comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qiͣ supplicus expurgati uel illi ĩ angelicam redeant qua crea¬
ti sunt dignitatem uel isti iustorum societate donentur. eaꝙ
hoc diuine conueniat pietati ne quid ex rationalibz peat
creatuus: s quolibet mã saluentur. Sed nos credanus ipsi
iudici omnium et retributori iusto qui dixit. ibunt impu
in supplicium eternum. iusti autẽ ĩuitam eternã ut ꝑcipiãt
fuictum operum suorum ¶In prinapio creauit deus celũ
et terram et aquam ex nichilo. et cum ad huc tenebre ip̃am
aquam occultarent et aqua terram abscondẽt: facti sũt an-¬
geli et onmes celestes uirtutes ut nõ ociosa dei bonitas. s
haberet ĩ quib ꝓ multa ante spacia bonitatẽ suam ostende¬
ret: et ita hic iusibilis mundus ex materia: que adeo creata
fuerat factus ẽ et ornatus. Nichil ĩcorporeum et ĩuisibile¬
in natura credendum: insi solum deum. id ẽ patrẽ ⁊ filium

Expanded text:
quasi suppliciis expurgati, vel illi in angelicam redeant, qua creaquasi suppliciis expurgati, vel illi in angelicam redeant, qua creati sunt, dignitatem; vel isti justorum societate donentur, eo quod hoc divinae conveniat pietati, ne quid ex rationalibus pereat creaturis, sed quolibet modo salventur. Sed nos credamus ipsi judici omnium et retributori justo, qui dixit: Ibunt impii in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam , ut percipiant fructum operum suorum. In principio creavit Deus coelum et terram et aquam ex nihilo. Et cum adhuc tenebrae ipsam aquam occultarent, et aqua terram absconderet, facti sunt angeli et omnes coelestes virtutes ut non otiosa Dei bonitas, sed haberet in quibus per multa ante spatia bonitatem suam ostenderet; et ita hic visibilis mundus ex materia quae a Deo creata fuerat, factus est et ornatus. Nihil incorporeum et iin natura credendum, nisi solum Deum, id est Patrem, et Filium,
Abbreviated transcription (Latin):
et caro eus non uidit corruptionem. Hane racõem maxima
patrum turba tradente suscepinius. Uerum quia sunt et
alii eque catholici et eruditi uiri qui credunt amnã ĩ corꝑe
manentem iniuitandos ad in corrupcõen. et immortalita¬
tem eos qui ĩ aduentu domini uiui inuemiendi sunt ⁊ hoc
eis reputari pro resurrectiõe ex mortius ꝙ mortalitatem
minuitacione deponant non morte. Quolibet quis acquiescat
mõ nõ ẽ hereticus n ͨ contencõe hereticus fiat. dufficit emm
in ecclĩe lege carnis resurrectionem credere futuram de morte.
Quõd autẽ dicimus in simbolo ĩaduentu domini uiuos ac
mortuos iudicandos non iustos ⁊ peccatores iudicare sicut
diodorus significare putat: sed uiuos eos qui in carne mue¬
mendi sunt dicit. qui ad huc morituri creduntur. uel im¬
et iudicium non credamus restitucionem futuram qua ori¬
genes delirat ut demones uel mpii homines post tormẽta

Expanded text:
, et caro ejus non vidit corruptionem. Hanc rationem, maxima , et caro ejus non vidit corruptionem. Hanc rationem, maxima patrum turba tradente, suscepimus. Verum quia sunt et alii aeque catholici et eruditi viri, qui credunt anima in corpore manente immutandos ad incorruptionem et immortalitatem eos, qui in adventu Domini vivi inveniendi sunt, et hoc eis reputari pro resurrectione ex mortuis, quod mortalitatem immutatione deponant, non morte: quolibet quis acquiescat modo, non est haereticus, nisi contentione haereticus fiat. Sufficit enim in Ecclesiae lege, carnis resurrectionem credere futuram de morte. Quod autem dicimus in symbolo, in adventu Domini vivos ac mortuos judicandos, non justos et peccatores judicare, sicut Diodorus significare putat; vivos eos, qui in carne inveniendi sunt, dicit, qui adhuc morituri creduntur, vel im et judicium non credamus restitutionem futuram, qua Origenes delirat, ut daemones vel impii homines post tormenta,
Abbreviated transcription (Latin):
sicut pater ⁊ spiritussanctus adoratur ab angelis et ab omĩ
creatura: non homo preter deum: uel xp̃s aun deo sicut nesto¬
rius blasphemat; sz homo in deo et in homme deus. ¶Erit
resurrectio mortuorum homnum sz una et semel. non p̾ma
iustorum. et secunda peccatorum. ut fabula somniatur: s
una omnium: et si id resurgere dr̃ qd̃ cadit. caro ergo nr̃a ĩ
ueritate resurgit: sicut ĩueritate cadit. et non secundum
originem immiutacio corporum erit. id ẽ aliud̃ nouũ corpus
pro carne: sz eadem caro corruptibilis tã iustorum: qͣz ĩiusto¬
rum caro in corruptibilis resurgit. ut uel penã sufferre pos¬
sit pro peccatis. uel in glĩa eterna mane̾ pro meritis. Om¬
nium enim hommium erit resurrectio. di oim erit. ergo oñs
moriuntur. ut mors ab adam ducta omnibz filus eius do-¬
minetur: et maneat illud preuilegium in dño: quod de ed
liter dicitur non dab̾ sanctum tuum uidere corrupe

Expanded text:
sicut Pater et Spiritus sanctus adoratur ab angelis et ab omni sicut Pater et Spiritus sanctus adoratur ab angelis et ab omni creatura: non homo praeter Deum: vel Christus cum Deo, sicut Nestorius blasphemat: sed homo in Deo et in homine Deus. Erit resurrectio mortuorum hominum, sed una et semel, non prima justorum, et secunda peccatorum, ut fabula somniatur: sed una omnium: et si id resurgere dicitur, quod cadit: caro ergo nostra in veritate resurgit, sicut in veritate cadit: et non secundum Origenem immutatio corporum erit, id est, aliud novum corpus pro carne: sed eadem caro corruptibilis tam justorum quam injustorum caro incorruptibilis resurgit: ut vel poenam sufferre possit pro peccatis, vel in gloria aeterna manere pro meritis. Omnium enim hominum erit resurrectio. Si omnium erit, ergo omnes moriuntur, ut mors ab Adam ducta omnibus filiis ejus dominetur, et manet illud privilegium in Domino, quod de eo specialiter dicitur: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem
Abbreviated transcription (Latin):
ue aut minus ut arrius: nchil extraneum aut officialen
alteri. ut machedomius. nichil ꝑsuasiõt aut surrepcõe in ser¬
tum ut manicheus.nichil corporeũ utmelito et t̾cullianus.
nichil corporaliter esfigiatum ut antropoformus et uadia¬
nus. nichil sibi muisibile. ut origenes. nichil creaturis ui-¬
sibile ut fortunatus. nichil morib uel uoluntate diuersum
ut marcion. nichil trinitatis essentia ad creaturarũ naturã
deductum ut plato et tertullianis. nichil officio singulare
nec alteri cõmuncabile. ut origenes. nichil confusum. ut sa¬
bellius: sz unum ꝑfectum quia totum ex uno et unum non
tñ solitarium: ut presumunt saluamus et praxetos pentha¬
politana damnabilis illa doctrina ¶ Omousion ergo id¬
ẽ in diuinitate prĩs filius. E Dmnousion patri ⁊ filio spiri-¬
cussanctus. Omousion deo et homini. unus filius manẽs
deus in homine suo ĩ glĩa patris desiderabilis iuideri ab angel.

Expanded text:
ve, aut minus, ut Arius: nihil extraneum aut officiale ve, aut minus, ut Arius: nihil extraneum aut officiale alteri, ut Macedonius: nihil persuasione aut surreptione insertum, ut Manichaeus: nihil corporeum, ut Melito et Tertullianus: nihil corporaliter effigiatum, ut Anthropoformus et Vadianus: nihil sibi invisibile, ut Origenes: nihil creaturis visibile, ut Fortunatus: nihil moribus vel voluntate diversum, ut Marcion: nihil Trinitatis essentia ad creaturarum naturam deductum, ut Plato et Tertullianus: nihil officio singulare, nec alteri communicabile, ut Origenes: nihil confusum, ut Sabellius: sed unum perfectum, quia totum ex uno, et unum, non tamen solitarium, ut praesumunt Sylvanus et praxetos penthapolitana damnabilis illa doctrina. Omousion ergo est in divinitate Patris Filius. Omousion Patri et Filio Spiritus sanctus. Omousion Deo et homini, unus filius manens Deus in homine suo in gloria patris, desiderabilis videri ab angelis,
Abbreviated transcription (Latin):
sicut marcaon. origenes. et eutiches affirmant: neqz ĩfã¬
tasia. ad ẽ absq ueritate. sicut ualentinus salicet dicit. neq
tantum carnem ex carne sicut marcianus: sed uerus deus
ex diuinitate et uerus homo ex carne: unus filius. ĩduum¬
tate uerbum patris et deus in hommie anna et caro. Aĩa
non absqz sensu et ratione. ut appollinaris: neq caro absq
anmua. ut anonrotus: sed amnia cum racõe sua: et caro
cum sensib fuis; ꝑ quos sensus ueros ĩ passiõe et añ passio¬
nem carnis sue dolores sustinuit. Neqz sit ẽ natus exuirgiẽ
ut deitatis micium homo nascendo acceꝑit qĩ anteqͣ exuir¬
gine nasceretur deus non fuerit. sicut artemon ⁊ berillus
et marcellus docuerunt: sz eternus deus homo ex iuirgine.
natus ẽ. Nichil creatum aut seruiens ĩtrinitate credendĩe
ut uult dyomsius fons arrii: nichilinequale ut eunomius.
nichil gr̃a equale ut uult ethius. nichil anterius posterius¬

Expanded text:
sicut Marcaon, Origenes, et Eutyches affirmant, neque in phansicut Marcaon, Origenes, et Eutyches affirmant, neque in phantasia, id est, absque veritate sicut Valentinus scilicet dicit nequetantum carnem ex carne sicut Marcianus sed verus Deus ex divinitate, et verus homo ex carne: unus filius in divinitate, Verbum Patris, et Deus in homine, anima et caro. Anima non absque sensu et ratione, ut Apollinaris; neque caro absque anima, ut Anomocus: sed anima cum ratione sua: et caro cum sensibus suis: per quos sensus veros in passione et ante passionem carnis suae dolores sustinuit. Neque sic est natus ex virgine, ut deitatis initium homo nascendo acceperit: quasi, antequam ex virgine nasceretur, Deus non fuerit, sicut Artemon et Berillus et Marcellus docuerunt: sed aeternus Deus homo ex virgine natus est. Nihil creatum aut serviens in Trinitate credendum, ut vult Dionysius fons Arii: nihil inaequale, ut Eunomius: nihil gratia aequale, ut vult Ethius: nihil anterius posterius
Abbreviated transcription (Latin):
natuuitate filii nomẽ nascendo haberet et ẽẽt uerus deus
et uerus homo unus filius. Non ergo duos xp̃os neqz duos
filios: sed deum ⁊ homiem unum filium quem propterea
et uiigenitũ dicimus manentẽ ĩduabus substancus: sicͭ
ei nature ueritas contulit no confusis naturis neq ĩmixtis
sicut timochiam uolunt: s societate uniti. Deus ergo hoĩem
assumpsit: homo in deum transuut nõ nature uersibilita¬
te. sicut appollmariste dicunt: sed dei dignacõe ut nec deus
mutaretur ĩ humanam substãtiam assumendo hominem
nec homo ĩdiui̾na glorificatus in deum: quia mutacio uel
uersibilitas nature et dimnucõem et abolitioem substãcie
facit. Creditur a nobis sine cõfusiõe coniuĩcta trinitas sine
separacõe distincta. Natus ẽ ergo dei filius ex homme ⁊ nõ
ꝑ homniẽ. id ẽ non ex iuiri coitu: sicut hebion dicit: sed car¬
nem exiirginis corpore trahens: et nõ de celo secum afferẽs.

Expanded text:
nativitate filii nomen nascendo haberet, et esset verus Deus nativitate filii nomen nascendo haberet, et esset verus Deus et verus homo, unus filius. Non ergo duos Christos, neque duos filios: sed Deum et hominem unum filium, quem pret unigenitum dicimus, manentem in duabus substantiis, sicut ei naturae veritas contulit, 3 non confusis naturis, neque immixtis, sicut Timothiani volunt, sed societate unitis. Deus ergo hominem assumpsit, homo in Deum transivit, non naturae versibilitate, sicut Apollinaristae dicunt, sed Dei dignatione: ut nec Deus mutaretur in humanam substantiam, assumendo hominem, nec homo in divinam glorificatus in Deum: quia mutatio vel versibilitas naturae et diminutionem et abolitionem substantiae facit. Creditur a nobis sine confusione conjuncta sancta Trinitas, sine separatione distincta. Natus est ergo Dei per homines, id est, non ex viri coitu sicut Hebion dicit: sed carnem ex virginis corpore trahens et non de coelo secum afferens
Abbreviated transcription (Latin):
ciius eternus sit pater. filius eternus eo ꝙ sit patri et sp̃iu
sancto coeternus. spiritus sanctus eternus eoꝙ sit patri et
filio coeternus: non consusa muna persona trinitas. ut sa¬
bellius dicit. neqz separata aut diuisa in natura diuinitas
ut arrius blasphemat: sz alter in ꝑsona pater. alter ĩ ꝑsona
filius. alter ĩpersona spiritussanctus. unus in natura in
sancta trinitate deus pater et filius et spiritussanctus. Nõ
parter carnẽ assumpsit: neqz spiritussanctus: s filius tã¬
tum. ut qui erat in diuinitate patris dei filius: ip̃e fieret ĩ
homine hominis filius: ne filii nomẽ ad alterum transiret:
qui non eẽt natiitate filius. Dei ergo filius: hominis fac¬
tus ẽ filius: natus secundum ueritatem nature ex deo dei
filius et secundum ueritatẽ nature ex homme hominis fi¬
lius. ut ueritas geniti nõ adopcõe non appellacõe: s ĩutrac

Expanded text:
cujus aeternus sit Pater. Filius aeternus eo, quod sit Patri et Spiritui cujus aeternus sit Pater. Filius aeternus eo, quod sit Patri et Spiritui sancto coaeternus. Spiritus sanctus aeternus eo, quod sit Patri et Filio coaeternus: non confusa in una persona Trinitas, ut Sabellius dicit: neque separata aut divisa in natura divinitas, ut Arius blasphemat: sed alter in persona Pater, alter in persona Filius, alter in persona Spiritus sanctus: unus in natura in sancta Trinitate Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Non Pater carnem assumpsit neque Spiritus sanctus: sed Filius tantum, ut qui erat in divinitate Patris Dei Filius, ipse fieret in homine hominis filius: ne filii nomen ad alterum transiret qui non esset nativitate filius. Dei ergo filius, hominis factus est filius: natus secundum veritatem naturae ex Deo Dei filius et secundum veritatem naturae ex homine hominis filius: ut veritas geniti non adoptione, non appellatione: sed in utraque
Abbreviated transcription (Latin):
sunt q̃s etiam pater augustinus ad quod uult deum dyaco¬
num scribens satis manifeste declarat. Sed quia memora¬
tus doctor ĩ diffmitionib suis eccłiastica doginata enumerãt
quid credendum: quid ue cauendum sic lucide descripsit omis¬
so hereticorum catalogo fidei catholice iura ĩ hoc oꝑe inserenda
censemus. ¶ De diffiicoĩb recte fidei ⁊ ecclĩasticorum dog¬
matum.
Redimus unum deum ẽẽ patrem et filium ⁊ sp̃m
sanctum. patrem eoꝙ habeat filium. filiũ eoq
habeat patrẽ. spiritũ sanctũ eoꝙ ex patre ⁊ filio
procedat. Pater ergo principium deitatis: qui
sicut nunquã fuit non deus. ita nunqͣz nõ fuit nõ pater.
Aquo filius natus. aquo spiritussanctus nõ natus. quia
nõ est filius: neqz ingenitus quia non est pater: nec factus
spiritus sanctus: quia nõ est ex nichilo: sz ex deo patre ⁊ deo
filio deus procedens. Pater eternus eoꝙ habeat filium etnũ:

Expanded text:
sunt, quas etiam Pater Augustinus ad Quodvultdeum diacosunt, quas etiam Pater Augustinus ad Quodvultdeum diaconum scribens, satis manifeste declarat. Sed quia memoratus doctor, in diffinitionibus suis ecclesiastica dogmata enumerans, quid credendum, quidve cavendum sit, lucide descripsit: omisso haereticorum catalogo, fidei catholicae jura in hoc opere inserenda censemus. CAPUT X. De diffinitionibus rectae fidei et ecclesiasticorum dogmatum. redimus unum Deum esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Patrem eo, quod habeat filium: Filium eo, quod habeat patrem: Spiritum sanctum eo quod ex Patre et Filio procedat. Pater ergo principium Deitatis: qui sicut nunquam fuit non Deus, ita nunquam non fuit non Pater. A quo Filius natus: a quo Spiritus sanctus non natus, quia non est Filius: neque ingenitus, quia non est Pater: nec factus Spiritus sanctus, quia non est ex nihilo: sed ex Deo Patre, et Deo Filio Deus procedens. Pater aeternus eo, quod habeat Filium aeternum,
Abbreviated transcription (Latin):
ulla in re supra dictis communicant. Pharisei quidẽ et sa¬
ducei inter se contrari sunt. Nam pharisei ex hebreo ĩlati¬
num interpretantur diuisi. eo ꝙ tradicionum et obseruatio¬
num qͣs illi deuterosios uocant iusticiam p̾ferant. uñ et di-¬
uisi uocantur apopulo qiͣ ꝑ iusticiam. ¶ Herodiami nam
temporibz saluatoris hec heresis surrexit. Hu herodẽ magni¬
ficcibant dicentes ip̃m ẽẽ xp̃m. ¶ damarite qͦ custodes
interpretantur qui ĩlocum israhel iam captiuo et transduc¬
to ĩbabiloniam populo translati sunt ĩt̾ram decẽ tribuũ.
et ex parte sine lege israhelitarũ consuetudinẽ obtinent.
Isti prophetas non reapiunt atq ĩobseruacoĩbus sus a
uideis omnib separantur: quorũ suꝑsticõ proculdubio oĩb
inueniũtur que intemporibus cristiams exorte ꝑ inuẽto¬
res ⁊ sequaces eorum fidem catholicam impugnare solite

Expanded text:
ulla in re supra dictis communicant. Pharisaei quidem et Saulla in re supra dictis communicant. Pharisaei quidem et Sadducaei inter se contrarii sunt. Nam Pharisaei ex Hebraeo in Latinum interpretantur, divisi: eo quod traditionum et observationum, quas illi deuterosios vocant, justitiam praeferant: unde et divisi vocantur a populo quasi per justitiam. Herodiani. Temporibus Salvatoris haec haeresis surrexit. Hi Herodem magnificabant, dicentes ipsum esse Christum. Samaritae quoque, custodes, interpretantur, qui in locum Israel, jam captivo et transducto in Babyloniam populo, translati sunt in terram decem tribuum: et ex parte sine lege Israelitarum consuetudinem obtinent. Isti prophetas non recipiunt, atque in observationibus suis a Judaeis omnibus separantur: quorum superstitio procul dubio omnibus inveniuntur, quae in temporibus Christianis exortae, per inventores et sequaces eorum fidem catholicam impugnare solitae
Abbreviated transcription (Latin):
te. Efnei dicunt xp̃m docuisse illos onnnẽ abstinẽcie¬
¶ Galilei ⁊ ip̃i dicunt xp̃m uenisse ⁊ dociusse eos ne dicerẽt
domnium cesarem ne ue eius monitis uterentur. ¶ Mar-¬
bonei dicunt ip̃m ẽẽ xp̃m qui docuit illos ĩ omni re sabbati¬
zare. ¶ Teniste presumũt quomã de genere abrahe funt
Nam cum in babilonem uenisset populus dei pleriqz relinquẽ
uxores suas babilomis mulieribz ad heserunt. Quida
autem ifraeliticis coniugus contenti: uel ex eis geniti dum
reuersi ẽẽnt aut babilomia. diuiserũt se ab omni populo et
assumpserunt sibi nomẽ iactancie. ¶ Meriste seꝑant scrip¬
turas nõ credentes omnibz prophetis dicentes alus et alus
spiritib illos prophetasse. ¶ daducei interpretantur iusti
uendicant emm sibi quod nõ sunt: negant resurrectionem
dicentes. dictum est in genesi ade. de terra es et in t̾ram ibis
Hii quĩqz tantũ libros legis recipiunt. prophetarũ autem
uaticima respiunt. ¶ Pharisei negant xp̃m uenisse nec

Expanded text:
e. Efnaei dicunt Christum docuisse illos omnem abstinentiam. Galilaei et ipsi dicunt Christum venisse et docuisse eos, ne dicerent Dominum Caesarem, neve ejus monitis uterentur. Marbonaei dicunt, ipsum esse Christum, qui docuit illos in omni re baptizare. Genistae praesumunt, quoniam de genere Abrahae sunt. Nam cum in Babylonem venisset populus Dei, plerique relinquentes uxores suas, Babyloniis mulieribus adhaeserunt. Quidam autem Israeliticis conjugiis contenti, vel ex eis geniti, dum reversi essent de Babylonia, diviserunt se ab omni populo, et assumpserunt sibi nomen jactantiae. Meristae separant scripturas, non credentes omnibus prophetis; dicentes, aliis et aliis spiritibus illos prophetasse. Sadducaei interpretantur, justi: vendicant enim sibi, quod non sunt: negant resurrectionem, dicentes: dictum est in Genesi Adae: De terra es, et in terram ibis . Hi quinque tantum libros legis recipiunt: prophetarum autem vaticinia respuunt. Pharisaei negant Christum venisse, nec
Abbreviated transcription (Latin):
stabile et fumum ⁊ per se robusta molle fundatũ edificat
custi ecclĩa: super arenam uero que fluida ẽ et coaugniẽ¬
taui non potest nec in unam copulam redegi omins he¬
reticorum sermo est qui ad hoc edificatur ut corruat.
agnes lapis. De laꝑidibus insigmoribus

Expanded text:
stabile et firmum et per se robusta mole fundatum aedificatur stabile et firmum et per se robusta mole fundatum aedificatur Christi Ecclesia: super arenam vero, quae fluida est et coagmentari non potest, nec in unam copulam redigi, omnis haereticorum sermo est, qui ad hoc aedificatur, ut corruat. CAPUT IV. De lapidibus insignioribus
Abbreviated transcription (Latin):
cessanus Mlam lapis lapidi non potest ad herere fortius
liot quod significare potest glutinum caritatis quo co¬
pulantur inuicem electi pertinentes ad spitale edificiũ
dei quia candore uirtutum ntent. et pulchritudinẽ bo¬
norum operum in se ostendunt. Arena ab auiditate dicta
nonab ad herendo infabrias ut quidam uolunt. huius
probacio est si manu impressa stridet aut si in uestem cã¬
didam sparsa nichil sordis relinquat. Arena autem mis¬
tece signifias instabilitatem hominum terrenorũ uel in¬
fertilitatem iudaia ppli qui terrenis concupiscencus in¬
buantes spuitales fructus gignere neglererunt. de qͥb
scrintum est. dimumerabo eos ⁊ super arenam multipli¬
tabuntuiet i euangesio segitut uirum sapiẽtẽ edifica¬
ro domum suam super petram: stultum ueto super arenã
ponere fundamentũ quõd apls paulus architectus posuit.
uuus eit domius noster iħs up̃s. super hoe funidamentũ

Expanded text:
cessarius. Nam lapis lapidi non potest adhaerere fortius,cessarius. Nam lapis lapidi non potest adhaerere fortius,lior: quod significare potest glutinum charitatis, quo copulantur invicem electi pertinentes ad spiritale aedificium Dei, quia candore virtutum nitent, et pulchritudinem bonorum operum in se ostendunt. Arena ab ariditate dicta, non ab adhaerendo in fabricis, ut quidam volunt. Hujus probatio est, si manu impressa stridat, aut si in vestem candidam sparsa nihil sordis relinquat. Arena autem mystice significat instabilitatem hominum terrenorum, vel infertilitatem Judaici populi, qui terrenis concupiscentiis inhiantes, spiritales fructus gignere neglexerunt: de quibus scriptum est: Dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur . Et in Evangelio legitur , virum sapientem aedificare domum suam super petram; stultum vero super arenam ponere. Fundamentum, quod apostolus Paulus architectus posuit, unus est Dominus noster Jesus Christus. Super hoc fundamentum
Abbreviated transcription (Latin):
sapides significant duritiam co.dis gentilium dequos
domimus ait̃. potens ẽi deus delapidib istis susctue fi-¬
lios abrahe: significat autem ⁊ petrosa cerra sterilitatẽ
semen illud quõd interram petrosam cecidit radicem nõ
haberet: quia reproborum corda oportunum fructum af¬
ferre non possunt: eo quod ad tempus credunt et in tem¬
pore temptacionis a statu iusticie recedunt. Item de du¬
icia diaboli in libro iob scaptum est. cor eius in¬
bitur tanquam lapis quia nulla unquam conuersio¬
nis peiitentia mollitur. Gipsus cognatus cala est et
ẽ grecum nomen. plura eius genera: omnum autem
optimum de lapide speculari. Calx iuua dicta quia dũ
ractu fugida intus occultum continet ignem na¬
ra eius mirum aliquid facit: postquam enĩ arserit aqͥs
incenditur quibus solet ignis extingui oleo extinguit
quo solet ignis nicendi usus eius structurus fabrice ne¬

Expanded text:
lapides significant duritiam cordis gentilium, de quibus lapides significant duritiam cordis gentilium, de quibus Dominus ait: Potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae : significat autem et petrosa terra sterilitatem  est , quod semen illud, quod in terram petrosam cecidit, radicem non haberet; reproborum corda opportunum fructum afferre non possunt: eo quod ad tempus credunt et in tempore tentationis a statu justitiae recedunt. Item de duritia diaboli in libro Job scriptum est: Cor ejus indurabitur tanquam lapis : quia nulla unquam conversionis poenitentia mollitur. Gypsum cognatum calci est, et est Graecum nomen: plura ejus genera; omnium autem optimum de lapide speculari. Calx viva dicta, quia dum sit tactu frigida, intus occultum continet ignem. Natura ejus mirum aliquid facit: postquam enim arserit, aquis incenditur, quibus solet ignis exstingui: oleo exstinguitur, quo solet ignis accendi: usus ejus structuris fabricae ne
Abbreviated transcription (Latin):
Lapidem quem reprobauerunt edificantes. hic factus
est in capud anguli adomino factum est et est mirabile
in oculis nostris et apls̃ bibebant inquit de spuituali
consequenti eos petra: petra autem erat rp̃s. Aliquãdo
uero lapidis nomme significantur aplĩ aut sancti iuir.
siue ip̃a opa iurtutũ. unde scriptum est in apocalipsi fũ¬
damenta muri ciuitatis omnia lãpide precioso ornata.
et in ꝓsalmo de sanctis scriptum est beneplacitum habue¬
runt serui tui lapides eius et terre eius miserebuntur:
et alibi lapides inquit sancti uoluuntur super terram
Item lapides aliquando significant ordmem preposutor
in ecclia de quibus iheremias dispersi sunt inquit lapa¬
Des sanctuarii incapite ominum platearum idẽ in latoc
spaciosarumq uiarum que ducunit ad perdicionem alĩ¬
quarido populorum udeorum de quibus in propheca drcl̃
possite sapides de uia et redigite in aceruos: similiter aul

Expanded text:
Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli: a Domino factum est, et est mirabile in oculis nostris . Et Apostolus: Bibebant, inquit, de spirituali consequenti eos petra: petra autem erat Christus . Aliquando vero lapidis nomine significantur apostoli aut sancti viri, sive ipsa opera virtutum; unde scriptum est in Apocalypsi: Fundamenta muri civitatis omnia lapide pretioso ornata . Et in psalmo de sanctis scriptum est: Beneplacitum habuerunt servi tui, lapides ejus et terrae ejus miserebuntur . Et alibi: Lapides, inquit, sancti volvuntur super terram. Item lapides aliquando significant ordinem praepositorum in Ecclesia, de quibus Jeremias: Dispersi sunt, inquit, lapides sanctuarii in capite omnium platearum , id est in latarum spatiosarumque viarum, quae ducunt ad perditionem. Aliquando populum Judaeorum, de quibus in propheta dicitur: Tollite lapides de via, et redigite in acervos . Similiter autem
Abbreviated transcription (Latin):
ith dilui possunt sed grauioribus tormentis indigent.
unius euiuisqz enm opus quale sit ignis probabit igne
reuelabitur. pulchreq addidit maculata es in miquita¬
te tira in conspectu meo quod eciam si hominibus munda
uidearis michi mundannon es giũmoue conscencias sin¬
quidem ait. Rusticus es nesas quid greco nomin
dicat. spuma uocor nitu : grecus es a fronitor colligitur
in asia inspelunas distillans de hinc siccatur sole optimũ
putatur si minime fuerit ponderosum. et maxime frica¬
bile. colore pene purpureo. De Lapidibus uulgaribis
cernitur. lapis autẽ dictus qd̾ ledat pedem. la¬
pis mollis est et sparsus. sara herent et amon-¬
tibus exiduntur. Petra grecum ẽ. dilex est durus lapis
eo quod exiliat ignis ab eo dictus scopulus a saro eminen¬
Aliquando enim significat cristum propter firmitatem
fidei atq soliditatem ueritatis ut est illud̃ in ꝓsalmo.

Expanded text:
ith dilui possunt, sed grauioribus tormentis indigent. ith dilui possunt, sed grauioribus tormentis indigent. uniuscuiusque enim opus, quale sit. ignis probabit et in igne reuelabitur. pulchreque addidit: maculata es iniquitate tua in conspectu meo, quod, etiamsi hominibus munda uidearis. mihi munda non sis, qui noui conscientias sinquidam ait: Rusticus es, nescis quid Graeco nomine dicar. Spuma vocor nitri Graecus es aphronitrum. Colligitur autem in Asia, in speluncis distillans, dehinc siccatur sole. Optimum putatur, si minime fuerit ponderosum, et maxime friabile, colore pene purpureo. CAPUT III. De lapidibus scernuntur. Lapis autem dictus quod laedat pedem: lapis mobilis est et sparsus: saxa haerent et a montibus exciduntur. Petra Graecum est. Silex est durus lapis, eo quod exsiliat ignis ab eo, dictus. Scopulus a saxo eminenAliquando enim significat Christum propter firmitatem fidei atque soliditatem veritatis, ut est illud in psalmo:
Abbreviated transcription (Latin):
tur in nitrum feruescit intrum protinus et ebullit et
peruersa mens quando per increpacõem corripitur. De
correpcõe fit de terior et inde in murmuracoĩs iniquitatẽ
succenditur. unde debuit ab inquitate compesc. Quõd
autem de prophetica sentencia supra commemoraui ubi
scriptum est. si laueris te ntro ⁊ multiplicaueris tibi her¬
bam borith et reliqua. pro herba borith septuaginta trã¬
stulerunt. Uot significarent herbam fullonum q̃ iuxta
ritum prouincie palestine in iuirentib et humectis nas¬
atur locis ⁊ ad lauandas sordes eanidem uim habet quã
et intrum. Nitrum autem nostrum et herba fullonis
peiitentia est: ecclesiasticus quoq sermo qui arguit
et increpat ⁊ corripit delinquentem. moderacioris intri
habet similitudinem. qui uero leui peccatorum sorde ma¬
ailatus est leuioribz ꝓuigritur monitis porro pectata
grauia que ad mortem trahunt nec intro nec herba bo¬

Expanded text:
tur in nitrum, fervescit nitrum protinus, et ebullit: et tur in nitrum, fervescit nitrum protinus, et ebullit: et perversa mens quando per increpationem corripitur; de correptione fit deterior, et inde in murmurationis iniquitatem succenditur, unde debuit ab iniquitate compesci. Quod autem de prophetica sententia supra commemoravi, ubi scriptum est: Si laveris te nitro, et multiplicaveris tibi herbam borith, etc. ; pro herba borith Septuaginta transtulerunt πόαν ut significarent herbam fullonum, quae juxta ritum provinciae Palestinae, in virentibus et humectis nascitur locis, et ad lavandas sordes eamdem vim habet quam et nitrum. Nitrum autem paenitentia est. ecclesiasticus quoque sermo, qui arguit et increpat et corripit delinquentem, mordacioris nitri habet similitudinem. qui uero leui peccatorum sorde maculatus est, leuioribus purgatur monitis. porro peccata grauia, quae ad mortem trahunt, nec nitro nec herba bor
Abbreviated transcription (Latin):
ior uis uentorum uel ip̃ius mars feruor in litorarusterio¬
ia proiecerit: ita in intria ubi etate pluue prosirior l̃
cellurem in fundunt ad erit aidor siderre caritus que ipis
aquits pluuiaes per latitudinem harenarum capicaquat¬
in petram sal quidem uel glacier aspectui simillimum.
nl gelidi rigoris ml salis saporis habentem que
urtã naturam salis in caumate durare aut minbilo¬
so aere fluere ac lique fieri solet. Hanc in digne sumẽ¬
tes seruant et ubi opus extiterit pro lomento utuntur.
Uñ iudee peccanti dicit propheta. si laueris te nitro et
multiplicaueris tibi herbam borith. maculata es in
iniquitate tua dicit dominus deus. Crepitat autẽ in
aqua quomõ calx iuua: et ip̃a quidem dispit: sed aquã
lauationi habilem reddit. Cuius natura cui sit apta
figure carnens salomon ait. Acetum in intro et qui
cantat carmina corde pessimo. Acetum quippe si mitt¬

Expanded text:
jor vis ventorum vel ipsius maris fervor in littora ulteriojor vis ventorum vel ipsius maris fervor in littora ulteriora projecerit: ita in Nitria, ubi aestate pluviae prolixiores tellurem infundunt, aderit ardor sideris tantus, qui ipsas aquas pluviales per latitudinem arenarum concoquain petram sali quidem vel glaciei aspectui simillimam: sed nil gelidi rigoris, nil salis saporis habentem, quae tamen juxta naturam salis in caumate durare, aut in nubiloso aere fluere ac liquefieri solet. Hanc indigenae sumentes servant, et ubi opus exstiterit, pro lomento utuntur. Unde Judaeae peccanti dicit Propheta: Si laveris te nitro, et multiplicaveris tibi herbam borith: maculata es in iniquitate tua, dicit Dominus Deus . Crepitat autem in aqua, quomodo calx viva: et ipsa quidem disperit; sed aquam lavationi habilem reddit. Cujus natura cui sit apta figurae, cernens Salomon ait: Acetum in nitro, et qui cantat carmina corde pessimo . Acetum quippe si mitta
Abbreviated transcription (Latin):
que emi ut alius testatur euangelista in terram utile
est cuius miectu germinare perhibetur: neqz insterqui¬
limum agriculture profuturum quod uiuacib licet gle¬
bis mimixtum non fetare semina frugum sed extinguere
na turaliter solet. Sic hominis qui post agnicionẽ ueri¬
trtis retro redierit. Neq ip̃e fructum bomi operis ferre. neq
alios excolere ualet sed foras mittendus hoc est ab ecclie
est unitate se cernendus ut iuxta aliam parabolam iru¬
dentes eum mimiai dicant. Quia hie homo cepit edific¬
re. et non potuit consummare. Nitrum aloco sumpsit ue¬
cabulum nascitur enim in oppido uel regione egipti uitã
ex quo et medicine fiunt et sordes corpotum uestiumhe loet¬
uantur. Huius natura non multum a sale distat.N yiẜet
enim uirtutem salis ⁊ simliter oritur canescentibus Ric¬
citate litorib. Nam sicut falem in lictore mans feruior cõ-¬
ficit solis durando in petram aquas marias quas niais¬

Expanded text:
que enim ut alius testatur Evangelista in terram utile que enim ut alius testatur Evangelista in terram utile est, cujus injectu germinare prohibetur, neque in sterquilinium agriculturae profuturum, quod vivacibus licet glebis immistum non fetare semina frugum, sed exstinguerenaturaliter solet. Sic hominis, qui post agnitionem veritatis retro redierit, neque ipse fructum boni operis ferre, neque alios excolere valet, sed foras mittendus, hoc est, ab Ecclesiae est unitate secernendus, ut juxta aliam parabolam irridentes eum inimici dicant: Quia hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare . Nitrum a loco sumpsit vocabulum: nascitur enim in oppido vel regione Aegypti, Nitria, ex quo et medicinae fiunt, et sordes corporum vestiumque lavantur. Hujus natura non multum a sale distat. Habet enim virtutem salis, et similiter oritur canescentibus siccitate littoribus. Nam sicut salem in littore maris fervor conficit solis, durando in petram aquas marinas, quas ma
Abbreviated transcription (Latin):
incarius hũmane terre scłi lurum atq feditatem ger¬
minare uiciorum. Item quia salad condiendos cibos car¬
nesqz siccandas aptum est. inte demonstrat quõd per pre¬
dicacõem euangelium flurus restringitur uoluptatũ. et
humana natura exclusis uermibus ⁊ putredine peccator
Ille sa seruatur suo conditori per eius custodiam manda¬
torum. Bonum quippe est dei uerbum audire frequen¬
cius. sale sapientie spiritalis cordis archana condui
immo ipsum cum aplĩs sal terre fieri id ẽ eorum quoq
qui ad huc xerrena sapiunt. imbuendis mentibz suffi¬
cere. At si quis semel condimento ueritatis inluminatꝰ
ad apostasiam redierit quo alio doctore corrigitur qui
eã qͣz ip̃e gustauit sapientie dulcedinem uel aduersis
sclĩ perterritus uel inlecebris illectus abiecit. Sicut et¬
go sal infatuatum cum ad condiendos cibos carnesque
siccandas ualere desierit nullo iam usui aptum erit ne¬

Expanded text:
in carnis humanae terra saeculi luxum atque foeditatem gerin carnis humanae terra saeculi luxum atque foeditatem germinare vitiorum. Item quia sal ad condiendos cibos carnesque siccandas aptum est, rite demonstrat quod per praedicationem Evangelii fluxus restringitur voluptatum, et humana natura, exclusis vermibus et putredine peccatorum, illaesa servatur conditori suo, per ejus custodiam mandatorum. Bonum quippe est Dei verbum audire, frequentius sale sapientiae spiritalis cordis arcana condiri, imo ipsum cum apostolis sal terrae fieri, id est, eorum quoque qui adhuc terrena sapiunt imbuendis mentibus sufficere. At si ad apostasiam redierit, quo alio doctore corrigitur, qui eam quam ipse gustavit sapientiae dulcedinem, vel adversis saeculi perterritus, vel illecebris illectus abjecit? Sicut ergo sal infatuatum cum ad condiendos cibos carnesque siccandas valere desierit, nullo jam usui aptum erit; ne
Abbreviated transcription (Latin):
mittatur foras ⁊ conculcetur ab hominibus. Sic appellã¬
tur apostoli quia per ip̃os uiiuersum hommium conditur
genus terre enim nomine. humana natura significatur
In salis uero uerbr sapientia: quõd autem apostolos suos
celesti ac diuina sapientia plenos sal tre: saluator noĩãt
ostendit fatuos ẽẽ indicandos qui. terrena tantum sapi¬
unt qui temporalium bonorum uelut copiam sectantes
uel in opiam metuentes amittũt eterna que nee dari pos¬
sunt ab hominib nec auferri. Notandum autẽ quõd sa-¬
lis natura in fecuriditatem terre facit. unde et in ꝑsalmo.
fciptum ẽ. posuit terram fructiferam in salsugniẽ: et ãs¬
dam urbes legintus ira iuictorum sale semmatas ut nuillũ
ieis germen oriretur. Allegorie autem hoc ⁊ conuenit doc¬
trine aplice ut distructis aduersariorum municionib
et peccati regno derecto. sale sapientie compescat ultra

Expanded text:
mittatur foras, et conculcetur ab hominibus . Sic appellanmittatur foras, et conculcetur ab hominibus . Sic appellantur apostoli, quia per ipsos universum hominum conditur genus: terrae enim nomine humana natura significatur. In salis vero verbi sapientia: quod autem aposcoelesti ac divina sapientia plenos, sal terrae Salvator nominat, ostendit fatuos esse judicandos, qui terrena tantum sapiunt, qui temporalium bonorum velut copiam sectantes, vel inopiam metuentes, amittunt aeterna, quae nec dari possunt ab hominibus, nec auferri. Notandum autem quod salis natura infecunditatem terrae facit. Unde et in psalmo scriptum est: Posuit terram fructiferam in salsuginem . Et quasdam urbes ira victorum sale seminatas, ut nullum in eis germen oriretur. Allegorice autem hoc bene convenit doctrinae apostolicae, ut destructis adversariorum munitionibus, et peccati regno dejecto, sale sapientiae compescat ultra
Abbreviated transcription (Latin):
merttemie sitoribus uel scopulis derelicta et sole decocta
sunt et lacus ⁊ flumina et puter e quibus hauritur de¬
hine in salimis ingestus sole siccatur. sed et flumina den¬
santur in salen: anne reliquo sub gelu fluente. Alibi
quoqz de tractis harens colligitur crescens cum lune noc¬
tibus. Nam in cirenea ammoniacus sub harenis iueĩt᷑.
sunt et montes natiui salis in quibus ferro ceditur ut
lapis renascens maius tanti alicubi duricie ut muros
domusq massis salis faciant sicut in arabia. In natura
quoqz salis differentie sunt. Nam alibi suauis: alibi
salsissimus: comiune sal in igne crepitat: tragaseũ
nec crepitat inigne nee exilit. Agrigentiũ sicilie flã¬
is paciens inqua exilit in igne fluet. Sal misti
gnifieat condimentũ sapientie: unde dominus ad apos¬
tolos in euangelio ait. Uos estis sal terre: quod si sal eua¬
nuerit inquo sallietur: ad nichilum ualet ultra nisi ut

Expanded text:
in extremis littoribus vel scopulis derelicta et sole decocta: in extremis littoribus vel scopulis derelicta et sole decocta: sunt et lacus, et flumina, et putei, e quibus hauritur, dehinc in salinis ingestus sole siccatur; sed et flumina densantur in salem, amne reliquo sub gelu fluente. Alibi quoque detractis arenis colligitur, crescens cum lunae noctibus. Nam in Cyrenaea ammoniacus sub arenis invenitur: sunt et montes nativi salis, in quibus ferro caeditur ut lapis renascens majus tanta alicubi duritie, ut muros domusque massis salis faciant, sicut in Arabia. In natura quoque salis differentiae sunt. Nam alibi suavis, alibi salsissimus; commune sal in igne crepitat. Tragasaeum nec crepitat in igne, nec exsilit. Agrigentinum Siciliae flammae patiens, in aqua exsilit, in igne fluit. Sal mystice significat condimentum sapientiae; unde Dominus ad Apostolos in Evangelio ait: Vos estis sal terrae: quod si sal evanuerit, in quo salietur? ad nihilum valet ultra nisi ut
Abbreviated transcription (Latin):
a de lignis quadratis fieri iubetur undiq stabi
uitam sanctorum significat ad omne opus bonum pa¬
ratam quacunqz enim uerteris quadratũ firmiter sta¬
bit. quõd bitumine glutinantur arce ligna intrnsec
et extiisecus ut incompagine unitatis significatur
tolerantia caritatis ne scandalis ecclĩam temptãtib
siue ab his qui intus sunt suie ab his qui foris sunt
cedat fraterna iunetura ⁊ soluatur uiculum pacis.
Alumen uocatum alumine quod lumen coloribus p̾stat
tinguendis: ẽ autem salsugo terie efficiturq hieme
exaqua ⁊ limo et estuus solib maturatur. huius spe¬
ces due sunt liquidum ⁊ spissum. Sal quidam dictũ
ł tant quod in igne exiliat: fugit em̃ ignem dum bĩt
neum sed naturam sequitur quia igms et aqua sẽ
ter se muica sunt. ⁊llu sala salo ⁊ sole uocatum cõ¬
aimant nam aguis mars sponte gignitut serana

Expanded text:
arca de lignis quadratis fieri jubetur undique, stabilem arca de lignis quadratis fieri jubetur undique, stabilem vitam sanctorum significat, ad omne opus bonum paratam: quacunque enim verteris quadratum, firmiter stabit. Quod bitumine glutinantur arcae ligna intrinsecus et extrinsecus ut in compagine unitatis, significatur tolerantia charitatis, ne scandalis Ecclesiam tentantibus, sive ab his qui intus sunt, sive ab his qui foris sunt, cedat fraterna junctura, et solvatur vinculum pacis. Alumen vocatum a lumine, quod lumen coloribus praestat tinguendis: est autem salsugo terrae, efficiturque hieme ex aqua et limo, et aestivis solibus maturatur. Hujus species duae sunt: liquidum et spissum. Sal quidam dictum putant, quod in igne exsiliat: fugit enim ignem, dum sit igneum: sed naturam sequitur, quia ignis et aqua semper inter se inimica sunt. Alii sal a salo et sole vocatum existimant; nam ex aquis maris sponte gignitur, spuma
Abbreviated transcription (Latin):
auus glebas supernatantes naute scafis appropin-¬
quantes colligunt. in syria autem linus est passim a
terra estuans: spissatura autem utraq et densitate coeũt
et utraqz greci spissa asfalton appellant: natura eius
ardens et ĩgnum cognatu. et neqz aqu̾a nec ferro rũpit᷑.
inisi solis mulieribus inquinamentis utilis ad compages
nauium. Mistice autem bitumen quod est feruentissimũ
et uiolentissimum gleitem significat dilectionis ardorẽ
ui magna fortitudinis ad tenendam soaetatem spiritalẽ
omnia tolerantem unde de arce structura quam domino
iubente edificauit noe ita legitur in libro genesi fae
cibi arcã de lignis leuigatis manssinculas in arca fa¬
ces et bitumine limes eam intrinsecus ⁊ extrinsecus
et sic facies eam. Arcam instruxit nõe de lignis nõ pu-¬
crescendibus. et ecclĩa construitur axp̃o ex hominibus
uicturis in eternum. Arca enm ecclĩam demonstrabat
que natat in fluctibus mundi huuis quod autem eadẽ

Expanded text:
cujus glebas supernatantes nautae scaphis appropinquantes colligunt. In Syria autem limus est passim a terra exaestuans; spissantur autem utraque et densitate coeunt, et utraque Graeci pissasphalton appellant; natura ejus ardens et ignum igni cognata, et neque aqua nec ferro rumpitur: nisi solis muliebribus inquinamentis, utilis ad compages navium. Mystice autem bitumen, quod est ferventissimum et violentissimum gluten, significat dilectionis ardorem, vi magna fortitudinis ad tenendam societatem spiritalem omnia tolerantem: unde de arcae structura, quam, Domino jubente, aedificavit Noe, ita legitur in libro Genesis: Fac tibi arcam de lignis levigatis, mansiunculas in arca facies, et bitumine linies eam intrinsecus et extrinsecus, et sic facies eam . Arcam instruxit Noe de lignis non putrescentibus: et Ecclesia construitur a Christo ex hominibus victuris in aeternum. Arca enim Ecclesiam demonstrabat, quae natat in fluctibus mundi hujus. Quod autem eadem
Abbreviated transcription (Latin):
leuitate amim plerumq decipiuntur. Unde et equũ
erat eas uiri auttoritate rep̃mi. Promde ⁊ ueteres
uoluerunt feminas iniuptas quanius perfecte etat.
ẽẽnt propter ip̃am annnni leuitatem intutela cõsiste¬

Expanded text:
levitate animi plerumque decipiuntur; unde et equum levitate animi plerumque decipiuntur; unde et equum erat eas viri auctoritate reprimi; proinde veteres voluerunt feminas innuptas, quamvis perfecte etatis essent, propter ipsam animi levitatem in tutela consiste
Abbreviated transcription (Latin):
mĩnt. Secunda causa adiutoru de qͣ ibi in genesi di¬
ctur. Non ẽ bonum ẽẽ hominẽ solum facianus ei ad¬
utorium simile sibi. Tercia causa incontinentie. Uñ
dicit aplũs ut qui se non continet nubat. In eligendo
manto quatior expectari solent. uirtus genus pul¬
ctudo sapientia. Ex hus sapiẽtia potentior ẽ. Ad a¬
moris effectum refert hec quatuor iuirgilius de enea
quod hũs dido impulsa ẽ. in amorem eius pulcrtoe¬
dine. quam sese ore ferens iurtute quam forti pecto
la exhausta. canebat genere credo equidem ne uana
fideo genus ec̃ deorum. Item in eligenda urore quatuor
res impellunt hommẽ ad amorem pulcritudo genus
diuicie mores. Melius tamẽ si in ea mores magis quã
pulcritudo queratur. Nunc autẽ ille guerũtur quas ãt
diuicie aut forme non quas probitas morũ cõmendat.
Ideo autem femme sub uri potestate consistũt. quia

Expanded text:
mini . Secunda causa adjutorii, de qua ibi in Genesi dimini . Secunda causa adjutorii, de qua ibi in Genesi dicitur: Non est bonum esse hominem solum: faciamus ei adjutorium simile sibi . Tertia causa incontinentiae. Unde dicit Apostolus, ut qui se non continet, nubat . In eligendo marito quatuor exspectari solent: virtus, genus, pulchritudo, sapientia. Ex his sapientia potentior est. Ad amoris effectum refert haec quatuor Virgilius de Aenea, quod his Dido impulsa est in amorem ejus: pulchritudine: Quem sese ore ferens!. . . virtute: . . . Quam forti pectorla exhausta canebat! genere: Credo equidem nec vana fides genus esse deorum. Item in eligenda uxore quatuor res impellunt hominem ad amorem: pulchritudo, genus, divitiae, mores. Melius tamen si in ea mores magis quam pulchritudo quaeratur. Nunc autem illae quaeruntur, quas aut divitiae aut formae non quas probitas morum commendat. Ideo autem feminae sub viri potestate consistunt, quia
Abbreviated transcription (Latin):
tantur. Digamus autem et trigamus anmero
uxorum uocatus quasi duarum uel trium maritus.
Uidua uoccita qd cum uico duo fuerint. nec circa con-¬
sortium alterius iuri post mortem coniugis primi
ad heserit. Nam q̃ alteri post mortem priores iuri nup¬
serint udue non dicuntur. Item udua quod sola sit
nec circa consortium alterius uur conuigalia iura
custodiat. fratris uxor fratrissa uocatur. mariti frat
leuir dicitur. Duorum inter se fratrum uxores iani-¬
trces uocantur quasi eandem ianuã terentes. uel per
eandem ianuam iter habentes. Uua soror glos appel¬
lacur. Sororis uir speciale nomẽ non habet nec uroris
frater. Matrimonium ẽ nibiliũ uirta cõuencio ⁊ con-¬
ditio. Conuigium ẽ legitimarum ꝑsonarũ inter se
coeundi et copulandi nuptie. Trib autẽ ob causis
diuitur uror. prima ẽ causa prolis de qua legitur.
in genesi ⁊ benedirit eos dicens. Crescite et multiplica¬

Expanded text:
tantur. Digamus autem et trigamus a numero tantur. Digamus autem et trigamus a numero uxorum vocatus, quasi duarum vel trium maritus. Vidua vocata, quod cum viro duo fuerint, nec circa consortium alterius viri post mortem conjugis primi adhaeserit. Nam quae alteri post mortem prioris viri nupserit, viduae non dicuntur. Item vidua quod sola sit, nec circa consortium alterius viri conjugalia jura custodiat. Fratris uxor fratrissa vocatur: mariti frater levir dicitur. Duorum inter se fratrum uxores janitrices vocantur, quasi eamdem januam terentes, vel per eamdem januam iter habentes. Viri soror glos appellatur. Sororis vir speciale nomen non habet, nec uxoris frater. Matrimonium est nubilium justa conventio et conditio. Conjugium est legitimarum personarum inter se coeundi et copulandi nuptiae. Tribus autem ob causis ducitur uxor. Prima est causa prolis, de qua legitur in Genesi: Et benedixit eos dicens: Crescite et multiplica
Abbreviated transcription (Latin):
comungit ip̃a ẽ et param̃pha. Nam nimpha spõsa
in nupcus et nimpha prolabatoĩs officio quod et ad
nen nubentis alludit. Conuiges appellati pre
iugum quod imponitur. matrimonio coniũgendis.
Iugo enim nubentes subia solent propter futuram
concordiam ne separentur. Coniuges autẽ uerius ap¬
pellantur a prima disposicionis fide quanuis ad huc
inter eos ignoretur coniuigalis concubitus. sicut mͣ
conuing ioseph. uocatur inter quos nec fuerat nec
futura erat carnis ulla cõmirtio. Matrona ẽ q̃ iã
nupsit ⁊ dicta matrona quasi maternati. uel quia
iam mater fieri potest. Unde et matrinoniũ. dictũ.
Distinguitur autem inter matronã et matrẽ fami-¬
liax. Nam matrone que iam in matrimoniũ cõue¬
nerunt mr̃es q̃ genuerũt. matresfamilie que ꝑ quãdã
uiris solemitatem in familiam mariti transierunt.
Monogamius dictus que uni tantũ nupsit. Monos
a. apud grecos unum dicitur. gamos nuptie¬

Expanded text:
conjungit, ipsa est et paranympha. Nam nympha sponsa conjungit, ipsa est et paranympha. Nam nympha sponsa in nuptiis, et nympha prolabationis officio, quod et ad nomen nubentis alludit. Conjuges appellati propter jugum, quod imponitur matrimonio conjungendis. Jugo enim nubentes subjici solent propter futuram concordiam, ne separentur. Conjuges autem verius appellantur a prima dispositionis fide, quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus: sicut Maria conjux Joseph vocatur, inter quos nec fuerat nec futura erat carnis ulla commistio. Matrona est, quae jam nupsit, et dicta matrona, quasi mater nati: vel quia jam mater fieri potest. Unde et matrimonium dictum. Distinguitur autem inter matronam et matremfamilias. Nam matronae, quae jam in matrimonium convenerunt: matres, quae genuerunt: matresfamiliae, quae per quamdam juris solemnitatem in familiam mariti transierunt. Monogamus dictus, qui uni tantum nupsit. Monos enim apud Graecos unum dicitur: gamos nuptiae interpre