comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Absit. Perfecisti autẽ: sꝑantib inte. ooi¬
rabile gͦ myst̾ium xp̃i. sedentis index¬
teram dei: occultatum ẽ. ut credetur.
subtractum ẽ. ut sꝑaretur. Spe enim
salui facti sumꝰ. Spes autem que uidet᷑.
ñ ẽ spes. Quod enim uidet quis quid spe¬
rat: Apłi u̾ba sunt hȩc. Recognoscitis qͥdẽ:
s ꝓpt̾ rudes comm̃do. Quid gͦ ait apł̃s:
Spe inquit salui facti sumꝰ. Spesautẽ q̃
uidetur: non est spes. Quod enim uidet
quis. quid sꝑat: Si autem qͦd ñ uidemus

Expanded text:
Absit: «Perfecisti autem sperantibus in te» . MiAbsit: «Perfecisti autem sperantibus in te» . Mirabile ergo mysterium Christi sedentis ad dexteram Dei: occultatum est ut crederetur, subtractum est ut speraretur. «Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae videtur, non est spes: quod enim videt quis, quid sperat?» Apostoli verba sunt. Recognoscitis quidem, sed propter rudes commendo. Quid ergo ait Apostolus? «Spe,» inquit, «salvi facti sumus. Spes autem quae videtur, non est spes: quod enim videt quis, quid sperat? Si autem
Abbreviated transcription (Latin):
et infernorum. Tbi erit dauid. ut ei ñ
sic dñs: Incęlo sit. int̾ra sit. in inferno sit
dnis eius erit: qui ẽ dñs celestium terre¬
strium. et infernorum. Gaudeat gͦ no¬
biscum &e dauid. filii sui natiuitate ho¬
noratꝰ : dñatu lib̾atus : et gaudens di¬
cat. ut agaudentib audiat᷑: dix̃ dñs dño
meo. sede adextris meis donec ponã ini-¬
micos tuos scabellum pedum tuorũ. Sede . L nͭ¬
ñ solũ in alto s in occulto: excellens ut do¬
mineris latens ut credaris. Quȩ enim
ẽẽt m̃ces fidei. nͥ lat̾et qͦd credimus: coer¬
ces autem fidei ÷ uidẽ quod credidimꝰ: an¬
teqͣm uidemꝰ. Sicut autem scͥpͥtura ꝑsonat:
iustus ex fide uiuit. Nongͦ ẽẽt iusticia
fidei: nisi eẽt ab sconditum qͦd p̾dicatum
crederemꝰ. et credendo ad uidendum ꝑ¬
ueniremꝰ. Qm enim multa multitudo
dulcedinis tuȩ dñe. qͣm abscondisti tim̃¬
tib te: Ergo abscondisti et remanser̃:

Expanded text:
et infernorum. Ubi erit David, ut non ei et infernorum. Ubi erit David, ut non ei sit Dominus? In coelo sit, in terra sit, in inferno sit: Dominus ejus erit, qui est Dominus coelestium, terrestrium et infernorum. Gaudeat ergo nobiscum David, filii sui nativitate honoratus, dominatu liberatus: et gaudens dicat, ut a gaudentibus audiatur: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis. » Unmicos tuos scabellum pedum tuorum.» 8. «Sede,» non solum in alto, sed et in occulto: excellens ut domineris, latens ut credaris. Quae enim esset merces fidei, nisi lateret quod credimus? Merces autem fidei est, videre quod credidimus antequam videremus. Sicut autem Scriptura personat, «Justus ex fide vivit» . Non ergo esset justitia fidei, nisi esset absconditum quod praedicatum crederemus, et credendo ad videndum perveniremus. «Quam» enim «multa multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te!» Ergo «abscondisti,» et remanserunt?
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m sedere ad dext̾am patris: pꝰresur¬
rectionẽ amortuis. &e incęlis ascensionem.
Factum ÷ iam nec uidimꝰ s credimꝰ: in libͥ
legimꝰ. p̾dicatum audiuimꝰ. fide retinemꝰ.
Ynde et eo ipso qͦd erat filius dauid: xp̃c
ex semine dd̃: ita honoratum ẽ. ut ẽẽt et
dñs dauid. Ita miraris hoc: qͣsi ⁊ in reb
humanis ista ñ fiant. Si enim contingat
filium ciuiꝰꝗͣ regem fieri patre pͥuato: ñ ne
erit dñspatris: Admirabilius ÷ qͦd pot̾
dñs patͥs sui: s &e ep̃c factus laici filius.
eadem carne resurrex̃: quod in eadẽ ascẽ¬
dit incelum. et sedet ad dext̾am patris.
et in eadem ipsa carne sichonorata. sic cla¬
rificata. sic incelestem habitũ cõmutata:
ce donauit illi nom̃ qͦd ÷ suꝑ omẽ nom̃: ut
in nomine iħu omne genu flectat᷑. cȩlesti
um. t̾restum. et infernorum. Donauit in
resurgenti. ascendenti: donauit nom̃ qͦd
ẽ suꝑ omne nomen. ut innomine ihu õe
genu flectatur. cȩlestium. t̾restrium

Expanded text:
m sedere ad dexteram Patris post resurrectionem a mortuis, et in coelis ascensionem. Factum est jam, nec vidimus, sed credimus; in libris legimus, praedicatum audivimus, fide retinemus. Unde et eo ipso, quod erat filius David Christex semine DDominus David. Ita admiraris hoc, quasi et in rebus humanis ista non fiant. Si enim contingat filium cujusquam regem fieri patre privato, nonne erit dominus patris? Admirabilius est quod potest sit patris sui; sed episcopus factus laici filius, eadem carne resurrexit, quod in eadem ascendit in coelum et sedet ad dexteram Patris, et in eadem ipsa carne sic honorata, sic clarificata, sic in coelestem habitum commutata, et donavit illi nomen quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelum, terrestrium et infernorum . Donavit, inqresurgenti, ascendenti donavit nomen, quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce uirgo accipiet inut̾o &e pariet filiũ.
et uocabunt nom̃ eiꝰ emmanuel: qͦd ÷ int̾¬
p̾tatum nob̾cum ds̃. Accipiet uirgo in
uto. uirgo exsemine dd: pariet filium.¬
ut sis filius dã. Erant enim ioseph et
maria: de domo et patͥa dauid. Peꝑit
gͦ illa uirgo: ut ẽẽt filiꝰ daũ. S illȩ quem
peꝑit. uocabunt nom̃ eiꝰ emmanuel: qͦd ÷¬
nob̾cum d̾s. Ecce habes: & dñm̃ dauid
Auqͥd nob fortassis ex hac re. qͦmͦ xp̃c &e
semꝰ pietate: extorqueamꝰ caritate. Dauid
gͦ ipse dic̃. Neq enim dño contͣdicere li¬
cet. Dauid inquit in spũ: uocat eũ dñm.
Ipse gͦ dauid de xp̃o quid dicit: Nam ip̃i
d̃psalmꝰ: et iste ẽ totustitulꝰ. simplex sñ
figura questionis. sine ullo mͦ difficulta¬
tis. Quid gͦ dicit dauid: Dix̾ dñs dño mõ.

Expanded text:
«Ecce virgo accipiet in utero, et pariet filium, «Ecce virgo accipiet in utero, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus» . Accipiet virgo in utero, virgo ex semine David pariet filium,ut sit filius David: erant enim Joseph et Maria de domo et patria David . Peperit ergo virgo illa, ut esset filius David. Sed ille quem peperit, «vocabunt nomen ejus Emmanuel, Nobiscum Deus:» ecce habes et Dominum Daviduid nobis fortassis ex hac re, quomodo Chrism; pulsemus pietate, extorqueamus charitate. David ergo ipse dicit: neque enim Domino contradicere licet: «David,» inquit, «in spiritu dicit eum Dominum.» Ipse ergo David de Christo quid dicit? Nam, «Ipsi David Psalmus:» et iste est totus titulus, simplex, sine figura quaestionis, sine ullo nodo difficultatis.
Abbreviated transcription (Latin):
cit eum dnm̃. dix̃ dñs dño meo. sede ad de¬
xt̾am meã. donec ponam inimicos tuos.
subpedib tuis: Quomͦ nosdic̾emꝰ. nͥ a te
disceremꝰ: Nunc autem ꝙ didicimꝰ: dici¬
mꝰ. In pͥncipio erasu̾bum. et uerbũ. eraᷤᷤ
facta sunt. Ecce dñs dauid. S nosꝓpt̾
infirmitatẽ nr̃am qi caro desꝑata iace¬
bamꝰ: u̾bum caro factus es. ut habita¬
resinnobis. Ecce filiꝰ dauid. Certe tu
informa d̾̃i cuum ẽẽs. ñ rapinam arbitra¬
tus es. eẽ. ȩqualis deo: ideo dñs dauid. S
temet ipsum exinanisti. formã serui ac¬
cipiens: inde filiꝰ clauid. Deniq ⁊ĩ ipsa
int̾rogatione tuadicens. q̃mͦ filiꝰ eiꝰ es ñ
te filium eiꝰ negasti: s modũ qͦ id fieret
inquisisti: Dicis eum inquit dd̃ dñm.¬
Quom̃ filius eiꝰ ẽ. ñ nego: s dic qͦmͦ. Er¬
go illi exlitt̾is qͣs legebant & ñ intellige¬
bant: si inista int̾rogatione recolerent
modũ. ñ ne respondent. qͦmͦ int̾rogas:

Expanded text:
no meo, Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos sub pedibus tuis.» Quomodo nos diceremus, nisi a te disceremus? Nunc ergo quia didicimus, dicimus: In principio eras Verbum, et Verbum eras facta sunt: ecce Dominus David. Sed propter infirmitatem nostram, quia caro desperata jacebamus, Verbum caro factum es, ut habitares in nobis : ecce filius David. Certe tu in forma Dei cum esses, non rapinam arbitratus es esse aequalis Deo; ideo Dominus David: sed temetipsum exinanisti formam servi accipiens ; inde filius David. Denique et in ipsa interrogatione tua dicens, «Quomodo filius ejus est?» non te filium ejus negasti, sed modum quo id fieret inquisisti. «Dicit eum,» inquis, quomodo filius ejus est? non nego, sed dic quomodo. Illi ergo ex Litteris quas legebant, et non intelligebant, si in ista interrogatione recolerent modum, nonne responderent: Quomodo interrogas?
Abbreviated transcription (Latin):
ni.Nonꝑturbent᷑: s erudiant᷑. Non
enimdñs int̾rogat. scire uolens: s tanꝗͣ
doctor int̾rogat. Dic̾ent miseri iudei:
tudic nob̃. Maluer̾ inflata taciturnita¬
te difrumpi: qͣm humili confessione e¬
doceri. Dicat gͦ nobis magist̾ nr̃: et
uideamꝰ quid int̾roganti respondeamꝰ.
Respondeamꝰ omnino qͦd iudei: s nõ
remaneamꝰ uͥ iudeĩ. Recolamꝰ euugłm
qͦd credimꝰ. Lib̾ gen̾ationis iħu xp̃i: fi¬
lii dauid. Nonquia int̾rogam᷑ excidat
memoresto iħm xp̃m resurrexisse a
mortuis: exsemine d̾d̾. Ergo interro¬
gem᷑ et respondeamꝰ. Quid uob̾ uidet᷑

Expanded text:
 sed erudiantur. Non enim Dominus interrogat discere volens, sed tanquam doctor interrogat. Dicerent miseri Judaei: Tu, dic nobis. Maluerunt inflata taciturnitate disrumpi, quam humili confessione edoceri. Dicat ergo nobis Magister noster, et videamus quid interroganti respondeamus: udaei, sed non remaneamus ubi Judaei. Recolamus Evangelium quod credimus: «Liber generationis Jesu Christi, filii David.» Non quia interrogamur excidat «memor esto Christum Jesum resurrexisse a mortuis, ex semine David.» Ergo interrogemur et respondeamus: «Quid vobis vid
Abbreviated transcription (Latin):
formã illã deqͣdictũ ẽ sic ueniet. Quid
gͦ ñ ẽ uisurꝰ: Et ostendam meipsum il¬
li. Quid÷ meipsum: Nonformã serui
Quid÷ meipsum: Formam dei inqͣ ñ ra¬
pinã arbitͣtꝰ sum eẽ eqͣlis dõ. Quid ÷
me ipsum: Dilectissimi. filii dei sumꝰ:
et ñdumapparuit qͥd erimꝰ. Scimꝰ qiꝰ c̃
apparuerit similes ei erimꝰ: qm uide¬
bimꝰ eũ sicuti ẽ. Hȩc claritas cłi ẽ. in effa¬
bilis luix : fons lucis. sine cõmutabili¬
tate. u̾itas sine defectu: sapientia inse¬
ipsa manens. innouans omĩa. Hȩc sub̃a
dei : Itaq tollet᷑ impius: ut ñuideat
dignat᷑ de ipso tempore. si tñ dicendũ
ẽ tempore: quodã enim tempore uen¬
turi sumꝰ ad dñi tempꝰ: inde mͥ uidet᷑
dictum qͦd sine p̾iudicio dicã. siqͥs inde
intellig̾e aliquid meliꝰ. expeditiꝰ. ꝓbabi¬
lius. possit: inde mͥ uidetur dictum.
Tecum pͥncipiũ indie uirtutis tuȩ. De¬
niq hoc qͣntũ puto: u̾su conseqͤnti. satis

Expanded text:
formam illam de qua dictum est, «Sic veniet.» Quid ergo non est visurus? «Et ostendam meipsum illi.» Quid est, «meipsum?» Non formam servi. Quid est, «meipsum?» Formam Dei, in qua non rapinam arbitratus sum esse aequalis Deo . Quid est, «meipsum? Dilectissimi, filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus: scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est» . Haec claritas Dei est ineffabilis lux, fons lucis sine commutabilitate, veritas sine defectu, sapientia in seipsa manens, innovans omnia: haec substantia Dei est. Itaque tolletur impius, ut non videat dignatur, de ipso tempore: si tamen dicendum est, tempore; quodam enim tempore venturi sumus ad non tempus: inde mihi videtur dictum; quod sine praejudicio dicam, si quis intelligere aliquid melius, expeditius, probabilius possit: inde mihi videtur dictum, «Tecum principium in die virtutis tuae.» Denique hoc, quantum puto, versu consequente satis
Abbreviated transcription (Latin):
dicendo. uirgã uirtutis tuȩ emnitet dñs
exsyon. et dñare inmedio inimicoꝵ tuoꝵ:
qͣnta enĩ uirtꝰ eiꝰ dñans inmedio inimicoꝵ
suoꝵ. ꝑstrepentiũ. nicħ contͣ eũ ualenti¬
deat et irascat᷑. dentib suis frendeat et

Expanded text:
o, «Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion, et dominare in medio inimicorum tuorum:» quanta enim virtus ejus dominans in medio inimicorum suorum perstrepentium, nihil contra eum valentideat et irascatur, dentibus suis frendat et
Abbreviated transcription (Latin):
is a dño ꝓpositã: impso ingressu psalmi
ꝑtͣctare debemꝰ. Si enim quod responde¬
runt iudei exigat᷑ a nob̾. utrũ confitea¬
mͦ et nos: annegemꝰ: absit ut negemꝰ. Si
bente sic incip̃ euangłm. Liber generatõnis iħu xͥ
filii dauid. Euãgłista dicit: librũ se seribere gn̾a¬
tiortis iħuxͥpi. filiĩ dauid Recte ergo iude

Expanded text:
 a Domino, in ipso ingressu Psalmi pertractare debemus. Si enim quod responderunt Judaei exigatur a nobis, utrum confiteamur et nos, an negemus; absit ut negemus. Sibente, sic incipit Evangelium: «Liber generationis Jesu Christi filii David» . Evangelista dicit librum se scribere generationis Jesu Christi, filii David. Recte ergo Judaei
Abbreviated transcription (Latin):
micorũ suorũ. Deqͣuirtute dicis: Insplẽ¬
dore scõrũ. Insplendore inquit scõꝵ. Deip̃a ũ¬
uirtite dicit. ꝗͣdo erunt insplendore scĩ:
ñ qͣndo adhuc t̾renam carnẽ gestantes.
et incorpore mortali atq corruptibili
gem̃tes qͦd aggͣuat animã. et depͥmit
t̾rena in habitatio sensum multa cogitã¬
tem: cum ipse cogitationes in uicẽ ñ uidẽ-

Expanded text:
micorum suorum. De qua virtute dicis? «In splenmicorum suorum. De qua virtute dicis? «In splendore sanctorum. In splendore,» inquit, «sanctorum.» De ipsa virtute dicit, quando erunt in splendore sancti: non quando adhuc terrenam carnem gestantes et in corpore mortali atque corruptibili gementes, quod aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem ; cum ipsae cogitati
Abbreviated transcription (Latin):
di timentib me. qualẽ me uidendum
ꝑfitio sꝑantib in me: uidet̃ et patrẽm
s quia ista uisio pꝰerit: nc̃ ꝓilla quid
habebimꝰ: Uideamꝰ quid dicat philip¬
po: cui dix̾at. qui me uidet uidet et
patrem. Quasi ei philippꝰ tacitus respõ¬
deret. et quomͦ te uidebo si aliter uidis
ꝗͣ forma serui: aut qͦmͦ te uidebo patrẽ
inualidꝰ. homo mortalis. puluis et cinis:
conu̾sus ad eum. differensuisionẽ. im¬
ꝑans fidem: qui dix̾at. qui me uidet iu¬
det et patrem: ꝙr multum erat adphi¬
lippum. et longe abeo erat uide: ñcre¬
uide m̾earis. Cumgͦ uentum fuerit
inspe. incaritate. inbonis oꝑib uirtuteᷤ
suas: s ibunt auirtutib inuirtutem.
Tecum gͦ pͥncipium uideb̾is cũ patre
in patrẽ: ut pater tecum principium ĩ
die uirtutistuȩ. illiꝰ uirtutistuȩ. quã ĩptꝰ
ñ uidebit. Nam et hoc infirmũ tuũ. for¬
pone: qr oe hic ut dictum ẽ nominata est¬
uirtutiseiꝰ exsyon: ut dñet᷑ in medio ini¬

Expanded text:
ibus me, qualem me videndum perficio sperantibus in me , «vidit et Patrem.» Sed quia ista visio post erit, nunc pro illa quid habebimus? Videamus quid dicat Philippo, cui dixerat, «Qui me vidit, vidit et Patrem.» Quasi ei Philippus tacitus responderet, Et quomodo te videbo, si aliter videris quam in forma servi? aut quomodo videbo Patrem, invalidus homo mortalis, pulvis et cinis? conversus ad eum, differens visionem, imperans fidem, qui dixerat, «Qui me vidit, vidit et Patrem;» quia multum erat ad Philippum, et longe ab eo erat videre: «Non crevidere merearis. Cum ergo ventum fuerit in spe, in charitate, in bonis operibus virtutes suas; sed ibunt a virtutibus in virtutem . «Tecum» ergo «principium:» videberis cum Patre, in Patre, ut Pater «tecum principium in die virtutis tuae,» illius virtutis tuae quam impius non videbit. Nam et hoc infirmum tuum, forpone. Quia et hic, ut dictum est, nominata esvirtutis ejus ex Sion, ut dominetur in medio ini
Abbreviated transcription (Latin):
uidere quom᷑ponant᷑ inimici eiꝰ scabel¬
lum pedum eiꝰ. Cum hoc impleretur
inaꝑto: crede illum eẽ in occulto. Quimi¬
miciponunt᷑ scabellum pedum eiꝰ: Qb
inania meditantib dr̃: quare fremue¬
r᷑ gentes. et popłi meditati sunt in a

Expanded text:
videre, quomodo ponantur inimici ejus scabelvidere, quomodo ponantur inimici ejus scabellum pedum ejus. Cum hoc impletur in aperto, crede illud esse in occulto. Qui inimici ponuntur scabellum pedum ejus? Quibus inania meditantibus dicitur, «Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt
Abbreviated transcription (Latin):
didunt in me. De iusticia: quia ad pa-¬
tremuado & iam ñuidebitis me. Hȩc
ẽ iusticia: quia ad patrẽ uadis. ⁊ iã nõ
uidebunt te. Hȩc iusticia enĩ: exfide
ẽ. Iustus enĩ: ex fide uiuit. Et tc̃ exfide
uiuit: siñ uideat qͦd credit. Quia gͦ
ad iusticiam ꝑtinet ex fide uiu̾e. et ex
fide nemo uniit nͥ ñ uidendo qͦd credit.
ut ipsam iusticiam fac̾et in hominibus
id: ut credent qͦd ñ uident: de iusticia
inquit quia adpatrẽ uado: & iamñui
debitisme. Hȩc inquit erit iusticia ur̃ã
ut credatis in eum quẽ ñ uidetis: et fide
mundati. eum inquem credidistis in die
resurtectionis postea uideatis. Sedet
gͦ a dextris dei xp̃c: a dextris patris fi¬
lius inocculto ẽ. Credamꝰ &e enim duas
res. Hicdicit. quia &e dixit ds sede a dex¬
trismeis: & addidit. donec ponã inimi¬
costuos. scabellum pedum tuoꝵ: hoc
ẽ subpedib tuis. Nonuides xp̃m sedẽ¬
tem ad dexteram patris: nec hocpotes

Expanded text:
diderunt in me: de justitia, quia ad Padiderunt in me: de justitia, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me» . Haec est justt te: haec justitia enim ex fide est. «Justus» enim «ex fide vivit;» et tunc ex fide vivit, si non videat quod credit. Quia ergo ad justitiam pertinet ex fide vivere, et ex fide nemo vivit, nisi non videndo quod credit; ut ipsam justitiam faceret in hominibus, id est, ut crederent quod non viderent, «De justitia,» inquit, «quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me.» Haec, inquit, erit justitia vestra, ut credatis in eum quem non videtis, et fide mundati, eum in quem credidistis, in die resurrectionis postea videatis. 9. Sedet ergo a dextris Dei Christus, a dextris Patris Filius in occulto est: credamus. Etenim duas res hic dicit, quia et dixit Deus, «Sede a dextris meis;» et addidit, «donec ponam inimicos tuos scabeilum pedum tuorum,» hoc est, sub pedibus tuis. Non vides Christum sedentem ad dexteram Patris: vel hoc potes
Abbreviated transcription (Latin):
uidebunt: & fide mundans corda eorum.
Quia gͦ hȩcẽ iusticia fidei crede qͦd ñ uideᷤ.
et ipso m̾ito fidei aduisionẽ suo tempore
ꝑuenire: dñs in euuangłio cum ꝓmitt̾et
sp̃m sc̃m. hoc ait. Ipse arguet mundum
de pecc̃o: & de iusticia. ⁊ de iidicio. Deqͦ
pecc̃o: deqͣiusticia: Deqͦ iudicio: Ipse se¬
quitur et exponit: coniecturas hominũ
ñ admittit. De pecc̃o quidẽ inquit: qr ñ
credidunt in me. Quanta alia peccata ui¬
deorum: &e tam̃ quasi hoc unum sit. ita di¬
xit: De peccato quidem: ꝙ ñ credider̃
uime. hoc ÷ illud peccatum deqͦ alibi dic̾.
uenisti: et eospeccatores fecisti: S excep¬
tis aliis peccatis quȩ possint dimitti ꝑfi¬
dem: hoc unum nominauit. qͦd si ñ ad¬
mitt̾et᷑: omĩa relaxarent᷑. De peccato qͥdẽ
ait: quia ñ credidunt in me. Et alibi. Si
ñ hre̾nt. Eo enim ipso quo uenit et ñcre¬
ꝑfidem. Ergo de peccato: quia ñ cre¬

Expanded text:
idebunt» ; et, «Fide mundans corda eorum» . Quia ergo haec est justitia fidei, credere quod non vides, et ipso merito fidei ad visionem suo tempore pervenire; Dominus in Evangelio cum promitteret Spiritum sanctum, hoc ait: «Ipse arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio.» De quo peccato? de qua justitia? de quo judicio? Ipse sequitur et exponit; conjecturas hominum non admittit: «De peccato quidem,» inquit, «quia non crediderunt in me.» Quanta alia peccata Judaeorum! Et tamen quasi hoc unum sit, ita dixit: «De» «peccato quidem, quia non crediderunt in me.» Hoc est illud peccatum, de quo alibi dicit: enisti, et eos peccatores fecisti? Sed exceptis aliis peccatis, quae possent remitti per fidem, hoc unum peccatum nominavit, quod si non admitteretur, omnia relaxarentur. «De peccato quidem,» ait, «quia non crediderunt in me:» et alibi, «Si non haberent.» Eo enim ipso quo venit et non creatam per fidem. Ergo «de peccato, quia non cre
Abbreviated transcription (Latin):
tem filios deifieri. Qui ꝑcussit egyptũ
cum pͥmogenitis eorum. ꝑcussit et scłm:
manu potenti et brachio excelso. Quid
potentius. qͥd excellentius eo deqͦ dictũ
ẽ et brachium dm̃ cui reuelatũ ẽ: Qͥ
diuisit mare rubrũ indiuisiones. Di

Expanded text:
tem filios Dei fieri . «Qui percussit Aegyptum, tem filios Dei fieri . «Qui percussit Aegyptum, cum primogenitis eorum.» Percussit et saeculum, manu potenti et brachio excelso.» Quid potentius, quid excelsius eo de quo dictum est: «Et brachium Domini cui revelatum est» ? «Qui divisit mare Ru
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ qͦd semꝑ ẽ. atq incõmutabilit̾ manet
qͦd d̾s ẽ. Nam et qͦd ait ecce pietas ẽ. sa¬
ut totũ latine expͥmat᷑: deicultus
abstinendo quisq ab iniquitate ñ con¬
fundat᷑ tenebris. ꝓprii mutus luce dis¬
cretus: Cũ gͦ qͦdam loco apłs concordem
tende : hȩc inpͥmis duo posuit dicens.
Alii quidẽ datur ꝑ sp̃m sermo sapientie
hunc eẽ arbitror: solem impotestatẽ diei.
morari puto: in eo qͦd dr̃. Alii fides: ineo¬
dem sp̃u. Alii curationũ donatio: in uno
spũ. Alii oꝑatio uirtutũ: alii ꝓpħia: alii
diiudicatio spũum: alt̾i gn̾a linguarũ:
alii int̾p̾tatio sermonum. Nicħ̾enĩ hoꝵ
ẽ: qͦd ñ in huiꝰ scłi nocte sit necessarium
Quȩ cum tͣnsierit: necessaria ista ñ er̃.
Ideo inpotestatẽ. In potestatẽ quippe ait
uel dici uel noctis: ut potestasẽẽt die
lucere uel nocte. Quod inspu̾alib do¬
nis sic intelligitur: quia dedit potesta¬

Expanded text:
ejus quod semper est, atque incommutabiliter manet, quod Deus est. Nam et quod ait, «Ecce pietas est saut totum latine exprimatur, Dei cultus abstinendo quisque ab iniquitate non confundatur tenebris, proprii muneris luce discretus? Cum ergo quodam loco Apostolus concordem tendere, haec in primis duo posuit dicens, «Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae;» hoc esse arbitror, «Solem in potestatem diei: morari puto in eo quod dicitur, «Alii fides in eodem Spiritu, alii curationum donatio in uno Spiritu, alii operationes virtutum, alii prophetia, alii dijudicatio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum» . Nihil enim horum est quod in hujus saeculi nocte non sit necessarium: quae cum transierit, necessaria ista non erunt: ideo, «in potestatem noctis. In potestatem» quippe ait, vel «diei» vel «noctis,» ut potestas esset die lucere vel nocte; quod in spiritualibus donis sic intelligitur, quia dedit potesta
Abbreviated transcription (Latin):
nũ mĩa eiꝰ: sic in om̃iũ capitib qͣmuis
ñ sit positũ sub audiendum ẽ consite¬
mimi dño. Qd ingͥco euidentiꝰ apparet.
Appareret autẽ &e inlatino: si eandẽ
locutionẽ tͣnsferre potuissent intẽpre¬
tes nr̃i. Quod qͥdẽ inisto u̾su possent:
sidicent facienti mirabilia. Quod enĩ nos
habemus qͥ faeit mirabilia: grecus ħt.
facienti mirabilia. Uͥnecessario ꝯfitemini sub audit᷑ ł.⁊̃
etiam sic facile intelleg̾et᷑. confitemini eẽ
subaudiendum. Nunc uͦita obscurũ factũ
ẽ: ut qͥ codicẽ grecũ siue nescierit inspic̾e̾.
siue neglex̾it: possit putare qui fec̃ celos.
qͥ fir mauit terrã. qui fecit luminaria. qm̃¬

Expanded text:
c in omnium capitibus quamvis non sit positum, subaudiendum est, «Confitemini.» Quod in graeco evidentius apparet. Appareret autem et in latino, si eamdem locutionem transferre potuissent interpretes nostri. Quod quidem in isto versu possent, si dicerent, «facienti mirabilia:» quod enim nos habemus, «Qui fecit mirabilia;» graecus habet, «facienti mirabilia»; ubi necessario «Confitemini» subauditur. etiam sic facile intelligeretur «Confitemini» esse subaudiendum. Nunc vero ita obscurum factum est, ut qui codicem graecum sive nescierit inspicere, sive neglexerit, possit putare, «Qui fecit coelos, Qui firmavit terram, Qui fecit luminaria, q
Abbreviated transcription (Latin):
quoꝵ deorũ et dnoꝵ sit ds et dñs. qui ẽ.
uerus deus. m̾ito queri solet. Et scͥptum
inuenimꝰ in alio psalmo deosetiã hoĩes
appellatos: sicut ẽ. Ds̾ stetit in sinagoga
deoꝵ: in medio autẽ deos disc̾nit. Et pau
lopꝰ. Ego dixidii estis: et filii excelsi
om̃s. Uos autẽ sicut homines moriemi¬
ni: et sicut unus ex pͥncipib cadetis.

Expanded text:
quorum deorum et dominorum sit Deus et Dominus, qui est verus Deus; merito quaeri solet. Et scriptum invenimus in alio psalmo, deos etiam homines appellatos, sicuti est, «Deus stelit in synagoga deorum; in medio autem deos discernit:» et paulo post, «Ego dixi, Dii estis et filii Excelsi omnes; vos autem ut homines moriemini, et sicut unus
Abbreviated transcription (Latin):
aliis sit inuitã. aliis in mortẽ. Et edu-¬
xit isrł ꝑmediũ eiꝰ. Educit etiã inno¬
uatum ppłm suũ ꝑ lauachrum regene¬
rationis. Et excussit pharaonem et
uir tutem eiꝰ: in mari rubro. Celeriter in¬
t̾imit et peccatorũ suorum reatũq eiꝰ per
baptismum. Qtraduxit ppłm suũ in deser¬
to. Traducit et nos in huuis scłi ariditate
et stilitate : ne in ea ꝑeamꝰ. Qui ꝑcussit re¬
ges magnos: et occidit reges fortes. ꝑcutit
atq ocidit etiam innob̃ diabolicas et no
xias potestates. Seon regem amorreorũ.
Germ̃ initile uel tẽptatione calentẽ: qͦd
int̾ptat᷑ seon. regẽ amaricantiũ qͦd int̾p̾ta¬
tur amorreorũ. Et og regem basan. Coa¬
ceruantẽ qͦd int̾ptatur og: regẽ confusi¬
onis qͦd int̾ptat᷑ basan. Quid enĩ coacer¬
etiã qͦs diabol possidebat hereditatẽ semi¬

Expanded text:
 in mortem. «Et eduxit Israel per medium ejus.» Educit etiam innovatum populum suum per lavacrum regenerationis. «Et excussit Pharaonem et virtutem ejus in mari Rubro.» Celeriter interimit et peccatum suorum reatumque ejus per Baptismum. «Qui traduxit populum suum in deserto.» Traducit et nos in hujus saeculi ariditate et sterilitate, ne in ea pereamus. «Qui percussit reges magnos, et occidit reges fortes.» Percutit atque occidit etiam a nobis diamorrhaeorum.» Germen inutile vel Tentationem calentem, quod interpretatur Seon; regem Amaricantium, quod interpretatur Amorrhaeorum. «Et Og regem Basan.» Coacervantem, quod interpretatur Og; et regem Confusionis, quod interpretatur Basan: quid enim coaceretiam quos diabolus possidebat, haereditatem semi
Abbreviated transcription (Latin):
Deqͣ esca dr̃. Caro mea uere ẽ esca. Confi¬
eiꝰ. Quod hic ait deo cęli: credo alit̾ dic̾e
uoluit qͦd supͣ iã dix̾at deo deorũ. Nam
qͦd ibi deinde subiunx̾: hoc etiã hic re-¬
petiuit. Confitemini dño dñoꝵ. S et¬
si s̃ qͥdicunt᷑ dũ. siue incęlo siue in terra.
s nob unꝰ ẽ. ds pat̾ exqͦ omĩa et nos in

Expanded text:
Confiejus.» Quod hic ait, «Deo coeli,» credo aliter dicere voluit quod supra jam dixerat, «Deo deorum:» nam quod ibi deinde subjunxit, hoc etiam hic repetivit, «Confitemini Domino e in coelo, sive in terra: s sit Deus Pater, ex quo omnia, et nos in
Abbreviated transcription (Latin):
ta diuino spũ int̾p̾tati: qͦ spũ ⁊ illa dic¬
ta s. quȩ in hebreis litt̾is s̃. E odem nãq
oꝑante spũ etiam hoc dici oportuit qͦd
dictum ẽ. dii gentium demonia: ut in¬
tellig̾emꝰ sic etiam in hebreo positũ diigẽ¬
tium simulachra:. ut demonia potius quȩ
s̃ insimulachris significarent᷑. Nam quod
attinet ad ipsa simulachra q̃ grece appel¬
lant᷑ idola qͦ nomine iam utim᷑ ꝓ latino:
ocłos hñt et ñ uident᷑. & cet̾a quȩ de his
ideo dicunt᷑ quia omĩ sensu carent. Quo¬
circa nec terreri possunt: quia nͥ caque
reri possunt: Unde ait apłs. Scimꝰ ꝙ
teriam terrenam: sensu carentẽ ineo. L¬
tem ne qͥ sqͣm putaret ñ eẽ aliqͣm uiuentẽ
sentientẽq naturã. quȩ gentiũ sacͥfitiis

Expanded text:
divino Spiritu intepretati, quo Spiritu et illa dicta sunt quae in hebraeis litteris sunt. Eodem namque operante Spiritu, etiam hoc dici oportuit quod dictum est, «Dii Gentium daemonia:» ut intelligeremus sic etiam in hebraeo positum, «Dii Gentium simulacra;» ut daemonia potius quae sunt in simulacris, significarentur. Nam quod attinet ad ipsa simulacra, quae graece appellantur idola, quo nomine jam utimur pro latino, oculos habent et non vident; et caetera quae de his ideo dicuntur, quia omni sensu carent: quocirca nec terreri possunt, quia nisi ea qreri possunt? Unde ait et Apostolus, teriam terrenam sensu carentem. Item ne quisquam putaret non esse aliquam viventem sentientemque naturam, quae Gentium sa
Abbreviated transcription (Latin):
ea mͥ causa potissimũ occurrit: ne isto no¬
mine homines adhoc edificarent᷑ ut mini-¬
ft̾ium uł seruitiũ religionis qͦd grece li¬
turgia uł latria dr̃. scĩs anglis exhib̾ent.
Quod nec ipsi exhib̃i ab hominib uolt̃:
nͥ illi deo qͥ et ipsoꝵ ⁊ hominũ d̾s ẽ. Uñ
multo utiliꝰ angli uocant᷑. qui latine
nob eos coli uelle quẽ nunciant. Totã
gͥ istam questionẽ breuit̾ apłs soluit:

Expanded text:
ea mihi causa potissimum occurrit, ne isto nomine homines ad hoc aedificarentur, ut ministerium vel servitium religionis, quae graece liturgia, vel latria dicitur, sanctis Angelis exhiberent; quod nec ipsi exhiberi ab hominibus volunt, nisi illi Deo qui et ipsorum et hominum Deus est. Unde multo utilius Angeli vocantur, qui latine nobis eos coli velle, quem nuntiant. Totam ergo istam quaestionem breviter Apostol
Abbreviated transcription (Latin):
sermo dei factusẽ. et ñ pot̾ solui scͥpt᷑a:
quẽ pat̾ scĩficauit et misit inmundũ
uos dicitis quiablasphemas quia dixi
filius dei sum: Nongͦ quia bonis oñs.
s quia sermo dei ad illos factus ẽ appel¬
lati s̃ dii. Nam si ꝓpt̾ea quia boni eẽnt õs
ñ sic eos diudicaret. Cum enim dixisset
ds stetit infynagoga deorũ: ñ ait in me-¬
dio deos et homines disc̾nit. tanꝗͣ osten¬
dens quid int̾ sit int̾ deos et homines:
s inmedio inquit deos disc̾nit. Deinde
sequit᷑. Usqueqͦ uidicatis iniquitatẽ: Et

Expanded text:
t solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis quia, Blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum» ? Non ergo quia boni sunt omnes, sed quia sermo Dei ad illos factus est, appellati sunt dii. Nam si propterea quia boni essent omnes, non sic eos dijudicaret. Cum enim dixisset, «Deus stetit in synagoga deorum;» non ait, In medio deos et homines discernit, tanquam ostendens quid intersit inter deos et homines: sed, «In medio» inquit, «deos discernit.» Deinde sequitur, «Usquequo judicatis iniquitatem» ? et
Abbreviated transcription (Latin):
mortui iudicandi s̃. missis iustis in uitã
et̾nam. in iustis autẽ in ambustionẽ ȩt̾nã.
ñ sint deinceps futuri quorũ adhuc mi¬
sereat᷑ deus: recte tam̃ intelligi pot̾ in
s quia ipsa beatitudo qͣm miscdit̾ mise¬
ris p̾stat ut ẽẽ miseri desinant. &e be
ex iniquis. sani ex infirmis: uiui ex mor¬
tuis: et in mortales ex mortalib. beati
porale sumpturi: qm̃ in ęt̾num mĩa¬

Expanded text:
tam aeternam, iniquis autem in ambustionem aeternam, non sint deinceps futuri quorum adhuc misereatur Deus; recte tamen intelligi potest in sed quia ipsa beatitudo quam misericorditer miseris praestat, ut esse miseri desinant, et beam justi erimus ex iniquis, sani ex infirmis, vivi ex mortuis, immortales ex mortalibus, beati porale sumpturi; «quoniam in aeternum mi
Abbreviated transcription (Latin):
cam̾is. aut sub nauib suꝑ natantib: s
ideo suꝑ mare dr̃. quia in feriori mari
suꝑ eminet. Sic dictus ÷ pharao exisse
fuꝑ aqͣm. ita enim ht̃ grecus qͦd qͥdã la¬
tini hñt ad aquã: sic dñs suꝑ putęũ se¬
debat: quod ambo suꝑiores eẽnt quã
flum̃ et puteus. ille iuxta flum̃. ste
uxta puteũ. Si autẽ etiã aliud aliquid
quod ad nos magis ꝑtinet ista dicta sig¬
suficant: fec̾ ds cȩlos in intellectu. spu¬
ales scõs suos: quib ñ tantũ crede uer̾
etiã intellig̾e diuina donaũ. Hoc qui ñ¬
dum possunt et solam fidẽ firmissimã
tenent: tanꝗͣ in fra cȩlos terrȩ nomĩe
figurant᷑. Et quia inbaptismo quẽ ac¬
ceꝑunt inconcussa credulitate consis¬

Expanded text:
cameris, aut sub navibus supernatantibus; sed cameris, aut sub navibus supernatantibus; sed ideo super mare dicitur, quia inferiori mari supereminet. Sic dictus est Pharao exisse «super aquam:» ita enim habet graecus, quod quidam Latini habent, «ad aquam» ; sic Dominus «super puteum sedebat» : quod ambo superiores essent quam flumen et puteus; ille juxta flumen, iste juxta puteum. 8. Si autem etiam aliquid aliud, quod ad nos magis pertinet, ista dicta significant: «fecit Deus coelos in intellectu,» spirituales sanctos suos, quibus non tantum credere, verum etiam intelligere divina donavit: hoc qui nondum possunt, et solam fidem firmissimam tenent, tanquam infra coelos terrae nomine figurantur. Et quia in Baptismo quem acceperunt, inconcussa credulitate consis
Abbreviated transcription (Latin):
intellectu: Quomͦ gͦ solus. si ħ ẽ in intel¬
ñ s̃ tres dii s unꝰ d̾s. ad id refertur quod
solꝰ ds fecit. quia ñ creaturã ꝑ creaturã
fecit : S quid ÷ qui firmauit terram
suꝑ aqͣs: Obscura enim questio ẽ. quia
terra grauior uidetur: ut ñ portari aqͥs
s aqͣs potiꝰ portare credat᷑. Deqͣre ne ad¬
u̾sus eos qui se putant ista certis ratiõib
comꝑisse contentiose scͥpturasnrãs de¬
fend̾e uideam᷑: siue illud ita siue aliter
sit. habemꝰ qͦd deꝓximo intelligamus:
t̾ram quȩ habitat᷑ ab hominib et t̾res¬
tria continet animalia. q̃ alio m̃ inscͥp
turis arida đr. sicut scͥptũ ẽ. appareat a¬
rida. et uocauit ds̃ aridam terrã: suꝑ aqͣs
ẽẽ. fundatã: qͦd aquis circumfluentib sr̃¬
eminet. Non enim que d̃r littoralis cun¬
tas suꝑ mare fundata:. ita sub eã mare ẽ.
quẽ admodũ funt aquȩ sub speluncar᷑

Expanded text:
intellectu?» Quomodo ergo «solus,» si hoc est «in intelintellectu?» Quomodo ergo «solus,» si hoc est «in intelnon sunt tres dii, sed unus Deus, ad id refertur quod solus Deus fecit, quia non creaturam per creaturam fecit? 7. Sed quid est, «Qui firmavit terram super aquas?» Obscura enim quaestio est; quia terra gravior videtur, ut non portari aquis, sed aquas potius portare credatur. De qua re ne adversus eos qui se putant ista certis rationibus comperisse, contentiose Scripturas nostras defendere videamur; sive illud ita, sive aliter sit, habemus quod de proximo intelligamus, terram quae habitatur ab hominibus et terrestria continet animalia, quae alio modo in turis arida dicitur, sicut scriptum est, «Appareat arida, et vocavit Deus aridam terram» , super aquas esse fundatam, quod aquis circumfluentibus supereminet. Non enim quae dicitur littoraria civitas super mare fundata, ita sub ea mare est, quemadmodum sunt aquae sub speluncarum
Abbreviated transcription (Latin):
partes excellentiores commemorauit: ex
qͥb uniu̾sa cogitaremꝰ: intelligibilescȩlos
et usibilẽ terrã. Et qm sunt cẽ celi uisi¬
biles: cominemoratis eoꝵ luminarib to¬
tum cȩleste corporeum ut abipso factũ
qui fec̾ celos in intellectu. uel sic̃ alii in¬
terp̾tati s̃ in intelligentia:. utr̃ cęlos intel¬
ligibiles significare hoc mͦ uoluerit. an
in suo intellectu uel insua intelligentia.
fecisse cȩlos. hoc ẽ in sua sapĩa sic̾ alibi
scͥptũ ẽ. omĩa insapĩa fecisti. eo mͦ insi¬
nuans unigenitũ u̾bum: queri pot̾. S
cȩlos: cur tantum de cȩł̾ hoc ait. c̾omĩa
in eadem sapiã fec̾it: Anibi tantũ expͥ¬
mendum fuit. ut in cęt̾is &e̾ tacitũ posset
intelligi᷑ ut iste sensus sit. qͥ fec̃ celos in in¬
tellectu. qͥ firmauit terrã suꝑ aqͣs. ut &
hic sub audias in intellectu: qui fec̾ lu¬
minaria magna sol. solẽ inpotestatẽ diei.
lunã et stellas inpotestatẽ noctis. utiq ĩ

Expanded text:
moravit, ex quibus universa cogitaremus, intelligibiles coelos et visibilem terram: et quoniam sunt etiam coeli visibiles, commemoratis eorum luminaribus totum coeleste corporeum ut ab ipso factum «Qui fecit coelos in intellectu,» vel, sicut alii interpretati sunt, «in intelligentia,» utrum coelos intelligibiles significare hoc modo voluerit, an in suo intellectu, vel in sua intelligentia fecisse coelos, hoc est in sua Sapientia, sicut alibi scriptum est, «Omnia in Sapientia fecisti» , eo modo insinuans unigenitum Verbum, quaeri potest. Sed m coelos, cur tantum de coelis hoc ait, cum omnia in eadem Sapientia fecerit? An ibi tantum exprimendum fuit, ut in caeteris etiam tacitum posset intelligi: ut iste sit sensus, «Qui fecit coelos in intellectu, Qui fundavit terram super aquas;» ut et hic subaudias, «in intellectu: Qui fecit luminaria magna solus, solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis;» utique, «in
Abbreviated transcription (Latin):
ds facit : Et ipsa exsequit᷑ dicens. Qui fe¬
cit cęlos in intellectu. qui firmatut terrã
suꝑ aquas: qui fecit luminaria magna
solꝰ. Ideo et hic addidit soł: quia cet̾a mi¬
rabilia que dicturꝰ ẽ. ꝑ homines fecit. Cũ
enĩ dixisset qͥ fec̃ luminaria magna solꝰ:
q̃ sint eadẽ luminaria secutus aꝑuit. So¬
lem ĩ potestatẽ diei. Lunã et stellas inpo

Expanded text:
ns, «Qui fecit coelos in intellectu, Qui firmavit terram super aquas, Qui fecit luminaria magna solus:» ideo et hic addidit, «solus.» quia caetera mirabilia quae dicturus est, per homines fecit. Cum enim dixisset, «Qui fecit luminaria magna solus;» quae sint eadem luminaria, secutus aperuit, «Solem in po
Abbreviated transcription (Latin):
deos discernit. S querit᷑. Si homines
ad qͦs sermo dei ÷ factus dii uocant᷑: utrũ
et angłi uocandi st̃ dii: cum hominib
iustis et scĩs maxinum p̾mium ꝓmitatur
equalitas angłorum. Et in scͥpturis quidẽ
nescio utrum uel possit uel facile possit re¬
ꝑiri aꝑte dictos angłos deos. S cumde do¬
mino deo dictum eẽt. terribit suꝑ omneᷤᷤ
deos: cur hoc dix̾it continuo uelut expo¬
nendo conuinxit. Qm̃ dii gentium demo¬
nia. Suꝑ tales deos dix̃ dñm terribilẽ in
scĩs suis. qͦs celos fec̃: a quib demonia ter¬
rentur. Sic enim sequit᷑. Oñs autẽ cȩlos fect
Non gͦ dii sine additam̃to: s dii gentiũ
demonia. Suꝑius tam̃: terribił inquit
suꝑ om̃s deos. Nonait suꝑ om̃s deos gen¬
tium: quãuis hoc intelligi uoluerit. At¬
tende qͦd sequit᷑. Qm̃ dii gentium demo

Expanded text:
os discernit.» 3. Sed quaeritur, si homines ad quos sermo Dei factus est, dii vocantur, utrum et Angeli vocandi sunt dii; cum hominibus justis et sanctis maximum praemium promittatur aequalitas Angelorum. Et in Scripturis quidem nescio utrum vel possit, vel facile possit reperiri, aperte dictos Angelos deos; sed cum de Domino Deo dictum esset, «Terribilis super omnes deos,» cur hoc dixerit, continuo velut exponendo conjunxit, «Quoniam dii Gentium daemonia» . Super tales deos dixit Dominum terribilem in sanctis suis, quos coelos fecit, a quibus daemonia terrerentur. Sic enim sequitur, «Dominus autem coelos fecit.» Non ergo, Dii sine additamento; sed, Dii Gentium daemonia: superius tamen, «Terribilis,» inquit, «super omnes deos;» non ait, super omnes deos Gentium, quamvis intelligi hoc voluerit, addendo quod sequitur, «Quoniam dii Gentium daemo
Abbreviated transcription (Latin):
ñ expositorẽ necessarium hab̾e credatur
Et nunc qͦd tandẽ ad ꝑtractationẽ eiꝰ acce¬
do: quid in eo possim prorsignoro. Sꝑo
tam̃: ut aliqͥd possim. affutur̃ atq adiu¬
turum dm̃. Sic enim feci de omnib: q̃¬
cunq suffitient̾ c̃pͥus mͥ ad intelligendũ
uel explicandum difficilia ac pene im¬
possibilia uident᷑ exposui. Statui autẽ
ꝑ sermones idag̾e. qui ꝓferunt᷑ inppłis:
quas greci omelias uocant. Hoc enĩ itius
ẽẽ arbitror: ut conuentꝰ eccłiastici. non
fraudent᷑ etiã psalmi hꝰ intelligentia: cꝰ
ut alioꝵ delectari solent cantilena. Sed
sit huc usq proemiũ. Lã deipso ẽ loq̃n¬
dum: de qͦ istuc uisum ÷ ꝓloquendum

Expanded text:
non expositorem necessarium habere credatur. non expositorem necessarium habere credatur. Et nunc quod tandem ad pertractationem ejus accedo, quid in eo possim, prorsus ignoro: spero tamen, ut aliquid possim, adfuturum atque adjuturum Deum. Sic enim fecit in omnibus quaecumque sufficienter, cum prius mihi ad intelligendum vel explicandum difficilia ac pene impossibilia viderentur, exposui. Statui autem per sermones id agere, qui proferantur in populis, quas Graeci ὁμιλίας vocant. Hoc enim justius esse arbitror, ut conventus ecclesiastici non fraudentur etiam psalmi hujus intelligentia, cujus, ut aliorum, delectari assolent cantilena. Sed sit huc usque prooemium: jam de ipso est loquendum, de quo istuc visum est praeloquendum
Abbreviated transcription (Latin):
SAl uos om̃scet̾os quos
codicem psalmoꝵ nouimꝰ
continere. qͦd eccłiȩ consu¬
etudine psalt̾ium mincu¬
pat᷑: partim sermocinando inpopulis.
partim dictando exposui. donante do¬
nante dño: sicut potui. Psalmũ uͦ cente¬
sinum octauũ decimũ: ñtam ꝓpt̾ eius
notissimã longitudinẽ ꝗͣ ꝓpt̾ altitudi
Et cum molestissime ferrent fresmi eiꝰ
solius expositionẽ qͣntũ ad eiꝰdem corꝑis¬
psalt̾ii psalmos ꝑtinet de ẽẽ opusculisnr̃i᷑:
meq ad hoc soluendum debitũ uehem̃t̃
urgerent: diu petentib iubentibq nõ
cessi: q quotiensc̃q inde cogitare tẽpta¬
ui. semꝑ uires nr̃ȩ intentionis excessit.
Quanto enim uidet᷑ aꝑtior. tanto mͥ ꝓi
fundior uidi solet: ita ut etiã qͣm sit pro¬
fundus. demonstrare ñ possim. Aliorũ
quippe qui difficile intelligunt᷑. etiamsi
in obscuritate sensus latet: ip̃a tn apparet
obscuritas. Huius autẽ nec ip̃a: qm talem
p̾bet suꝑficiem. ut lectorẽ atq auditorẽ

Expanded text:
salmos omnes caeteros, quos codicem Psalmorum novimus continere, quod Ecclesiae consuetudine Psalterium nuncupatur, partim sermocinando in populis, partim dictando exposui, donante Domino, sicut potui: psalmum vero centesimum octavum decimum, non tam propter ejus notissimam longitudinem, quam propter Et cum molestissime ferrent fratres mei, ejus solius expositionem, quantum ad ejusdem corporis Psalmos pertinet, deesse opusculis nostris, meque ad hoc solvendentibus jubentibusque non cessi; quia quotiescumque inde cogitare tentavi, semper vires nostrae intentionis excessit. Quanto enim videtur apertior, tanto mihi profundior videri solet; ita ut etiam quam sit profundus, demonstrare non possem. Aliorum quippe, qui difficile intelliguntur, etiamsi in obscuritate sensus latet, ipsa tamen apparet obscuritas: hujus autem nec ipsa; quoniam talem praebet superficiem, ut lectorem atque auditorem,
Abbreviated transcription (Latin):
Quid÷ enim adeo repelli. nͥ ñ adiuua¬
ri: ooandatis quippe eiꝰ rectis atq ardu¬
is humana ñ contemꝑat᷑ infirmitas: nͥ
p̃ueniens eiꝰ adiuuet caritas. Quosaut̃
ñ ad iuuat. hosm̾ito ꝑhibet᷑ repellere:¬
et tanquam flaminea framea ꝓhibent᷑
indigni. ne manum extendant ad arborẽ
uitȩ. Quis ẽ autẽ dignꝰ: exqͦꝑ unũ hoĩem
peccatũ intuit inmundũ. ⁊ ꝑpeccatũ mors
uita ino̾s bomines ꝑtͣnsuit. inquo om̃s pec¬
toto corde meo exquisiuite. ⁊ ħ unde pos¬
set. nͥ eum au̾sum. ad seipse conu̾teret.

Expanded text:
quid est enim a Deo repelli, nisi non adjuvaquid est enim a Deo repelli, nisi non adjuvari? Mandatis quippe ejus rectis atque arduis humana non contemperatur infirmitas, nisi praeveniens ejus adjuvet charitas. Quos autem non adjuvat, hos merito perhibetur repellere, tanquam flammea framea prohibeantur indigni, ne manum extendant ad arborem vitae . Quis est autem dignus, ex quo per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes pectoto corde meo exquisivi te;» et hoc unde posset, nisi eum aversum ad se ipse converteret,
Abbreviated transcription (Latin):
ut pat̾ diceret. Iam ñ sum dignꝰuocarifi¬
lius tuus. Tercius quoq m intellectus oc
currit: quẽ quidẽ ego qͣntũ ꝓmodulo
meo sapio. duobꝰsuꝑiorib ante pono:
ut senior agnoscatur uetus homo. ⁊ nouꝰ
iunior: senior qui portat imaginẽ t̾reni
hominis. unior qui cȩlestis: quia ñ pͥus
qͦd sp̃uale ÷ s qͦd animale: pꝰea sp̃uale. Sit
gͦ licet quilibet. qͣntum ad etatẽ ꝑtinet
corꝑis annosa uetustate decrepitꝰ: ium¬
or erit. ad dm̃ ꝑceptã gr̃ȩ nouitate conu̾¬
testam̃ti noui. iste unior. ñ chain. sed
abel. ñ ismahel s isaac. ñ esau s isrł. nõ
manasses sed effraim. ñ heli s samuhel
ñ saul sed dauid: quid adiungat attendite:
Intoto inquit corde meo ex quisiui te:
ne repellasme amandatis tiuis. Ecce orat.
ut adiuuet᷑ adcustodienda u̾ba dĩ: in qͦ
dix̾at uiam corrig̾e iuniorẽ. Namutiq
hoc ẽ ne repellasme amandatis tuis.

Expanded text:
ut patri diceret, «Jam non sum dignus vocari fiut patri diceret, «Jam non sum dignus vocari filius tuus» . Tertius quoque intellectus mihi occurrit, quem quidem ego, quantum pro modulo meo sapio, duobus superioribus antepono: ut senior agnoscatur, vetus homo; et novus, junior: senior, qui portat imaginem terreni hominis; junior, qui coelestis: quia «non prius quod spirituale est, sed quod animale; postea spirituale» . Sit ergo licet quilibet, quantum ad aetatem pertinet corporis, annosa vetustate decrepitus, junior erit ad Deum percepta gratiae novitate convertestamenti novi, iste junior non Cain, sed Abel; non Ismael, sed Isaac; non Esau, sed Israel; non Manasses, sed Ephraem; non Heli, sed Samuel; non Saul, sed David; quid adjungat attendite: «In toto,» inquit, «corde meo exquisivi te; ne repellas me a mandatis tuis.» Ecce orat, ut adjuvetur ad custodienda verba Dei, in quo dixerat viam suam corrigere juniorem. Nam utique hoc est, «Ne repellas me a mandatis tuis:»
Abbreviated transcription (Latin):
desꝑandusẽ senios. Aut in alio corrigit
etiam senior uiam suam. qͣm in custodiẽ¬
do u̾ba dĩ : Anforte ad monitio ÷ qͣetate
potissimum fieri debeat: scđm illud qͦd
alibi scͥptum ÷ fili aiuiuentute tua excipe
doctrinã. ⁊ usq ad canos inuenies sapiẽ¬
tiam: Est ⁊ alius intellectus: ut ille hic
agnoscatur filius euuangłicus iumior.
qui ꝓfectus apatre in regionẽ longinqͣm.
effudit sub̃am suam uiuens cũ m̾etͥcib
ꝓdige. & postea quia porcospauit eges¬
statem famemq ꝑpessus. reu̾sus ẽ ad se¬
met ip̃m: ⁊ dixit. Surgam ⁊ ibo ad pa¬
trem meũ. Inqͦ enim correxit uiã suã :
nisi incustodiendo uerba dei. que tanꝗͣ
panem pat̾num e suriens concupiuit:
Neq enum corig̾et uiam suam frat̾ eius
senior: qui patri suo dixit. Ecce tot anniᷤ
seruio tͥ: ⁊ nunꝗͣ mandatũ tuum p̾terii.
Tuniorgͦ illȩ correxit uiam suã: qͣmse ita
depͣuasse. ꝑu̾samq habuisse confessus ẽ.

Expanded text:
desperandus est senior? aut in alio corrigit desperandus est senior? aut in alio corrigit etiam senior viam suam, quam in custodiendo verba Dei? An forte admonitio est, qua aetate potissimum fieri debeat; secundum illud quod alibi scriptum est: «Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapitiam» ? Est et alius intellectus, ut ille hic agnoscatur filius evangelicus junior, qui profectus a patre in regionem longinquam, effudit substantiam suam vivens cum meretricibus prodige; et posteaquam porcos pavit, egestatem famemque perpessus, reversus est ad semetipsum, et dixit, «Surgam, et ibo ad patrem meum.» In quo enim correxit viam suam, nisi in custodiendo verba Dei, quae tanquam panem paternum esuriens concupivit? Neque enim corrigeret viam suam frater ejus senior, qui patri suo dixit, «Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterii.» Junior ergo ille correxit viam suam, quam se ita depravasse perversamque habuisse confessus est,
Abbreviated transcription (Latin):
inpsalmo: et sicut dñs donat ei
sacras litt̾as ꝑscrutem̃. INaUO
corrigit unior uiam suam: Incustodiendo
uerbatua. Interrogat se: et respondet sibi. In
quo corrrigit iunior uiam suam: Huc usq
int̾rogatio : Deinde responsio: incustodien¬
dou̾batua. S hoc loco custoditio uerboꝵ dĩ:
intelligenda ẽ. oꝑatio p̾ceptoꝵ. Prustra eniᷤ
custodiuntur memoria: siñ custodiuntur
⁊ uita. Nam quidam u̾ba dei tenendo agt̃.
ne obliuiscant᷑: nec agunt iuiuendo. ut cor¬
rigantur. Non autem ait iste. in qͦ exercet
unior memoriã suã: s in qͦ corrigit uiã suã:
or : potuit enimdicere. in qͦ corrigit homo
uiam suam: aut in quo corriget homo uir
uiam suam: quod plerũq inscͥpturis
ita ponitur. ut a sexu honoratiore homo
intelligatur: mͦ locutionis quo significa¬
tur aparte totum. Neq enim et femina
ñ beata que non abiit inconsilio impio¬
rum: ubi tam̃ dictum ẽ. beatusuir. Hic
uͦ nec homo ait nec uir: s unior. Nunqͥd

Expanded text:
mo, et sicut Dominus donat, ejus sacras Litteras perscrutemur: «In quo corrigit junior viam suam? In custodiendo verba tua.» Interrogat se, et respondet sibi. «In quo corrigit junior viam suam?» huc usque interrogatio est: deinde responsio, «In custodiendo verba tua.» Sed hoc loco custoditio verborum Dei, intelligenda est operatio praeceptorum: frustra enim custodiuntur memoria, si non custodiantur et vita. Nam quidam verba Dei tenendo agunt ne obliviscantur, nec agunt vivendo ut corrigantur: non autem ait iste, In quo exercet junior memoriam suam? sed, «In quo corrigit viam suam?» or? Potuit enim dicere: In quo corrigit homo viam suam? aut, In quo corrigit vir viam suam? quod plerumque in Scripturis ita ponitur, ut a sexu honoratiore homo intelligatur, modo locutionis quo significatur a parte totum. Neque enim et femina non beata quae non abiit in consilio impiorum: ubi tamen dictum est, «Beatus vir» . Hic vero nec Homo ait, nec Vir, sed «junior.» Numquid
Abbreviated transcription (Latin):
ce me inquit iustificationes tuas. Quia it
incorde meo abscondi eloquia tua ut nõ
peccẽ tͥ: legem dedisti. Daetiã benedic¬
tionengrȩ: ut faciendo discam. qͦd in¬
timando iussisti. Hȩc satis sint: ut ur̃ȩ
m̃tes sine fastidio nutͥant᷑. Aliũ sermo¬
nem desidant quȩ sequunt᷑.¬

Expanded text:
ce me,» inquit, «justificationes tuas.» Quia enim ce me,» inquit, «justificationes tuas.» Quia enim in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi, legem dedisti; da etiam benedictionem gratiae, ut faciendo discam quod intimando jussisti. Haec satis sint, ut vestrae mentes sine fastidio nutriantur: alium sermonem desiderant quae sequunt