comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
facere credentes. Hec stultitia p̃dicationis ac stultum dei quȩ
sapientior ẽ hominibus multos contrahit ad salutem. ut ñ
solum qui ñdum ualent certa intelligentia conspicere natu¬
rã dei quã fide tenent uerum etiam qui ñdum in ipsa ani-¬
ma sua ita incorpoream substantiam a corporis generalitate
discernunt quemadmodum certi sunt se uiuere nosse uel¬
le. ñ sint alieni a salute quã stultitia illa p̃dicationis fidelib
confert. Nam si ꝓpter eossolos xꝑc mortuus ẽ. qui certa in¬
telligentia possunt ista discernere: pene frustra in ȩccła labo-¬
ramus. Si autem qd ueritas habet infirmi populi credentiũ
altitudinem diuitarũ sapientiȩ & scientiȩ dei. & ꝑ inserutabilia
iudicia eius ut & ñ nulli a corporibus incorporea discer¬
nentes cum sibi ex hoc magni uidentur & irrident stultitiã
ẜ dicationis qua salui fiunt credences ab unita uia longe

Expanded text:
facere credentes. haec stultitia praedicationis ac stultum dei, quod facere credentes. haec stultitia praedicationis ac stultum dei, quod sapientius est hominibus, multos contrahit ad salutem, ut non solum qui nondum ualent certa intellegentia conspicere naturam dei, quam fide tenent, uerum etiam qui nondum in ipsa anima sua ita incorpoream substantiam a corporis generalitate discernunt, quem ad modum certi sunt se uiuere, nosse, uelle, non sint alieni a salute, quam stultitia illa praedicationis fidelibus confert. Nam si propter eos solos Christus mortuus est, qui certa intellegentia possunt ista discernere, paene frustra in ecclesia laboramus. si autem, quod ueritas habet, infirmi populi credentium altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei et per inscrutabilia iudicia eius, ut et nonnulli a corporibus incorporea discernentes, cum sibi ex hoc magni uidentur et inrident stultitiam praedicationis, qua salui fiunt credentes, ab unica uia longe
Abbreviated transcription (Latin):
scribo uobis. quia dni ẽ mandatum. Siquis uidetur eẽ. &
utiq ñ ẽ. Nam qui ẽ. sine dubitatione cognoseit. Nec ad-¬
monitione & coertione opus habet. quia omnia iudicat &
a nemine iudicatur. Illigͦ sediciones & ꝑturbationes in ecła
faciebant. qui uiclebantur ẽẽ ꝗs ñ erant. H oc docet cog¬
nosere dñi mandatum. quia ñ ẽ seditionis ads sed pacis:
Si quis autem ignorat ignorabitur. id est imꝓbabituiNn
enĩ as si ad scientiam referas ignorat eos quibus dicturus
ẽ ñ nouiuos. Sed eoꝵ imꝓbatio hoc uerbo insinuata est.
Cũ autẽ dñs dicat beati mundo corde quia ipsi dm̃ uidebt̃.
metuendum si nunc adliquidum que de dei natura credimꝰ
conspicere ñ ualemus ne inde sit dictum qui ignorat igno¬
rabitur. QQuia enim in sapientia dei ñ cognouit mundus
ꝑ sapientiam dm̃. placuit deo ꝑ stultitiam p̃dicationis saluos

Expanded text:
scribo uobis, quia domini est.mandatum. si quia uidetur esse et scribo uobis, quia domini est.mandatum. si quia uidetur esse et utique non est; nam qui est, sine dubitatione cognoscit nec admonitione et cohortatione opus habet, quia omnia iudicat et a nemine iudicatur. illi ergo seditiones et perturbationes in ecclesia faciebant, qui uidebantur esse, quod non erant. hos docet cognoscere domini esse mandatum, quia non est seditionis deus sed pacis. si quis autem ignorat, ignorabitur, id est inprobabitur. non enim deus, si ad scientiam referas, ignorat eos, quibus dicturus est: Non noui uos, sed eorum inprobatio hoc uerbo insinuata est. Cum autem dominus dicat: Beati mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt, metuendum, si nunc ad liquidum. quae de dei natura credimus, conspicere non ualemus, ne inde sit dictum: Qui ignorat, ignorabitur. quia enim in sapientia dei non cognouit mundus per sapientiam deum, placuit deo per stultitiam praedicationis saluos
Abbreviated transcription (Latin):
equaquam ut scribis qui ignorat ignorabitur. colũba.¬
de hacre dixit apls. tanquã ista pena ille plectendus sit
qui non ualet intelligentia sic discernere inesfabilẽ tri¬
trinitatis unitatem sicut discernitur in animo nr̃o. me
ge & uidebis ea que loquebatur. Que fidem uel mores mul¬
toꝵ edificarent. ñ que uix ad paucoꝵ eamq exiguam qͦ n¬
tulacunq in hac uita de re tanta ẽẽ potest intelligentiã
turbate illa gererentur quasi ꝓphetiȩ sp̃c etiam in uitos lo¬
qui cogeret. ut mulieres in ȩccła tacerent. ut omnia ho ne¬
ste & secdm ordinem fierent. Hec eum ageret art. Siquis
uidetur ꝓpħa ẽẽ aut sꝑualis eognoscat que seribo uobis.
quia dñi ẽ mandatum. Siquis autem ignorat ignora¬
bitur. Huis uerbis coertens & ad pacificum ordinem reuo¬
cans inquietos. tanto ad seditionem faciliores. quanto sibi ui-¬
debantur sꝑu excellere. cum suꝑbiendo cuncta turbarent.
Si quis gͦ uidetur ꝓpħa ẽẽ aut sꝑualis cognoseat inquit que

Expanded text:
equaquam, ut scribis, qui ignorat, ignorabitur. De hac re dicit Apostolus, tanquam ista poena ille plectendus sit, qui non valet intelligentia sic discernere ineffabilem Trinitatis unitatem, sicut discernitur in animo nlege et uidebis, quod ea loquebatur, quae fidem uel mores multorum aedificarent, non quae uix ad paucorum eamque exiguam. quantulacumque in hac uita de re tanta esse potest, intellegentiam on perturbate illa gererentur, quasi prophetiae spiritus etiam inuitos loqui cogeret, ut m u Ii ere sin ecclesia tacerent, ut omnia honeste et secundum ordinem fierent. haec cum ageret, ait: Si quis uidetur propheta esse aut spiritalis, cognoscat, quae scribo uobis. quia domini est mandatum. si quis autem ignorat. ignorabitur, his uerbis cohercens et ad pacificum ordinem reuocans inquietos tanto ad seditionem faciliores, quanto sibi uidebantur spiritu excellere, cum superbiendo cuncta turbarent. si quis ergo uidetur propheta esse aut spiritalis. cognoscat, inquit, quae
Abbreviated transcription (Latin):
gelistȩ quattuor & paulus apłs cõmemorauerunt. Ceterũ
si apparuit alicui alioꝵ prĩ quam petro qđ om̃s tacuerunt.
quis uel dicere audeat uel negare: Neq enim & paulus dixit
apparuit primo cephe. sed apparuit inquit cephȩ. Nameẽt con-¬
Et post bec inquit undecim. Rx ł¬
ua hora libet ipso tam̃ resurrectionis die. Per synedochen

Expanded text:
gelistae quattuor et Paulus apostolus commemorauerunt. ceterum si apparuit alicui eorum prius quam Petro, quod omnes tacuerunt, quis uel dicere audeat uel negare? neque enim et Paulus dixit: apparuit primo Cephae,\' sed: apparuit, inquit, Cephae, posEt post hoc, inquit, undecim. Qua libuit hora, ipso tamen resurrectionis die. Per synecdochen
Abbreviated transcription (Latin):
ua que seripsit ad chorinthios aliter utiq ab ipsis paruu¬
lis aliter a capatiorib posse intelligi sciens ait. Si quis ẽ inter
uos ꝓpħa aut sꝑualis agnoscat que scribo uobis quia dñi est
mandatum. Siquis autem ignorat. ignorabitur. Solidam
ꝓfecto uoluit ẽẽ scientiam sꝑualium. ubi ñ sola accõmodaret᷑¬
fides. sed certa cognitio teneretur. Ac ꝑ hoc illi ea ipsa crede¬
bant que sꝑuales insuꝑ agnoscebant. Ignorabitur autem
ait qui ignorat. quia ñdum ei reuelatum ẽ ut qd̃ credit sciat.
Qł cum fit in hominis m̃te ipse dr̃ agnosci a deo quia cds
illum cognostentem facit. S icut ait alibi. Ñ unc autẽ cog-¬
noscentes dm̃ immo cognnti a deo. N eq enim tunc eos cog-¬
nouerat ds p̃cognitos & electos ante constitutionẽ mundi. s¬

Expanded text:
a quae scripsit ad Corinthios, aliter utique ab ipsis parvulis, aliter a capacioribus posse intelligi sciens, ait: Si quis est inter vos propheta aut spiritualis, agnoscat quae scribo vobis, quia Domini est mandatum: si quis autem ignorat, ignorabitur . Solidam profecto voluit esse scientiam spiritualium, ubi non sola fides accommodaretur, sed certa cognitio teneretur; ac per hoc illi ea ipsa credebant, quae spirituales insuper agnoscebant. Ignorabitur autem, ait, qui ignorat; quia nondum ei revelatum est, ut quod credit sciat. Quod cum fit in hominis mente, ipse dicitur cognosci a Deo; quia Deus illum cognoscentem facit, sicut alibi ait: Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo . Neque enim tunc cogno
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando simul omnia ueteris instrum̃ti scarum scriptura¬
rum. significantur eloquia. Nam ex ꝓpħa ysara testimoniũ
huic. p̃misit tam̃ in lege scriptumẽ. Ẽt ipse dñs. En lege autẽ
inquit eoꝵ scriptum ẽ. quia oderunt me gratis. cum hoc le-¬
gatur in psalmo. Aliquando autem ꝓprie uocatur lex quȩ
data ẽ ꝑ moỹsen. scdm qd̃ dictum ẽ. L ex & ꝓpħe usq ad ioħm.¬
ꝓprie lex appellata ẽ de monte syna. Propħarum autẽ no-¬
mine etiam psalmi significati sunt. Et tam̃ alio loco ipse sal¬
uator O portebat inquit impleri omnia que scripta sunt in
lege & ꝓphetis & psalmis deme. Hic rursus ꝓpharũ nomi¬
ne exceptis psalmis intelligi uoluit. Dr̃ gͦ lex uniuersaliter
dicuntur communiter ꝓpħȩ si mul cum psalmis. D icuntur &

Expanded text:
aliquando simul omnia ueteris instrumenti sanctarum scripturarum significantur eloquia. nam ex propheta Esaia testimonhuic, praemisit tamen: in lege scriptum est. et ipse dominus: in lege, inquit, eorum scriptum est: quia oderunt me gratis, cum hoc legatur in psalmo. aliquando autem proprie uocatur lex quae data est per Mosen, secundum quod dictum est: lex et prophetae usque ad-Ioetae . Hic utique proprie Lex appellata est, de monte Sina. Prophetarum autem nomine etiam Psalmi significati sunt: et tamen alio loco ipse Salvator, Oportebat, inquit, impleri omnia quae scripta sunt in Lege, et Prophetis, et Psalmis de me . Hic rursus Prophetarum nomen, exceptis Psalmis, intelligi voluit. Dicitur ergo Lex universaliter sen data est. Item dicuntur communiter Prophetae simul cum Psalmis, dicuntur et
Abbreviated transcription (Latin):
sumus: & antequam ẽẽmus. El ocati sumus: quando
xꝑiani facti sumus. Iamgͦ & hoc habemus iustifi¬
cati quicquid ẽ iustificati: audemus dicere & hoc t̾tiũ
habere nos. Et erit quisqũa nr̃m qui audeat dicere
occurrit tibi iob̃s. Si dixerimus quia peccatumũ
habemus. nos ipsos seducimus. & ueritas in nobis ñ
ẽ Q uid gͦ. Nichil habemus de iusticia: An habe¬
mus: sed ñ totum habemus: Si enim iusticie nichil¬
habemus: nec fidem habemus. S̾ i fidem ñ habemꝰ:
xꝑiani ñ sumus. Si autem habemus fidem: iam a¬
liquid habemus iusticiȩ. Ipsum aliquid uis nosse
quantum sit: Iustus ex fide uiuit. Iustus inquam
ex fide uiuit: qui credit qd ñ uidet. Grati simus ex¬

Expanded text:
emus. Vocati sumus, quando emus. Vocati sumus, quando christiani facti sumus. Jam ergo et hoc habemus. Justificati, quid? Quid est, justificati? Audemus dicere, jam hoc tertium habere nos? Et erit quisquam nostrum qui audeat dicere,occurrit tibi Joannes: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est . Quid ergo? Nihil habemus de justitia? An habemus, sed non totum habemus? Hoc ergo quaehabemus, nec fidem habemus: si fidem non habemus, christiani non sumus. Si autem fidem habemus, jam aliquid habemus justitiae. Ipsum aliquid, vis nosse quantum sit? Justus ex fide vivit : justus, inquam, ex fide vivit; quia credit quod non videt. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
contra nos: Predestinatis adeo. uocatis. iustificatis. glo¬
rificatis. qui uult aduersari: paret se si potest bella¬
re aduersus dm̃. Qbi enim audiuimus. si ds̃ ꝓnobis
quis contra nos: nisi qui dñm uincit. ñ ledit nos.
Et quis ẽ qui uincit ommpotentẽ: Q uicunq re¬
luctari uoluerit: sibi nocet. H oc ẽ qd̃ & paulo adhuc
saulo de cȩlo xꝑc clamauit. N on tibi expedit contra
stimulum calcitiare. Seuiat. seuiat quantum potest.
Qui calces aduersus stimulum mitgt: ñne in se ipsũ
ẽ ds̃. id est p̃destinatione. uocatione. iustificatione. gło
rificatione. in hiis gͦ quatuorreb considerare debemꝰ
quid iam habeamus. & quid adhuc expectemus. In
hiis enim quȩ iam habemus. laudamus dm̃ largitorẽ.
in huis que ñdum habemus tenemus debitorẽ. De¬
bitor enim factus ẽ ñ aliquid a nobis accipiendo:
sed qd̃ ei placuit ꝓmtendo. Predestinati enim iam¬

Expanded text:
contra nos? Praedestinatis a Deo, vocatis, justificatis, glocontra nos? Praedestinatis a Deo, vocatis, justificatis, glorificatis, qui vult adversari, paret se, si potest bellare adversus Deum. Ubi enim audivimus, Si Deus pro nobis, quis contra nos? nisi qui Deum vincit, non laedit nos. Et quis est qui vincit Omnipotentem? Quicumque reluctari voluerit, sibi nocet. Hoc est, quod et Paulo adhuc Saulo de coelo Christus clamavit: Non tibi expedit contra stimulum calcitrare . Saeviat, saeviat quantum potest; qui calces adversus stimulum mittit, nonne in se ipsum est Deus, id est, praedestinationis ergo quatuor rebus considerare debemus quid jam habeamus, et quid adhuc exspectemus. In his enim quae jam habemus, laudemus Deum largitorem: in his quae nondum habemus, teneamus debitorem. Debitor enim factus est, non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo. Aliter enim
Abbreviated transcription (Latin):
ñ peꝑcit: sed ꝓ nobis omnib tradidit eũ. Q uomͦ ñ &
cum illo omnia nobis donauit: Quando cum illo
ret te fremitus mundi: cui donatus ẽ artifex mun¬
dis Aꝑm nobis donatum ẽẽ gaudeamus: & nullos
inimicos xꝑi in hoc scło timeamus. Apłm beatum
audiuimus exhortantem & confirmantem nos cum
diceret nobis. Si ds̃ ꝓ nobis quis contra nose Pro
quib autem sit ds̃: suꝑius ostendit ubi ait Quos autẽ
p̃destinauit: illos & uocauit. Quos autem uocauit. illos
& iustificauit. Quos autem iustificauit. illos & glori
ficauit. Quid gͦ dicemus ad hecͦ Sids̃ ꝓ nobis. quis
contra nos: Hs̃ ꝓ nobis ut p̃destinaret nos. D s̃ pro
nobis: ut uocaret nos. O s̃ ꝓ nobis: ut iustificaret nos
Ds̃ ꝓ nobis: ut glor ificaret nos. Si cds̃ ꝓ nobis: quis
contra nos: Predestinauit antequã ẽẽmus: uocauit
cum aduersi ẽẽmus. iustificauit cum peccatores ẽẽmꝰ.
glorificauit cum mortales ẽẽmus. Si ds̃ ꝓ nobis. quis

Expanded text:
non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quomodo non et cum illo omnia nobis donavit ? Quando cum illo quid terret me fremitus mundi, cui donatus est artifex mundi? Christum nobis donatum esse gaudeamus, et nullos Christi inimicos in hoc saeculo timeamus. Quis enimaudivimus exhortantem et confirmantem nos, cum diceret nobis: Si Deus pro nobis, quis contra nos? Pro quibus autem sit Deus, superius ostendit, ubi ait: quos autem praedestinavit, illos et vocavit; quos autem vocavit, illos et justificavit; quos autem justificavificavit. Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Deus pro nobis, ut praedestinaret nos; Deus pro nobis, ut vocaret nos; Deus pro nobis, ut justificaret nos; Deus pro nobis, ut glorificaret nos. Si Deus pro nobis, quis contra nos? Praedestinavit, antequam essemus; vocavit, cum aversi essemus; justglorificavit, cum mortales essemus. Si Deus pro nobis, quis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ nobis quis contra nos: Eremebat mundus adu̾sꝰ
eos. P opuli meditabantur inania: principescon¬
ueniebant in unum. Excogitabantur noui cru¬
ciatus. & pęnas incredibiles inueniebat ingeniosa
crudelitas. O bruebantur oyꝓbriis: falsis argueban¬
tur criminib. Eustodiis intolerabilib includebant᷑.
GIngulis arabantur: ferro ꝑimebantur: bestus subrige¬
bantur. ignib cremabantur. & dicebant. Si ds ꝓno¬

Expanded text:
 nobis, quis contra nos? Fremebat mundus adversus eos, populi meditabantur inania, principes conveniebant in unum : excogitabantur novi cruciatus, et poenas incredibiles inveniebat ingeniosa crudelitas. Obruebantur opprobriis, falsis arguebantur criminibus, custodiis intolerabilibus includebantur, ungulis exarabantur, ferro perimebantur, bestiis subrigebantur, ignibus cremabantur, et dicebant marty
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ futuri sunt iam sunt. Nos antẽ scđł̾m id qł in pre¬
senti ẽ quisq hominũ querimus utrũ in illius eccłe m̃
bris que una colu̾̃ba dicta ẽ & sponsa xꝑi sine macu¬
la ꝙ ruga. hodie deputandi sint. Et qui manducat.¬

Expanded text:
quod futuri sunt iam sunt, nos autem secundum id quod in praequod futuri sunt iam sunt, nos autem secundum id quod in praesenti est quisque hominum quaerimus, utrum in illius ecclesiae membris, quae unica columba dicta est et sponsa Christi sine macula et ruga, hodie deputandi sint de quibus dicit
Abbreviated transcription (Latin):
ec isti eccłe deuoti sunt qui uidentur ẽẽ intus
ꝙ contra xꝑm uiuunt. id est contra mandata xͥ faciunt.
Nec omnino ad illã eccłam ꝑtinere iudicandi sunt. qũa
sic ipse mundat lanacro aquȩ in uerbo. ut exhibeat sͥ
głosam eccłam ñ habentẽ maculã aut rugam. aut ali.¬
quid huius modi. Quod si in ista ęccła ñ sunt ad
cuins m̃bra ñ ꝑtinent: ñ sunt in eccła de qua dĩ.
una ẽ columba mea. una ẽ matrisue. Ipsa ẽ enĩ sine
macula & ruga. Aut asserat qui potest huiꝰ colũbe
m̃bra ẽẽ qui scło uerbis ũ factis renuntiant. interĩ
ad qđ tudemus. Ende dictam arbitror qui sapit
diem. dño sapit. B s̃ enim iudicat omnẽ diem. D cađm
mundi constitutionẽ conformes unaginis filii sui. imuil¬
ti etiam qui aꝑte foris sunt & heretici appellantur: mul¬
tis & bonis catholicis meliores sunt. Quid emm sint
hodie uidemus. quid cras futuri sint ignoramns. & ideo
quidem apud qu̾e sunt p̃sentia. que uentura sunt. etiã

Expanded text:
ec isti ecclesiae deuoti sunt, qui uidentur esse intus et contra Christum uiuunt, id est contra mandata Christi faciunt, nec omnino ad illam ecclesiam pertinere iudicandi sunt, quam sic ipse mundat lauacro aquae in uerbo, ut exhibeat sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi. quodsi in ista ecclesia non sunt, ad cuius membra non pertinent, non sunt in ecclesia de qua dicitur: una est columba mea, una est matri suae; ipsa est enim sine macula et ruga. aut asserat, qui potest, huius columbae membra esse qui saeculo uerbis, non factis renuntiant. interim, ad quod uidemus. unde dictum arbitror: qui sapit diem, domino sapit; deus enim iudicat omnem diem. secundumundi constitutionem conformes imaginis filii sui, multi etiam, qui aperte foris sunt et haeretici appellantur, multis et bonis catholicis meliores sunt; quid enim sint hodie uidemus, quid cras futuri sint ignoramus. et deo quidem, aput quem sunt praesentia quae uentura sunt, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
disponebatis. aliud inurnistis. Opus dm̃ cõm̃damus.
serui cũ seruis. Plus in eo diligamus. qđ dñs nr fecit.
sius. Et magnã & deuotam uocẽ eius audiuimus. Maio¬
ratum nolo xꝑianus ẽẽ uolo. Hetamini. exultate. am¬
plius quam oderatis amate. Opus suum xꝑo oratio¬
nib cõm̃date. Animum fidelem. pium amict̃ rudim̃tis
senis exhibere. Quid inter est emm qr uidetis iã ꝓuectã
etatẽe Hora nona uenit ad uineam: mercedẽ equalem
accepturus.

Expanded text:
disponebatis, aliud invenistis. Opus Domini commendamus, disponebatis, aliud invenistis. Opus Domini commendamus, servi conservis. Plus in eo diligamus quod Dominus nostersius. Et magnam et devotam vocem ejus audivimus: Majoratum nolo, christianus esse volo. Laetamini, exsultate, amplius quam oderatis amate. Opus suum Christo orationibus commendate: animum fidelem, pium, amicum rudimentis senis exhibete. Quid interest enim quia videtis jam provectam aetatem? Hora nona venit ad vineam, mercedem aequalem accepturus,
Abbreviated transcription (Latin):
autem fr̃s mei. ñ fuit necesse. ñ fuit consilii pastoꝵ
repellere pulsatem. differre querentem. de occultis cor¬
dis uelle uidicare. & uocem manifestam ñ acceptare.
nec consilii fuit. nec ꝓpositi nr̃i. Nouimus enim
quẽ admodum minetur misericors illa dei auaritia.
undiq lucra querentis de petunia sua. & dicentis
pigro seruo iudicare uolenti qd ñ uidebat. & oirca
lucra colligenda dm̃ torpescenti. Serue nequam
ex ore tuo te condempno. Gn me dixisti hominem
molestũ. metere ubi ñ seminaui. colligere ubi ñ sparsi.
N oueras gͦ auaritiam meam. tu dares pecumã meam
m̃mulariuis. ego uemens cum usuris exigerem. Nosgͦ
ñ potininus nisi erogare pecuniam dñicam. Exactor il¬
le erit. ñ tantum ipsius: sed & omniũ nr̃m. Impleamts
gͦ officium p̃rogatoris: ñ usurpemus locũ exactoris. Itaq
fr̃s opus dei in animo habet. Aliud querebatis. aliud

Expanded text:
autem, fratres mei, non fuit necesse, non fuit consilii pastorum autem, fratres mei, non fuit necesse, non fuit consilii pastorum repellere pulsantem, differre quaerentem. De occultis cordis velle judicare, et vocem manifestam non acceptare, nec consilii fuit, nec propositi nostri. Novimus enim quemadmodum minetur misericors illa Dei avaritia undique lucra quaerentis de pecunia sua, et dicentis pigro servo judicare volenti quod non videbat, et circa lucra colligenda Domini torpescenti: « Serve nequam, ex ore tuo te condemno. Tu me dixisti hominem molestum, metere ubi non seminavi, colligere ubi non sparsi: » noveras ergo avaritiam meam. « Tu dares pecuniam meam nummulariis, ego veniens cum usuris exigerem » . Nos ergo non potuimus nisi erogare pecuniam dominicam. Exactor ille erit, non tantum ipsius, sed et omnium nostrum. Impleamus ergo officium praerogatoris, non usurpemus locum exactoris. Itaque, fratres mei, opus Dei in animo habete: aliud quaerebatis, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
egros sanare. de quo ꝑ euuangeliũ audiminus. qr
ñ ẽ opus sanis medicus. sed male habentib. Et
quis ẽ homo qui cum ꝑdiderit unam ouem. ñ ne
relinguet nonaginta nouẽ in montib. & it que¬
rere unam quȩ ꝑierat: Et cum inuenerit:¬
gaudet de illa. Sic gaudet pater meus de uno pe¬
intente. quam de nonagnita nouem iustis quib
sanare. S ic se nouit de iimicis suis misericors
uindicare. Quib forte ammus dolet. consortib
eius erroris ad horam irascuntur. postea fortassis
imitabuntur. Itaq fr̃s comiñdamus eum & orationi¬
b ur̃is & dilectioni ur̃e. & amicitie fidelissime suscep¬
tiomi infirmitatis enis. Quomͦ p̃itis. sic sequitur.
Bonã uam docete: bonam in uobis inueniat. Lam
factus xꝑianus discernat quid intersit int̃ id qdđ
dimisit. & id qd inuenit. El itam ipsus & studtũ
cirta fidem xꝑi posteriora tempora comꝓbabunt. Nc̃

Expanded text:
aegros sanare, de quo Evangelium audivimus: « Quia aegros sanare, de quo Evangelium audivimus: « Quia non est opus sanis medicus, sed male habentibus » . « Et quis est homo qui cum perdiderit unam ovem, nonne relinquit nonaginta novem in montibus, et it quaerere unam quae perierat, et cum inveneritgaudet de illa? Sic gaudet Pater meus de uno poenitente, quam de nonaginta novem justis, quibusanare, sic se novit de inimicis suis misericors vindicare. Quibus forte animus dolet consortibus ejus erroris, ad horam irascuntur, postea fortassis imitabuntur. Itaque, fratres, commendamus eum et orationibus vestris, et dilectioni vestrae, et amicitiae fidelissimae, et susceptioni infirmitatis ejus. Quomodo praeitis, sic sequitur: bonam viam docete, bonam in vobis inveniat. Jam factus christianus, discernat quid intersit inter id quod dimisit et id quod invenit. Vitam ipsius et studium circa fidem Christi posteriora tempora comprobabunt: nunc
Abbreviated transcription (Latin):
sideraret impleri de xpo que sunt p̃dicta de xꝑo. tan¬
tum posse nom̃ xꝑi. tantum p̃ualere głam dei. Itaq
breuiter dico caritati ur̃e. Sccłam dei alloquor po¬
płm dei alloquor. i credidit: ta inuenisti. Si ti¬
muit: tu icisti. Interim fr̃s ad qđ possunt hommes.
U ltra nobis ñ usurpemus: qd concessum ñẽ. Apłs
dicit. Infirmum autem in fide recipite. ñ in dipndica¬
tionib cogitationũ. Non nobis usurpemus. diuidi¬
care cogitationes alioꝵ.  ed deo p̃beamus cogitatio¬
nes nr̃as. etiam ꝓ illis de quib forte aliquid dubitamꝰ.
Forte dubitat. aliquid nouitas ipsius. Amate ab un¬
dantius dubitantem. Amore nr̃o curate de corde
infirmi dubitatonem. Interiorem faciem uicdete. de
qua gaudeatis. cor deo cõmittite ꝓ quo oretis. S ciatis
eum deseri a malis: suscipiatura nobis. Plus amate
hominem: quã prius oderatis errorẽ. S ic uenit xꝑc

Expanded text:
sideraret impleri de Christo quae sunt praedicta de Christo, tansideraret impleri de Christo quae sunt praedicta de Christo, tantum posse nomen Christi, tantum praevalere gloriam Dei. Itaque breviter dico Charitati vestrae; Ecclesiam Dei alloquor, populum Dei alloquor: Si credidit, tu invenisti; si timuit, tu vicisti. Interim, fratres, ad quod possunt homines, ultra nobis non usurpemus quod concessum non est. Apostolus dicit: Infirmum autem in fide recipite, non in dijudicationibus cogitationum . Non nobis usurpemus dijudicare cogitationes aliorum: sed Deo praebeamus cogitationes nostras, etiam pro illis de quibus forte aliquid dubitamus. Forte dubitat aliquid novitas ipsius. Amate abundantius dubitantem: amore vestro curate de corde infirmi dubitationem. Interiorem faciem videte, de qua gaudeatis; cor Deo committite, pro quo oretis. Sciatis eum deseri a malis, suscipiatur a vobis. Plus amate hominem, quam prius oderatis errorem. Sic venit Christus
Abbreviated transcription (Latin):
or hominis nec uidere possumus: nec ostendere.
D dicit. Que palam sunt uobis. quȩ occulta st̃ michi
quiequam. donec uemat dñs. & illuminet abscondita
tenebrarum. & manifestabit cogitationes cordium. &
tunc laus erit unicinq a deo. Non potes inspicere
cor noui xꝑiam. quid cor ueteris xꝑiam potes: Dicꝰ¬
turi estis. sed ex necessitate credidit. P osset & de illo
dici. de quo paulo ante loquebamtr: qui primo fuit
blasphemus. & ꝑsecutor: & imuriosus. Et ipsi enĩ que¬
dam necessitas impacta ẽ. Celesti uoce ꝓstratus ẽ: ut
lum̃ haderet lum̃ ꝑdidit. Minare qđ uolueris. & qͥn¬
tum uolueris. dat cuilibet homini. Quid dulcius
ista luce: Quã tñ paulus nisi ꝑdidisset. et̾̃nã ñ acce¬
pisset. De necessitate credidit. Quid timuit. Dica¬
tur michi quid timint. Clamantes oues: Duescla¬
mare possuntr mordere ñ possunt. Potuit & in ip¬
so clamore ouiũ dei aduertere głam dei. & timere ui¬
dicium dei. Excitatus ẽ a somno quodammꝰ. ut con¬

Expanded text:
or hominis nec videre possumus, nec ostendere. Deus dicit, Quae palam sunt, vobis; quae occulta sunt, mihi. illuminet abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordium; et tunc laus erit unicuique à Deo » . Non potes inspicere cor novi christiani. Quid, cor veteris christiani potes? Dicturi estis, Sed ex necessitate credidit. Posset et de illo dici, de quo paulo ante loquebamur, Qui prius fuit blasphemus, et persecutor, et injuriosus . Et ipsi enim quaedam necessitas impacta est: coelesti voce prostratus est; ut lumen haberet, lumen perdidit. Minare quod volueris, et quantum volueris da cuilibet homini: quid dulcius ista luce? Quam tamen Paulus nisi perdidisset, aeternam non accepisset. De necessitate credidit. Quid timuit? Dicatur mihi quid timuit. Clamantes oves? Oves clamare possunt, mordere non possunt. Potuit et in ipso clamore ovium Dei advertere gloriam Dei, et timere judicium Dei. Excitatus est a somno quodam modo, ut con
Abbreviated transcription (Latin):
udicare ꝑsonaliter. sed iustum uidiciũ iudicate.
Sed illo loco ubi uetat iudicare. illud admonet ne
dampuemus aliqũe. cuius uel cogitatio nobis ñ aꝑta
ẽ: uel nescimꝰ qualis postea sit futurus. Tu quis

Expanded text:
iudicare personaliter, sed iustum iudicium iudicate. iudicare personaliter, sed iustum iudicium iudicate. sed illo loco, ubi uetat iudicare, illud admonet, ne damnemus aliquem, cuius uel cogitatio nobis non aperta est uel nescimus, qualis postea sit futurus. sic
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet etiam illud qđ alio loco dicit. Nolite ante tẽpꝰ
quiequã indicare. quousq ueniat dñs & illuminet ab¬
scondita tenebrarũ. & manifestabit cogitationes cordis.
media. que ignoramus quo annno fiant. qr ꝙ bono &
malo fieri possuit. De quib temerartũ ẽ iudicare. ma¬
xime ut condempnemus. Hoꝵ autẽ uemiet tempꝰ ut
iudicentur: cũ dñs illuminabit abscondita tenebrarũ.
s manifestabit cogitationes cordis. Cum audimꝰ
qui credit in xꝑm ñ ueniet in iudiciũ. intelligamꝰ
qr ñ uenier ad dampnationẽ. Hr̃ enim iudiciũ pro
dampnatione. sicut dicit apłs. Qui ñ manducat.
manducantẽ ñ iudicet. Id est ñ de illo male existi¬
met. Et dñs dicit. Nolite iudicare: ne iudicet᷑ de
uobis. Non enim tollit nobis intelligentiã iudican¬
di. cum & ꝓpħa dicat. Si uere iustitiam diligitis. re¬
cta iudicate filii hominũ. Et ipse dñs dicat. Nolite

Expanded text:
pertinet etiam illud quod alio loco dicit: Nolite ante tempus pertinet etiam illud quod alio loco dicit: Nolite ante tempus quidquam judicare, quoad usque veniat Difestabit cogitationes cordis media, quae ignoramus quo animo fiant, quae bono et malo fieri possunt, de quibus temerarium est judicare, maxime ut condemnemus. Horum autem veniet tempus, ut judicentur, cum Dominus illuminabit abscondita tenebrarum, et manifequi credit in Christum, non ueniet in iudicium, intellegamus, quia non ueniet ad damnationem. dicitur enim iudicium pro damnatione, sicut dicit apostolus: qui non manducat, manducantem non iudicet, id est, non de illo mala existimet. et dominus dicit: nolite iudicare, ne iudicetur de uobis. non enim tollit nobis intellegentiam iudicandi, cum et propheta dicat: si uere iustitiam diligitis, recta iudicate, filii hominum, et ipse dominus dicat: nolite
Abbreviated transcription (Latin):
liorem partẽ intp̃temur. Q enim scriptũ ẽ ex fructi¬
b eoꝵ cognoscetis eos. de manifestis dictum ẽ. quȩ ñ pos¬
sunt bono animo fieri. Sicuti sunt stupra uel blasphene.
uel furta. uel ebriositas. ꝙ si qua sunt talia. de quib nobis
iudirare ꝑmittitur. dicente apło. Quid enĩ mͥ de bis qͥ
foris sunt iudicare: Nonne de hiis qui intus sunt
uos udicatis: De genere autẽ ciboy qr possunt bono
animo & simplici corde sine uicio concupiscentiȩ qui¬
cunq humam cibi indifferent̃ sum. ꝓhibet idem
a płs iudicari eos qui carnib uescebantur & uinum
bibebant ab eis qui se ab huuismodi alim̃tis tẽꝑa¬
bant. Qui manducat inrquit: ñ manducantẽ ñ
sꝑnat. Et qui ñ manducat: manducantẽ ñ iudicet.
Ibi etam ait. Tu quies qui iudicas alient̃i seruum:
Dño suo stat. aut cadit. Detalib enim reb que pos¬
ũ bono: uolebant illi cum homines ẽẽnt in occulta cor
dis ferre sententiam. de quib solus ds̃ iudicat. Ad hoc

Expanded text:
ex fructibus eorum cognoscetis eos, de manifestis dictum est, quae non possunt bono animo fieri, sicuti sunt stupra uel blasphemiae uel furta uel ebriositas et si qua sunt alia, de ..quibus nobis iudicare permittitur dicente apostolo: quid enim mihi eos qui forsunt bono animo et simplici corde sine uitio concupiscentiae quicumque humani cibi indifferenter sumi, prohibet idem apostolus indicari eos qui carnibus uescebantur et uinum bibebant ab eis qui se ab huius modi alimentis temperabant: qui manducat, inquit, non manducantem non spernat, etibi etiam ait: Tu quis es, qui judicas alienum servum? Domino suo stat, aut cadit De talibus enim rebus quae posnon bono, volebant illi, cum homines essent, in occudis ferre sententiam, de quibus Deus solus judicat. Ad hoc
Abbreviated transcription (Latin):
namuis de omnib regeneratis & pie iuuenti¬
b loqueretur apłs dicens. tu quis es qui uidices alie¬
nũ seruũ. suo dño stat aut cadit: continuo tñ respe¬
xit ad p̃destinatos & aiti S tabit autẽ. Et ne hoc sͥ
arrogarent. potest enĩ dẽ inquit statuere illũ. Ipse
itaq dat ꝑsenerantiam. qui statuere poteus ẽ eos qͥ stant.
ut ꝑseuerantissume stent : uel restituere qui ceriderint.
dñs enim erigit elisos

Expanded text:
 de omnibus regeneratis et pie viventibus loqueretur Apostolus, dicens, Tu quis es qui judices alienum servum? suo domine stat aut cadit; continuo tamen respexit ad praedestinatos, et ait, Stabit autem: et ne hoc sibi arrogarent, Potens est enim Deus, inquit, statuere eum . Ipse itaque dat perseverantiam, qui statuere potens est eos qui stant, ut perseverantissime stent; vel restituere qui ceciderunt: Dominus enim erigit elisos
Abbreviated transcription (Latin):
stolidoꝵ. s uersutoꝵ demonioꝵ. Nã qͥd st̃ idola. nͥ qđ eadẽ scrip¬
tura dic̃. ocłos habent & ñ uidebunt. & qͥcqͥd tale de materiis li¬
cet a fabre esfigiatis. tñ uita sensuq carentib dicendũ fuit:. Sed
ĩmundi sp̃s eisdẽ simulacris arte illa nefaria colligati cultorã
suoꝵ animas in suã societatẽ redigendo miserabilit̃ captiuaue¬
rant. Unde dic̃ apłs. Scim̃ qͥa nichil ẽ idolũ s q̃ ĩmolant genteᷤᷤ
demonis ĩmolant & ñ dõ. Nolo uos socios fieri demonioꝵ. Demo

Expanded text:
stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scripstolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo; nolo uo
Abbreviated transcription (Latin):
dõs. cui inuentȩ adiunxer̃ uirtutẽ de mundi natura conue¬
nientẽ. eã miscentes. qm̃ animas facere ñ poterant. euocantes
animas demonũ uł angłoꝵ eas indider̃ imaginib sc̃ĩs diui¬
nisq nusteriis. ꝑ qͣs idola & bene faciendi & male uires habere
dicens. ꝓauos suos multo errore & incredulitate. & animũ ñ ad¬
uertendo ad cultũ religionẽq diuinã inuenisse hanc artẽ qua
facerent dõs. Nos qͥd oportet dicere. uł potiꝰ qͥd agere. nͥ qͣntas poᷤ¬
sumꝰ gras dño dõ nr̃o. qͥ hȩc cont̾riis causis qͣ instituta st̃ abstulit:
Nã qđ instituit multitudo erroris abstulit uia ueritatis. Q& in¬
stituit incredulitas. abstulit fides. Qđ instituit acultu diuinȩ
religionis auersio. abstulit ad unũ uerũ dm̃ scm̃q conuersio.
qͣndo in eoꝵ societatẽ colendo traducebat᷑. Societatẽ dico ñ idoloꝵ

Expanded text:
deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuedeos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere dicens proavos suos multo errore et incredulitate, et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem qua facerent deos: nos quid oportet dicere vel potius quid agere, nisi quantas posmino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, abstulit ad unum uerum Deum sanctumque conuersio; quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum
Abbreviated transcription (Latin):
ruptibilis dĩ in similitudinẽ imaginis corruptibilis hominis.
& cetã q̃ cõmemorare longũ ẽ. Multa qͥppe talia dic̃ de uno ue¬
ro dõ fabricatore mundi qͣlia ueritaᷤ habet. E̾ nescio qͦm̾ illa
obscuratione cordis ad ista delabit᷑. ut diis qͦs confitet᷑ ab hõib
fieri seꝑ uelit homines subdi. Non enĩ hec ei reuelauerat sp̃s
ciet homo dos. ꝙ ecce ipsi ñ st̃ dii. Et alio loco. Erit in illo die
dic̃ dñs. ext̾minabo nomina simulacron a t̾ra. S ñ iã erit eorũ
nisse gaudebant. Qualis symeon. q̃lis anna. qͥ mox natũ iħm
qualis elisabeth: qͥ etiã conceptũ in sp̃u agnouit. Qualis petris
reuelante pr̃e dicens. tu es xp̃s filiꝰ dĩ iiui. Post multa enĩ ad¬
hoc ipsũ redit. ut iterũ dicat de diis qͦs homines fecer̃ ita loq̃is.¬
Qm̃ gͦ ꝓaui nr̃i errabant circa dõꝵ rationẽ increduli. & ñ am̃ad¬
uertentes ad cultũ religionẽq diumã ĩnuener̃ artẽ qͣ efficereñ

Expanded text:
i Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi et hciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di; et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et non iam erit eorum nisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante Patre dicens: Tu es Christus, filius Dei uiui. hoc ipsum redit, ut iterum dicat de diis quos homines fecerunt, ita loqnostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem qua efficerent
Abbreviated transcription (Latin):
tuo irã tuã diumerare. Ualde paucoꝵ hominũ ẽ inqͥt nosse
irȩ tuȩ potestatẽ. qͥa plerisq ita magis eũ pareis irasceris. ut ñ
ad irã s potiꝰ ad mansuetudinẽ tuã ꝑtinere intelligat᷑ labor et
dolor qͦ corripis. erudisq qͦdiligis. ne pęnis excrucient᷑ ȩt̾nis. Sic̃
enĩ legit᷑ in alio psalmo irritauit dnm peccator. ꝓ magnitudi¬
le inuenit᷑. qͥ nouerit ita p̃timore tuo dinumerare irã tuã: ut etiã
hoc addat & ad eã intelligat ꝑtinere. qđ ñnullis qͥb plus irasceris par-¬
cere uideris. ũt ꝓsꝑet᷑ peccator in uia sua & maiora recipiat in no-¬
uissimo. Potestas qͥppe humanȩ irȩ cũ corpꝰ occiderit. ampliꝰ ñ ha¬
bet qͥd faciat. Ds̃ uͦ habut potestatẽ & hic punire. & post corporis
mortẽ mittere in gehennã. Ꝙa paucis eruditis maior eiꝰ ira intel¬
ligit᷑. uana & seduc̃toria felicitas impioꝵ. N unqͥd dix̃ eos ñ¬

Expanded text:
rare?» Valde paucorum hominum est, inquit, nosse irae tuae potestatem; quia plerisque ita magis, cum parcis, irasceris, ut non ad iram, sed potius ad mansuetudinem tuam pertinere intelligatur labor et dolor, quo corripis erudisque quos diligis, ne poenis excrucientur aeternis: sicut enim legitur in alio psalmo, «Irritavit Dominum peccator; pro magnitudile invenitur qui noverit ita prae timore tuo dinumerare iram tuam, ut etiam hoc addat, et ad eam intelligat pertinere, quod nonnullis, quibus plus irasceris, parcere videaris, ut prosperetur peccator in via sua, et majora recipiat in novissimo? Potestas quippe humanae irae cum corpus occiderit, amplius non habet quid faciat; Deus vero habet potestatem et hic punire, et post corporis mortem mittere in gehennam . Et a paucis eruditis major ejus ira intelligitur vana et seductoria felicitas impiorum. Hanc ille n
Abbreviated transcription (Latin):
rent᷑ scĩ uiri & ueracit̃ pii: qͥ ꝓ uera religione morerent᷑. ut
p̃dicationẽ. ꝑ fidẽ martirũ ꝓ ueritate morientiũ & cũ ueri¬
tate uiuentiũ. ñ solũ in cordib religiosis uerũ etiã in edibꝰ
suꝑsticiosis liber a suoꝵ seruitute subuertit. Preuis om̃iũ¬

Expanded text:
rentur sancti viri et veraciter pii, qui pro vera religione morerentur, ut rentur sancti viri et veraciter pii, qui pro vera religione morerentur, ut icationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertit. CAPUT XXXI
Abbreviated transcription (Latin):
homines talib suꝑsticionib obligati plerũq ad ipsũ solẽ dor¬
sũ ponentes p̃ces fundunt statuȩ ꝙͣ solẽ uocant. & cũ sonitu ma¬
ris a tergo feriant᷑: neptuni statuã quã ꝓ ipso mari colunt quasi
sentientẽ gemitib feriunt. Hoc enĩ fac̃ ꝙ qͦdã mͦ extorquet illa fi¬
gura m̃broꝵ. ut animꝰ uiuens in sensib corporis magis arbitretur
sentire corp̃ qđ suo corpori simillimũ uidet: ꝙͣ rotundũ solẽ undas¬
q diffusas. S̾ qͥcqͥd ñ eisdẽ liniam̃tis formatũ conspicit qͥb illa for-
gentiores grauioresq romani:S contͣ consuetudinẽ ciuitatis q̃
demonicis ritib fuerat obligata parũ ualebant. qͥa & ipsi etiã¬
si illa uana eẽ sentiebant. nat᷑ȩ tñ rerũ sub uniꝰ ueri ai regimine
atq imꝑio constitutȩ religiosũ cultũ qͥ do debet̾ exhibendũ

Expanded text:
homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorhomines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu maris a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut animus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam rotundum solem undasque diffusas, et quidquid non eisdem lineamentis formatum conspicit, qgentiores gravioresque Romani; sed contra consuetudinem civitatis, quae daemoniacis ritibus fuerat obligata, parum valebant: quia et ipsi etiamsi illa vana esse sentiebant, naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae, religiosum cultum, qui Deo debetur, exhibendum
Abbreviated transcription (Latin):
pore contrectare ac contingere nͥ ocłoꝵ radiis ñ ualem ñ ita
erubescunt. audent respondere ñ seipsa corpora colere. s quȩ
illis regendis p̃sident numina. Itaq apłi una sententia penã
istoꝵ dãpnationẽq testat᷑. Qui tͣnsmutauer̃ inqͥt ueritatẽ dei
in m̃daciũ. & coluer̃ s seruiert̃ creature potiꝰ ꝙͣ creatori qͥ ẽ be¬
nedictꝰ in scła. Nã pͥore parte huiꝰ sententiȩ simulacra dãpnauit
posteriore aut̃ int̾pretationẽ simulacroꝵ. Effigies enĩ a fabro fa¬
ctas appellando nominib earũ rerũ qͣs fabricauit as. tͣnsmutais
ueritatẽ cdi in m̃daciũ. Res aut̃ ipsas ꝓ diis habendo s uene¬
rando seruiunt ereaturȩ potiꝰ ꝗͣ creatori qͥ ẽ benedietꝰ in scła.
Qͥs aut̃ adorat aut orat intuens simulacrũ qͥ ñ sic afficiat᷑ ut
ab eo se exaudiri putet: ab eo sibi p̃stari qđ desiderat sꝑet: Itaq

Expanded text:
pore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita pore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae, potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula» . Nam priore parte hujus sententiae, simulacra damnavit; posteriore autem, interpretationes simulacrorum: effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando, serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 5. Quis autem adorat vel orat intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat speret? Itaque
Abbreviated transcription (Latin):
numina in alio psalmo eade scriptura sic cdamnat. Qm̃ dii gen¬
tiũ inqͥt demonia. dñs aut̃ cȩlos fecit. Dic̃ & apłs. Non qđ ido¬
Nolo uos socios fieri demonioꝵ. Uident᷑ aut̃ sibi purgatioris
eẽ religionis qͥ dicunt. nec simulacrũ nec demoniũ colo s¬
ꝑ esfigiẽ corporalẽ eiꝰ rei signũ intueor ꝙͣ colert debeo. Itaq
significant᷑ simulacra. ut alio dicant significari t̾rã unde
tẽplũ solent appellare telluris alio mare sic̃ neptun simulacro.
alio aerẽ sic̃ iunonis alio ignẽ sic̃ uulcani. alio luciferũ sic̃ ue¬
neris alio solẽ. alio lunã. quoꝵ simulaeris ẽadẽ nomina sic̃ tellu¬
ris imponunt. Alio illud alio illud sidus. uł illã aut illã creatu¬
rã: neq enĩ cuncta enumerare sufficimꝰ. De qͥb rursũ cũ exa¬
gitari cȩꝑint. qđ corpora colunt. maximeq t̾rã & mare. & aerẽ

Expanded text:
numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gennumina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gentium,» inquit, «daemonia; Dominus autem coelos fecit» . Dicit et ApostoNolo vos socios fieri daemoniorum» . 4. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro; alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imponunt; alio illud, alio illud sidus, vel illam vel illam creaturam: neque enim cuncta enumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram, et mare, et aerem,
Abbreviated transcription (Latin):
neficia p̃stando magis nocentes. qͥa magis decipientes. uł aperte
malefaciendo. Nec tñ qđ libet hoꝵ nͥ qͣndo ꝑmittunt᷑ alta & secre¬
uentẽ uidere. atq in nob̃met ipsis sentire consueuimꝰ quanꝗͣ ut
illi asserunt in signo aliqͦ fabre facto. atq eminenti collocata sug¬
gestu. cũ adorari atq honorari a multitudine ceꝑit. parit in
talẽ motũ. credat num̃ occultũ. effigiẽ tñ uiuenti corpori sium¬
lẽ seductꝰ forma & cõmotꝰ auctoritate qͣsi sapientiũ institutoꝵ
obseq̃ntiũq turbarũ sine uiuo aliqͦ habitatore ẽẽ ñ putat hinc
& mala demonia ad possidendagentiũ simulacra talis homi¬
nũ affectꝰ inuitat. Quoꝵ p̃sidentiũ uaria fallacia mortiferi se¬
minant᷑ & multiplicant᷑ errores. Aliis itaq locis cont ista diui¬
nȩ litterȩ uigilant. ne qͥsꝙͣ dicat cũ irrisa fuerint simulacra
ñ hoc uisibile colo. s num̃ qđ illic inuisibilit᷑ habitat. Ipsa gͣ

Expanded text:
neficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes, uel aperte malefaciendo nec tamen quodlibet horum, nisi quando permittuntur alta et secreventem videre, atque in nobismetipsis sentire consuevimus, quanquam, ut illi asserunt, in signum aliquod fabrefacta atque eminenti collocata suggestu, cum adorari atque honorari a multitudine coeperit, parit in talem motum, credat numen occultum; effigiem tamen viventi corpori similem, seductobsequentiumque turbarum, sine vivo aliquo habitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantur errores. Aliis itaque locis et contra ista divinae Litterae vigilant, ne quisquam dicat, cum irrisa fuerint simulacra: Non hoc visibile colo, sed numen quod illic invisibiliter habitat. Ipsa ergo
Abbreviated transcription (Latin):
in similitudinẽ imaginis corruptibilis homitus & uolucrũ.
& q̃drupedũ & serpentiũ. Ista fecer̃ ex peccati pena qͣ obscu
ipsa peccata sunt: adiungit & diẽ.
ropt̾ea tͣdidit illos ds̃ inde

Expanded text:
in similitudinem imaginis corruptibilis hominiset uolucrum et quadrupedum et serpentium. ista fecerunt ex peccati poena, qua obsipsa peccata sunt, adiungit et dicit: propterea tradidit illos deus i n de
Abbreviated transcription (Latin):
ille eantator qͥ dix̃. in lumine tuo uidebimꝰ lum̃: ab ipso lumine
incõmutabilis ueritatis auersi st̃. & obscuratũ ẽ insipiens cor
eoꝵ. Non enĩ sapiens cor qͣuis cognouissent dm̃. s insipiens potiꝰ.
qͥa ñ sic̃ dm̃ głificauert̃ aut gras egerunt. Dix̃ enĩ homini. ec¬
ce pietas ẽ sapientia. Ac ꝑ hoc dicentes se ẽẽ sapientes. qđ ñ¬
alit̃ intelligendũ ẽ nͥ hoc ipsũ sibi tribuentes. stulti facti st̃.
lã quȩ sequunt᷑ qͥd opꝰ ẽ dicere: Per hanc qͥppe impietatẽ illi
homines. illi inꝙͣ homines qͥ ꝑ creaturã creatorẽ cognoscere
potuert̃ quo ꝓlapsi cũ d̾s suꝑbis resistit. atq ubi demersi.

Expanded text:
ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso lumine ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso lumine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enimsapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac aliter intelligendum est, nisi, hoc ipsum sibi tribuentes, stulti facti sunt. 20. Jam quae sequuntur quid opus est dicere? Per hanc quippe impietatem illi homines, illi, inquam, homines qui per creaturam Creatorem cognoscere potuerunt, quo prolapsi, cum Deus superbis resistit , atque ubi demersi sint,