comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rat : sic scriptura testatur:
Inprincipio erat uerbum: &
uerbum erat apud dm̃ &ds
erat uerbũ hoc erat in prin¬
cipio atpud dm̃ omnia pip
sum facta sunt & sineipsofac¬
tũe nihil: Quis ergo tamsit
demens utdicat non eadm̃
fecisse que nouerat porro
si nouerat ubinisi apud fe
ipsum. apud quem uerbume¬
rat ꝑ quod facta sunt omnia
Nam si extra seipsum ea
nouerat quis eum docuerat.
Quis enim cognouit sensum
dni autquis consiliarius eius
fuit quis prior dedit illi &
r&ribu&ur ei: quoniamex
ipso & peripsum &inipsos
omnia quamquam &ea que
secuntur in euangelio satis
asferant istam sentiam:
Adiungit enimeuangelista
& dicit: quod factũ ẽ inillo
uita ẽ
& uita erat lux hominum qui¬
a scilic& rationales mentes in
quogenere homo factus est ad
imaginem dĩ : non habent uerã
lucem suam. nisi ipsum uerbum
di perquod facta sunt omnia.
cuius pasticipes. eẽ. poterur
ab omni iniquitate. &erro

Expanded text:
rat, sicut scriptura - testatur: rat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et
Abbreviated transcription (Latin):
nec erat homo qui o perar&
terram. ⁊ storũ aute conter¬
tio sic coepit. Fons autem as¬
cendebat d& erra & irriga¬
bat omnem faciem terrae:
Ab hac commemoratione
fontis huius & deinceps ea
quȩ narrantur ꝑmoras.
tem porum facta sunt
Non omnia simul. Cumergo
aliter sehabeant omnium ere¬
aturarum rationes in cõmu¬
tabiles in uerbo dĩ aliter illa
eius opera a quibus indie septi¬
morequieuit: Aliter istaquȩ
exillis usque nunc operatur:
horum trium hoc quod extre¬
mum posur nobis ut cumque
notum ẽ ꝑ corporis sensus
Et huius consu&udinemuitȩ:
Duo uero illa remota a sensibus pr̃is
& ab usu cogitationis humane
prius exdiuina auctoritate
credenda sunt: Deinde per
haec quae nota sunt. utcum¬
que noscenda quanto quisq
magis minus uepo tuerit pro
suae capacitatis modo diuini¬
tus adiutus ut possit: Depri¬
mis ergo illis diuinis in con¬
mutabilibus a&ernisquera¬
tionibus quoniã ipsa dĩ sapien¬
tia ꝑ quam facta sunt omnia.
Prius quamfierent ea noue¬

Expanded text:
n erat, qui operaretur terram. istorum autem contextio sic coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea noue
Abbreviated transcription (Latin):
ante quam exostũ ẽ: Non sic
quo modo facit operel nunc us¬
que operatur perpluuia : &
hominum agriculturã ad hoc
enim ad iunctũ ẽ: Non enĩ
pluerat ds̃ suꝑ terrã nec erat
homo qui operar&ur terrã
sedillo modo quocreauit om¬
nia simul. Senanoquedierũ
numero consumauit. cum
diem quẽ fecit eis que fecit
sexiens presentauit non al¬
ternante spatio tempora¬
liter sedordina copnitione
causaliter a quibus operib
indie septimo requieuit.
&iã suam requiem eiꝰ dem
diei notitiae gaudioque p̃¬
bere dignatus et ideo non
eum inquolib& opere suo
sed in sua requiebenedixit
& scĩficauit. undenullam
ulterius creaturã institu¬
ens. Sed eaquȩ omnia si¬
mul fecit. a mministrato¬
rio actugubernans & mon
sine cessatione o peratur.¬
simul & requiescens &ope¬
rans sicut iam ista tractatas
quorum operum eius quȩ usq
nunc operatur peruulumi¬
na temporũ explicando rum
uelut exordium narrandi su¬
mens aitscriptura: Fonsaut
ascendebat d&erra : & inriga¬

Expanded text:
antequam exortum est. non sic, quomodo facit opere, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modo, quo creauit omnia simul senarioque dierum numero consummauit. cum diem, quem fecit, eis, quae fecit, sexies praesentauit non alternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causaliter. a quibus operibus in die septimo requieuit. etiam suam requiem eiusdem diei notitiae gaudioque praebere dignatus . et ideo non eum in quolibet opere suo , sed in sua requie benedixit et sanctificauit. unde nullam ulterius creaturam instituens, sed ea. quae omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et regens sine cessatione osimul et requiescens et operans, sicut jam ista tractata sunt. Quorum operum ejus quae usque nunc operatur, per volumina temporum explicandorum, velut exordium narrandi sumens, ait Scriptura, Fons autem ascendebat de terra, et irriga
Abbreviated transcription (Latin):
ipsemundus cognandus ẽ. cũ
ds̃ simul omnia creauit. ha¬
buisse simulomnia quae
in illo cũ illo facia sunt quan¬
do factus ẽ dies non solum cae¬
lum cumsole & luna & si¬
deribus quorũ species man&
moturo tabili & terra & abis¬
sus quae uelud in constantes
motus patiuntus. atque in¬
ferius adiuncta: paste alte¬
ram mundo conferunt sed
&iã illaquȩ aqua & terra
produxit potentialiter atq
causaliter : prius quã ꝑtem
porũmoras ita exorerent᷑
quo modo nobis iam nota sun
in eis operibus quaeds usque
nunc operatus quȩ cũ
itasint. Hec ẽ libercre¬
aturae caeli & terrȩ cumfac¬
tus ẽ. dies: fecit ds̃ caelum¬

Expanded text:
ipse mundus cogitandus est, cum ipse mundus cogitandus est, cum deus simul omnia creauit, habuisse simul omnia, quae in illo cum illo facta sunt, quando factus est dies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus patiuntur atque inferius adiuncta partem alteram mundo conferunt, sed etiam illa, quae aqua et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per tem- . porum moras ita exorerentur, quomodo nobis iam nota sunt in eis operibus, quae deus usque nunc operatur. Quae cum ita sint, hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus e
Abbreviated transcription (Latin):
ditatẽ hac figuras infruc¬
tum formas &opulentiam
omnium que ordinatissimã
distinctionem: quid quid enĩ
ex arbore illa surgit. aut pen¬
det quod non ex quodã occul¬
to thesauro seminis illius ex¬
tractũ atque de promtũ ẽ
atillud semen ef arbo relic&
non illa sed altera. atque illa
tursus ex altero semine ali¬
quando autẽ & arbor es ar¬
bore cum surculus demitus
atque planiatur: ergo & se¬
mengecarbore & arbor ex
semine & arbor ex arbore:
semen autẽ exsemine: nul¬
lomodo nisi arbor inter¬
ueniat prius. arbor uero
ex arbore &iam sisemen
non inter ueniat alternis
igitur successi onibus alte¬
rum ex altero: sed utrũ que
exterra nec ecipsis terrãp¬
origitur eorum parens tra:
sic & animalia porest incer¬
tum eẽ: utrum exipsis se¬
mina anipsa ex seminibus
quod lib& tamenorum pͥ¬
us exterra cestissimumẽ.
Sicut autem in ipso grano
inuisibiliter erant omnia
simul quȩ pestempora in
arborem surgerent ita

Expanded text:
ditatem ac figuram; in frucditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromtum est? at illud semen ei arbore licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine; aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; arbor uero ex arbore, etiamsi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita
Abbreviated transcription (Latin):
gressus nein illã peruersitatẽ
incidamus eadem diuina pro¬
uidentia ꝑscam̃ scripturã
regit exipsis quoq operibus
di eodem adiuuante indaga¬
reconemur ubi hȩc simul cre¬
auerit cuma consumatis suis
operibus requieuit quorum
species perordinem tẽporũ
usque nunc operatur. Con¬
sideremus ergo cuius lib& ar¬
boris pulcritudinẽ in robo¬
reramis frondibus pomis
Haec species non utique repex¬
te. tanta actalis exostaẽ:¬
dine nouimus. Surrexienĩ
aradice quã terre primũger¬
men infixit : at que in de omnia
illa formata & distincta cre¬
uerunt: Poro illud germen
exsemine in semine ergoilla
mole corporeae magnitudi¬
nis sedui potentia que causab
Namilla magnitudo copia
terrae umoris que congesta
ẽ: sed illa in exiguograno
mirabilior prestantior que
uis ẽ. qua ualuit adiacens hu¬
mor commixtus terrae tã¬
quã materies uesti in ligni
illius qualitatẽ in ramorũ
diffusionem infoliorum uiri¬

Expanded text:
gressus, ne in illam perversitatem gressus, ne in illam perversitatem incidamus, eadem divina providentia per sanctam Scripturam regit, ex ipsis quoque operibus Dei eodem adjuvante indagare conemur ubi haec simul creaverit, cum a consummatis suis operibus requievit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. Consideremus ergo cujuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis, frondibus, pomis: haec species non utique repete tanta ac talis exorta esdine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiri
Abbreviated transcription (Latin):
tionis homini Nonnec lama¬
rent nopuncto quidẽ temporis
dm̃ a quo ẽ. omnis mensurarũ
modus omnisparilitas nume¬
rorum. omnisordo ponderũ
ab eius gubernatione cessare:
quid ergo absitrdius quid in¬
sulsius sentiri potest quam
eam totã ẽẽ uacuam nutu
& regimine prouidentiae.
cuiur extrema & exigua
uidea stanta dis positionẽ
formari ut aliquanto atten¬
tius cogitata in effabilem
incutiant ammirationis
horrorẽ ut cum anime na¬
tura naturae corporis ante¬
cellat: Quid .ẽ. dementius
quã putare nullũ eẽ diui¬
nȩ ꝓuidentia e iuditium de
moribus hominũ cũ in eorũ
carne tanta eius sollertiae
clareant. & demons traent᷑
indicia sed quia haec mini¬
ma in promtus sensibus nr̃is
& ea facile uestigamus eluc&
in eis ordorerum: Atilla quorũ
ordinẽ uidere non possumus
in ordinata arbitrantus qui eẽ
non putant. nisi quod uidere
possunt: A ut siputant tale
aliquid putant: quale uidere
consuerunt. Nos autẽ quorũ

Expanded text:
tionis homini, nonne clamationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
passerẽ non cadere interrã
si nedĩ uoluntate: & quod fae¬
numagri. Post paululũ
mittendum inlibanum
ipseta men uestiat: non ne
confirmat. non solũ totam
istam mundi pastẽ rebus
mostalibus & corruptibilib¬
deputatam : ueram &iam uilssi¬
mas eius abiectis simasq pasti¬
culas diuina prouidentia regi
&cesteisti qui hoc negant nec
scĩs eloquiis tante auctorita¬
tis adqui escunt : si in hac mun¬
di paste quãputant fostui¬
tis motibus pesturbari potius
quamn sapientia diuinȩ sumi¬
tatis regi&ut hoc quasi probeñ
gemino abutuntur argum̃¬
to uel quod supnx com memo¬
raui de in constantia tempesta¬
tũ uel defelicitatibus atque
infelicitatibus hominum qđ
non prouitae meritis accidur̃:
uiderent tantũ ordinem
quantus in membris carnis
cuius lib& animantis appa¬
r& Nondico medicis qui haec
ꝓpt̃ astis suae nec essitatem
diligent̃ patefacta &dinu¬
merat arimatis̃: Sed cuus
mediocris cordis & considere¬

Expanded text:
passerem non cadere in terram passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibdeputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi? Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tantae auctoritatis adquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considera
Abbreviated transcription (Latin):
id est aconfinio corpulentio¬
res aeris huius & supra diuina
prouidentia gubernari. Hane
autem imam pastẽ terrenã
&umidã aeris que huius ui¬
cinioris qui terrarum &
aquarum efhalationibus
umescit inquouenti ncibes¬
que consurgunt casibus po¬
tius & fostuitis motibus agi¬
tari: Contra os enim loqui¬
tur psalmus quicum eȩpli¬
cass& laudem celestium se
&iam adista inferiora con¬
uestit dicens. Lauda te dñm
d&erra dracones Romnes
abns si cignu grando nx glati¬
es sp̃s tempestatis que faciuin
uerbum eius: Nihil enim
tamuid&ur casibus uoluiquã
omnes istae procellosae: actur¬
bulentȩ qualitates. quibus cae¬
lihuuis inferioris quod non
in merito &iam terrȩ nomi¬
nedeputatum ẽ. facies uari¬
atur & uestitur: sed cum ad¬
didit quae faciunt uerbum
eiurs satis ostendit earum quo¬
quorerũ ordinẽ diuinorubdi¬
tum imperio latere nos po¬
tius quam uniuer sitatis de eẽ
naturae: Quod autem ore
suo saluator cumdicit unũ

Expanded text:
id est a confinio corpulentioid est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum
Abbreviated transcription (Latin):
non potest: quoniã tunc om¬
nia consumauit Mou&ita¬
que occulta potentia: uniuer¬
sam creaturã suam eoque motu
illa uersatadum angeliius sa
perficiunt dum circa eunt side¬
ra dum alternantuenti.
Dumabrssus aquarum labsibus
& diuersis &iam ꝑaerem con¬
globationibus agitaturdũ
uirecta pullulant suaque
semine uoluunt. Dumanima¬
lia gignunt᷑ uarioque app&i¬
tu proprias uitas agunt dũ
iniqui iustos exercerepermit¬
tuntur: explicat saecula quae
illicum primum condita ẽ
tam quã plicita indiderat quȩ
tamen in suos cursus non ex¬
plicarentur siea ille qui con¬
didit prouido motuã minis¬
trareces sar& : Ammoneri
autem nosopost& his quȩ in
tempore formantur atque
nascuntur. quomodo ista con¬
sidera redebeamus: Non
enim frustra scriptum est
desapientia: quod amatorib
suis ostendit seinuiis i larit̃¬
& in omni prouidentia occurit
illis : Nec omnino audiendi
sunt quiputauerunt subli¬
mes quidem mundi pastes.

Expanded text:
non potest, quoniam tunc omnon potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt, dum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes,
Abbreviated transcription (Latin):
suscitat mostuos &uiuificat.
Sic & filius quos uult uiuificat
Deinde quia non solum mag¬
na atq praecipua: Verum
&iam ista terrena & extrema
ipseo peratur. Itadicit apos¬
tolus stulte tuquod semmas
non uiui ficatur nis moriat
Et quod seminas non corpus
quod futurum ẽ seminas sed
nudum granum fer&ritici
aut alicuius c&erorũ. Ds
autẽ illidat corpus quo modo
uoluerit. & uni cuique seminũ
proprium corpus: Sic ergo
creda mus: uel si possimus &i¬
am intellegamus us que nunc
operaridm̃ ut si conditis ab eo
rebus operatio eius subtra ha¬
tur intercedant. Sed plane
sialiquamcreaturã sic eum
nunc instituere putauerimꝰ
utgenus eius primȩ illi suȩ
conditionenon inseruerit:
aperte contradicimus dicen¬
tiscripturae. quod consũma¬
uerit omnia opera sua in
diesexto : Secundum illa enĩ
genera rerũ que primum
condidit: noua eũ multa face¬
requȩ tunc non fecit mani¬
festum. ẽ. Nouum autem
genus instituere credirecte

Expanded text:
suscitat mortuos et vivificat, suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat . Deinde, quia non solum magna atque praecipua, verum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit Apostolus: Stulte, tu quod seminas non vivificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici, aut alicujus caeterorum; Deus autem dat illi corpus quomodo voluerit, et unicuique seminum proprium corpus . Sic ergo credamus, vel, si possumus, etiam intelligamus usque nunc operari Deum, ut si conditis ab eo rebus operatio ejus subtrahatur, intercidant. 41. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putaverimus, ut genus ejus primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti Scripturae, quod consummaverit omnia opera sua in die sexto . Secundum illa enim genera rerum quae primum condidit, nova eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. Novum autem genus ins
Abbreviated transcription (Latin):
gentibus creditũ ẽ. in mun¬
do assumtũ ẽ ingloria Et
nisi fallor mirũ .ẽ. sino nom¬
nia quedicitur ds̃ tamquam
ad praesens tempus cognos¬
cere : Ideo dicitur quia cognos¬
cifacit. Siue ab angelis siue
ab ominibus modus quippe
istelo qutionis cum ꝑ efficien¬
tem idquod efficitur signi¬
ficatur. crebrest inscripturis
scĩs maxime cum dedõ aliquid
dicitur quod ei ad propria&a¬
tem loquutionis non conue¬
nire prȩsidens mentibus nr̃is
ipsaueritas clamat. Iam nunc
ergo discernamus operadĩ
qua eusq nunc operatur abillis
operibus a quibus indie septimo
requi euit : Sunt enim qui ar¬
bitrentur tantũ modo mundũ
ipsum factũ adõ: C&era iam
fieri ab ipso mundo. sicut ille
ordinauit &iussit. Dm̃ autẽ
ipsum nihil operari contra
quos profestur illa sententia
dñi. pater meus usquenunc
operatur. Et nequis quam
puta r& apud se illũ aliquid
operari non in hoc mundo:
Pater in me manens inquit
facit opera sua. Et sicut pat̃

Expanded text:
gentibus. creditum est in mungentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem iquos profertur illa sententia Domini: Pater meus usque nunc operatur. Et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo: Pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut Pater
Abbreviated transcription (Latin):
hoc absconditũ a sȩculis indõ
ut tamen in notescer& princi¬
pibus & potestatibus in celesti¬
bus ꝑecclesiã multiformissa¬
pientia edĩ. Quia ibi primitus
ec clesia quod post resurrettio¬
nem &ista ecclesia congregan¬
da ẽ. Vt simus ae quales ange¬
lisdĩ : Illis autẽ a seculis anno¬
tuit quia omnis creatura
non ante sȩcula sed a seculis
ab ipsa enim efosta sunt sae¬
cula & ipsa a saeculis: Quo¬
niaminitiũ eius initium
sȩculorũ .ẽ: unigenitus autẽ
ante saecula ꝑquem facta s̃
sȩcula. Ideoque expersona
sapientiae antesȩcula in¬
quit fundauit me. utinea
facer& omnia cuidie tumẽ
omnia insapientia fecisti quod
autẽ noni deotantũ in notes¬
cit angelis quod absconditũ ẽ
Verum &iam hic eis appar&
cumefficitur atque propalat᷑
Idem a postolus itatestatus ẽ
& sine dubi o inquit magnũ ẽ.
pi&atis sacramentũ : quod ma¬
nifestatum ẽ. in carne iusti¬
ficatum est inspũ apparuit
angdis praedicatum ẽ in

Expanded text:
hoc absconditum a saeculis in Deo, ut tamen innotesceret Principibus et Potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei; quia ibi primitus Ecclesia, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales Angelis Dei . Illis ergo a saeculis innotuit; quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. Ab ipsa enim exorta sunt saecula et ipsa a saeculis, quoniam initium eius initium saeculorum est; unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. fundauit me, ut in ea faceret omnia, cui dictum est: omnia in sapientia fecisti. Quod non autem in deo tantum innotescit angelis. quod absconditum est, uerum etiam hic eis adparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in
Abbreviated transcription (Latin):
quendam scriptura inter¬
ponens suie narrationis asti¬
culum commenda uit. seilla
explicas se. & coepit iamista
contecere illorum efplica¬
torum commendatio sic fac¬
ta ẽ. hic est libercreaturae
caeli & terrȩ cumfactus ẽ. dies:
faecit ds̃ caelum & terrã &om

Expanded text:
quemdam Scriptura interquemdam Scriptura interponens suae narrationis articulum, commendavit se illa explicasse, et coepit jam ista contexere. Illorum explicatorum commendatio sic facta est: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur miles & multi intel¬
leguntur. Si cut dicta est
lucusta & rana in plagis. qui¬
bus a egrptii ꝑcursi sunt cũ
e& innumerabilis lucusta¬
rum numerus & ranarume
iam non diutius laboremus:
Sed illud &iam atque &iã
consideremus ut rum possit
nobis peromnia constare
sentrntia quadicebamus alit̃
operatum dm̃ omnes creatu
ras prima conditione. aqui¬
bus operibus indie septimore¬
qui euit aliter istaeorum a¬
ministrationem qua usque
nunc operatur. Id est tunc om¬
nia simul sineullis tempora¬
liummorarũ interuallis :
Uunc autem pestemporũ moras
quibus uidemus sidera moueri
abostu adocasum caelum mu¬
tari abestate adhe meni germi¬
nacestis dierum momentis
pullulare grandescere uirer¬
in senium mostemque decur¬
rere &c&era huius modi
temporalia quis enim ope¬
ratur istanisids̃ &iam sine
ullo tali suo motu: non enim
dipsiaccidit tempur. Inter
illa ergo operadĩ a quibur re¬
qui euit indie septimo &ista
quae usque nunc operatur

Expanded text:
dicitur miles et multi inteldicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes crras prima conditione, a quibus operibus in die septimo requievit; aliter istam earum administrationem, qua usque nunc operatur: id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum intervallis; nunc autem per temporum moras, quibus videmus sidera moveri ab ortu ad occasum, coelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, viresin senium mortemque decurrere, et caetera hujusmodi temporalia. Quis enim operatur ista nisi Deus, etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. Inter illa ergo opera Dei, a quibus requievit in die septimo, et ista quae usque nunc operatur,
Abbreviated transcription (Latin):
contentioso spũ laborat.
Post& quippe &iam ita dicta
intellegi omnis terrȩ facier
irrigata quemam modũ dicit᷑
omnis uestis facies colorata
&iam sinon continuatũ sed
maculatum fiat prȩsestim
quia tunc innouitate terrarũ
& si non omnia: plura tamen
plana fuisse credibile.ẽ. qua
latius possent erum pentia
fluenta dispergi atque dis¬
tendi: Qua propter deisti¬
ur fontis magnitudine uel mul¬
titudine. quisiue unam habu¬
it ali unde eruptionem.
Siue propter aliquam in t̾rȩ
ocultis sinibus unitatem unde
omnes aquȩ supesterrã scaten
omnium fontium magnorũ
atque paruorum : unus fons
dictus. ẽ. ꝑ omnes dis pestitio¬
nes suas ascendens d&erra
&irrigans omnem faciem
terrae. Siue &iam quod ẽ
credibilius quia non ait unus
fons ascendebat: sed ait fons
autem ascendebat d&erra
pronumeroplurali: posuit
singula rem. ut sic intellega¬
mus fontes multos ꝑuniuer¬
sam terram locauel regiones
proprias irriganter. sicut

Expanded text:
contentioso spiritu laborat? contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
cesto annorum inter uallo fio
eos inuadere ut totamilla re¬
gionem rigant cui aliotem¬
pore exaltis puteis ad potan¬
dum sufficientem preben aquã
Curergo sit incredibilesi ex
uno abrssi capite alter nain¬
undatione fluent atque re¬
fluent : Tunc uniuersa terra
rigata est:. Quod supsius abrs¬
simagnitudinem ea pasto ex¬
cepta quod mare dicitur. & e¬
uidentiam plenitudine atq
amaris fluctibus terras am¬
bit in ea sola paste quam recon¬
ditis sinibus terra contin&
unde se omnes fontes amnes¬
que diuersistractibus uenis¬
que distribuunt. & suis quiꝙ
locis erumpunt. fontemuo¬
non fontes propternaturae
unita tẽ. eumque per innu¬
merabiles uias antrorumatq
rimarum ascendentem d&erra
Aubique dis ꝑtitis quasicrinibus
irrigam te omnem faciem terrae
Non continua speci&am quãma¬
ris aut stagnised sicut uidemus
aquas ꝑalueo flu¬
minum flexusque riuorum
& eorum excessu uicina ꝑfun¬
dere quis non accipiat. nisi qui

Expanded text:
certo annorum interuallo sic certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uonon fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui
Abbreviated transcription (Latin):
falsũm eẽ conuincat.
Aut ipsa nulla ueradecre¬
aturarum conditione atq
amministratione dicturus
est: Aut siuera dixerit ista
non in tellegendo falsam
putauit. Uelud si conten¬
datideo non potus se
uno quanto lib& fonte omnẽ
terrae faciem rigari quia si mon¬
tes non rigabat : Non omnẽ
terrae faciem rigabat : si&iã
montes rigabat : non erat iam
inpestitio sagine. sed diluuiin¬
undatio: quod siterra tunc sic
erat : totum mare erat : Et ñ¬
dum discr&a erat arida: cuirer¬
pond&ur quia hoc uicibustẽ¬
porum poss sicut cesto tem¬
pore perplana aegrptinilus
restagnat. Ealio tempore
adripas suas redit: Aut suste
nesciocuius ignotȩ aclongin¬
quȩ pastis mundiaquis & pru¬
inis hiemalibus anniuersaria
creditur inerementa colligere:
Quid de oceni alternis ȩstibus.
quid de quibusdam litoribus
Quaelate nudantur fluctibus
uicissim qua e operiuntur
dici potest. Vt omitam quod
decorundam fontium mira
uicissi tudine perhib&ur

Expanded text:
falsam esse conuincat, falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur,
Abbreviated transcription (Latin):
nis creatura rum que primi¬
tus facta ẽ sextoq die illo
consumataesunt: Sed quan¬
tum satir iudicauit sp̃squi
inerat scribenti eaque non
solum ad factarum rerum
notitiam: Sed &iam ad futu¬
rarum praefigurationem
ualerent nescientes coniec¬
tatam quid fieri potuerit
quod ille non nesciens pr&er¬
misit. tantum id conanterꝓ
modulo nostro quantum ad¬
uiuamur efficere. ne aliqua
ab surditas uel repugnantia
putelur. ẽẽ incripturisscĩs
quae opinionẽ lectoris of¬
fendat: Etdum existimat
fieri non potuise quȩ facta
eẽ scriptura commemorat:
Vel resilia ta fide uel non ac¬
cedat ad fidẽ proinde cum
deisto fonte querimus quo¬
modo id quod dictum.ẽ. as¬
cendebat d&erra &iriga¬
bat omnẽ faciem terrae:
non in pos sibi leuidea tur
si ea quediximur impossibilia
cui quã uideantus. Quae¬
ratipse aliud: quo ta menue¬
raxista scriptura mons¬
tr&ur quae procul dubio
uerax ẽ &iam si non mons¬
tr&ur Namsi argumen¬
tariuoluerit quod eam

Expanded text:
nes creaturarum, quae primines creaturarum, quae primitus factae sextoque illo die consummatae sunt, sed quantum satis judicavit Spiritus, qui inerat scribenti ea quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem valerent; nescientes conjectamus quid fieri potuerit, quod ille non nesciens prmisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam
Abbreviated transcription (Latin):
terram. De paradisi autem
fonte quattuor ingentia flu¬
mina diuisis se. ut & terra c&e¬
ra creaturarum suarim pler¬
nageneribus congruos nume¬
ros suorum temporum a gen¬
tibus. Fontes &iam suos ha¬
ber& ac fluuior & para disus
loco electiore plantatus quat¬
tuor illa flumina excapite
sui fontis emitter&. Ut ex
ipso uno fonte paradisi multo
largius exundante priusto¬
tam rigas se terrã atquead
parianda pestemporum nu¬
meros genera que in ea sine
interualis temporum creaue¬
rat fecundasse. ac postea re¬
pressis se in eo loco aquarum
eruptionem uastissimam.
ut de diuersis per omnem
terram capitibus fluminũ
ac fontium iammanarent.
acdeinde in regione illius
fontis. Non iam uniuersã
terrã rigantis. sed memora¬
fluuios emit tentis plantasse
paradi sum. ubi hominem quẽ
fecerat collocar&: Quiaenio
no n omnia scripta sunt quẽ¬
ammodum postillã primã
rerum conditionem tempo
ra cucurrerint. seque se¬
quuta sint amministratio¬

Expanded text:
terram, de paradisi autem uno terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorafluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionra cucurrerint, seque secutae sint administratio
Abbreviated transcription (Latin):
picionis illud &currer& quod
peccatum hominum cui poena
laboris inposita .ẽ. post paradi¬
sidelicias extitit. Paradisus
autem habebat praegrandẽ
fontem suum: dequo post diligen¬
tiur suo loco loquendum .ẽ. ex
cuius uno capite quattuor
magna flumina & notagen¬
tibus manere narrantur
Vbiergo erat fons iste aut ista
flumina. quando illeunus max¬
imus a scendebat d&erra & ir¬
rigabat omnem faciem terrę:
ceste enim tunc non geonqui¬
ui dicitur nilus unus exillis quat¬
tuor rigabat ac grptum: quan¬
do fons ascendebat d&erra &
non a egrptum tantũ sed omnẽ
faciem terrae fatiabat: Anpͥ¬
modm̃ uoluisse credendumẽ.
uno fonte maximo irrigare
omnem terrã: ut illa qua e in
ea principaliter condiderat
accepto umoris adiutorio iam
&iã pestem poralia spatiagig¬
nerentur prosuorum generũ
diuersitate. &iamdiuer sir nu¬
meris dierum & postea plan¬
tato paradiso represise illum
fontem multisq fontibus sicut
eam nunc uidemus im pleuisse

Expanded text:
picio, nisi illud occurreret, quod picio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse
Abbreviated transcription (Latin):
ubi factas̃ omnia simul & rec¬
te abeoccepit elemento exquo cunc¬
ta genera nascuntur. Uelani¬
malium uel herbarum atquelis¬
norum utagant temporales
numeros suos naturis propri¬
is distributos: Omnia quippe
primordia seminum. Siue
unde omnis caro siue unde om¬
nia fru tecta gignuntur umi¬
da sunt &ecumore concres¬
cunt insunt autẽ illis effica¬
cissimi numeritrahentes secũ
sequaces potentius exillis
perfectis operibus dr̃ a quibus
indi eseptimo requi euit.
Uerum tamen quis istesit fons
adiprigandam faciem terrae:
omnis idoneus meritoquaerit᷑
Si enim fuit & obtru sus est
uel sicatur causa querenda ẽ:
Nunc enim uidemus nullum eẽ
fontem quo irrig&ur omnis
faciesterrae Fostar as ergo
peccatũ hominum hanc &iã
poenam conmeruit: ut tanta
illius fontis reprersa largitas
facillimam terris auferr&
fecunditatẽ. ut in colentium
auger&ur labor poss& hoc quã¬
uis nulla idscriptuna narra¬
uerit affirmare huma nasus¬

Expanded text:
ubi facta sunt omnia simul. et recubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana sus
Abbreviated transcription (Latin):
An hinc &iãmoresuo scrip¬
tura tam quam in firmis in¬
firmiterloquitur: & tamen
innuit aliquid quod in tellegat
sicut istodie paulo superius cõ¬
me morato significauit unũ
diem factum adõ & tunc dm̃fe¬
cisse caelum & terram cum
factus ẽ dies: ut quomodo por¬
semus cogitaremus simulom¬
niadm̃ fecis se. quam uis supe¬
rior sexdierum enume ratio
uelut temporum interuala
ostendis se uider&ur . Ita cũ
dixisset cum celo & terra
dm̃ fecisse omne uiridegri
antequam e&̃ suꝑ terram
& omne faenum agri ante¬
quamex ostum. ẽ: Addidit
Nondum enĩ pluerat ds̃ suꝑ
terram: necerat homo quio¬
perar&ur terram. Tamquã
dicer& non ea sic fecitds̃ quem¬
ammodum facit nunc talia
cum pluit &cum operantur
homines. Haec enim iamper
moras tem porum fiunt: quȩ
fonsaute ascendebatd &erra
&inrigabat omnem faciemter¬
rȩ. Hinc iam quantũ arbitror
intimatur quȩ fiant secundum
in terualla temporum exillapͥ¬
ma conditione creaturarum.

Expanded text:
an hinc etiam more suo scripan hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum,
Abbreviated transcription (Latin):
rum. non sine ulla opera homi¬
num nascuntur exterra.
An ob hoc utrumq positu ẽ.
& quia nondum pluerat suꝑ
terrã. Et quia nondum erat
homoqui operar&ur terrã¬
Ubienim opera humana
non .ẽ. ꝑ pluuiã: ista nascun¬
tur sunt &iam quedã : que ꝑ
pluuiam non nascuntur.
nisi humai dpera accedat.
Ideo nunc utrũque adiutoriũ
neces sarium ẽ: ut cunc ta
nascant᷑. Tunc autẽ utrum¬
que de fuit. Ideo fecit haec dr̃
potentia uerbirui sine pluuia.
sine opere humano: nam &iã
nunc ipsefecit: sediam plu
uiam & ꝑ hominum manus
fons autem a scendebat d&er¬
ra & in rigabat omnẽ faciem
terrae : Ille quippe fonstan¬
ta largitate manens sicut
nilus egrpto : poss uniuerse
terrae eẽ propluuia. quid
itaque promagno commenda¬
tum ẽ ante quam pluer&. fe¬
cisse dm̃ illa ginantia. cum
tantum. adiuuare pluui a
quantum fons inriganst̃rã:
Verum & si aliquidminus
minora illa fostas se non ta¬
men nulla nascerentur:

Expanded text:
rum non sine ulla opera homirum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terraUbi enim opera humana non est, per pluviam ista nascuntur. Sunt etiam quaedam quae per pluviam non nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine pluvia, sine opere humano. Nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
nobisi nosinu& indagare dif¬
ficile .ẽ. Tamquam ideo ante¬
quam exostum ẽ. fecit ds̃ fe¬
num agri quia nondu plue¬
rat superterram: si enim p̃
pluuiam fenum feciss& plu¬
uiam agis exostum quam fac¬
tum habeo uider&ur.
Quid enim quod post pluuiam
exoritur ab aliofit nisi ab eodẽdõ
Cur autem non erat homo qui
operar&ur terrã non neiã
secto die fecerat hominem.
Et septimo requi euerat abom¬
nibus operibus suis . An hoc
recapitulando commerat:
qm̃ quando fecit dr̃ omne uiride
agri &omne fenum. nondum
pluerat supesterrã. Et n¬
dumerat homo testio quip¬
pedie fecitdr̃ ista: hominẽ
autem sexto: sed cum fecit
ds̃ omne uiride atque omne
faenum agri ante quam
exostum ẽ suꝑ terrami non
solum homo non erat qui ope¬
rar&ur terram sed nec ipsũ
faenumerat suꝑ terram quod
utique ante dicit factum quam
exostum anideo di&ertio dr̃ fecit
ista. quia non dumerat homo
qui operando terrã facer& ea
qua si uero tam multa ligna
Et tam multa genera heba¬

Expanded text:
nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herba
Abbreviated transcription (Latin):
ter agnoscens. nec in ipsirre¬
manens: Sed eorum &iamcog¬
rens dilectionem: uesperam
& mane & meridiem inomnib
praebuit. non permoras tẽ¬
porum sed propter ordinem
conditorum: Postremo qui&i
sicreatoris qua inse requi escit
abomnibus operibus suis notitiã
reprae sentans inqua non hab&
dat scriptura & nouit ecclesia
Hic ẽ ergo liber creaturae caeli
& terrae: Quia in principio fe¬
citds̃ caelum & terram. secun¬
dum materiae quandam utita
dicam formabilitatem. quȩ con¬
sequenter uerbo eius forman¬
da fuerat praecedens forma¬
tionem suam non tem pore
sed origine amutiq confir¬
mar&ur : primum factus est
dies: Cum factus ẽ dies fecit
ds̃ caelum & terrã &omne uiri¬
de agri. antequam ẽ& suꝑter¬
ram. Et omne fenum agri

Expanded text:
ter agnoscens nec in ipsis reter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posrens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet dat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum ag