur :
Sicergo distinguendũ ẽ qͥd eligã ignoro:
Cõpellor autẽ ex duob: Quã distinctionem
seqͥtur. Concupiscentiã habens dissolui. & eẽ.
cũxp̃o: litanquã quereret᷑ quare huiꝰrei
potius habeat concupiscentiã : multo enĩ magis
optimũ inqͥt: Curgͦ eduob cõpellit̾. quia ẽ. ma¬
nendi necessitas. quã ita subiecit manere in car¬
ne necessariũ ꝓpt̃uos: Ubi autẽ neq p̃scrip¬
to fidei. neq ipsius sermonis textu ãbiguitas
explicari potest: mhil obest scđm quãlibe
earũ quȩ ostendunt᷑ sententiã distingaere :

Expanded text:
at concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae ambiguitas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positum est, enim. quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus sed etiam duorum habere concupiscentiam uideretur. sic ergo distinguendum est: et quid eligam ignoro. compellor autem ex duobus. quam distinctionem sequitur: concupiscChristo. et tamquam quaereretur, quare huius rei potius habeat concupiscentiam: multo enim magis optimum, inquit. cur ergo e duobus ©ompeUitur? quia est manendi necessitas, quam ita subiecit: manere ia carne necessarium propter uos. ubi autem neque praescripto fidei neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest». nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur sententiam distinguere.
Abbreviated transcription (Latin):
in absurditatẽ prauȩ sententiȩ ñ incidat.
Auappt̃ quã quã & imipso oꝑe satis apparere
possit huic officioso labori nr̃o ñ recte
aliquẽ contradicere : tam̃ si huius modi
proemio quibus libet obsistentib conue¬
mentui uidetur cẽ responsũ : huiꝰuiȩ quam
inhoc libro ingredi uolumꝰ tale nobis oleam¬

Expanded text:
in absurditatem pravae sententiae non incidat. in absurditatem pravae sententiae non incidat. Quapropter, quanquam et in ipso opere satis apparere possit huic officioso labori nostro non recte aliquem contradicere; tamen, si hujusmodi prooemio quibuslibet obsistentibus convenienter videtur esse responsum, hujus viae quam in hoc libro ingredi volumus, tale nobis occur
Abbreviated transcription (Latin):
qdgloriamur quasi non acceperimꝰ qui
legit audientib litteras utiq quas agnos¬
cĩ enuntiat: Qui autẽ ipsas litteras tradit:
hoc agit ut alii quoq ligere nouerint¬
U terq tam̃: id insinuat qđ accepit. Sic etiã
quiea quȩ inscripturis intelligit exponit
audientib : tãquã litteras quas agnoscit
ꝓnunciat lectoris officio. Qui a utẽ p̃cipit
quomodo intelligendũ sit : similis est
tradenti litteras. hoc est p̃cipienti quomͦ
sit legendũ. Ut quomͦ ille qui leger
nouit. alio lectore ñ indiget cũ codicẽ
inuenerit a quo audiat qͦuid ib scriptũ
sit : sic iste qͥp̃cepta quȩ conam᷑ tradere
acceperit . cũ in libris aliquid obscuritatis
inuenerit. quasdã regulas uelut quasdã
litteras tenens. intellectorẽ aliũ ñ reqͥrat
ꝑquẽ sibi qd oꝑtũ est recegatur. Sed qͥbusdã
uestigiis indagatis : ad occultũ sensum
sine ullo errore ipse ꝑueniat. aut certe

Expanded text:
quid gloriamur quasi non acceperimus ? 9. Qui quid gloriamur quasi non acceperimus ? 9. Qui legit audientibus litteras, utique quas agnoscit enuntiat; qui autem ipsas litteras tradit, hoc agit ut alii quoque legere noverintuterque tamen id insinuat quod accepit. Sic etiam qui ea quae in Scripturis intelligit, exponit audientibus, tanquam litteras quas agnoscit pronuntiat lectoris officio; qui autem praecipit quomodo intelligendum sit, similis est tradenti litteras, hoc est praecipienti quomodo sit legendum: ut quomodo ille qui legere novit, alio lectore non indiget, cum codicem invenerit, a quo audiat quid ibi scriptum sit; sic iste qui praecepta quae conamur tradere acceperit, cum in libris aliquid obscuritatis invenerit, quasdam regulas veluti litteras tenens intellectorem alium non requirat, per quem sibi quod opertum est retegatur; sed quibusdam vestigiis indagatis ad occultum sensum sine ullo errore ipse perveniat, aut certe