comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
on ut hoc consilium alienum pollẽttã¬
existimemꝰ a dño: cum continuo
sequat᷑ & dicat. tanꝗͣ miscdĩam conse¬
cutus a dño. ut fidelis essem. Sodm̃ gͦ
de quo ait. Puto acitẽ: ut & ego sp̃m
dei habeam. ueruntamen aliud est
dñi itibentis imperium. aliud conserui
scdm̃ miscdĩam caritatis. que illi est a
dño. inspirata atq do uata fidele con-¬
silium. Ibi aliud facere ñ licet. hic autẽ
licet: ita sane ut ipsum licitum partĩ
qtudem expediat. partimi uͦ non expe-¬
diat. Expedit tunc. quando ñ solum
ꝑ iusticiam que coram deo est ꝑmittit᷑.
s eciam hominibus. nullum ex hoc im¬
pedimentum salitis infertur. uelitt
cum dat consilrum ñ nubendi apłs
uirginibus. unde p̃ceptum dñi se non
habere cestat᷑: licet aliud facere id est
mibere. Et minus quidem continentiȩ
bonim: tamen tenere nuptiarũ. Ipsũ¬
q licitum etiam expedit: qm̃ inuetica
& illicita. rinturam carnis infirmita¬
tem sic excipit honestate nubendi. ut

Expanded text:
on ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum continuo sequatur et dicat: tamquam misericordiam consecutus adeo, ut fidelis essem. secundum de quo ait: puto autem, et ego spiritum dei habeo. Verum tamen aliud est domini iubentis imperium, aliud conserui secundum misericordiam caritatis, quae illi est a domino inspirata atque donata, fidele consilium. ibi aliud facere non licet, hic autem licet, ita sane, ut ipsum licitum partim quidem expediat, partim uero non expediat. expedit tunc, quando non solum per iustitiam, quae coram domino est, permittitur, sed etiam hominibus nullum ex hoc inpedimentum salutis infertur: uelut, cum dat consilium non nubendi apostolus uirginibus, unde praeceptum domini se non habere testatur, licet aliud facere, id est nubere et minus quam continentiae, bonum tamen tenere nuptiarum. ipsumque licitum etiam expedit, quoniam in uetita et inlicita ruituram carnis infirmitatem sic excepit honestate nubendi, ut
Abbreviated transcription (Latin):
eruabat ubiq quod congruere ui¬
debat. siue eccłiis gentium siue iuri¬
deorum: ut nusquã auferret consuetu¬
dinem que seruata non mi pediebat ad
optinendum regnum dei. tantũ admo¬
nes ne qͥs ĩseflus poneret spẽ salutĩ. W̃
si cõfuetudinẽ ĩ eis ꝓpt̃ offensionẽ ĩ firmoꝵ
uocatꝰ ẽ: ñ adduicat p̃puciũ. Inp̃putio
quis uocatus est: non circtucidatar.
Cirtumcisio nidil est. & p̃putium n¬
chil est: s obseruatio mandatorum dei.
Ulnusqͥsq in qua uocatione uocatus ẽ:
oc enim ad eas consuetudines
uel conditiones uitȩ retulit: que
nichil obsunt fidei bonisq moribus.
Non enim si etiam latro erat quisq
cum uocattis est: debet in latrocino

Expanded text:
ervabat ubique quod congruere videbat, sive Ecclesiis Gentium, sive Judaeorum, ut nusquam auferret consuetudinem, quae servata non impediebat ad obtinendum regnum Dei: tantum admonens ne quis in superfluis poneret spem salutis, etiam si consuetudinem in eis propter offensionem infvocatus est? non adducat praeputium. In praeputio quis vocatus est? non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est; sed observatio mandatorum Dei. Unusquisque in qua vocatione vocatus est, oc enim ad eas consuetudines vel conditiones vitae retulit, quae nihil obsunt fidei bonisque moNon enim si etiam latro erat, quisque cum vocatus est, debet in latrocinio
Abbreviated transcription (Latin):
iugio fratrem aut sororem dixit xp̃ianũ.
ues xp̃ianã. Item dicit. Tu autẽ qui it¬
dicas fratrem trũ: aut tu qui sꝑnis
fra trem tuũ: Ee alio loco. Llos in¬
qͥt iniqͥtatem facitis &o fraudatis: & hoc
fratribus. Isti ergo qui dicunt ñ estis fr̃s.
nr̃i: paganos nos dicunt. Ideo enim oo
rebaptirare nos uolunt: dicentes nos
ñ habere quod dant. Unde consequens
ẽ error ipsorum: ut negent nos fratres
suos esse. S quare nobis cdixit ꝓpheta.
uos dicite illis fratres nr̃i estis: nisi quia
nos ineis agnoscimus quod ñ repetimus:
Illi gͦ ñ agnoscendo baptisinum nr̃m: ne¬
gant se fratres. Nos autẽ non repeten¬
do ipsorum s agnoscendo ñ ipsorum: di¬
cutis eis fratres nr̃i estis. Unde enĩ scis¬
mtilier si uirum saluũ facies: aut unde
scis uir si mulierem saluam faciese Nisi
unicuq sicat diuisit dñs. uninquẽq
sicut uocauit deus: ita ambulet. Ex¬

Expanded text:
jugio, fratrem et sororem dixit christianum jugio, fratrem et sororem dixit christianum vel christianam. Item dicit: Tu autem quid judicas fratrem tuum, aut tu quid spernis fratrem tuum ? Et alio loco, Vos, inquit, iniquitatem facitis et fraudatis, et hoc fratribus . Isti ergo qui dicunt, Non estis fratres nostri, paganos nos dicunt. Ideo enim et rebaptizare nos volunt, dicentes nos non habere quod dant. Unde consequens est error ipsorum, ut negent nos fratres suos esse. Sed quare nobis dixit propheta: Vos dicite illis, Fratres nostri estis: nisi quia nos in eis agnoscimus quod non repetimus? Illi ergo non agnoscendo baptismum nostrum, negant nos esse fratres: nos autem non repetendo ipsorum, sed agnoscendo nostrum, dicimus eis: Fratres nostri estis. Dicant imulier, si uirum saluum facies? aut unde scis, uir, si mulierem saluam facies? nisi unicuique sicut diuisit dominus, unumquemque sicut uocauit deus, ita ambulet:
Abbreviated transcription (Latin):
uod si infidelis inqͥt discedit: dis¬
cedat. Non est enin seruituti sub¬
iectus frater aut soror. in huiusmodi.
Id est si infidelis noluerit esse cum con
iige: hic agnoscat fidelis suã libertatẽ.
ne ita se subiectum putet seruituti. ut
ipsam dimittat fidem. ne coniigem
tentes: & a corpore separati. Doleamꝰ
illos fratres: tanqtiã fratres nr̃os. uelit̃
nolint. fratres nr̃i sunt. Tunc esse defi¬
nent fratres nr̃i: si destiterint dicere
pater nr̃. Dixit de quibusdam ꝓpheta.
his qui dicant nob̃ non estisfratres nr̃i:
dicite fratres nr̃i estis. Circunspicite
de quibus hoc dicere potuerit. Nun¬
quid de paganise Non. Neq enim
dicinius eos fratres nr̃os. scdm̃ scͥpturas:
& eccłasticum loquendi morem. Nun¬
quid de iuideis. qui in xp̃m ñ credide¬
runt: Legite apłm: & uidete quia
fratres quando dicit apłs sine aliquo
additamento. ñ uult intelligi nͥ xp̃ianos.
Non ẽ autẽ subiectꝰ inquit frateꝵ aut
soror in huiꝰmodi. Cum diceret. de con¬

Expanded text:
uod si infidelis, inquit, discedit, discedat; non est enim seruituti subiectus frater aut soror in huius modi, id est si infidelis noluerit esse cum coniuge fideli, hic agnoscat fidelis suam libertatem, ne ita se subiectum deputet seruituti, ut ipsam dimittat fidem, ne coniugem tentes et a corpore separati. Doleamus illos, fratres, tanquam fratres nostros. Velint nolint, fratres nostri sunt. Tunc esse desinent fratres nostri, si desierint dicere, Pater noster . Dixit de quibusdam propheta: His qui dicunt vobis, Non estis fratres nostri; dicite, Fratres nostri estis . Circumspicite de quibus hoc dicere potuerit: numquid de Paganis? Non, neque enim dicimus eos fratres nostros secundum Scripturas et ecclesiasticum loquendi morem. Numquid de Judaeis qui in Christum non crediderunt? Legite Apostolum, et videte quia fratres quando dicit Apostolus sine aliquo additamento, non vult intelligi nisi Christianos: Non est autem subjectus, inquit, frater aut soror in hujusmodi : cum diceret de con
Abbreviated transcription (Latin):
Iam uͦ apls̾ quemadinodum ista comen¬
det: eius uerba testantur. ubi dicit. Cũ
enĩ liber sim ex ominbus: omnium me
seruum feci. ut plures lucrifacerem. cũ
paulo sitꝑnis qixisset. nunquid ñ habemꝰ
licentiã manducandi aut bibendi : Nun¬
quid ñ habemits licentiã sororem intilie¬
rem cirtumducendi: sicut & ceteri apłi
& fratres dm̃i & cephas. An ego solus
& barnabas. non habeus potestatem
non oꝑandi: Quis militati suis stipen¬
diis uiquã: Quis plantat uineam:
& de fructu eius non edit: Quis pascit.
gregem: & de lacte gregis non ꝑcipit :
De paulo post. Si alii inquit potestati
ur̃e participant: non magis nos : Seqd
non fumus usi hac potestate. S omina
toleramus: ne quod impedimentum de¬
mus euangłio xp̃i. Deinde post pauca.
ut eirangeliz ans sine sumptu ponam
euangeliuum: ut ñ abutar potestate
mea in euangio: Continioq fubiam¬
gt. quod paulo ante cõmemoraui. Cum
enim liber sim ex ominbus: omnium me

Expanded text:
Jam vero Apostolus, quemadmodum ista commenJam vero Apostolus, quemadmodum ista commendat, ejus verba testantur ubi dicit: Cum enim liber sim ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem ; cum paulo superius dixisset: Nunquid non habemus licentiam manducandi et bibendi? Nunquid non habemus licentiam sororem mulierem circumducendi, sicut et ceteri apostoli et fratres domini et Caephas? an ego solus et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi? quis militat suis stipendiis umquam? quis plantat uineam et de fructu eius non edit? quis pascit gregem et de lacte gregis non percipit? et paulo post, si alii, inquit, potestatis uestrae participant, non magis nos? sed non sumus usi hac potestate, sed omnia toleramus, ne quod inpedimentum demus euangelio Christi. deinde post pauca, ut euangelizans sine sumptu ponam euangelium, ut non abutar potestate mea in euangelio. continuoque subiungit quod paulo ante commemoraui: cum enim liber sim ex omnibus, omnium me
Abbreviated transcription (Latin):
eddit etiam rationem: cur fieri
ñ expediat. quãuis liceat. Quid
enimi scis inquit mulier si uirum sal¬
uum facies: aut unde scis uir. si uxorem
saluam faciese Cum etiã supuis dixisset.
sc̃ificatus est enim uir infidelis in uxore.
hoc est in xp̃iano. Alioquin filii ur̃i.
inquit immundi essent: nunc autem
sc̃i sunt. Si ad lucrandos conitiges & fili¬
os xp̃o. etiã exemplis que iam ꝓuene¬
rant uidetur hortatus: cur ergo non expe-¬
diat etiã infideles coniuges dimitti a fideli¬
btis. causa eudenter expressa est. Non
enim ꝓpter uincalum cam talibus comu¬
di ab infidelibus contgibus: apłs uetat.
Multa stunit autẽ facienda: non iubente
lege.s libera caritate. Et ea sunt in nr̃is
offitiis gratiora: quȩ cum liceret nobis
etiã ñ impendere. tamen causa dilectio¬
ns impendimus. Unde pͥor ipse dñs. cũ
se tributum ñ debere monstrasset: sol
uit tam̃ ne scandaliz aret eos. quibus ad
et̾nam salutẽ gerens hominẽ constlebat.

Expanded text:
eddit etiam rationem cur fieri non expediat, quamuis liceat. quid enim scis, inquit, mulier, si uirum saluum facies? aut unde scis, uir, si uxorem saluam facies? cum etiam superius dixisset: sanctificatus est enim uir infidelis in uxore, hoc est in christiano, alioquin filii uestri, inquit, inmundi essent; nunc autem sancti sunt. sic ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis, quae iam prouenerant, uidetur hortatus. cur ergo non expediat etiam infideles coniuges dimitti a fidelibus, causa euidenter expressa est. non enim propter uinculum cum talibus coniudi ab infidelibus coniugibus apostolus uetat. Multa sunt autem facienda non iubente lege, sed libera caritate; et ea sunt in nostris officiis gratiora, quae cum liceret nobis etiam non inpendere, tamen causa dilectionis inpendimus. unde prior ipse dominus, cum se tributum non debere movit tamen, ne scandalizaret eos quibus ad aeternam salutem gerens morem consulebat.
Abbreviated transcription (Latin):
postulus uidetur distingere: cum ait.
his autẽ qui sunt in coniugior p̃cipio
non ego s dñs uxorem a uiro ñ discedẽ.
Quod si recesserit: manere unuptam.
aut uiro suo reconciliari. lłbi intelli¬
gitur. qr etiam si una illa cauisa qua sola
relictio conuigii ꝑmittit᷑. mulier a turo¬
suo recesserit: innupta ꝑseuerare debet.
Aut si se non continet uiro potius recon¬
ciliari. uel correpto. uel certe tolerando:
quã alteri nubere. Sequitur autẽ. et
dicit. Et uir uxorem ne dimittat. Bre-¬
uiter eandem formã intimans in uiro:
quã p̃cipiebat in femina. Quibus expre-¬
cepto dñi insnuatis: ita sequitur. Cet̾is
autẽ hoc dico ñ dñs. Siquis frater ht̃
uxorem infidelem: & cetera. ubi dat in
telligi. dñm de his locutum: ut neuter
alterũ dimitteret. si fideles ambo essẽt.

Expanded text:
postolus videtur distinguere, cum ait: postolus videtur distinguere, cum ait: His autem qui in conjugio sunt praecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; quod si recesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Ubi etiam intelligitur quod si una illa causa, qua sola relectio conjugii permittitur, mulier a viro recesserit, innupta perseverare debet: aut si se non continet, viro potius reconciliari vel correcto vel certe tolerando, quam alteri nubere. Sequitur autem, et dicit, Et vir uxorem non dimittat: breviter eamdem formam intimans in viro, quam praecipiebat in femina. Quibus ex praecepto Domini insinuatis ita sequitur: Caeteris autem ego dico, non Dominus, Si quis frater habet uxorem infidelem, et telligi Dominum de his locutum, ut neuter alterum dimitteret, si fideles ambo essent.
Abbreviated transcription (Latin):
i dñs dimittende comugis solam
causam fornicationis admittit. &¬
paganum comugium dimitti prohi-¬
bet᷑ͦ: consequens est ut paganismus
fornicationi ñ deputetur. Solam aũt̃
fornicationis causam. exceptam facẽ
dñm cum de dimitcenda coniuge lo¬
quitur in euangłio manifestum est.
conugeni infidelem ñ dimimittat.
ait. Ego dico non dñs. Ut dñs intelli¬
gatur non quidem iubere ut dimitta:¬
tur. nec contra iussum eius consilium
dare uideattir apls̾: sed tam̃ ꝑmittere
ut nemo in ea re iussionis necessitate
teneat᷑. s consilii uoltintate libere fa¬
ciat. ueruntamen si quisquã asserat.
solam illã fornicationem dñimn admitt̾e
ad causam relinquende coniugis. que
cubita illicito ꝑpetrat᷑: hoc potest dicere.
dñm cum de hac re loqueret᷑. de utro¬
q fideli dixisse & marito & uxore. ut
si ambo fideles sunt. neutri liceat alte¬
rum relinquere. nͥ causa fornicationis.
llbi ñ potest paganismus intelligi:
quod uterq fidelis est. Sic enim & a¬

Expanded text:
inus dimittendae conjugis solam causam fornicationis admittit, et paganum conjugium dimitti non prohibet, consequens est ut paganismus fornicatio deputetur. Solam autem fornicationis causam exceptam facere Dominum, cum de dimittenda conjuge loquitur in Evangelio, manifestum est. conjugem infidelem, non dimittat, ait, Ego dico, non Dominus: ut Dominus intelligatur, non quidem jubere ut dimittatur, ne contra jussum ejus consilium dare videatur Apostolus, sed tamen permittere; ut nemo in ea re jussionis necessitate teneatur, sed consilii voluntate libere faciat. Verumtamen si quisquam asserat solam illam fornicationem Dominum admittere ad causam relinquendae conjugis, quae cubitu illicito perpetratur: hoc potest dicere, Dominum, cum de hac re loqueretur, de utroque fideli dixisse, et marito et uxore, ut si ambo fideles sint, neutri liceat alterum relinquere, nisi causa fornicationis; ubi non potest paganismus intelligi, quia uterque fidelis est. Sic enim et A
Abbreviated transcription (Latin):
anctificatus est enim inquit uir infi-¬
delis in uxore: & sanctificata est inu¬
lier infidelis in fratre. Credo iam ꝓue-¬
nerat: ut nonnulle feminȩ ꝑ uiros fide-¬
les. & uiri ꝑ uxores fideles infidem ueni¬
rent. Et quãuis non dicens nomina:
exemplis tam̃ hortatus ẽ confirmandũ
consilium suũ. Deinde sequit᷑. Alioqͥn
filii ur̃i inniundi essent: nunc autẽ sci
sunt. Iam enim erant partiuli xp̃iam:
qui siue auctore uno ex parentibus. siue
utroq consentiente sc̃ificati erant. Qd
non fieret. si uno credente dissotiaret᷑
conuigiũ. & ñ toleraret᷑ infidelitas con¬
iuigis. usq ad oportunitatẽ credendi.
Hoc ẽ gͦ consilium eiꝰ: cui credo dictum ẽẽ
siquid sitꝑ erogaueris. redieus reddam tͥ.¬

Expanded text:
anctificatus est enim, inquit, vir infidelis in uxore; et sanctificata est mulier infidelis in fratre. Credo, jam provenerat ut nonnullae feminae per viros fideles, et viri per uxores fideles in fidem venirent; et quamvis non dicens nomina, exemplis tamen hortatus est, ad confirmandum consilium suum. Deinde sequitur: Alioquin filii vestri immundi essent; nunc autem sancti sunt . Jam enim erant parvuli christiani, qui sive auctore uno ex parentibus, sive utroque consentiente sanctificati erant: quod non fieret, nisi uno credente dissociaretur conjugium, et non toleraretur infidelitas conjugis usque ad opportunitatem credendi. Hoc est ergo consilium ejus, cui credo dictum esse, Si quid supererogaveris, rediens reddam t
Abbreviated transcription (Latin):
dampnationẽ uenire compellit. nec par¬
uuli de quibussibet sc̃is uistisq ꝓcreati.
originalis peccati reatu ab soluuntur. nͥ
in xp̃o fuerut baptizati. ꝓ quibus tãto
impensitis loqui debemtis: quanto ꝓ se
ipsi minꝰ possunt. Ex libro sedõ de bap

Expanded text:
damnationem uenire conpellit, nec pardamnationem uenire conpellit, nec paruuli de quibuslibet sanctis iustisque procreati originalis peccati reatu absoluuntur, nisi in Christo fuerint baptizati, pro quibus tanto inpensius loqui debemus quanto pro se ipsi minus possunt
Abbreviated transcription (Latin):
quod exempla iam p̃cesserant. & uiroꝵ
quos urores & feminarũ quas mariti
lucri fecerant xp̃o: & paruulorũ. ad qͦs
faciendos xp̃ianos uoluntas xp̃iana etiã
unius parentis eiucerat. Aut si quod
magis uerba apli uident᷑ sonare. & quo¬
damim cogere. aliqua illic intelligenda ẽ
sc̃ificatio: qua sc̃ificabant᷑ uir uel muler
infidelis in coniuge fideli. & qtia sc̃i nasce.¬
bant᷑ filii fidelium. sicie quia in menstrtio
cruore mulieris a concubitu continebat.
quicumq uir uel femina id in lege didice¬
rat. Nam hoc ezechiel inter illa p̃cepta.
ponit: quȩ ñ figurate accipienda sunt.
Siue ꝓpt̾ aliam quãlibet que ibi aꝑte ꝓ
posita non est ex ipsa necessitudine con¬
iugiorum atq filiorum scĩtatis asꝑginem:
illud tam̃ sine dubitatione tenendum ẽ.
quecumq illa scĩficatio sit. ñ ualere ad
coniuges infideles quamlibet sanctis os
iustis coniugibus hereant ab unqͥtate
mundant᷑. que a regno dei separatos in

Expanded text:
quod exempla iam praecesserant et uirorum quos uxores et feminarum quas mariti lucrifecerant Christo et paruulorum ad quos faciendos Christianos uoluntas christiana etiam unius parentis cuicerat, aut si, quod magis uerba apostoli uidentur sonare et quodam modo cogere, aliqua illic intellegenda est sanctificatio, qua sanctificabantur uir uel mulier infidelis in coniuge fideli et qua sancti nascebantur filii fidelium, siue quia in menstruo cruore mulieris a concubitu continebat, quicumque uir uel femina id in lege didicerat — nam hoc Hiezechiel inter illa praecepta ponit, quae non figurate accipienda sunt — siue propter aliam quamlibet, quae ibi aperte posita non est, ex ipsa necessitudine coniugiorum atque filiorum sanctitatis asperginem, illud tamen sine dubitatione tenendum est, quaecumque illa sanctificatio sit, non ualere ad coniuges infideles, quamlibet sanctis et iustis coniugibus haereant, ab iniquitate mundantur, quae a regno dei separatos in
Abbreviated transcription (Latin):
uel remissione questionem. omnino non
ꝑtinet. Nam & comuges infideles in con¬
iugibus fidelibus scĩficari dicit: eo ipso
loco ita loquens. Sc̃ificatur enim uir
infidelis in uxore: & scĩficatur mulier
infidelis in fratre. Alioquin filii ur̃i¬
iminundi essent: nunc autẽ scĩ sunt.
Non opinor quisquã tam infideliter in¬
telligit. quodlibet in his uerbis intelli¬
gat: ut ob hoc existimet etiam maritũ
neq ram brptidarico portere. & ad pec¬

Expanded text:
uel remissione quaestionem omnino non uel remissione quaestionem omnino non pertinet. nam et coniuges infideles in coniugibus fidelibus sanctificari dicit eo ipso loco ita loquens: sanctificatur enim uir infidelis in uxore et sanctificatur mulier infidelis in fratre; alioquin filii uestri inmundi essent, nunc autem sancti sunt. non, opinor, quisquam tam infideliter intellegit, quodlibet in his uerbis intellegat, ut ob hoc existimet etiam maritum neque iam baptizari oportere et ad pec
Abbreviated transcription (Latin):
sunt᷑. Non unuismodi est sc̃ĩficatio. Nã
& cathecuminos. scłm quendã modum
suũ. ꝑ signum xp̃i & orationem manus
impositionis. puto sanctificari. E quod
accipiunt quãuis ñ sit corpus xp̃i. scm̃
est tam̃: & sanctitis quã cibi quibus
alimur. qm̃ sacram̃tum est. Uerum &
ipsos cibos quibus ad necessitatẽ susten¬
tande uite huiꝰ alimur. sanctificari idẽ
apls dixit. ꝑ uerbum dei & orationẽ:
qua oramus titiq nr̃a corpuscula refec-¬
turi. Sicut ergo ista cibortm scĩficatio
non efficit. ut quod in os intrauerit ñ in
uentrem uadat. &. in secessum emittatur.
ꝑ corruptionem qua omĩa t̾rena soluunt᷑.
unde & ad aliam escam quȩ non corrum¬
pitur nos dñs exhortatur: ita sc̃ificatio
cathecumun siñ fuerit baptizatus. non
ei ualet ad intrandum regnum celorum.
aut ad peccatorum remissionem. Ac per
hoc & illa sc̃ĩficatio cuiuscumq modi fit.
quã in filiis fidelium esse dixit apłs: ad
istam de baptismo. & de peccati origine

Expanded text:
. Non unius modi est sanctificatio; nant et catechumenos secundum quendam modum suum per signum Christi et orationem manus inpositionis puto sanctificari et, quod accipiunt quamuis non sit corpus Christi, sanctum est tamen et sanctius quam cibi quibus alimur, quoniam sacramentum est. uerum et ipsos cibos, quibus ad necessitatem sustentandae uitae huius utimur, sanctificari idem apostolus dixit per uerbum dei et orationem, qua oramus utique nostra corpuscula refecturi. sicut ergo ista ciborum sanctificatio non efficit, ut quod in os intrauerit non in uentrem uadat et in secessum emittatur per corruptionem, qua omnia terrena soluuntur, unde et ad aliam escam, quae non corrumpitur, nos dominus exhortatur, ita sanctificatio catechumeni, si non fuerit baptizatus, non ei ualet ad intrandum regnum caelorum aut ad peccatorum remissionem. ac per hoc et illa sanctificatio, cuiuscumque modi sit, quam in filiis fidelium esse dixit apostolus, ad istam de baptismo et de peccati origine
Abbreviated transcription (Latin):
Dest ut ꝓpteꝵ fidem xp̃i etiam ipsa
uxor legitiura societate coniuncta. si¬
ne ulla culpa relinquat᷑. si cum turo
noluerit: eo autẽ modo illam rectissi¬
me dimitti si uiro suo dicat. ñ ero
tixor tua. nͥ michi de latrocinio diui-¬
tias̃ congeras. aut nͥ solita lenocina
quibus nr̃am domum tͣnsigebas. etiam
xp̃iantis exerceas. aut siquid aliud uel
facmorosum uel flagitiosum in urro no¬
uerat. quo delectata. uel libidinem ex¬
plebat. uel facilem uictum habebat. uel
etram incedebat ornatior. Tunc: em̃
ille cui hoc uxor dicit. si ueracit̾ egit
penitentram ab oꝑibus mortuis q̃nͥ ac¬
cessit ad baptisinum. habetq in funda¬
mento fidem que ꝑ dilectionem oꝑat᷑:
ꝓculdtibio plus tenebitur amore diuine
gratiȩ. quã carnis txoriȩ. & menbrum
quod eum scandalitat fortiter ampu

Expanded text:
est, ut propter fidem Christi etiam ipsa uxor legitima societate conjuncta, sine ulla culpa relinquatur, si cum viro noluerit, non adtendunt eo modo illam rectissime dimitti, si uiro suo dicat: non ero uxor tua, nisi mihi uel de latrocinio diuitias congeras aut nisi solita lenocinia, quibus nostram domum transigebas, etiam Christianus exerceas, aut si quid aliud uel facinerosum uel flagitiosum in uiro nouerat, quo delectata uel libidinem explebat uel facilem uictum habebat uel etiam incedebat ornatior. tunc enim ille, cui hoc uxor dicit, si ueraciter egit paenitentiam ab operibus mortuis, quando accessit ad baptismum habetque in fundamento fidem, quae per dilectionem operatur, procul dubio plus tenebitur amore diuinae gratiae quam carnis uxoriae, et membrum, quod eum scandalizat. fortiter ampu
Abbreviated transcription (Latin):
aritas non emulat. Queris causam.
Non enĩ inuidia peꝑit suꝑbiam: sed suꝑ¬
bia peperit inuidim. Non enim inuidet:
nͥ amor excellentie. Amor excellentie: suꝑ¬
bia uocat᷑. Cum gͦ in ordine pͥor sit suꝑbia.
sequat᷑ atitẽ ininidia: apłs in laudibus cari
tatis noluit dicere pͥtis non inflat᷑. & pꝰea
ñ emtlat᷑. s pͥus dixit ñ emulat᷑. postea ñ
inflat᷑. Quare hoc :ͤ Quia cum dixisset
ñ emulatur: quasi q̃siturus eras causam.
quare ñ emulattir. Subdidit ñ inflatur.
Ergo si ideo ñ emtilat qtua ñ inflatur.:
si inflaret᷑ emularet᷑. Hoc in uob̃ crescat: &¬
anima solidat᷑. quia ñ inflatur.

Expanded text:
ae non aemulatur. Quaeris causam? Non enim invidia peperit superbiam, sed superbia peperit invidiam. Non enim invidet, nisi amor excellentiae. Amor excellentiae, superbia vocatur. Cum ergo in ordine prior sit superbia, sequatur autem invidia; Apostolus in laudiboluit dicere prius, Non inflatur; et postea, Non aemulatur: sed prius dixit, Non aemulatur; postea, Non inflatur. Quare hoc? Quia cum dixisset, Non aemulatur, quasi quaesiturus eras causam, quare non aemulatur; subdidit, Non inflatur. Ergo si ideo non aemulatur, quia non inflatur; si inflaretur, aemularetur. Hoc in vobis crescat, et anima solidatur, quia non inflatur.
Abbreviated transcription (Latin):
renuntiastis exisse de poptlo barbaro.
qui confessione pietatis uos ablasphemiis
gentium senmnxistis. Non ẽ. enim liun¬
gua ur̃a s barbara. quȩ dm laudare
non nouit: cui uos cantatis alleluia.
facta ẽ. enim uidea scĩficatio eiꝰ inuobis.
Non enim qui in manifesto iudeus est.
neq quȩ inmanifesto incarne ẽ. circum

Expanded text:
renuntiastis; exiisse de populo barbaro, renuntiastis; exiisse de populo barbaro, qui confessione pietatis vos a blasphemiis gentium sejunxistis. Non est enim lingua vestra, sed barbara, quae Deum laudare non novit, cui vos cantatis Alleluia. «Facta est» enim «Judaea sanctificatio ejus» in vobis: «Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifest
Abbreviated transcription (Latin):
giptus autem qm̃ interp̃tatur
compͥmentẽ: sepe in unaginem poinit᷑
huius scłi. A quo sp̃ualiter recedendum
est: ne simus igum ducentes cum infi¬
delibus. Sic enim quisq iherłm celestis
fit cuis idoneus. cum primo huic scło.
renuntiauerit: quemadinodũ ille ppłs
interram ꝓmissionis induci non potuit.
nisi prius ab egipto recederet. S sicut ille
nemo corde ab hoc scło adu̾titur. nisi
dm̃ce miscdie munere aduitus. Qd̾ enim
cotidianis eccłiȩ actibus in uno quoq
credente completur. Audite apłm docto¬
rem gentium. docentem & iustruentem.
s apsico. id÷ diuino & dñico magistro.
Ds̃ enim loquebatur in eis. Et quamuis
de carneis nuibibus. tamen dñs intonabat.
Certe ergo tanto testimonio manifestũ
est. illa omĩa sigurate gesta: nunc in nr̃ã
salute compleri. Quia tunc futura pre¬
nuntiabantur: nunc p̃terita leguntur.
scđm ꝓmissionem heredes: cognoscite¬
uos etiam exisse ab egipto. qui hiuc scło

Expanded text:
gyptus autem, quoniam interpretatur Comprimens, saepe in imagine ponitur hujus saeculi; a quo spiritualiter recedendum est, ne simus jugum ducentes cum infidelibus . Sic enim quisque Jerusalem coelestis fit civis idoneus, cum primum huic saeculo renuntiaverit; quemadmodum ille populus in terram promissionis duci non potuit, nisi prius ab Aegypto recederet. Sed sicut ille uxilio; sic nemo corde ab hoc saeculo avertitur, nisi divinae misericordiae munere adjutus. Quod enim quotidianis Ecclesiae fetibus in unoquoque credente completur. Audite Apostolum doctorem Gentium docentem et instruentem: sed apostolico, id est divino et dominico magisterio; Deus enim loquebatur in eis, et quamvis de carneis nubibus, tamen Dominus intonabat: certe ergo tanto testimonio manifestum est illa omnia figurate gesta, nunc in nostra salute compleri; quia tunc futura praenuntiabantur, nunc praeterita leguntur, secundum promissionem haeredes, cognoscite etiam vos exiisse ab Aegypto, qui huic saeculo
Abbreviated transcription (Latin):
Dycit se panem qͥ de celo descendit:
hortans ut credamꝰ in eum. Credere enim
in eum: hoo ẽ manducare panem uiutm.
Qui credit: manducat. In ui sibiliter sagi¬
natur: quia inuisibiliter renascitur. In¬
fans utus ẽ: nouus intus ẽ. Ego sum pa¬
nis uiuus: qui de celo descendi. Ideo uitius:
quia de celo descendi. De celo descendit.
&manna. s manna umbra erat: isteu̾itas ẽ.¬

Expanded text:
dixit se panem qui de coelo descendit, hortans ut credamus in eum. Credere enim in eum, hoc est manducare panem vivum. Qui credit, manducat; invisibiliter saginatur, quia invisibiliter renascitur. Infans intus est, novus intus est: nis vivus qui de coelo descendi. » Ideo vivus, quia de coelo descendi. De coelo descendit et manna; sed manna umbra erat, iste veritas e
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ & uita. Sp̃ualiter intelligite: qd locutꝰ
suim. Non hoc corpꝰ quod udetis manduca¬
turi estis: & bibituri illum sanguinem.
quem fusuri sunt qͥ me crucifigent. Sacra¬
mentum aliquod nob̃ cõmendemi. Sp̃ualit̾
intellecttim: uinificabit uos. & si necesse ẽ
illad itisibilit̾ celebrari: oportet tam̃ ĩuulbilit᷑ ĩ telligi.¬

Expanded text:
et vita» . Spiritualiter intelligite quod locutus sum: non hoc corpus quod videtis, manducaturi estis; et bibituri illum sanguinem, quem fusuri sunt qui me crucifigent. Sacramentum aliquod vobis commendavi; spiritualiter intellectum vivificabit vos. Etsi necesse est illud
Abbreviated transcription (Latin):
futura ꝓpha cõmemorans: ait.
Contritus ẽ mallens uniuerse terrȩ.
Malleum uniuer se terre diabolum to¬
luit intelligi. De ipso malleo in manu
dm̃ posito. io est in potestate dei: tun¬
duntur ductiles tube. ut resonent bx¬
des dei. Lidete quemadiodum audeo
dicere fratres mei. De isto malleo: etiã
apłs tundebatur. In magnitudine inqͥt
reuelationum ne excollar: datus ẽ mͥ
stimulus carnis meȩ̃. angls̃ sathane qui
me colaphiret. Ecce tunditur. Ulidea¬
mus: quẽ ad modum sonet. ꝓpter quod
inqͥt ter dñm rogami: ut auferret eum
ame. Qo dixit michi. Sufficit tibi gr̃
mea. Nam uirtus in insirmitate ꝑficit᷑.
Ego tubam inquit ille fabricator. ꝑficere
ductilem bene sonantẽ: quando infir mpi
de qua tenet᷑ malleus: ut ꝑducat tubã
i illa dextera positus. facit ipse de ipso
malleo. Dicit de quibusdã. Quos tradi¬
di sathane: ut discant ñ blasphemare.
Tradidit malleo: tundendos: male so¬
nabant anteꝗͣ ꝓducerentur. forte ꝓduc¬

Expanded text:
futura propheta commemorans ait: «Contritus est malleus universae terrae» . Malleum universae terrae, diabolum voluit intelligi. De ipso malleo in manu Dei posito, id est in potestate Dei, tunduntur ductiles tubae, ut resonent laudes Dei. Videte quemadmodum audeo dicere, fratres mei, de isto malleo etiam Apostolus tundebatur: «In magnitudine,» inquit, «revelationum ne extollar, datus est mihi stimulus carnis meae angelus satanae, qui me colaphizet.» Ecce tunditur; videamus quemadmodum sonet: «Propter quod,» inquit, «ter Dominum rogavi, ut auferret eum a me; et dixit mihi, Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur.» Ego tubam, inquit ille fabricator, perficerductilem bene sonantem: «Quando infirmor, de qua tenetur malleus ut producat tubam, in illa dextera positus facit et ipse de ipso malleo; dicit de quibusdam, «Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare» . Tradidit malleo tundendos. Male sonabant antequam producerentur; forte produc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ sp̃m sermo sapientie. alĩ sermo scientie
scd̃m eundem sp̃m: alteri autẽ fides in eodẽ
sp̃u. Aliĩ donatio curationum in uno sp̃ur
Alĩ oꝑationes uirtutum. alii ꝓphetia. alii
discretio sp̃num: alteri genera linguarum.
Omma autẽ hec oꝑatur uniis atq idem
fic̃ ds̃. Quis enim tanta illa oꝑari potest.
de sp̃t sc̃õ: tierissime respondemꝰ quod ds̃
sit. & cum patre & filio simul untis deus ẽ.¬

Expanded text:
ur sermo sapientiae; alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; alteri autem fides in eodem Spiritu; alii donatio curationum in uno Spiritu; alii operationes virtutum, alii prophetia, alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum. Omnia autem haec operatur unus atque idem sicut Deus. Quis enim tanta illa potest operaride Spiritu sancto, verissime respondemus quod Deus sit, et cum Patre et Filio simul unus Deus e
Abbreviated transcription (Latin):
caritatis. Siquis autẽ uellet aliud p̃dica¬
re: iam de suo p̃dicaret ñ de medio. Et
audi quid de illo dicatur: ab ipso qͥ emit¬
tit fontes in conuallibꝰ. Qui loquit᷑ men¬
datium: de suo loqͥtur. Itaq ne acciꝑet¬

Expanded text:
charitatis: si quis autem vellet aliud praedicacharitatis: si quis autem vellet aliud praedicare, jam de suo praedicaret, non de medio. Et audi quid de illo dicatur ab ipso qui emisit fontes in convallibus: «Qui loquitur mendacium, de suo loquitur» . Itaque ne accipe
Abbreviated transcription (Latin):
Nter medium montiũ inqͥt: ꝑtͣnsibunt aque.
Putemꝰ hoc ita dictum. Inter mediũ apłoꝵ
medium dicitur: cõmune ẽ. Res cõmunis.
tnde omnes equaliter uiuunt: media ẽ.
Nec ad te: nec ad me. ꝓꝓtepea loquim᷑
& sic de aliqͥbꝰ hominibtis. Habent int̾
se pacem. uiter se fidem: habent inter
se caritatẽ. Sic certe dicimus. Quid ẽ int̾
di aquas inter medium montium. Quia
cominunis illis fides erat: nec quisq
aquas quasi ꝓpͥas o fuas habebat. Si enĩ
ñ funt in medio: quasi pͥuate sunt. ñ pti¬
blicȩ fluunt. Et ego habeo meã: & ille
uobis id ipsum saꝑe intucem. Et iterum.
llt id ipstim sapiatis omnes: & non sint
Eintiob̃ schismata. Quod sentio sentis: in
medio fitut aqua. Non habeo ꝗtrasi pͥtia¬
tam meam: nec tri pͥuatã tuã. Ueritas nec
nedit̃ montiũ ꝑtransibunt aque. Siue
autẽ ego siue illi: sic p̃dicamus. & sic cre¬
didistis. Secuirus dixit: inter medium
discordia: s pax consensionis. & sotietas

Expanded text:
nter medium montium,» inquit, «pertransibunt aquae.» Putemus hoc ita dictum, Inter Apostolorum mmedium dicitur, commune est. Res communis, unde omnes aequaliter vivunt, media est, nec et sic de aliquibus hominibus: Habent inter se pacem, habent inter se fidem, habent inter se charitatem; sic certe dicimus. Quid est, intdi aquas inter medium montium. Quia communis illis fides erat, nec quisque aquas quasi proprias et suas habebat. Si enim non sunt in medio, quasi privatae sunt, non publice fluunt; et ego habeo meam, et ille vobis idipsum sapere in invicem» . Et iterum: «Ut idipsum sapiatis omnes, et non sint in vobis schismata» . Quod sentio, sentis; in medio fluit aqua: non habeo quasi privatum meum, nec tu privatum tuum. Veritas nec medium montium pertransibunt aquae. Sive autem ego, sive illi, sic praedicamus, et sic credidistis» . Securus dixit, «Sive ego, discordia montium, sed pax consensionis, et societas
Abbreviated transcription (Latin):
at apłs. Qtuisqͥs uob̃ euangłizauerit p̃t̾¬
quã quod accepistis: anathema sit. Et
uide: quẽ admodũl noluerit de monte
p̃sumi. Ne forte mons discedat ab aqͥs
ꝑ meditm currentibus: & aliqͥd ꝓpͥum
uelit influiere. Licet si nos. Et qͥtiantus
mons dixit hȩc. Quã uberrime aquȩ
fluebant de conualle eius. Tamen hoc
nolebat ut medius inter montes curre¬
ret & ibi esset fides certa popłõrum:
quod inter sẽ mediũ atq cõmune

Expanded text:
s: «Quisquis vobis evangelizaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit.» Et vide quemadmodum noluerit de monte praesumi: ne forte mons discedat ab aquis per medium currentibus, et aliquid proprium velit influere. «Licet si nos» Et quantus mons dixit hoc! quam uberrime aqua fluebat de convalle ejus! Tamen hoc volebat ut medios inter montes curreret, et ibi esset fides certa populorum, quod inter se medium atque commune
Abbreviated transcription (Latin):
adño. ut possit ꝙ sine precepto facere.
fecit illum talem deus. S quomodo
regit pecus: regendus ab alio: Ab eo
quo regicur: preceptum acceꝑit. Ad
precepti ergo tenorem: non ẽ. de bobꝰ
cura deo. Ad ꝓuidentiam uniuersita¬
tis qua creauit omnia & mundum
regit: homines & iumenta saluos faci¬
pem & magistrum apłorum. Respici¬
te inquit uolatilia celi: quia non se¬
minant neq metunt. neq congregat̃
mhorreum. & pater uester celestis ꝑaseit
illa. Ergo & preter hominem anima¬
lia ista ꝑtinent ad ctiram dei ut ꝑas¬
cantur: non ut legem accipiant. Qd̃
ergo ad dandam legem attinet: de
bobus cura deo non est. Qd̃ autem ad
creanda pascenda. gub̾nanda & re¬
genda: omĩa ad dñm ꝑtinent. Non
ne duo passeres asse ueneunt dñs xp̃s
ram sine uoluntate patris uestri:¬

Expanded text:
a Deo, ut possit et sine praecepto facere; a Deo, ut possit et sine praecepto facere; fecit illum talem Deus. Sed quomodo regit pecus, regendus est ab alio; ab eo a quo regitur, praeceptum accepit. Ad praecepti ergo tenorem, non «est de bobus cura Deo:» ad providentiam universitatis, qua creavit omnia et mundum regit, «Homines et jumenta salvos facipem et magistrum Apostolorum. «Respicite,» inquit, «volatilia coeli, quia non seminant, neque metunt, neque congregant in horrea; et Pater vester coelestis pascit illa» . Ergo et praeter hominem, animalia ista pertinent ad curam Dei, ut pascantur, non ut legem accipiant. Quod ergo ad dandam legem attinet, de bobus cura Deo non est; quod autem ad creanda, pascenda, gubernanda et regenda, omnia ad Deum pertinent. «Nonne duo passeres asse veneunt» Dominus ram sine voluntate» «Patris vestri
Abbreviated transcription (Latin):
uod attinet ad precepta quȩ .uiͦiͦi.¬
hominibus data sunt: de bobus
cara non est deo. Quod non sic intelligit᷑.
tanquam non ipse pascat ea quȩ nec
seminant nec metunt. neq congregant
inhorreum. S quia ei curȩ non est pre¬
cepto monere hominem: quomodo bo¬
omnia que in eis sunt: & te. Parum di¬
co te. Passerem. locustam. uermiculum.
nichil horum non ille fecit: & cura est illi
de omnib. Non ad preceptum cura est.
Nam preceptum soli homini dedit.
facies homines. & iumenta. Eb apłs. Nũ
quid de bobus cura est deo: Hac de bobe
cura non est deo: hac homines ⁊ itm̃ta
saluos facies dñe. Nunquid contraria
sunt ista: Hunquid ergo ait apłs.
dedit. boui trituranti os non infrenab̾:
ibi de bobus non cogitauit ds. Itaq
quodam boues uoluit significari. Non
enim hoc curat d̾s: quid agascum bob.
Habet hoc natura ipsa humana. Sic
factus est homo: ut norit consulere ui¬
mentis suis. Nec inde precepta adño
accepit: s insintiatum est in mente

Expanded text:
uod attinet ad praecepta quae hominibus data sunt, de bobus cura non est Deo ; quod non sic intelligitur, tanquam non ipse pascat ea quae nec seminant, nec metunt, neque congregant in horreum, sed quia ei curae non est praecepto monere hominem, quomodo bo«omnia quae in eis sunt,» et te. Parum dico, te: passorem, locustam, vermiculum; nihil horum non ille fecit, et cura est illi de omnibus. Non ad praeceptum cura est; nam praeceptum soli homini dedit. facies homines et jumenta.» Et Apostolus: «Numquid de bobus cura est Deo?» Hac, «De bobus cura» non «est Deo;» hac, «Homines et jumenta salvos facies, Domine:» numquid contraria sunt ista? Qudedit: Bovi trituranti os non infraenabis ; ibi de bobus non cogitavit Deus? Itaque quosdam boves voluit significare. Non enim hoc curat Deus monere, quid agas cum bobus. habet hoc natura ipsa humana. Sic factus est homo, ut norit consulere jumentis suis: nec inde praecepta a Deo accepit, sed insinuatum est illi in mentem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓtractus est: una sabbati erat. qui dies
dñicus dicitur. Unde intelligimus
eum non fuisse cum iudeis. s cum
xp̃ianis: quando etiam dicit ipse
narrator. ad frangendum panẽ
fusse collectos. Et ipsa : optima
gubernatio. ut omnia sius tem¬
porib distributa. ex ordine gerant᷑¬
ne humanam curbulentis animam¬
implicationibꝰ inuolutam ꝑturbent.
Post hec inquit egressus ab athenis.
uenit corinithum. E cum iuenisset
quendam uideum nomine aquilã.
ponticum genere. recens aduementẽ
ab italia. os priscillam uxorem ipsiuss.
ꝓpterea qd̾ edixisset daudius discedẽ.
omnes iud̾eos ab roma: accessit ad
illos. Et ꝓpter artis similitudinẽ. man¬
sit apud illos opus faciens. Erant
emm cabernacłoꝵ artifices. Itẽ ex¬
pendiis uniquam: Quis plantat ii¬
neam .&. fructum eius non edit s
Quis pascit gregem: & de lacte
gregis non manducte. Ex¬

Expanded text:
protractus est, una sabbati erat, qui dies protractus est, una sabbati erat, qui dies dominicus dicitur: unde intelligimus eum non fchristianis, quando etiam dicit ipse narrator ad frangendum panem se fuisse conlectos. et ipsa est optima gubernatio, ut omnia suis temporibus distributa ex ordine gerantmanum turbulentis inplicationibus inuoluta perturbent. posthaec, inquit, egressus ab Athenis uenit Corinthum. et cum inuenisset quendam iudaeum nomine Aquilam, Ponticum genere, recens aduenientem ab Italia, et Priscillam uxorem ipsius, propterea quod iussisset Claudius discedere omnes iudaeos ab Roma, accessit ad illos et propter artis similitudinem mansit apud illos opus faciens; erant enim tabernaculorum artifices. hoc ipendiis umquam? quis plantat uineam, et de fructu eius non edit? quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat?
Abbreviated transcription (Latin):
iud̾is insynagoga. ⁊ gentibꝰ ⁊ ̃scoł. ⁊ ĩforoꝑ
nñe diẽ. libi mos erat. sabbato sermocinari. S
inforo inquit ꝑ omnem diem: ꝓpter
studia utiq athemensitim. Sic enini
sequitur. Quidam uero epicureorum
e stoicoꝵ philosophoꝵ: conferebant cũ
illo. E paulo post dicit. A thenienses
autem & aduene hospites: ad nichil
aliud uacabant. quam dicere. aliqͥd
nomi aut atidire. Putemus apłm illis
omnibus dieb quibus fuit athenisi
non fuisse oꝑatum. Proꝑter hoc enĩ.
& ex maceclonia supplebatur eius in¬
digentia: sicut dicit inscda ad cocin¬
thios. Quamquam ꝙ aliis horis & noc¬
tibus poterat: quia ita ualebat. & ani¬
mo &s corpore. S cum ab atbenis exis¬
set: iudeamus qͥd dicit scriptura. Dis¬
putabat inquit in synagoga ꝑ omnẽ
sabbatum. Hoc apud corinthum. In
troade ergo tibi necessitate imininentis
ꝓfectionis. usq ad medium noctis sermo

Expanded text:
iudaeis in synagoga et gentibus in uiculis in foro iudaeis in synagoga et gentibus in uiculis in foro omnem diem, ubi mos erat sabbato sermocinari: sed in foro, inquit, per omnem diem; propter studia utique Atheniensium. Sic enim sequitur: Quidam vero Epicureorum et Stoicorum philosophorum conferebant cum illo. Et paulo post dicit: Athenienses autem et advenae hospites ad nihil aliud vacabant, quam dicere aliquid novi, aut audire . Putemus Apostolum illis omnibus diebus quibus fuit Athenis, non fuisse operatum; propter hoc enim et ex Macedonia supplebatur ejus indigentia, sicut dicit in secunda ad Corinthios : quanquam et aliis horis et noctibus poterat, quia ita valebat et animo et corpore. Sed cum Athenis exisset, videamus quid dicit Scriptura: Disputabat, inquit, in synagoga per omne sabbatum: hoc apud Corinthum. In Troade vero, ubi necessitate imminentis profectionis usque ad medium noctis sermo
Abbreviated transcription (Latin):
taq rem  apłs: qui reuera in tanta sollici¬
tudine omnium eccłiarum. & ꝓpagata¬
rum ⁊ ppagandarum. ad eiꝰ curam la¬
boremq ꝑtinentiũ c̃ manib oꝑabatur.
certa tempora constitueret: Neq enm
& hoc łs nos latere uoluit. Nam ⁊ cuiꝰ
artis opifex fuit. & quib temporib uaca¬
ret dispensando euangłio: sca scͥptura
non tacuit. Nam cum dies ꝓfectionis
urgeret. introade constitutum. etiã
in una sabbati congregatis frĩb ad
srangendum panem. tanta fuit in¬
tentio. & tam necessaria difputatio. ut
sermo ꝓduceret᷑ usq ad mediũ noctis:
tanquam excidisset. eis. quod eo die
non esset ieuinium. Q uando atitẽ
in alio loco immoraturus cotidie
disputabat: quis dubitaueris horas¬
eum dierum habuisse. ad hoc offi-¬
cium deputatas: Nãq ap̃athenas cũ
ẽẽt: qi studiosissimoᷤ rerũ inqͥsitores inue¬
nerat. ita de illo scripcũ est. Di̾putabat gͥ

Expanded text:
t apostolus, qui reuera in tanta sollicit apostolus, qui reuera in tanta sollicitudine omnium ecclesiarum, et propagatarum et propagandarum, ad eius curam laboremque pertinentium etiam manibus operabatur; certa tempora constitueret? neque enim et hoc deus latere nos uoluit. nam et cuius artis opifex fuerit et quibus temporibus uacaret dispensando euangelio, sancta scriptura non tacuit. nam cum eum dies profectionis urgeret in Troade constitutum, etiam in una sabbati congregatis fratribus ad frangendum panem tanta fuit intentio et tam necessaria disputatio, ut sermo produceretur usque ad medium noctis, tamquam excidisset eis quod eo die non esset ieiunium; quando autem in aliquo loco inmoraturus cotidie disputabat, quis dubitauerit horas eum habuisse ad hoc officium deputatas? namque apud Athenas cum esset quia studiosissimos rerum inquisitores inuenerat, ita de illo scriptum est: disputabat igitur
Abbreviated transcription (Latin):
in hac causa reuereri posset ignoro. Si
iudeos dixerint: patriarche pecora paue¬
runt. Si grecos. quos etiam paganos
dicimus: etiam philosophos. multum
sibi honorabiles sutores habuerunt. Si
ecesiam dei. homo ille iustus. & ad testi¬
moniũ coniugalis semꝑ mansurȩ uir¬
guntatis electus. cui desponsata erat
fuit. Quicquid eoꝵ ergo cum in nocen¬
tia ⁊ sine fraude homines oꝑantur: bo¬
num est. Nam precauet hoc ⁊ ipse apłe.
ne quisquam ex necessitate sustentan¬
de uite. in mala oꝑa delabatur. Qui
furabatur inquit. iam non furetur.
Magis autem laboret manib suis bo¬
num: ut habeat cinde tribuere. cui opꝰ
est. Hoc ergo scire sufficit: quia & in ipso
oꝑe corporali. id quod bonum est oꝑabat᷑
apło. Qciando autem soleret oꝑari. idest
quib temporum spatiis ne ab euangłizan¬
do impediretur: quis possit comp̾hende:
Sane quia & durnis a nocturnis horis
oꝑabatur: iꝑse non tacint. Mirindam

Expanded text:
in hac causa reuereri posset ignoro. si in hac causa reuereri posset ignoro. si Iudaeos dixerint, patriarchae pecora pauerunt; si Graecos, quos etiam paganos dicimus, etiam philosophos multum sibi honorabiles sutores habuerunt; si ecclesiam dei, homo ille iustus et ad testimonium coniugalis semper mansurae uirginitatis electus, cui desponsata erat fuit. quidquid horum ergo cum innocentia et sine fraude homines operantur, bonum est. nam praecauet hoc et ipse apostolus, ne quisquam ex necessitate sustentandae uitae in mala opera delabatur. qui furabatur, inquit, iam non furetur; magis autem laboret manibus suis bonum, ut habeat unde tribuere cui opus est. hoc ergo scire sufficit, quia et in ipso opere corporali id quod bonum est operabatur apostolus. Quando autem soleret operari, id est quibus temporum spatiis, ne ab euangelizando inpediretur, quis possit conprehendere ? sane quia et diurnis et nocturnis horis operabatur, ipse non tacuit uerumtam
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ apłs unde uitam istam sustentaret:
qd̾ erat iꝑsum opus. & quando ei uaca¬
bat & oꝑari. & euangłium p̃dicare:
sui respondebo. Puta me nescire. Corpo¬
raliter tamen oꝑatum esse & incle in
carne uixisse. non utentem potestate
quam dñs apłis dederat. ut euangłtũ
annuntians de euangło uiueret: ea
que supra dicta sunt sine ulla dubita¬
tione testantur. Unum scio. qtua nec
furta faciebat. nec effractor. aut latro
erat. nec auriga. aut uenator. nec
histrio. nec turpilucrts: s in nocenter
& honeste que apta sunt. humanis
usib oꝑabatur. ficut sese habent oꝑa
fabrorum. structorum. sutorum. rusti¬
corum. & his fimilia. Neq enim hones¬
cas ipsa rep̃hendit: qd̾ rep̃hendit suꝑ¬
bia eoꝵ. honesti uocari. amant. sed eẽ
non amant. Non igitur de dignare¬
tur apłs siue rusticanum aliquod
opus aggredi. siue in opificum labo¬
re uersari. Qtu enim ait sine offensi¬
one estote iudeis & grecis. & eccłie dei: qͥs

Expanded text:
tur apostolus, unde uitam istam sustentaret, tur apostolus, unde uitam istam sustentaret, quod erat ipsum opus et quando ei uacabat et operari et euangelium praedicare? cui respondeo: puta me nescire; corporaliter tamen » operatum esse et inde in carne uixisse, non utentem potestate, quam dominus apostolis dederat, ut euangelium adnuntians de euangelio uiueret, ea quae supra dicta sunt sine ulla dubitatione testantur. neque enim aufurta faciebat nec effractor aut latro erat nec auriga aut uenator aut histrio nec turpilucrus; sed innocenter et honeste quae apta sunt humanis usibus operabatur, sicut sese habent opera fabrorum, structorum, sutorum, rusticorum et his similia. neque enim honestas ipsa reprehendit, quod reprehendit superbia eorum, qui honesti uocari amant, sed esse non amant. non igitur dedignaretur apostolus siue rusticanum aliquod opus adgredi siue in opificum labore uersari. qui enim ait: sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei, quos