comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Cornicines quociens canunt. nõ milite
s signa adeorum obtẽpant nutũ. Ergo qyo¬
ciens ad aliqd̃ opus exituri sunt soli mili¬
tes tubicines canunt. Quociẽs aut pug̃t᷑.
Classicum ita applłatur qd̃ bucinatores ꝑ
cormi dicunt. Hoc insignum uidetur impe¬
rii quia clasicum canitur imꝑatore pñte
uł cum inmilitẽ capitaliter animadutitẽ
quia hoc ex imꝑatoris legibus  fien necces¬
se est. Siue ergo aduigilias. uł gras façic̃¬
das siue ad opus aliquoduł ad decursiõe
campi exeunt milites. tubicine uocante
opantur et rursus tubicme admonẽte ces¬
sant. Cum aũt mouentur signa. aut iam ui¬
mota figẽda sunt. cornices camnt. Quod
io in ommnibus exciciis ⁊ processionibus cr̾¬
toditur. ut in ip̃a pugna facilius obtẽpent
milites.siue eos pugnare suie stare siue seq
uł redire preceperint duces. Si quidẽ ratio ⁊¬
manifesta sit semꝑ in ocio debere fieri. qd nꝰ¬
cessario faciẽdu uidet᷑ in prelio.

Expanded text:
Cornicines quotiens canunt, non milites sed signa ad eorum obtemperant nutum. Ergo, quotiens ad aliquod opus exituri sunt soli milites, tubicines canunt; quotiens movenda suntClassicum item appellatur quod bucinatores per cornum dicunt. Hoc insigne videtur imperii, quia classicum canitur imperatore praesente vel cum in militem capitaliter animadvertitur, quia hoc ex imperatoris legibus fieri necesse est. Sive ergo ad vigilias vel ad agrarias faciendas sive ad opus aliquod vel ad decursionem campi exeunt milites, tubicine vocante operantur et rursus tubicine admonente cessant. Cum autem moventur signa aut iam mota figenda sunt, cornicines canunt. Quod ideo in omnibus exercitiis et processionibus custoditur ut in ipsa pugna facilius obtemperent milites, sive eos pugnare sive stare sive sequi vel redire praeceperint duces, siquidem ratio manifesta sit semper in otio debere fieri quod necessario faciendum videtur in proelio.
Abbreviated transcription (Latin):
uł deputate turrib magnis aduentũ illa¬
rumparant uiam itineraq premuniũt.
¶Detunib ambulatoriis. xxii. pẽ.

Expanded text:
 deputate turribus, magis adventui illarum parant viam, itineraque premuniunt. DE TURRIBUS AMBULATORIIS LXXIV. Ve
Abbreviated transcription (Latin):
norum hedifitia fabricanda. ad
machinas. tutres ligneas. cet̾aq quibusi
uł expugnantur adusariorũ cuntates. uł d¬
fenduntur propne preꝑatos.qui arma. qni¬
uehicula ceteraq gña torm̃torũ.uł nouai
facerent. uł cassata repararent. Habebãt ĩ fab
imissibillia cassides. omĩa armorũ gña frĩ¬
mabantũ Hec enim erat cura p̾cipua utqͥc¬
quid excitui necc̃ium uidebatur nũꝙͣ decet
incastris. usq eo etĩa cunicuiaries haberẽt
qui admorẽ bessorũ oucto subterris cumics¬
lo. murisq intra fimda m̃ta ꝑfossis inpuis
emergerẽt adurbes hostium capiẽdas. Hor
iudex pprius crat p̾fectus fabrorũ.
Ecem cohortes here diximus le

Expanded text:
norum aedificia fabricanda, ad machinas turres ligneas ceteraque quibus vel expugnantur adversariorum civitates vel defenduntur propriae praeparatos, qui arma vehicula ceteraque genera tormentorum vel nova facerent vel quassata repararent. Habebat etiam missibilia cassides omniaque armorum genera formabantur. Haec enim erat cura praecipua, ut quicquid exercitui necessarium videbatur numquam deesset in castris, usque eo ut etiam cunicularios haberent qui ad morem Bessorum ducto sub terris cuniculo murisque intra fundamenta perfossis inprovisi emergerent ad urbes hostium capiendas. Horum iudex proprius erat praefectus fabrorum. ecem cohortes habere diximus le
Abbreviated transcription (Latin):
celermus agnoscerentur a suis. ¶Cõmis¬
sa pugna graue armaturam strare proi¬
et modus omnib retinẽdũ. Co¬
misso bello. prima ac scda acies
stabat inmota. Triarii quoq re¬
sidebant. fferrentarie aũt armar¬
ture ⁊scũtatores sagitarii. fundi¬
tores. hoc est leuis armatur ad¬
u̾sanos prouocabant ante aciez
pͥrocedentes. Et si hostes fugare ⁊¬
potuissẽt. sequebantur. Si eorum
reu̾tebantur ad suos et post eos sta¬
bant. Excipiebat aũt preliũ grauiᷤ
armatura que tanꝙͣ murus ut ita
dicam ferrens stabat. et nõ solum mi¬
silibu s etĩa gladiis cominus dimica¬
bat. Et si hostes fugasset. nõ sequebatũ
grauis armatura. neaciem suã ordinato¬
nemq tubaret ⁊ ad dispsos recurrẽtes hol¬
tes inꝯpositos opprimeret. Sed leuis ama¬
tura. cu sunditorib sagitariis ⁊ equitibus

Expanded text:
celerius agnoscerentur a suis. XVII COMMISSA PVGNA GRAVEM ARMATVRAM STARE PRO MVRO Iet modis omnibus retinendum: commisso bello prima ac secunda acies stabat immota, triarii quoque residebant; ferentarii autem armaturae exculcatores sagittarii funditores, hoc est levis armatura, adversarios provocabant ante aciem praecedentes. Si hostes fugare potuerant, sequebantur; si eorum revertebantur ad suos et post eos stabant. Excipiebat autem proelium gravis armatura et tamquam murus ut ita dicam ferreus stabat, et non solum missibilibus sed etiam gladiis comminus dimicabant. Et si hostes fugassent, non sequebatur gravis armatura, ne aciem suam ordinationemque turbaret et ad dispersos recurrentes hostes incompositos opprimerent, sed levis armatura cum funditoribus sagittariis et equitibus
Abbreviated transcription (Latin):
ribus int̾imit: Nunqũa exultantib maĩ
soiet euenire discrimẽ ꝙ̃ cũ subito ferocia in
formidinẽ comurantur. S qͦcũq euentu
colligẽdi sũt supstites bello eligendi adorta¬
tionib ꝯ grius ⁊ armorũ in stauratiõe refo¬
uẽdi. Tunc noui deletus noua queruntur
arxilia et quod amplius prodest captatis:
occasionib in ip̃os uictoe̾ p occłtaᷤ in sidiaim¬
pcty faciẽdus. ac sic audatia repanda nec o¬
portimitas desit cũ profelicitate suobius ex
incautius mẽtes efferantur humane. Si q
hunc caum ultimũ putat cogitet eimetu
omĩum preliorum int̾mitia ⁊ ꝯtraulos ma¬
gis fuisse quib uictoria debebatir.
¶ Regule bellorum gn̾ales.xxuiii. R.

Expanded text:
ribus interemit. Numquam exultantibus maius ribus interemit. Numquam exultantibus maius solet evenire discrimen quam cum ex subita ferocia in formidinem commutantur. Sed quocumque eventu colligendi sunt superstites bello, erigendi adhortationibus congruis et armorum instauratione refovendi. Tunc novi dilectus, nova quaeruntur auxilia, et, quod amplius prodest, captatis occasionibus in ipsos victores per occultas insidias impetus faciendus ac sic audacia reparanda. Nec oportunitas defit, cum pro felicitate superbius et incautius mentes efferantur humanae. Si quis hunc casum ultimum putat, cogitet eventus omnium proeliorum inter initia contra illos magis fuisse quibus victoria debebatur. XXVI REGVLAE BELLORVM GENERALES In
Abbreviated transcription (Latin):
constantia totã sibi possit uidicare uicto¬
riam. Innumiabilib hoc accidit bellis ⁊ su
periores sunt bĩti qui minime desparunt
Nam in simili odictione fortior c̾clit᷑ ꝙͣ adu̾¬
sa nõ frangunt. prior ergo decesis hostibuᷤ
sponia capiat. qd̾ ip̃i dicunt colligat cãpỹ
prior clamore ac bucimis exultait uideatỹ
ac fiducia ꝑ t̾rebit inimicos. ita sius fiduti¬
am geminabit qĩ uictor ex omni pte dis¬
sesẜit qd̾ siatiquo caũ omĩs inacic fundat᷑
excitus ꝑniciose cladis tñ reꝑationis młti
fortuna nõ deffuit ⁊ mediciña quercda est¬
I.
Pux ergo prouidus sub ea cautela pub¬
ũco d marte ꝯflige̾ ut si quid puari etate
bellorum uł ꝯlictionis humane secus acci¬
derit. absq graui detͥmento liberer uictos.
Nam si uicim colles fui̾nt. si post t̾ga mumi¬
tio si cet̾is abscedntib fortissimi quiq resti¬
terint se suosq ẜuabunt. Frequeter ĩa fusa a¬
cies dispsos ac passim sequẽtes reparatis ui¬

Expanded text:
constantia totam sibi possit vindicare victoriam. Innumerabilibus hoc accidit bellis, et pro superioribus sunt habiti qui minime desperarunt; nam in simili condicione fortior creditur quem adversa non frangunt. Prior ergo de caesis hostibus spolia capiat, quod ipsi dicunt, colligat campum, prior clamore ac bucinis exultare videatur. Hac fiducia ita perterrebit inimicos, ita suis fiduciam geminabit, quasi victor ex omni parte discesserit. Quod si aliquo casu omnis in acie fundatur exercitus, perniciosa clades; tamen reparationis multis fortuna non defuit, et medicina quaerenda est. Dux ergo providus sub ea cautela publico debet Marte confligere ut si quid pro varietate bellorum vel condicionis humanae secus acciderit absque gravi detrimento liberet victos. Nam si vicini colles fuerint, si post terga munitio, si ceteris abscedentibus fortissimi quique restiterint, se suosque servabunt. Frequenter iam fusa acies dispersos ac passim sequentes reparatis vi
Abbreviated transcription (Latin):
Occidentalem u̾o cardinẽ tenet.rexpoye.
idest subuesptinus: Huic adextranngũ¬
tur. ayne. siue affricus. Asmnistra iaui si
ue fauomus.Septẽtrioalem u̾o cardirẽ
sortitus ẽ. aaptyac. siue septẽtrio.Cuiad¬
eret adextra. tpackiac siue cirt̾. Isimistro.i
boraz. idest aquilo:. hii sepe singuli Int̾duz
duo. magnis aũt tẽpestatib tres. ꝑiter fla¬
re ꝯsueuerunt. Horum impetu maria que
sua sponte tranquilla sunt quicta. undiᷤᷤ
exetuatib seuiunt Horum flatu pronat᷑a
temporum uł locorum exꝓcellis seremta
recdliturarũsus ĩ procellas serena mut̾at᷑
Nam ẜo expiramine optatos classis inue¬
nit portus. aduso stare uł regẽdi. aut discĩ¬
men sustinẽ ꝯpellitur. Ideo difficile naufr¬
agium ptulit. qui uentorũ ronem diligẽt

Expanded text:
Occidentalem vero cardinem tenet Zephyrus, Occidentalem vero cardinem tenet Zephyrus, id est Subvespertinus; huic a dextra iungitur Lips sive Africus, ave Favonius. Septentrionalem vero cardinem sortitus est Aparcias sive Septentrio; cui adhaeret a dextra Thrascias sive Circius, a sinistra Boreas, id est Aquilo. Hi saepe singuli, interdum duo, magnis autem tempestatibus et tres pariter flare consuerunt; horum impetu maria, quae sua sponte tranquilla sunt et quieta, undis exaestuantibus saeviunt; horum flatu pro natura temporum vel locorum ex procellis serenitas redditur et rursum in procellas serena mutantur. Nam secundo spiramine optatos classis invenit portus, adverso stare vel regredi aut discrimen sustinere compellitur; et ideo difficile naufragium pertulit qui ventorum rationem diligenter
Abbreviated transcription (Latin):
uentorum tempestatũq celesti rone naty¬
ra colligitur⁊ pro. acerbitate pelagi sicut
prouidos cautła tutatur.ita negligentes
extingit. incuria. Igitur uentorum numm¬
rum atq uocabula ars nauigandi pͥmỹ
d inspicẽ. Uent̾es aũt iuxta positione
cardimm. tantum quatuor uentos pͥn¬
cipales singulis ꝑtib celi flare credebãt
S ꝑ expimentũ postior etas duodecur
ꝯ prehẽdit. horum uocabula adsummo¬
uendam dubitationẽ. nõ solum grecas
ctiam latina protulimus. ita ut ueñtis pͥn¬
cipalib decłatis. eos qui ip̃is dextraq le¬
uaq ꝯuictisunt indicemus. Ibnoitaq
solsticio idest ab oientali cardine summi¬
mus exordium exquouentus oritur afeli¬
oces idest subsolano. Huic adextra iũgit᷑
kekiac. siue. ypobopoye.asiistra eurus
siue uulturnus. Meridianus aũt axem
possidet notus idest auster Huic adextra
Iungitur acoykonotoye.hoc ẽ albus no¬
tus. Issinistra. Aybonotoye.idest chorus

Expanded text:
ventorum tempestatumque caelesti ratione natuventorum tempestatumque caelesti ratione natura colligitur, et pro acerbitate pelagi, sicut providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credebant, sed experimentum posterioris aetatis duodecim comprehendit. Horum vocabula ad summovendam dubitationem non solum Graeca sed etiam Latina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis eos qui ipsis dextra laevaque coniuncti sunt indicemus. A verno itaque solstitio, id est ab orientali cardine, sumemus exordium, ex quo ventus oritur Apheliotes, id est Subsolanus; huic a dextra iungitur Caecias sive Euroborus, a sinistra Eurus sive Vulturnus. Meridianum autem cardinem possidet Notus, id est Auster; huic a dextra iungitur Leuconotus, hoc est Albus Notus, a sinistra Libonotus, id est Corus.
Abbreviated transcription (Latin):
Ud admagnitudinẽ ꝑtinent¬
minime liburne. remorum ai¬
bñt singulos ordines.paulo i¬
maiores binos ydonec m̃sure.
ternos uł quaterno. Int̾dum quinos sor¬
ciuntur remigium gradus. Nec hoc cui¬
ꝙ̃ enorme uidcatur cum inactico preli¬
o longe maiore referuntur cucurrisseya¬
uigiã. ut senorum etia ultra ordinem
fiunt. Scaphe tñmaiorib liburis ex¬
ploratoria sortuntur. que uicinos pro¬
aliquando int̾cipi solet. ⁊ speculan studi¬
dio aduentus eaꝵ uł ꝯsilium deprehẽdi
Ne tñ exploratorie naues cito deprehen¬
dantur colore ueneto q marinis est fluc¬
tibus similis uela tuiguntur a funes i
Geractiam qua iungere solent naues
inficitur. Nauteq uel milites uenetẽ ue¬
ꝑdiem facilius lateant explorantes.
Nicunq excitum armatis clas¬
sibus uehit curbinum signa d
ante prenoscere⁊drocellis nãq
⁊ flctibꝰ liburne grauius. ꝙ̃ u
hostium sepe ꝑierunt. In quaꝑte nalis fi¬
lo sophye tota c̃adhibenda solertia quia

Expanded text:
d ad magnitudinem pertinetminimae liburnae remorum habent singulos ordines, paulo maiores binos, idoneae mensurae ternos vel quaternos, interdum quinos, sortiuntur remigum gradus. Nec hoc cuiquam enorme videatur, cum in Actiaco proelio longe maiora referantur concurrisse navigia, ut senorum etiam vel ultra ordinum fuerint. Scafae tamen maioribus liburnis exploratoriae sociantur, quae vicenos proaliquando intercipi assolet et speculandi studio adventus earum vel consilium deprehendi. Ne tamen exploratoriae naves candore prodantur, colore veneto, qui marinis est fluctibus similis, vela tinguntur et funes, cera etiam qua unguere solent naves inficitur; nautaeque vel milites venetam vesd etiam per diem facilius lateant explorantes. cum exercitu armatis classibus vehitur turbinum signa debet ante praenoscere; procellis namque et fluctibus liburnae gravius quam vi hostium saepe perierunt. In qua parte naturalis philosophiae tota est adhibenda sollertia, quia
Abbreviated transcription (Latin):
discreuit.In biis nomen repub¬
lice reput comunis utilitas. Ideo potetissi¬
me nastiones. ac principes ꝯsecrati.nullam
maiore gloriam putauerunt. ꝙͣ ut fudare
nouas ciuitates aut ab alus conditas ̃po¬
mensuũ sub quadam amplius ficatiõe tnͣs¬
fere.In quo oꝑe clemẽtiam serenitatis tucob¬
tinet palma. Ab aluis enim uł pauce. uł si gr¬
le. apietate tua mnnum̃abiles urbes. ita ĩu¬
gi labore ꝑfecte sunt. ut nõ tamhumana i¬
manu codita ꝙ diuino nuitu uidc̃atur rea¬
te. Cunctos itaq impatores. felicitate. mo¬
deratioc̃ castimonic exemplis. indulgẽtia
studioꝵ amõe precedis. regni. animiq tui boa
cernimus ⁊ tenemus que anticipare ⁊ supi¬
or ctas ⁊ extẽti inppetuum uentura desid̾rat.
quibꝰ reb tantum un merso orbi prestitũ
murorum claborata ꝯstructio roma docum̃¬
tum ẽ que salutẽ cium capitoline artis
defensione ẜuauit. ut gloriosius postea toci
orbis possiderit impium. Tdꝯplemẽtumi

Expanded text:
discrevit. In his nomen rei publicae peperit communis utilitas. Ideo potentissimae nationes ac principes consecrati nullam maiorem gloriam putaverunt quam aut fundare novas civitates aut ab aliis conditas in nomen suum sub quadam amplificatione transferre. In quo opere clementia serenitatis tuae optinet palmam. Ab illis enim vel paucae vel singulae, a pietate tua innumerabiles urbes ita iugi labore perfectae sunt ut non tam humana manu conditae quam divino nutu videantur enatae. Cunctos imperatores felicitate moderatione castimonia, exemplis indulgentiae, studiorum amore praecedis. Regni animique tui bona cernimus et tenemus, quae anticipare et suptas et extendi in perpetuum ventura desiderat. Quibus rebus tantum universo orbi praestitum murorum elaborata constructio Roma documentum est, quae salutem civium Capitolinae arcis defensione servavit ut gloriosius postea totius orbis possideret imperium. Ad complementum
Abbreviated transcription (Latin):
Ulus quoq signis ⁊ detnquillo
culo luncõboñdit. oñdit rubicũd
color uentos.ceruieus indicat p¬
lumas. Exutroq ꝯmixtus nĩbos ⁊ furiẽtes
procellas. Letus orbis ac lucidus serenitai¬
tem nauigiis repinictit. quã gestat ĩuul¬
tu. precipue si quarto ortu neq̃ obtũsis cõ¬
cata.Sol quoq exories uł diem condens
Int̾ est utrum equalib gaudeat radiis i¬
an obiecta nube uarietur utrũ solito sp¬
lendore fulgidus anuentibꝰ urgentib
igneus neue pallidus uł pluiu̾a sit ĩ pẽ¬
dete maculosus. Ner u̾o ꝯ mare ip̃m nub¬
umq magnitũdo. uł spẽs sollicitudos In¬
struat nautas. aliquanta ab auib. alqͣn
georgicis  diuio pene ꝯpͥhedit ingenio. ⁊
uarrõ in libris naualibus diligen̾t exco¬
luit. ħ gubnatores sescire profit̾ẽtur sed
eatemis quatenus ꝑitiesusus magis ĩ¬
stituit quam altior doctrina firmauit.

Expanded text:
s quoque signis et de tranquillo culo lunae orbis ostendit. Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias, ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis corcata. Sol quoque exoriens vel diem condens interest utrum aequalibus gaudeat radiis an obiecta nube varietur, utrum solito splendore fulgidus an ventis urgentibus igneus, nive pallidus vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliqus in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gubernatores se scire profitentur, sed eatenus quatenus eos peritiae usus instituit, non altior doctrina formavit.
Abbreviated transcription (Latin):
turbat u̾giliarum biemalis occasus ex
die igitur t̾cio idium nouẽbrium usq ĩ
die sextum iduum martiarum maria da¬
lixa nubium densitas acris obscuritas i
uentorum imbri. uł niuib geminata se¬
uicia. nõ solum classes apclago s etiami
ꝯmeantes atrestri intinẽ detubat Postra¬
talem u̾out ita dicã. nauigationis solẽp¬
ni certamine publicoq specta culo multa¬
rum gentium celebratur. plurimorũ side¬
rum ip̃iusq tẽporis ratione usq in ydus
mayas piculosa. Non ꝗ maria tẽptatũ
Non ꝙ negociatorium industria cessent
s qr maior adibenda cautela ẽ. quando ex¬
citus nauigat cũ excitus liburnis. ꝙ̃ cum
priuatorum m̃tiorum festinat audatia.

Expanded text:
tur, vergiliarum hyemali occasu. Ex die igitur IV iduum novembrium usque in diem VI iduum martiarum maria clangissima, poli ac nubium densitas, aeris obscuritas, ventorum imbri vel nivibus geminata sevitia, non solum classes a pelago, sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbant. Post natalem vero ut ita dicam navigationis, qui solemni certamine, publicoque spectaculo multarum gentium celebratur; plurimorum syderum, ipsiusque temporis ratione, usque in idus maias periculose maria tentantur; non quod negotiatorum cesset industria, sed quia magis adhibenda cautela est, quando exercitus navigat cum liburnis, quam cum privatarum mercium festinat audacia.
Abbreviated transcription (Latin):
nadosa ac sicca uitẽtur tanto enim securi¬
tas maior ẽ quanto mare altius fuerit. In
nauarchis diligentiam ingubernatorib
pitia inremigibꝰ uirtus eligitur ppca qui¬
a naualis pugna tnquillo comittiturm¬
ari. liburnarũmq moles no uentorũ fla¬
tibus s remorum pulsu adu̾sarios pcutiti
gistri uictoriam prestat.. ¶De telis tormẽ¬

Expanded text:
adosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur propterea quia navalis pugna tranquillo committitur mari liburnarumque moles non ventorum flatibus sed remorum pulsu adversarios percutit gistri victoriam praestat. XLIIII DE TELIS TORMEN
Abbreviated transcription (Latin):
nona publica ꝑascebatur. utilitatibꝰ nac¬
care priuatis. Ad obsequia tñ iuuidicũ uł¬
tͥbuor nͨ ñ q̃ pͥncipaliũ deputibanturmilites q
uocabant᷑ accensiti hoc ẽ postea additi qua
finss electio ꝯꝑleta. quos nunc sup numa¬
rios uocant. Fascicularia tñ. idest lignum
fenumi ⁊ quam castra stramẽ etiã lẽgitimi
milites in castra portabant. Gunifices
enim ab eo appllantur qd̃ hec mum̃ã faci¬

Expanded text:
nona publica pascebatur utilitatibus vanona publica pascebatur utilitatibus vacare privatis. Ad obsequia tamen iudicum ec non etiam principalium deputabantur milites qui vocabantur accensi, hoc est postea additi quam fuisset legio completa, quos nunc supernumerarios vocant. Fasciculariam tamen, id est lignum foenum aquam stramen, etiam legitimi milites in castra portabant; munifices enim ab eo appellantur quod haec munera faci
Abbreviated transcription (Latin):
Et qm̃ in legionib plures scole
sunt. que literatos milites que:¬
runt abhis qui tyrones ꝓbant.
in omibus quidẽ statuere mag̾¬
tudinem corporis roburala critatẽ anim̾i
conuenit explorari. S inquibusdã nota¬
tus picia calculandi cõputãdi ususq eligi¬
tur. Tocius enĩ legionis ratiosiue obseq̾¬
orum siue militarium numerũ. siue pecer¬
me cotidie ascribitur actis. prope maiore
diligentia. quã res annonaria uł ciuilis ⁊¬
polipticis adnotatur. Cotidianas etiã in
pacc uigilias. tẽ item excubitũ. siue agrat¬
as. de omnibus centuris ⁊ ꝯtubrniis iucissi
milites faciunt ut nequis ꝯtra iustiriãpre¬
grauetur. aut alicui prestetur immunitas.
Nomina eorũ quiuices suas fecerunt. bre
cõmeatus dabatur. nisicausis iustissimis a¬
probatis. Nec aliquib milites insticuti de¬
putabantur obsequiis nec priuata eisdem
negocia mandabantur. Si quidẽ in ꝯgruu
uideretur imꝑatoris milit̾e qui uestẽ ⁊ an¬

Expanded text:
m in legionibus plures scholae sunt quae litteratos milites quaerunt, ab his qui tirones probant in omnibus quidem staturae magnitudinem, corporis robur, alacritatem animi convenit explorari, sed in quibusdam notarum peritia, calculandi computandique usus eligitur. Totius enim legionis ratio, sive obsequiorum sive militarium munerum sive pecuniae, cotidie adscribitur actis maiore prope diligentia quam res annonaria vel civilis polyptychis adnotatur. Cotidianas etiam in pace vigilias, item excubitum sive agrarias, de omnibus centuriis et contuberniis vicissim milites faciunt, et ne quis contra iustitiam praegravetur aut alicui praestetur immunitas, nomina eorum qui vices suas fecerunt brevicommeatus dabatur nisi causis iustissimis adprobatis, nec aliquibus milites instituti deputabantur obsequiis nec privata eisdem negotia mandabantur, siquidem incongruum videretur imperatoris militem qui veste et an
Abbreviated transcription (Latin):
aduictoriam proficit quã monitis obtẽparc
signorũ. Nam cũ uoce sola inter p̾liorũ tumł¬
tus regi multitudo nõ possit. et cumpronecce¬
sitate rerum. plura extẽpore iubẽda atq faciẽ¬
da sũt. antiquus omĩn gẽtiũ usus inueniti
quomo ꝙ solus dux utie iudicasset. ꝑsigra
tutus agnosceret ⁊ sequeret᷑ ex̾citus. Triaita
gna constat eẽ signorum.uocalia.semiuocalia
muta. Quorum uocalia semiuocalia ꝑcipit̃
aurib. Muta u̾o referuntur.ad ocłos. Uocalia
dicuntur que uocchũ. ma ꝓnuntĩat᷑ sic̃ inui¬
gilus ut inprelio prosigno dicitur ut puta
uictoria. palma uirtus. deus nob̃cum. trium

Expanded text:
ad victoriam proficit quam monitis obtemperare signorum. Nam cum voce sola inter proeliorum tumultus regi multitudo non possit et cum pro necessitate rerum plura ex tempore iubenda atque facienda sint, antiquus omnium gentium usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa totus agnosceret et sequeretur exercitus. Tria itaque genera constat esse signorum, vocalia semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur ad oculos. Vocalia dicuntur quae voce humana pronuntiantur, sicut in vigiliis vel in proelio pro signo dicitur ut puta ‘victoriaʼ ‘palmaʼ ‘virtusʼ ‘Deus nobiscumʼ ‘trium
Abbreviated transcription (Latin):
uis ad similitudĩe nubiu surgit. hostium¬
q prodit aduentum. Similit̾ si diuise sint
copie ꝑnoctẽ flãmis ꝑ diẽ fumo significant
socus qd̾ alit̾ non põt nuntiar. Aliquãti in
castellorum. aut irrbium turribꝰ appe̾dunt
trabes. quib aliqñ ercctis. aliqñ depositis ĩ di

Expanded text:
vis ad similitudinem nubium surgit hostiumvis ad similitudinem nubium surgit hostiumque prodit adventum. Similiter, si divisae sint copiae, per noctem flammis, per diem fumo significant sociis quod aliter non potest nuntiari. Aliquanti in castellorum aut urbium turribus appendunt trabes, quibus aliquando erectis aliquando depositis indi
Abbreviated transcription (Latin):
Tuba. que directa ẽ applłatur. Bucina. que
in semet ereo circulo flectitur. Cormi quod ex
uris agrestib argẽto nexũ tẽꝑato arte spiri¬
tri quẽ canẽtes flatus emicit auditum. Nã
indubitatꝰ ꝑ hecsonis agnoscit ex̾citus.utrum
stare uł progredi. aut certe regredi oporteatu¬
trum longe ꝑsequi fugiẽtes. an receptui carx¬
re. Nuta signa sunt.aquile.dracones.uex¬
illa. flamule. tubx. pinne. quocũq enĩ hec fer¬
ri iusserit dictõ. eo nec̃ce ẽ signũ suũ ꝯmitan¬
teᷤ milites ꝑgant. Sunt ⁊alia muta signa qͥ
dux belli in equis aut indĩtis ⁊ mipĩs ã¬
mis ut dinoscatur hostis precipit custodire
Idreterea manu aliquid uł flagello. morebã¬
barico. uł certe mutata qua utitur ueste sig̾¬
telligere ꝯsuescant. Continius enim usus
necc̃ius ur̃ in pace ciꝰ rei. que ĩprelii ꝯ fusiõe
ẜuanda sit. Ite miutum ⁊ ꝯmime signũ est
quociens proficiscente tiba excitatus pul¬

Expanded text:
Tuba quae directa est appellatur, bucina quae Tuba quae directa est appellatur, bucina quae in semet aereo circulo flectitur, cornu quod ex uris agrestibus, argento nexum, temperato arte spiritu quem canentis flatus emittit auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit exercitus utrum stare vel progredi an certe regredi oporteat, utrum longe persequi fugientes an receptui canere. Muta signa sunt aquilae dracones vexilla flammulae tufae pinnae; quocumque enim haec ferri iusserit ductor, eo necesse est signum suum comitantes milites pergant. Sunt et alia muta signa quae dux belli in equis aut indumentis et in ipsis armis, ut dinoscatur hostis, praecipit custodiri. Praeterea manu aliquid vel flagello more barbarico vel certe mota qua utitur veste signtellegere consuescant. Continuus enim usus necessarius videtur in pace eius rei quae in proelii confusione servanda sit. Item mutum et commune signum est quotiens proficiscente turba excitatus pul
Abbreviated transcription (Latin):
aduictoriam proficit quã monitis obtẽparc
signorũ. Nam cũ uoce sola inter p̾liorũ tumł¬
tus regi multitudo nõ possit. et cumpronecce¬
sitate rerum. plura extẽpore iubẽda atq faciẽ¬
da sũt. antiquus omĩn gẽtiũ usus inueniti
quomõ ꝙ solus dux utile iudicasset. ꝑsigra
tuͣcus agnosceret ⁊ sequeret᷑ ex̾citus. Triaita
gnͣa constat eẽ signorum. uocalia.semiuocalia
muta. Quorum uocalia semiuocalia ꝑcipũit᷑
aurib. Muta u̾o referuntur.ad ocłos. Uocalia
dicuntur que uoce hũ.ma ꝓnuntĩat᷑ sic̃ inui¬
gilus ut inprelio prosigno dicitur ut putai
uictoria. palma uirtus. deus no b̃cum. trium¬
phus impatoris⁊ alia quecũq uoluerit dãe
is qui in excitu bẽt maximã potestatẽ. Sciẽdũ
tñ est. ista uocabula cotidie debereuariari. ne
exusu signum hostes agnoscat ⁊ explorantẽ
inter nros uersentur ĩpune. Semiuocalia sũt
que ꝑ tubam aut cornu. aut bucinã dantur.

Expanded text:
ad victoriam proficit quam monitis obtemperare signorum. Nam cum voce sola inter proeliorum tumultus regi multitudo non possit et cum pro necessitate rerum plura ex tempore iubenda atque facienda sint, antiquus omnium gentium usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa totus agnosceret et sequeretur exercitus. Tria itaque genera constat esse signorum, vocalia semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur ad oculos. Vocalia dicuntur quae voce humana pronuntiantur, sicut in vigiliis vel in proelio pro signo dicitur ut puta ‘victoriaʼ ‘palmaʼ ‘virtusʼ ‘Deus nobiscumʼ ‘triumphus imperatorisʼ et alia quaecumque voluerit dare is qui in exercitu habet maximam potestatem. Sciendum tamen est ista vocabula cotidie debere variari, ne ex usu signum hostes agnoscant et explorantes inter nostros versentur impune. Semivocalia sunt quae per tubam aut cornum aut bucinam dantur.
Abbreviated transcription (Latin):
Eniq macedones. greci.dardani.
phalanges habuerunt.⁊ munaɨ
phalange armatorũ septẽ milia
censuernt Galli atq celtiberi.i

Expanded text:
enique Macedones Graeci Dardani phalanges habuerunt, ut in phalange armatorum octo milia censerentur. Galli atque Celtiberi
Abbreviated transcription (Latin):
suetudo. ⁊ castris sanitatẽ ⁊ cõflictu possit p̾¬
stare uictoria. Si autimali estiuoq tpr̃e di¬
ucius isdẽ locis militũ mulcitudo ꝯsistat. ex
contagione aquarũ ⁊ odoris ip̃ius feditate
uiciatis haustib. ⁊ aere corrupto pniciosissi¬
mus nascitur morb. qui prohiben alit̾nõ
potest nisi frequenti mutatõe castõrũ. ¶ Quã¬
ta cura pruideda sitatq ẜuada pa¬
Ndo postulat. ut deꝯmẽatu pabu

Expanded text:
suetudo et in castris sanitatem et in conflictu possit prsuetudo et in castris sanitatem et in conflictu possit praestare victoriam. Si autumnali aestivoque tempore diutius in hisdem locis militum multitudo consistat, ex contagione aquarum et odoris ipsius foeditate vitiatis haustibus et aere corrupto perniciosissimus nascitur morbus, qui prohiberi non potest aliter nisi frequenti mutatione castrorum. III QVANTA CVRA PROVIDENDA SINT ATQVE SERVANDA PAdo postulat ut
Abbreviated transcription (Latin):
uestium sppeat copia: Nec sanitati enim nec
expeditioni ydoneus miles est. qui algere ⁊¬
compellicur. Nec pniciosis uł palutrib. aqs
egri ꝯtubemales oportuns cibis reficiantỹ
ac medicorũ arte curentur: Principiũ triby¬
norum q ⁊ ip̃ius comitis qui maiorẽ sus¬
tinet potestatẽ iugis quentur diligentia.
Male enim cũ hiis agitur quib ⁊ belline
cessitas incũbit ⁊ morbi S iei militaris p¬
ti plus cotidiana armorum exciciã. ad sam¬
tatẽ militum putauerũt prodesse ꝙͣ medic¬
os. Itaq pedites sine int̾missione imbribu
uł muibꝰ subtecto. reliquis dieb excen ĩc̃¬
po uoluerunt. Similit̾ equites nõ solum
planis s etiã inabruptis ⁊ fossarum hra¬
tu dificillimis semitis. seq ⁊ equos suos as¬
sidue excere iussunt. ut nchil is mnecces¬
sitate prelu accidere posset Incognitũ. Erqͥ
intelligitur quã studiosũs armorũ artedo¬
cẽdus sit semꝑ excitus. cum ei laboris con¬

Expanded text:
estium suppetat copia; nec sanitati enim nec expeditioni idoneus miles est qui algere compellitur. Nec perniciosis vel palustribus aquis aegri contubernales oportunis cibis reficiantur ac medicorum arte curentur principiorum tribunorumque et ipsius comitis qui maiorem sustinet potestatem iugis quaeritur diligentia; male enim cum his agitur quibus necessitas et belli incumbit et morbi. Sed rei militaris periti plus cotidiana armorum exercitia ad sanitatem militum putaverunt prodesse quam medicos. Itaque pedites sine intermissione imbribus vel nivibus sub tecto, reliquis diebus exerceri in campo voluerunt; similiter equites non solum in planis sed etiam in abruptis et fossarum hiatu difficillimis semitis seque et equos suos assidue exercere iusserunt, ut nihil his in necessitate proelii accidere posset incognitum. Ex quo intellegitur quanto studiosius armorum arte docendus sit semper exercitus, cum ei laboris con
Abbreviated transcription (Latin):
nus excicii nominãt. Decẽ milia passummi¬
armati instructiq omnib telis pedites i¬
muitari gradu ire ac redire iubebantur ca¬
stra.itaut et aliquã itmeris ꝑtẽ cursualacri¬
ori ꝯficerẽt. Equites u̾o diuisi ꝑturmas ar¬
matiq. similit̾ tm̃ itin̾is pagebant ita ut e¬
questrem meditatõnẽint̾dum seq̃ntur ĩter¬
dũ cedant. et recursu quosdam ĩpetus repe¬
rent. Non solum aũt in capis. s etiã incli¬
uiosis et arduis locis ⁊ descendere ⁊ sc̃ẽdere
utraq acies cogebatur ut nulla ars uł cas
prsus pugnãtibꝰ poss accedere quẽ nõ ante
boni milites assiduca ex̾citatione dioicissent.
¶De adortatioẽ rei miltans roamaneq uir¬
Ee fidei ac deuotionis intuiu ⁊̃

Expanded text:
nus nominant. Decem milia passuumarmati instructique omnibus telis pedites militari gradu ire ac redire iubebantur in castra, ita ut aliquam itineris partem cursu alacriore conficerent. Equites quoque divisi per turmas armatique similiter tantum itineris peragebant, ita ut ad equestrem meditationem interdum sequantur, interdum cedant et recursu quodam impetus reparent. Non solum autem in campis sed etiam in clivosis et arduis locis et descendere et ascendere utraque acies cogebatur, ut nulla res vel casu prorsus pugnantibus posset accidere quam non ante boni milites assidua exercitatione didicissent. XXVIII DE ADHORTATIONE REI MILITARIS ROMANAEQVE VIRec fidei a
Abbreviated transcription (Latin):
gionẽ. s prima erat militaria an
qua sensu. gñe. literis. forma uĩtu¬
te. pollentes milites mitebantur.

Expanded text:
gionem, sed prima erat miliaria, in qua censu genere litteris forma virtute pollentes milites mittebantur.
Abbreviated transcription (Latin):
Hyeme. lignorum. ⁊ pabula. estate. ⁊ qua¬
rum uitanda ẽ dificultas. Frumenti u̾o et
aceti uł uimi. nec nõ etia salis omm tpr̃e i
neccĩtas est declinanda. ita ut urbes atq i
castella abhiis militib ꝗminus ꝓmri ĩ¬
ueniunt᷑ in acicarmis. sagitis fustibalis
com̃ciorum pacisq simulatio crudelius ꝙͣ
facile uĩciuntur. ¶Queadinou̾ oporteat

Expanded text:
Hieme lignorum et pabuli, aestate aquaHieme lignorum et pabuli, aestate aquarum vitanda est difficultas, frumenti vero et aceti vel vini nec non etiam salis omni tempore necessitas declinanda, ita ut urbes atque castella ab his militibus qui minus prompti inveniuntur in acie armis sagittis fustibalis commerciorum pacisque simulatio credulis quam facile vincuntur. IIII QVEMADMODVM OPORTEAT
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpectore. uł quacũq fruge uinoq hostis infe¬
rens bellum aduictum suum pot̾it occupa¬
re nõ solum amonitis ꝑ edicta posẜoribusi
s etiã coactis pelectos executores.ad castella
ydonea.⁊ armatorũ firmata p̾sidii ł ad tutiꝰ¬
simas ferẽdu ẽ ciuitates ur gendiq prouin¬
ciales ut ante irruptionẽ. seq̃ ⁊ sua menib̾
condat. Reparatio etiã murorum. torm̃to¬
rumq omnium. añ curanda ẽ. Nam si sem¬
el hostes preuenerũt occupatos. metu uniu̾¬
sa turbantur. ⁊ que ecaliis uibibus petẽdai
sunt. Int̾clusis itm̃b denegantur. S fidli
horreorum custodia ⁊ erogatio moderata s¬
sueuit sufficere pro copia maxie si abunto
procuretur. Ceterum sera parsimonia ẽ. tuc̃
ẜuare cum defec̃. In expeditionibꝰ. arduis p
capita magis militum. ꝙͣ pdignitate ᷤ ab
antiquis prebebantur anone. ita ut post
neccessitatẽ eisdẽ are publica reddẽntur. o¬

Expanded text:
in pecore vel quacumque fruge vinoque hostis infein pecore vel quacumque fruge vinoque hostis inferens bellum ad victum suum poterit occupare non solum admonitis per edicta possessoribus sed etiam coactis per electos executores ad castella idonea et armatorum firmata praesidiis vel ad tutissimas conferendum est civitates, urgendique provinciales ut ante irruptionem seque et sua moenibus condant. Reparatio etiam murorum tormentorumque omnium ante curanda est. Nam si semel hostes praevenerint occupatos, metu universa turbantur, et quae ex aliis urbibus petenda sunt interclusis itineribus denegantur. Sed fidelis horreorum custodia et erogatio moderata consuevit sufficere pro copia, maxime si ab initio procuretur. Ceterum sera parsimonia est tunc servare cum deficit. In expeditionibus arduis per capita magis militum quam per dignitates ab antiquis praebebantur annonae, ita ut post necessitatem eisdem a re publica redderentur.
Abbreviated transcription (Latin):
ria. quam pugna ꝯsumit excitũi ⁊ ferro sere¬
rior fames ẽ. Deinde reliquis casib põt in
tpr̃e subuenin. Parulatio ⁊ annona ĩnec¬
cessitate remedium nõ hñt nisi añ odant᷑
In omni expeditione unum extet ⁊ maxiũ¬
ꝯ silium ut tibi sufficiat uictus. hostes fran¬
gat Inopia. Ante ig quã inchoctur bellũ. de
copiis expẽsisq sollers d ẽẽ tractus. ut pa¬
bula. frum̃tum. cetereq annonarie species.
quas prouincialib ꝯsuetudo deposicit. ma¬
timus exhigantur. ⁊ in oportunis adremi
gerendam.ac mimitissimis locis amꝑlior
semꝑ modus quã suficit acgregetur. Qd si
tributa deficiunt progato auro ꝯparanda
sunt omnia Neq enim diuitiarũ secura
possessio est nisi armorum defensione serue¬
tur. Frequenter eĩ neccitas giminatur.⁊ ob¬
sidio seppe sit lõgor ꝙ̃ putaris cum aduer¬
sani et ip̃i esurientes crrcũsi dere nõ desmant
quos fame sperant eẽ uinc dos. Pret̾e̾a qcqͥ

Expanded text:
erro saevior fames est. Deinde reliquis casibus potest in tempore subveniri, pabulatio et annona in necessitate remedium non habent nisi ante condantur. In omni expeditione unum est et maximum telum ut tibi sufficiat victus, hostes frangat inopia.Ante igitur quam inchoetur bellum, de copiis expensisque sollers debet esse tractatus, ut pabula frumentum ceteraeque annonariae species quas a provincialibus consuetudo deposcit maturius exigantur et in oportunis ad rem gerendam ac munitissimis locis amplior semper modus quam sufficit adgregetur. Quod si tributa deficiunt, prorogato auro comparanda sunt omnia; neque enim divitiarum secura possessio est nisi armorum defensione servetur. Frequenter autem necessitas geminatur et obsidio saepe fit longior quam putaris, cum adversarii etiam ipsi esurientes circumsidere non desinant quos fame sperant esse vincendos. Praeterea quicquid
Abbreviated transcription (Latin):
Unita ꝗd armorum gña prelium
terrestre desid̾rant s nauale c̾tamẽ
nõ solum plures armorum specie

Expanded text:
uidem armorum genera prelium terrestre desiderant, sed navale certamen non solum sumit plures armorum specie
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃os accipiunt se in loca sua Prima aũt et
scd̃a acies. cũ ad spatas ⁊ adpila ut dicit᷑
uentum fuit totum sustinet bellum. In qͥr¬
ta acie ponebãt int̾cdum carrobaliste marỹ¬
balistarii. fundibulatores funditores.Fũdi¬
bulatores sunt qui fustibalis lapides iaci
mami impuisus. quasi adinstar onagri
dirigit saxas funditores sunt qui fundis
lino uł setis facti pugnant. has enim dñt
ẽẽ meliores. cum tortocca capud brachio di¬
rigunt saxa. Quib scuta deerant siuc lapi¬
dib iactis siue missilib. in hoc ordine dimi¬
cabant. quos accessos tanquã umniores et
postea additos nominabat. Sextus omẽs
ordo post omnes a firmissumis ⁊ scutatis ⁊
omni gnẽ armoru munitis bellatorib te¬
nebat᷑ qͦs ãtiq triarios appellabant̾hu ut req¬
eti et integri acri muaderẽt hostes. post ul¬
timas acies sedere ꝯ sueuerant. siquid eniz
primis ordinib accidisset. de eorum uirib

Expanded text:
ipsos recipiunt se ad loca sua. Prima autem et ipsos recipiunt se ad loca sua. Prima autem et secunda acies, cum ad spathas et ad pilam, ut dicitur, ventum fuerit, totum sustinet bellum.In quinta acie ponebantur interdum carroballistae manuballistarii fundibulatores funditores. Fundibulatores sunt qui fustibalis lapides iaciumanu impulsus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis lino vel setis factis—has enim dicunt esse meliores—contorto circa caput brachio dirigunt saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu iactis sive missibilibus in hoc ordine dimicabant, quos accensos tamquam iuniores et postea additos nominabant.Sextus ordo post omnes a firmissimis et scutatis et omni genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordinibus accidisset, de horum viribus
Abbreviated transcription (Latin):
pugn̾ates accedndi atq recedendi. Ne benĩ¬
tius enim cũ saltu incursuq tela mituntur.
In his duob ordinib ⁊ etate maturi qusu
confrdẽtes ⁊ mutiniti etĩa grauioribus ⁊¬
armis collocantur. Hii enim aduicẽ muri
nec sequi nec cedẽ aliqñ cogẽdi sunt / ne õ¬
dines turbent. s uenientes adusarios exci¬
pere ⁊ stando pugnandoq depellere uł fugꝰ¬
re. Percius ordo disponitur de armaturis
uelocissimis desagitanis iuuenib debois
ioculatorib quos añ ferrentarios nomiya/¬
bant. Quartus Itẽ ordo ꝯstruitur descurati
expelitissimis. desagitariis uinorib. deli¬
is qui alacrit̾ ferrtis uł martio barbulis
quas plumbatas nominat dimicant qri
et quartum ordinẽ ad prouocandum cu
misilib ⁊ sagitis primo loco seꝑ exire qd si
hostes infugam uertere potuennt.ip̃i cum
equitib ꝑ secũtur. Sinu̾o ab hostib pulsi fr¬
erint redeunt ad primã ac ẜ̃am aciem ⁊ int̾

Expanded text:
patium accedendi atque recedendi; vehemenpatium accedendi atque recedendi; vehementius enim cum saltu cursuque tela mittuntur. In his duobus ordinibus et aetate maturi et usu confidentes et muniti etiam gravioribus armis collocantur; hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aliquando cogendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipere et stando pugnandoque repellere vel fugare. Tertius ordo disponitur de armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iaculatoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominatium et quartum ordinem ad provocandum cum missilibus et sagittis primo loco semper exire. Qui si hostes in fugam vertere potuerint, ipsi cum equitibus persequuntur; sin vero ab hostibus pulsi fuerint, redeunt ad primam ac secundam aciem et inter
Abbreviated transcription (Latin):
die noceat solis mutata conuisione uenty
adu̾sus hora solita copugnante nascatui
Ita gͦ ꝯstituantur ordies. ut hec post occipitrũ
facie. Ilcies dr̃ excitus instructus. Fronsq ad¬
u̾sus hostem expectet. Hec ĩpugnã publica si
s.ipient̃ disponitur plĩmimũ Iuuat si impite
ꝙͣius optui bellatores sint mala ordinati¬
one franguntur. Instructonis lex c̃. ut ĩpri¬
mo ordinc excitati et ueteremilites collocẽt᷑
quos antca principes uocabant. In scđo ordĩc
cͥcundati catafractis. sagitarii ⁊ optimi milit̃s
cum spiculis uł lanceis ordinẽtur. quos pri
astatos uocabant. Singuli aũt armati indi¬
rectum ternos pedes interse occupare ꝯsueue¬
runt. hoc c̃ inmille passus mille sercenti sex¬
aginta peclites ordinẽtur in longum. ut ne
acies Inter luceat ⁊ spacium sit arma tractan¬
di inter ordinẽ aũt ⁊ ordiẽm atergo illarum
sex pedes distare uoluerunt ut haberẽt spacir̃¬

Expanded text:
die noceat solis mutata conversio, ne ventus die noceat solis mutata conversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ut haec post occipitium faciem. Acies dicitur exercitus instructi frons quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in mille passibus mille sexcenti sexaginta sex pedites ordinantur in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma tractandi. Inter ordinem autem et ordinem a tergo in latum sex pedes distare voluerunt, ut haberent pugna
Abbreviated transcription (Latin):
ro supior fuei̾t occupatus. In subiectos eni
ue hem̃tius tela descendũt. ⁊ maiore impe¬
tu obnitentes ꝑs alcior pellit. Qui adu̾so niti¬
tur cliuo duplex subit. cumulo ⁊ hoste certam̃
S illa distantia ẽ. qd̃ si depeditib tuis uicto¬
riam speras contra equites hostium. loca spera.
in equatia. montuosa debes elige̾. Si u̾o dee¬
quitib tuis contra adu̾sarii pedites uictori¬
am queris. sequi debes paulo quidẽ editiora¬
Nloca s plana atq patentia neq siluis. neqre
paludibus impedita. ¶Quẽadmou̾acies
debeat ordinar ut in ꝯflictu reddat᷑ ĩuicta
Adinaturus aciem.tria dcxx.iꝵ̃.¬
debetante prospicẽ solem. pulucm
uentum. Nam sol añ faciem erpir
uisum. Uentus õrius. tua inflectit
et depruiit hostium adumat tela: Pulins
a fronte ꝯgestus oculos implet ⁊ claudit. Hoc
momento eo quoacies ordinãtur etiã impi¬
tiuitare solent. Sed duci prouido cauedum
est infutarcturum ne post paululũ accedẽte

Expanded text:
o superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editioraloca sed plana atque patentia, neque silvis neque paludibus impedita. XIIII QVEMADMODVM ACIES DEBEAT ORDINARI VT IN CONFLICTV REDDATVR INVICTA Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne post paululum accedente
Abbreviated transcription (Latin):
neccitas iminet annonã pit̾ ⁊ arma portadi
Nec hoc cͥdatur ẽe difficile siusus accesẜit. Ni¬
chleiest qd nõ assidua nr̃oitatio facillimũ red¬
dat qua rem. intiquos milites fatigauisse iũ¬
giid ipo teste cognostit qui. at nõ secus auti
faasse iuam cũ carpit ⁊ hostiante expectatis po¬
sitis stat ĩ igmĩe castris. ¶Quo. armorum¬

Expanded text:
essitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, qui ait iniusto fasce viam cum carpit et hosti ante expectatum positis stat in agmine castris. At no
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. hostium ꝯsuctudinẽ ꝯsy¬
etuerplorarcdiligenter ac nossce
Oportunitas enim insidiarĩ alit̾ nõ põt
inueniri. nisi scias quib oris. adu̾sarius ala¬
boris intentione discedat. quib redlatur
in cautior. It̾dum medio die int̾dum ad
sumitur cib. Cum utriusq ptis milites. ad
requiem aut adcuranda corpora dispgẽtr¬
Quod inciuitate dum cepit fi. obsidẽtes a¬
stu se prelio subtrabunt ut adusariorum
negligentiam sibilicẽtia tribuat. Qreip̃a
impunitate. cum creuerit repente.admo¬
tis machinis uł appositis scalis occupat
cintatem. Et iõ inmuns saxa cetãq tor¬
menta ponuntur inprõptuut cognitis
insidiis accurentes admanum hẽant qd̃
supra caꝑut hostium cuoluant atq iacu¬
lentur. ¶Quid faciant obsidentes ne ab
opidais paciantur insidias.xxxiii.Rͣ.

Expanded text:
ducitur hostium consuetudinem ducitur hostium consuetudinem explorare diligenter ac nosse. Oportunitas enim insidiarum aliter non potest inveniri nisi scias quibus horis adversarius a laboris intentione discedat, quibus reddatur incautior, interdum medio die, interdum asumitur cibus, cum utriusque partis milites ad requiem aut ad curanda corpora disperQuod in civitate cum coeperit fieri, obsidentes astu se a proelio subtrahunt et adversariorum neglegentiae licentiam tribuunt. Quae ipsa inpunitate cum creverit, repente admotis machinis vel appositis scalis occupant civitatem. Et ideo in muris saxa ceteraque tormenta ponuntur in promptu ut cognitis insidiis accurrentes ad manum habeant quod supra caput hostium evolvant atque iaculentur. XXVIII QVID FACIANT OBSIDENTES NE AB OPPIDANIS PA