comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
usq adiucesimũ octauũ annũ cęsa¬
ris augusti. cuiꝰ quad ragesimo scđo
annoxp̃s natus. ẽ. in iudea: in toto
orbe terrarũ fuisse discordiã: & sin¬
gulas nationes contra uicinas genteᷤ
arsisse studio p̃liandi : ata ut cede¬
rent & cederentur. Orto autẽ dño
saluatore. quando sub p̃side siriae
cirino prima.ẽ. in toto terrarũ orbe¬
facta descriptio: & euangelicȩ doc¬
oppida & uicos exercebant᷑ ad p̃lia:
sed ad agrorũ cultũ. militib tantũ
legionibusq romanis. cont᷑ barbaras
nationes bellandi studio delegato.
Quando impletus. ẽ angłorum ille
concentus. gła in excelsis dõ & suꝑ t̃rã
pax hominib bone uoluntatis : & in
dieb eius orta . ẽ. iustitia & multitu

Expanded text:
usque ad vicesimum octavum annum Caesaris Augusti cujus quadragesimo primo anno Christus natus est in Judaea in toto orbe terrarum fuisse discordiam, et singulas nationes contra vicinas gentes arsisse studio praeliandi, ita ut caederent et caederentur. Orto autem Domino Salvatore, quando sub Praeside Syriae Cyrino prima est in orbe terrarum facta descriptio, et Evangelicae docoppida et vicos exercebantur ad praelia; sed ad agrorum cultum, militibus tantum legionibusque Romanis contra barbaras nationes bellandi studio delegato: quando impletus est Angelorum ille concentus: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis ; et in diebus ejus orta est justitia
Abbreviated transcription (Latin):
ceas suas in falces. Om̃e bellandi
studium uertetur ad pacem : & ꝓ
discordia. erit in toto orbe concordia.
Gladii mutabunt᷑ in uomeres. & lan¬
ceȩ in falces. ut omisso furore bellandi.
agri culturȩ seruiant. & uberrimas
falcib messes secent. Qđ quidẽ & sp̃ua¬
lit̃ intelligi potest: quando om̃is du¬
ritia cordis nr̃i xp̃i uomere frangit᷑
& eradicant᷑ spinȩ uitiorũ. ut sementi s
sermonis dĩ crescat in fruges: & postea
labores manuũ nr̃arum manducemꝰ.
quando uenient in exultatione por¬
tantes manipulos suos. Non leuabit¬

Expanded text:
ceas suas in falces. Omne bellandi ceas suas in falces. Omne bellandi studium vertetur ad pacem, et pro discordia erit in toto orbe concordia. Gladii mutabuntur in vomeres, et lanceae in falces, ut omisso furore bellandi, agriculturae serviant, et uberrimas falcibus messes secent. Quod quidem et spiritualiter intelligi potest, quando omnis duritia cordis nostri Christi vomere frangitur, et eradicantur spinae vitiorum, ut sementis sermonis Dlabores manuum nostrarum manducemus, quando venient in exsultatione portantes manipulos suos. Cor meu
Abbreviated transcription (Latin):
audire. legem popłs aurib ꝑcipere.
Qui enĩ prius legẽ fecerit: postea
seminauit. & hoc dicendũ qđ qui¬
cunq inspecula & in uisione pacis
fuerit : in hocͣ lex & uerbũ dñi cons¬
titutũ sit. & pulchre non dix̃ in sion
dñi : sed egredietur. ut de illo fonte
om̃s nationes doctrina dĩ significet
irrigandas. Q iuidicabit gentes: &
arguet popłos multos. Ergo inter
gentes & gentes iudicandũ est: nec
om̃s increduli pari sententia condẽ¬
nandi. sed ꝓ diuersitate meritorum
diuersa passuri sunt. Postquã aut̃
iudicauerit gentes. tunc arguet po¬
pulos multos: siue ut lex transtule¬
runt popłm multũ. & nota ordinẽ
gentes iudicabuntur : quia creditu¬
rȩ sun t. Qui enĩ non credit: iã iu¬
dicatus. ẽ. Popłs aut̃ multus quod
intelligitur isrł: nequaquã iudica¬
bitur sed arguetur. quia ad se mis¬
sum filiũ dĩ non receꝑit. Et confla¬
bunt gladios suos in uomeres & lan¬

Expanded text:
audire: legem populus auribus percipere. audire: legem populus auribus percipere. Qui enim prius legem fecerit, postea seminavit. Et hoc dicendum quod quicumque in specula et in visione pacis fuerit, in hoc et lex et verbum Domini constitutum sit. Et pulchre non dixit: in Siorbum et lex Domini; sed egredietur, ut de illo fonte omnes nationes doctrina Dei significet irrigandas. Et judicabit gentes, et arguet populos multos. Ergo et inter gentes judicandum est: nec omnes increduli pari sententia condemnandi, sed pro diversitate meritorum diversa passuri sunt. Postquam autem judicaverit gentes, tunc arguet populos multos, sive ut LXX transtulerunt, populum multum. Et nota ordinem: gentes judicabuntur, quia crediturae sunt: Qui enim non credit, jam judicatus est . Populus autem multus, qui intelligitur Israel, nequaquam judicabitur, sed arguetur, quia ad se missum Filium Dei non receperit. Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lan
Abbreviated transcription (Latin):
De quib supradiximꝰ: qui sit mons
uerticẽ montiũ. Domus aut̃ dñi dr̃
domus dĩ iacob: ut recipiamus uetus
instrum̃tum. & ñ seđm manicheum
aliam extra domũ dĩ iacob quęramꝰ
domũ. Cum I autẽ fuerimꝰ in domo
dĩ iacob: tunͦ docebit nos uias suaᷤ¬
ꝑ quas gradia mur ad eũ. & ambu¬
labimus in semitis eius quas triuer̃
& alii. Deniq & iħc ascendens in
montẽ docebat discipłos suos octo
beatitudines: & cȩtera quȩ euange¬
licus sermo complectitur. Prius ergo
discendȩ sunt uiȩ dñi. & postea am¬
bulandũ in semitis eius: quia desion
exibit lex & uerbũ dñi de ierłm.
Om̃s gentes & popłi multi. idcirco
se mutuo hortabunt᷑ & dicent. ueni¬
te ascendamus ad montẽ dñi. & cȩtã
quȩ sequunt᷑: quia desion egredie¬
Nequaquã de sinai. & de solitudine
& de monte horeb: sed de monte si
templũ.ẽ. & religio dei. Legimus
quod sepe dñs docuerit in templo &
nominatã: uerbũ principes iubent᷑

Expanded text:
qui sit mons verticem montium. Domus autem Domini dicitur domus Dei Jacob, ut recipiamus vetus Instrumentum, et non secundum Manichaeum aliam extra domum Dei Jacob quaeramus domum. Cum autem fuerimus in domo Dei Jacob, tunc docebit nos vias sua ambulabimus in semitis ejus, quas tribuerunt et alii. Denique et Jesus ascendens in montem, docebat discipulos suos octo beatitudines, et caetera quae Evangelicus sermo complectitur . Prius ergo discendae sunt viae Domini; et postea ambulandum in semitis ejus. Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Omnes gentes et populi multi, idcirco se mutuo hortabuntur et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et caetera quae sequuntur: Quia de Sion egredienequaquam de Sinai, et de solitudine, et de monte Oreb: sed de monte SioTemplum est et religio Dei. Legimus quod saepe Dominus docuerit in Templo : et nominata. Verbum principes jubentur
Abbreviated transcription (Latin):
stituta. ẽ. & cotidie uidemꝰ illud cõple¬
ri apłicũ. qui p̃cipis ñ furandũ furariᷤ
Furem iudicẽ audit atq condemnat.
iudex furatior: in alio de se ꝓmens sen¬
tentiam. & repleta ÷ terra eius equis
& innumerabiles quadrigȩ eius. Non
enĩ dignũ. ẽ. numero: quod contͣ dĩ
imꝑium possidetur. Unde & inpsal¬
mis dr̃. Falax equus in salutẽ. Et in
exodo. Equũ & ascensorẽ deiecit in
mare. Et in alio psalmo. Hi in curri¬
bus & hi in equis. nos autẽ in nomine
dñi dĩ nr̃i in uocabimꝰ Potest autẽ
utrũq intelligi. quod & popłs iudę¬
orũ contra p̃c̃eptũ dĩ sibi equos et
quadrigas multiplicauerit: & tra
iudeȩ uictorũ equis & curribus sit
repleta. & repleta ÷ terra eius idolis:
opus manuũ suarũ adorauer̃ qđ
fecer̃ digiti eorũ: & incuruauit se
homo & humiliatus. ẽ. uir. Ubi qͦn¬
dam erat templũ & religio dĩ: ibi
hadriani statua & iouis idolũ col¬
locatum. ẽ. Qđ multi suꝑ illo testi¬

Expanded text:
 compleri: Qui praecipis non furandum, furaris . Furem judicem audit atque condemnat judex furacior, in alio de se promens sententiam. Et repleta est terra ejus equis et innumerabiles quadrigae ejus. Non enim dignum est numero quod contra Dei imperium possidetur. Unde et in Psalmis dicitur: Fallax equus in salutem . Et in Exodo: Equum et ascensorem dejecit in mare . Et in alio psalmo: Hi in curribus, 37 et hi in equis: nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus . Potest autem utrumque intelligi, quod et populus Judaeorum contra praeceptum Dei sibi equos, et quadrigas multiplicaverit, et terra Judaeae victorum equis et curribus sit repleta. Et repleta est terra ejus idolis: opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum, et incurvavit se homo, et humiliatus est vir. Ubi quondam erat Templum et religio Dei, ibi Adriani statua, et Jovis idolum collocatum est. Quod multi super illo testi
Abbreviated transcription (Latin):
Repleta. ẽ. terrac argento & auro: & ñ
est finis thesaurorũ eius. Int̾ cȩt̾a uitia
terrȩ domꝰ iacobetiã auri & argenti
multitudo numerat᷑. Int̃ om̃ia & au¬
gures habuisse & equos & quadrigas.
quas dñs multiplicare ꝓhibuit regi¬
oꝑa manuũ hominũ : auaritia con¬
demnat᷑. Unde & dñs p̃cipit in euan¬
eruere. Ad extremũ inferens: ñ pote¬
stis dõ seruire & mammone. Pulchre
autẽ illud comici uersiculi semper
auarus eget aliis uerbis ꝓhibitũ signi¬
ficauit dicens: & non ÷ finis tbesauro¬
rum eiuuis. Non quo thesauri finem
non habeant: sed quo possidentium
animꝰ non impleat᷑. Utraq autem¬

Expanded text:
auro, et non est finis thesaurorum ejus. Inter caetera vitia terrae domus Jacob, etiam auri et argenti multitudo numeratur. Inter omina et augures, equos et quadrigas, quas Deus multiplicari prohibuit regiopera manuum hominum, avaritia condemnatur. Unde Dominus praecepit in Evaneripere, ad extremum inferens: Non potestis Deo servire et mammonae . Pulchre autem illud comma versiculi: Semper avarus eget, aliis verbis Propheta significavit dicens: Et non est finis thesaurorum ejus. non habeant, sed quo possidentium animus non impleatur. Et
Abbreviated transcription (Latin):
dictum .ẽ. postula a me & dabo tibi
gentes hereditatẽ tuã. & possessionẽ
tuã terminos terrȩ. Ut seruiant ei
iuxta sophoniã sub iugo uno. De
quib idem ꝓpħa testatur. Ex finib:
fluuiorũ ethiopiȩ: afferent tibi hos¬
tias. & in septua gesimo primo psalmo
legimus. in conspectu eius ꝓcident ęthio¬
pes. In nomine enĩ iħu om̃e genu flec¬
tatur. cęlestiũ. & terrestriũ. & infer.¬
norũ. & dicent uenite & ascendamus

Expanded text:
tula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae : ut serviant ei juxta Sophoniam sub jugo uno, de quibus idem propheta testatur: Ex finibus fluviorum Aethiopiae afferent tibi hostias . Et in septuagesimo primo psalmo legimus: In conspectu ejus procident Aethiopes . In nomine enim Jesu omne genu flectetur, coelestium, terrestrium, et infernorum . Et dicent: Venite, asc
Abbreviated transcription (Latin):
ex uida. neq dux de femorib ei. donec
ueniat cui repositum ÷ & ipse erit expe¬
ctatio gentiũ. In his nouissimis dieb
erit hora nouissima : de qua ioħes apłs
loquit᷑. Filioli nouissima bora. ẽ. in qͣ
abscisus lapis de monte sine manibus:
creuit in montẽ magnũ. & repleuit
om̃em terrã. Aquo & princeps tẏri in
ierechiele dicit᷑ uulneratꝰ. Hic mons
in domo dñi. ẽ: quã ꝓpħa suspirat di¬
cens. Unum petiui ad ño hoc requirã:
ut inhabitem in domo dñi om̃s dies ui¬
te meȩ. & de qua paulus scribit ad

Expanded text:
femoribus ejus, donec veniat cui repositum est: et ipse erit exspectatio gentium. In his novissimis diebus erit hora novissima, de qua Joannes Apostolus loquitur: Filioli mei, novissima hora est ; in qua abscisus lapis de monte sine manibus, crevit in montem magnum, et replevit omnem terram: a quo princeps Tyri in Ezechiele dicitur vulneratus . Hic mons in domo Domini est, quam Propheta suspirat, dicens: Unum petivi a Domino, hoc requiram: ut inhabitem in domo Domini, omnes dies vitae meae ; et de qua Paulus scribit a
Abbreviated transcription (Latin):
& hoc considerandũ quia ibi uisionẽ
uideat: hic uerbũ qđ erat in principio
apud dm̃. & in illa uidȩis cõminans ad
gentiũ ueniat salutẽ: in ista gentium
salutẽ incipiens punito isrł. ex utraq
uocatione credentes in xp̃i eccłam con¬
greget. Et erit innouissimis diebus
p̃paratus mons domꝰ dñi in uerticem
montiũ. Nouissimos dies & ingenesi
legimus qđ uocante ia cob filios suos

Expanded text:
Et hoc considerandum, quia ibi visionem videat; hic Verbum, quod erat in principio apud Deum: et in illa Judaeis comminans ad gentium veniat salutem; in ista a gentium salute incipiens, punito Israel, ex utraque vocatione credentes in Christi Ecclesiam congreget. Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium. Novissimos dies et in Genesi legimu
Abbreviated transcription (Latin):
tuam iudices tuos ut fuer̃ prius. & con¬
siliarios tuos sic̃ antiquitꝰ. Post haec
uocaberis ciuitas iusti. urbs fidelis. Et
in ista post. ꝓsꝑa truculenta sit cõmi¬
natio. Ecce dominator ds̃ exercituum

Expanded text:
tuos, ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus: post haec vocaberis civitas justi, urbs fidelis; et in ista, post prospera, truculenta sit comminatio. Ecce dominator Dominus exercituum
Abbreviated transcription (Latin):
Sed & ipsa folia & poma uerborũ. nunc
apud eos. eẽ cessauer̃. Ortus quoq irri¬
guus. id est scientia scripturarũ siue pa¬
radisus diuersarũ arborũ. qua absq
gr̃a sp̃uali. ẽ: ne holera quidẽ affert.
de quib apłs loquit᷑. Qui infirmus. ẽ
holera manducet. & siccatis radicib
om̃is uiror in ariditatẽ uersus. ẽ. ac sqͣ¬
lorem. Cerit fortitudo ur̃a ut fauilla
stupe. Pro fauilla aHOTINAT MA inter

Expanded text:
Sed et ipsa folia et poma verborum nunc Sed et ipsa folia et poma verborum nunc apud eos esse cessarunt: hortus quoque irriguus, id est, scientia Scripturarum, sive paradisus diversarum arborum, qui absque gratia spirituali est, nec olera quidem affert, de quibus Apostolus loquitur: Qui infirmus est, olera manducet : et siccatis radicibus, omnis viror in ariditatem versus est, ac squalorem. Et erit fortitudo vestra ut favilla stupae. Pro favilla, ἀποτίναγμα inter
Abbreviated transcription (Latin):
Urbs aut̃ iusti. hoc ẽ. dni saluatoris. siue
ipsa iusta uocabit᷑ de qua dictum est:
non potest ciuitas abscondi supͣ montẽ
posita. Fidelem quoq appellans uel
metropolim. uxta .lxx. ostendit abbis
esse appellandã : qui in dño creditũri
sunt. Sion in udicio redimet᷑. & redu¬
tur. nec om̃s salui fient: sed reliquiȩ
de quib supra dictũ. ẽ. Reducet᷑ aut̃
iniustitia. cũ scelerati & peccatores con¬
triti fuerint: & qui dñm reliquere. con¬
sumpti. Cumq saluati fuerint: confun¬
dentur qui idolis prius sacrificaueran.
& erubescent in ortis quos elegerant.
Sacrificat᷑ aut̃ ꝑ loca luxuriȩ lucos
& nemora. Erunt enĩ quasi therebintus
defluentib folus. & uelut ortus siue
para disus sine aqua. Usq bodie udȩi
legentes scripturas scãs. therebintus st̃
siue quercus. ut in terp̃tatus . ẽ. simma¬
chus. & iuxta eu̾głm ficus quȩ aruit.
in qua cũ dñs poma quęsisset &ñ inue¬
nissec. ęterna ei ariditate maledixit.

Expanded text:
i Salvatoris, sive ipsa justa vocabitur, de qua dictum est: Non potest civitas abscondi supra montem posita . Fidelem quoque appellans, vel metropolim juxta LXX ostendit ab his esse appellandam, qui in Domino credituri sunt. Sion in judicio redimetur, et reduntur, nec omnes salvi fient, sed reliquiae, de quibus et supra dictum est. Reducentur autem in justitia, cum scelerati et peccatores contriti fuerint, et qui Dominum reliquere, consumpti. Cumque salvati fuerint, confundentur qui idolis prius sacrificaverant: et erubescent in hortis, quos elegerant. Significat autem loca luxuriae, lucos et nemora. Erunt enim quasi terebinthus defluentibus foliis; et velut hortus, sive paradisus, sine aqua. Usque hodie Judaei legentes Scripturas sanctas, terebinthus sunt, sive quercus, ut interpretatus est Symmachus. Et juxta Evangelium , ficus quae aruit, in qua cum Dominus poma quaesisset, et non invenisset, aeterna ei ariditate maledixit.
Abbreviated transcription (Latin):
tus.ẽ. sẏmmachus. aquila ẽtenOya a
acinũ uuȩ interp̃tatus ẽ. Soli .lxx. in¬
credulos uł inobȩdientes. sensũ magis
quã uerba uertentes. Quia enĩ supͣdixe¬
rat argentũ tuũ uersum ÷ in scoriã. nẽ
seruat metaforan. ut conuercat suꝑ eã
idest extendat manũ suã ad puniendũ
atq purgandũ. & excoquat om̃s sorde ᷤᷤ
ac uitia peccatoꝵ. ut separato stagno.
purũ argentũ remaneat: quod absque
igne fieri ñ potest. Per qđ significat eos
passuros. ẽẽ. torm̃ta. Legimꝰ & in ma¬
lachia de dño. Ipse egrediet᷑ quasi ignis
conflatorii. & quasi herba fullonũ. &
sed ebit conflans & emundans argentũ
& aurũ: & emundabit filios leui. ut
postquã mundati fuerint dicat᷑ de eis.
& erunt dño offerentes uictimas iusti¬
tiȩ. Hiezechiel quoq om̃em domum
isrł ere & ferro. & plumbo. & stagno di¬
cit. ẽẽ. cõmixtam. & postea purgandam.
ut postquã purgata fuerit: cognoscat
alia metafora idem sensus ostenditur

Expanded text:
tus est Symmachus, Aquila στέμφυλα, acinum uvae interpretatus est: soli LXX, incredulos vel inobedientes, sensum magis quam verba vertentes. Quia enim supra dixerat: Argentum tuum versum est in scoriam, nunc servat metaphoram, ut convertat super eam, id est, extendat manum suam ad puniendum, atque purgandum, et excoquat omnes 28 sordes, ac vitia peccatorum: ut separato stanno, purum argentum remaneat, quod absque igne fieri non potest: per quod significat eos passuros esse tormenta. Legimus et in Malachia de Domino: Ipse egredietur quasi ignis conflatorii, et quasi herba fullonum et sedebit conflans, et emundans sicut argentum et aurum: et emundabit filios Levi ; ut postquam mundati fuerint, dicatur de eis: Et erunt Domino offerentes victimas in justitia. Ezechiel quoque omnem domum Israel, aere, et ferro, et plumbo, et stanno dicit esse commixtam, et postea purgandam: ut postquam purgata fuerit, cognoscat, alia metaphora idem sensus ostenditur:
Abbreviated transcription (Latin):
us. & consiliarios tuos sicut antiquit᷑
in ciuitate fideli sẏon. que postea fac¬
ta .ẽ. meretrix: & ꝓ iusto siue iustitia
habitauer̃ in ea homicidȩ. ĩ deo dñs con¬
uercit manũ suam ut excoquat eam
ad purũ. & auferat om̃e stagnum eius.
& restituat iudices illius sicut fuerutt̃
aprincipio: & consiliarios sic̃ antiquitꝰ.
ludices priores fuer̃ moyses. & iesus filiꝰ
naue. & ceteri aquib etiã liber scrip¬
turȩ sc̃ȩ nom̃ accepit: & postea dauid
& alii iusti reges. Restituet gͦ iudicũ
similitudinẽ. uł post captiuitatẽ baby¬
loniã. ut uidei uolunt sub torobabel¬
& etram. & neemiã. & cȩteros principes
qui usq ad hircanũ popło p̃fuerunt :
cui herodes successit in regnũ. uł certe
uerius & rectius apłos. & qui ꝑ apłos

Expanded text:
quitus. In civitate fideli Sion, quae postea facta est meretrix; et pro justo, sive justitia, habitaverunt in ea homicidae. Ideo Dominus convertit manum suam, ut excoquat eam ad purum et auferat omne stannum ejus, et restituat judices illius, sicut fuerunt principio, et consiliarios sicut antiquitus. Judices priores fuerunt Moses, et Jesus filius Nave, et caeteri a quibus etiam liber Scripturae sanctae nomen accepit: et postea David et alii justi reges. Restituet ergo Judicum similitudinem: vel post captivitatem Babylonicam, ut Judaei volunt, Zorobabel, Esdram, et Neemiam et caeteros principes, qui usque ad Hircanum populo praefuerunt, cui Herodes successit in regnum: vel certe verius et rectius, Apostolos, et qui per Apos
Abbreviated transcription (Latin):
titur. & quicqͥd sordiũ habet proicit᷑.
Om̃is gͥ fortitudo & suꝑbia peccatorũ.
& sceleratorũ isrł qui dereliquer̃ dñm :¬
& idcirco consumpti sunt. & sacrifica¬
uerunt idolis: & erubescent in hortis
quos eleger̃: redigent᷑ in purgamenta
stuppȩ quȩ leui uorant᷑ incendio. Seqͥt᷑
enĩ. & opus eius idest fortitudinis ur̃ȩ
siue idolatriȩ in qua erraueratis. par¬
uula scintilla consuimet: & succendet᷑
idolũ & ierłm in qua idolum fuit: &
succendente dño nullus extinguere
poterit. Quȩ om̃ia de contrariis quoq
dogmatib acciꝑe possumꝰ. quod & ma¬
gistri & discipłi parit̾ pereant: & om̃e
opus eorũ ignis pabulũ sit. Uerbum

Expanded text:
et, projicitur. Omnis igitur fortitudo et superbia peccatorum et sceleratorum Israel, qui dereliquerunt Dominum, et idcirco consumpti sunt: et sacrificaverunt idolis, et erubescent in hortis, quos elegerunt; redigentur in purgamenta stupae, quae levi vorantur incendio. Sequitur enim: Et opus ejus, id est, fortitudinis vestrae, sive idololatriae, in qua erraveratis, parvula scintilla consumet. Et succendetur idolum et Jerusalem, in qua idolum fuit: et succendente Domino, nullus exstinguere poterit. Quae omnia de contrariis quoque dogmatibus accipere possumus: quod et magistri et discipuli pariter pereant, et omne opus eorum ignis p
Abbreviated transcription (Latin):
montẽ dñi & domũ dĩ suꝑ capita mon¬
tium transtuler̃. Quod testimonium
hisdẽ uerbis & micheas propħa posuit.
quȩ in suo loco exposui. & eleuabitur
suꝑ colles. qui in capitib montium os¬
tensus. ẽ. & paratus: iste suꝑ colles ele¬
uabitur. De quib montib & collib
& in cantico canticoꝵ sponsa loquitur.
Uox fratruelis mei. ecce hic uenit sali¬
ens suꝑ montes. transiliens colles. simi¬
lis. ẽ fratruelis ms capreȩ uł hinulo
ceruorũ in montib bethel: ce fluent

Expanded text:
Dei super capita montium, transtulerunt. Quod testimonium eisdem verbis et Michaeas propheta posuit: quae in suo loco exposui . Et elevabitur super colles. Qui in capitibus montium ostensus est et paratus, iste super colles elevabitur. De quibus montibus et collibus et in Cantico canticorum sponsa loquitur: Vox fratruelis mei: ecce hic venit saliens super montes, transiliens colles: similis est fratruelis meus capreae vel hinnulo cervorum in montibus Be
Abbreviated transcription (Latin):
propħarũ: qui & ipsi montes sunt qͣsi
imitatores xp̃i. De hac domo ierłm:
psalmista conclamat dicens. Qui con¬
fidunt in dño sic̃ monssion. ñ cõmoue¬
bitur in ȩt̃num qui habitat in ierłm.
montes in circuitu eius & dñs in circuitu

Expanded text:
Prophetarum, qui et ipsi montes sunt, quasi imitatores Christi . De hac domo Jerusalem Psalmista conclamat dicens: Qui confidunt in Domino sicut mons Sion, non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem. Montes in ci
Abbreviated transcription (Latin):
hac quȩ secunda. ẽ. in ebraico similit̃
continet᷑. & miror cur .lxx. interp̃tes
quia ibi appellat᷑ gens peccatrix. popłs
plenus peccatis. semen pessimũ. filu
iniquitatis. & principes sodomorũ. ac
popłs gomorrȩ. & ciuitas meretrix. &
cetera huiꝰ modi: sensũ magis quã uer¬
bum interp̃tati st̃. & hic quia statim
prosꝑa ꝓmictunt᷑. erit in nouissimis
dieb manifestus mons dñi : & domus
dĩ in sũmitate montiũ. Non contra

Expanded text:
hac quae secunda est, in Hebraico similiter continetur. Et miror cur LXX Interpretes quia ibi appellatur gens peccatrix, populus plenus peccatis, semen pessimum, filii iniquitatis, et principes Sodomorum, ac populus Gomorrhae, et civitas meretrix, et caetera istiusmodi, sensum magis quam verbum interpretati sunt: et hic quia statim prospera promittuntur: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini, et domus Dei in summitate montium, n
Abbreviated transcription (Latin):
lxx. &erit in die illa canent tuba ma¬
gna. & uenient qui perierant in regi¬
õne assirioꝵ. & qui perierant in ȩgip¬
to: & ad orabunt dñm suꝑ montem
scm̃ ierłm. In hoc loco iudȩi cassa sua
uota ꝓmittunt quod in consũmatio¬
scđm litterã: om̃ino stare non potest.
Neq enĩ de assirus tantũ & de egỹp¬
to: sed de toto orbe terrarũ qui in
hoc significat. qͦd in nouissima tuba
uixtã apłm paulũ om̃s qui perierant
in assirus & in egipto: ad dñm uenianđ.
Nec dixit om̃s filiorũ isrł: sed om̃s
qui perierant. ꝑ quod significat gen¬
tium multitudinẽ: qͦd & idolatriȩ
&e magicis ac philosophiȩ artibus
obligati ueniant ad fidem xp̃r. & ad o¬
rent eũ in eccła. Tuba autẽ magna potest
intelligi & sermo euangelicus: de quo in
hoc eodẽ propħa legimꝰ. Suꝑ montem
excelsũ ascende qui euangeliras ieru¬

Expanded text:
LXX: Et erit in die illa, canent tuba magna; et venient qui perierant in regione Assyriorum, et qui perierant in Aegypto: et adorabunt Dominum super montemsalem. In hoc loco Judaei cassa sibi vota promittunt, quod in consummatiosecundum litteram omnino stare non potest. Neque enim de Assyriis tantum et de Aegypto, sed de toto orbe terrarum, 370 quhoc significat, quod in novissima tuba, juxta Apostolum Paulum , omnes qui perierant in Assyriis et in Aegypto ad Dominum veniant: Nec dixit omnes filios Israel, sed omnes qui perierant, per quod significat gentium multitudinem, quod et idololatriae, et magicis, ac philosophiae artibus obligati, veniant ad fidem Christi, et adorent eum in Ecclesia. Tuba autem magna potest intelligi sermo Evangelicus, de quo et in hoc eodem Propheta legimus: Super montem excelsum ascende, qui evangelizas
Abbreviated transcription (Latin):
in malã sed in bonã partẽ accipiatur.
Et uos congregabimin unus & unꝰ filii
isrł . lxx. Uos autẽ congregate unũ ce
interp̃tatus ÷ siminachus domus isrł:
ꝑcussis aduersariis ur̃is ariuo fluminis
usq ad torrentẽ egypti id ÷ ab euphra¬
te usq ad nilum : uos ipsi congregami
turba ñ credidit. ꝑ qͦd significat pau¬
cos ex iudeis insaluatorẽ dnm credita¬
toto orbe quos potueritis quasi oues
morbidas referte ad caulas dñi & con¬
gregate eas cũ gentiũ popło: & implea
tur udȩis. Uobis quidẽ oportebat
primũ anñtiare uerbũ dĩ: sed quia
in dignos uos iudicatis salute: ecce

Expanded text:
alam, sed in bonam partem accipiatur. Et vos congregabimini unus et unus, filii Israel. LXX: Vos autem congregate unum et interpretatus est Symmachus, domus Israel: percussis adversariis vestris a rivo fluminis, usque ad torrentem Aegypti, id est, ab Euphrate usque ad Niturba non credidit, per quod significat, paucos ex Judaeis in Salvatorem Dominum creditutoto orbe, quos potueritis, quasi oves morbidas referte ad caulas Domini, et congregate eas cum gentium populo, ut impletur ad Judaeos: Vobis quidem primum oportebat annuntiare verbum Dei; sed quia indignos vos judicasti
Abbreviated transcription (Latin):
scripti sunt in cęlis. Hucusq de consũ¬
matione mundi dictum ÷ ab eo loco in
quo exponere cȩpimꝰ. ecce dñs dissipa¬
bit terrã ce nudabit eam : qͦd p̃senti
uolumine continet᷑. Nunc adiuuan¬
te immo inspirante nos xp̃o: transeamꝰ
ad nonũ. qui alterus ꝓꝑhetię habe¬
bit exordiũ.

Expanded text:
consummatione mundi dictum est ab eo loco in quo exponere coepimus: Ecce Dominus dissipabit terram, et nudabit eam , quod praesenti volumine continetur. Nunc adjuvante, immo inspirante nobis Christo, transeamus ad nonum, quod alterius prophetiae habebit exordium.
Abbreviated transcription (Latin):
templo ubi dĩ ura sunt condita. &
in laterib aquilonis: id ÷ in ierłm.
Scriptum ÷ enĩ: monti syon. latera
aquilonis. Nec suffecerat suꝑbiȩ eiꝰ
desiderare cęlestia: nisi ad tantam
prorupisset insaniam. ut dĩ sibi simi¬
litudinẽ iundicaret. Ueruntam̃ ad
infernũ detraheris. in ꝓfundũ laci.
Qui ꝑsuꝑbiam dixerat. in cęlũ ascen
nificat laci ꝓfunditas: ꝓ quo in euange¬
lio tenebras exteriores legimꝰ. ubi ÷ fle¬
tus & stridor dentiũ. Qui te uiderint
ad te inclinabuntur. teq prospicient:
sub auditur dicentes. Nunquid iste . ẽ.
uir qui conturbauit terrã. qui con¬
cussit regna. qui posuit orbem desertũ.
& urbes eius destruxitꝰ Uinctis eius ñ
aꝑuit carcerẽ. Et hȩc uox insultanti¬
um est atq mirantiũ: quomͦ. uastator
om̃ium. & ipse uastatus sit. Quod aut̃
ait. uinctis eius ñ aꝑuit carcerẽ: mag¬
nitudo crudelitatis & impietatis ex¬
primitur: ut etiã uinctos teneret in

Expanded text:
Templo, ubi Dei jura sunt condita, et Templo, ubi Dei jura sunt condita, et in lateribus Aquilonis, id est, in Jerusalem. Scriptum est enim: Montes Sion latera Aquilonis . Nec suffecerat superbiae ejus desiderare coelestia, nisi ad tantam prorupisset insaniam, ut Dei sibi similitudinem vindicaret. Verumtamen ad infernum detraheris in profundum laci. Qnificat laci profunditas, pro quo in Evangelio tenebras exteriores legimus, ubi est fletus et stridor dentium . Qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque prospicient subauditur dicentes: Numquid iste est vir qui conturbavit terram, qui concussit regna, qui posuit orbem desertuet urbes ejus destruxit; vinctis ejus non aperuit carcerem? Et haec vox insultantium est atque mirantium, quomodo vastator omnium et ipse vastatus sit. Quod autem ait: Vinctis ejus non aperuit carcerem? magnitudo crudelitatis et impietatis exprimitur, ut etiam vinctos teneret in
Abbreviated transcription (Latin):
in ira furoris rasin & sỹriȩ &e filii rome¬
liȩ eo quod consiliũ inierit contra te
sỹria pessimũ ephraun & filius rome
liȩ. Et erit sicut congregans in messe
quod restiterit. & brachiũ eius spicas
leget: &̃ sicut quȩrens spicas in ualle
Irafaim & relinquetur in eo sicut racemus.
& sicut excussio olee duarũ aut trium
oliuarũ in suinmitate rami: siue quatu¬
uastitatẽ sub romano intelligunt reg¬
no: hec de apłis significata contendt̃
quod quomͦ paucę spicȩ & oliuȩ remanẽ¬
re soleant in agro uel in arboribus:
sic reliquiȩ saluentur isrł. maxime qͥa
sequat᷑. In die illa inclinabitur homo
ad factorẽ suũ & oculi eius ad sc̃m isrł

Expanded text:
in ira furoris Rasin regis Syriae, et filii Romein ira furoris Rasin regis Syriae, et filii Romeliae, eo quod consilium inierit contra te Syria pessimum, et Ephraim et filius Romescent; et erit sicut congregans in messe quod restiterit, et brachium eius spicas leget, et erit sicut quaerens spicas in volle Rafaim. Et relinquetur in eo sicut racemus et sicut excussio oleae duarum aut trium olivarum in summitate rami sive quattvastitatem sub Romano intelligunt regno, haec de Apostolis significata contendunt, quod quomodo paucae spicae et olivae remanere soleant in agro vel in arboribus, sic reliquiae Israel salventur; maxime quia sequatur: In die illa inclinabitur homo ad factorem suum, et ocu
Abbreviated transcription (Latin):
in ea. Isaias autẽ uicinam ab assiruis
captiuitatẽ nuntiet. Alii ęstimant de
romana captiuitate p̃dici. quando
& iudeorũ captus ÷ popłs & damascus.
cui imꝑabat aretha similẽ sustinuit
seruitutẽ: ut cuncta quȩ suꝑ ea scrip¬
ta sunt ad xp̃i tempus & ad apłorum
misteria transferant. Et erit in die illa
attenuabitur gła iacob: &e pingues car¬
nes eius marcescent. Quando inquit
damascus capta fuerit & ciuitas esse
desierit. & talis eam gła coronauerit
qualis coronauit israel id÷ decem tri¬
bus: tunc om̃e p̃sidium & pinguissimȩ
carnes & refugium emarcescet. ia cob
nequaquã habebit quib uinctis uastet
ierłm. Legius supra quod ascenderit
rasin rex sẏriȩ & phacee filius rome
tra eam: nuntiatumq sit domui cdauid
requieuit sẏria suꝑ ephrocim. De qui¬
bus propħa loquitur ad achat. Noli
timere & cor tuũ ne formidet aduab
caudisticionũ fumigantiũ horum:

Expanded text:
in ea. Isaias autem vicinam ab Assyriis in ea. Isaias autem vicinam ab Assyriis captivitatem nuntiat. Alii aestimant de Romana captivitate praedici, quoniam et Judaeorum captus est populus; et Damascus cui imperabat Areta, similem sustinuit servitutem: ut cuncta quae super eam scripta sunt, ad Christi tempus, et ad Apostolorum mysteria transferantur. Et erit in die illa, attenuabitur gloria Jacob, et pingues carnes ejus marcescent. Quando, inquit, Damascus capta fuerit, et civitas esse desierit, et talis eam gloria coronaverit, qualis coronavit Israel, id est, decem tribus: tunc omne praesidium, et pinguissimae carnes, et refugium emarcescet Jacob: nequaquam enim habebit, quibus junctis vastet Jerusalem. Legimus supra quod ascenderit Rasin rex Syriae et Phacee Filius Romeltra eam: nuntiatumque sit domui David: Requievit Syria super Ephraim, de quibus Propheta loquitur ad Achaz: Noli timcaudis titionum fumigantium istorum,
Abbreviated transcription (Latin):
tor timendus sit. &cessabit ad uito¬
riũ ab effraim. Nequaquã decẽ trib
in illa contra uidam habebunt auxi
cessabit. Quando autẽ dicit cessare re¬
gnum & quiescere: non ꝑpetuam sig¬
iificat uastitatẽ. sed aufert in p̃sens
potentiã. ꝑ quã in om̃i siria ante re¬
cem trib assyrio populante deletȩ
sunt. & om̃is gła earũ in captiuitã¬
tẽ ducta.ẽ: sic pauci qui in damasco
resederint minantur. Et habebunt
dictam accipe ignominiã. Hoc autẽ
totum fiet. quia dñs locutus ẽ: cuiꝰ
uerba irrita esse ñ possunt. Quidã
banc ꝓphetiam eandẽ putant. ẽẽ. quã
in ieremia legimꝰ. Dissoluta ÷ damas¬
cus. uersa in fugam. tremor appre¬
hendit eam. angustia &edolores tenuer̃
eam. quasi parturientẽ. Et iterũ. Suc¬
cendam ignẽ in muro damasci: & deuo¬
rabit menia banadab. Sed sciendum
qͦd ab ieremia babylonia captiuitas
damascene urbis describitur: idest
paucorũ quos assiriorũ rex reliquerat

Expanded text:
tor timendus sit. Et cessabit adjutotor timendus sit. Et cessabit adjutorium ab Ephraim: nequaquam decem tribus in illa contra Judam habebunt auxilubauditur, cessabit. Quando autem dicit cessare regnum et quiescere, non perpetuam significat vastitatem, sed aufert in praesens potentiam, per quam in omni Syria ante recem tribus Assyrio populante deletae sunt, et omnis gloria earum in captivitatem ducta est: sic pauci, qui in Damasco resederint, immutabuntur, et habebunt oniam dictam accipe, pro ignominia. Hoc autem totum fiet, quia Dominus locutus est, cujus verba irrita esse non possunt. Quidam hanc prophetiam eamdem putant esse, quam in Jeremia legimus: Dissoluta est Damascus, versa est in fugam, tremor apprehendit eam, angustia et dolores tenuerunt eam quasi parturientem . Et iterum: Succendam ignem in muro Damasci, et devorabit moenia Benadab. Sed sciendum quod ab Jeremia Babylonia captivitas Damascenae urbis describitur, id est, paucorum quos Assyriorum rex reliquerat
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetiã dirigi. quod in pͥncipio fidei
xp̃iane ad tõtas gentes epłas miserit
ne susciperent passionẽ xp̃i : & mise¬
rit usq ad ȩthiopiam & occidentalẽ
plagam totumq orbem huiꝰ blasphe¬
miȩ de seminatione compleuerit.
Om̃s habitatores qui moramini iN
terra cũ eleuatũ fuerit signũ in mon¬
tibus uidebitis & clangorem tubȩ
audietis. Cunctȩ in quit gentes per
circuitũ quando meã iussionẽ qua¬
si signũ in montib eleuatũ. meumq¬
U.
imꝑium quasi clangorẽ tubȩ sublimit̃
resonantes audieritis: tunc uid ebitis
quid p̃ceperim. Quia hȩc dicit dñs
Ad me. q̃uiescam & considerabo in loeo
hoc quod sequit᷑. Donec ueniant quȩ
p̃cepi. in mea sede requiescã. ut iudȩi
putant in templo. ut nos in cęlestib :
& considerabo inquit qui rerum finis
adueniat. Sicut meridiana lux cla¬
ra .ẽ. & sicut nubes roris in die messis:
sicut in toto die nichil est clarius me¬

Expanded text:
prophetiam dirigi, quod in principio fidei prophetiam dirigi, quod in principio fidei christianae ad totas gentes epistolas miserint, ne susciperent passionem Christi: et miserint usque ad Aethiopiam et Occidentalem plagam, totumque orbem hujus blasphemiae disseminatione compleverint. Omnes habitatores orbis qui moramini in terra, cum elevatum fuerit signum in montibus, videbitis, et clangorem tubae audietis. Cunctae, inquit, gentes, per circuitum, quando meam jussionem, quasi signum in montibus elevatum, meumque imperium, quasi clangorem tubae sublimiter resonantis audieritis, tunc videbitis quid praeceperim. Quia haec dicit Dominus ad me: Quiescam, et considerabo in loco Hoc quod sequitur: donec veniant quae praecepi, in mea sede requiescam: ut Judaei putant, in Templo; ut nos, in coelestibus. Et considerabo, inquit, qui rerum finis adveniat. Sicut meridiana lux clara est, et sicut nubes roris in die messis. Sicut in toto die nihil est clarius me
Abbreviated transcription (Latin):
rũ significat multitudinẽ. aut ꝑ ean¬
dem trans lationẽ demonstrat. quod
acunctis gentib uastandus sit. In tem¬
pore illo deferet᷑ munius dño exercitu
um apopło diuulso & dilacerato. a po¬
pulo terribili postquẽ non fuit aliꝰ
agente expectante. expectante & con¬
culcata. cuiꝰ diripuer̃ flumina terrã
eius. adlocum nominis dñi exercituũ
montẽ sion. Post ȩgypti uastitatẽ & de¬
letum eius imꝑium. nequaquã isrł in
umbrȩ illiꝰ uanitate confidet: sed
ret ad montẽ sion. id÷ in templo eius
illũ solũ rogans. cuiꝰ uerũ ȩternumq
p̃sidium. ẽ. Hoc sub ⁊ orobabel & hiesu.
ocasionẽ eusebio. ut hoc de gentib ma¬
gis quȩ nec spem habeant. nec testamen¬
tum dĩ. nec ꝓpħas intelligendũ puta¬
uerit quã de iudȩis: quod ab ipsis pos¬
tea eccłȩ quȩ inspecula constituta sit
dona mittenda sit. & offerendȩ iuctimȩ
spũales.

Expanded text:
rum significat multitudinem, aut per eamrum significat multitudinem, aut per eamdem translationem demonstrat, quod a cunctis gentibus vastandus sit. In tempum a populo divulso et dilacerato a populo terribili post quem non fuit alius a gente expectante expectante et conculcata cuius diripuerunt flumina terram eius ad locum nominis Domini exercituum montem Sion. Post Aegypti vastitatem et deletum ejus imperium, nequaquam Israel in umbrae illius vanitate confidet, sed ret ad montem Sion, id est, in templum ejus, et illum solum rogans, cujus verum aeternumque praesidium est. Hoc autem sub Zorobabel et Jesu, runt occasionem Eusebio, ut hoc de gentibus magis, quae nec spem habeant, nec Testamentum Dei, nec Prophetas, intelligendum putaverit, quam de Judaeis: quod ab ipsis postea Ecclesiae, quae in specula constituta est, dona mittenda sint, et offerendae victimae spirituales.
Abbreviated transcription (Latin):
tium & bestus terrȩ: & estate ꝑpe¬
tua erunt suꝑ eum uolucres: & om̃s
bestiȩ terrȩ suꝑ illum hieamabunt.
Quia de meridie dixerat & nubem
roris in ȩstate messi ᷤᷤ p̃miserat. ab
agri cultura translationẽ sumpse¬
rat seruat eam in reliquis deseri¬
bens egipti suꝑbiam. & popłi illius
uastitatẽ. & ca dauera ꝑ uniuersam
prouintiã quȩ auolucrib deuoran¬
da suit. Quomodo enĩ ante maturi¬
tatem segetes erumpentes cito pereunt.
& antequã ꝑfectio tempis ueniat ger¬
minantes inutiles sint : sic inquit egip¬
ti popłi quasi rami inutiles falcibus p̃¬
cidentur &cuncte ꝓpagines nudabun¬
tur. Ac ne putares eum de uinea dice¬
ramos: sed cadauera deuorant. Lega¬
mus pleniꝰ iezechiel ub ꝓphetat contͣ
pharaonẽ & controc egyp̃tios: & haec
om̃ia aꝑtissime scripta reperiemus.
Quodq dicit ęstate ꝑpetua erunt suꝑ
eũ uolucres. & om̃s bestiȩ terre super
illũ hiemabunt: aut uere interfecto¬

Expanded text:
tium et bestiis terrae, et aestate perpetua erunt super eum volucres, et omnes bestiae terrae super illum hyemabunt. Quia de meridie dixerat, et nubem roris in aestate ac messe praemiserat, et ab agricultura translationem sumpserat, servat eam in reliquis, describens Aegypti superbiam, et populi illius vastitatem, et cadavera per universam provinciam, quda sint. Quomodo enim ante maturitatem segetes erumpentes, cito pereunt, et antequam perfectio temporis veniat, germinantes inutiles sunt: sic, inquit, Aegyptii populi quasi rami inutiles falcibus praecidentur, et cunctae propagines nudabuntur. Ac ne putares eum de vinea diceramos, sed cadavera devorant. Legamus plenius Ezechiel, ubi prophetat contra Pharaonem et contra Aegyptum: et haec omnia apertissime scripta reperiemus . Quodque dicit: Aestate perpetua erunt super eum volucres, et omnes bestiae super illum hyemabunt, aut vere interfecto
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ saluatoris tui. & fortis ad uitoris tui
non es recordata: nunc idcirco debes¬
plantare plantationẽ fidelem. & non
potius alienũ seminare germen quod
hostis eripiat. Uel certe sic Filios meos
qui de popłi mei stirpe generati sunt
ideo fundasti in terra: ut eos alienos&
pessimos facias. In die plantationis tuȩ
rum fructus capies. uitis tua sorech de¬
generauit in labruscã: semen tuũ spem
ꝓmittit in germine : sed cũ maturitas
uenerit abalio diripietur: & tunc do¬
lebis grauit̃. quando sꝑata & pene iã
tenta ꝑdideris. Uȩ multitudini popu¬
lorũ multorũ. ut multitudo maris sonan¬
tis: & tumultus turbarũ sicut sonitus
aquarũ multarũ. Sonabunt popłi sic̃
sonitus aquarũ inundantiũ. Et incre¬
pabit eũ & fugiet procul. & rapietur
sicut puluis montiũ a facie uenti: &e sic̃

Expanded text:
es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris tui es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris tui non es recordata: num idcirco plantare debebis plantationem fidelem, et non potius alienum seminare germen, quod hostis eripiat? Vel certe sic: filios meos, qui de populi mei stirpe generati sunt, ideo fundasti in terra, ut eos alienos et pessimos facias. In die plantationis tuae rum fructus capies: vitis tua Sorec degenerabit in labruscam, semen tuum spem promittet in germine; sed cum maturitas advenerit, ab alio demetetur. Et tunc dolebis graviter, quando sperata et pene jam tenta perdideris. Vae multitudini populorum multorum, ut multitudo maris sonantis: et tumuaquarum multarum. Sonabunt populi sicut sonitus aquarum inundantium, et increpabit eum, et fugiet procul; Et rapietur sicut pulvis mo
Abbreviated transcription (Latin):
segetes quȩ derelictȩ sunt a facie fili¬
orum isrł: &erunt deserta. Hoc non
loquit᷑ contra damascũ. sed contra de¬
cem tribus quȩ uocabantur isrł: ut
quomͦ ad aduentũ ex egipto populi
di. om̃s gentes quȩ incolebant terram
repinissionis subito pauore territȩ
aratra dimiserunt: a ceruosq frugũ &
media opera salutem pedib requiren¬
tes: sic & terra multo temꝑe desolata.
ꝑmaneat. Unde miror ꝓ aratris & acer¬
uis frugum. uoluisse aquila in terp̃ta
uerbum posuit ares. &emir. quod¬
quod apud eũ emendatius legitur hores.
& amir. idest uomeres acerus segetum.
Quia oblita es dĩ saluatoris tui: & fortis
adutoris tui non es recordata. Ista in qͥt
ꝑpetieris. oisrł: quia dereliquisti deũ
saluatorem tuũ qui de liberauit ex egip¬
to. qui tibi gentes subiecit inimicas & ad¬
uitoris tui ñ es recordata. Propt̃ea plan¬
tabis plantationẽ fidelem: & germen
alienũ non seminabis. Hoc pressus & ꝑ
hyroniam legendũ. Quia inqͥt oblita

Expanded text:
etes quae derelictae sunt a facie filiorum Israel, et erit deserta. Hoc non loquitur contra Damascum, sed contra decem tribus, quae vocabantur Israel; ut quomodo ad adventum ex Aegypto populi Dei, omnes gentes quae incolebant terram repromissionis, subito pavore conterritae aratra dimiserunt, acervosque frugum et media opera, salutem pedibus requirentes: sic et terra Israel multo tempore desolata permaneat. Unde miror pro aratris et acervis frugum voluisse Aquilam interpretarverbum posuit, ARS ET EMIR: quod apud eos emendatius legitur HORES ET AMIR , id est, vomeres et acervi segetum. Quia oblita es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris tui non es recordata. Ista, inquit, perpetieris, o Israel, quia reliquisti Deum Salvatorem tuum, qui te liberavit ex Aegypto, qui tibi gentes subjecit inimicas: et adjutoris tui non es recordata. Propterea plantabis plantationem fidelem, et germen alienum seminabis. Hoc pressius et per ironiam legendum. Quia, inquit, oblita
Abbreviated transcription (Latin):
quod sequit᷑ plantabis plantationẽ fi¬
delem & germen alienũ non seminabis.
in die plantationis tuȩ labrusca. & cȩte¬
ra de infelicitate sentiunt iudȩorum :¬
& hoc capitulũ qͦd nunc ꝓposuimus.
suꝑ ethnicis interp̃tantur qͥ ꝑseque¬
bantur eccłiam. Illud quoq qͦd sequit᷑
increpabit eũ & fugiet procul: de dia¬
bolo accipiunt tropologica interp̃ta¬
tione. uastitatẽ ꝑ secutorũ & dȩmonũ
demonstrantes. Nos autẽ ceptũ sequi¬
mur ordinẽ: & hostoriȩ fundamenta
historico culmine protegimꝰ. Uȩ inqͥt
uniuersis gentib qui militauer̃ contͣ
popłm meũ. quarũ tantus impetus
fuit ut maris fluctib coequandus sit.
Sed cum uenerint sedentes & inunda¬
uerint terrã meã: tunc princeps ea¬
rum sennacherib ab eo fugiet increpa¬
tus. ⁊ & sicut pulius uento raptante
disꝑgitur. & turbo in sublime uolui¬
tur in tempestatẽ: sic ille appropin¬
quabit quidẽ ierłm obsidens eã. sed
ꝑcutietur ab angło. Ueniet mane et

Expanded text:
antabis plantationem fidelem, et germen alienum seminabis: in die plantationis tuae labrusca, et caetera, de infidelitate sentiunt Judaeorum. Et hoc capitulum quod nunc proposuimus, super Ethnicis interpretantur, qui persequuntur Ecclesiam. Illud quoque quod sequitur, Increpabit eum, et fugiet procul, de diabolo accipiunt, tropologica interpretatione vastitatem persecutorum, et daemonum demonstrantes. Nos autem coeptum sequimur ordinem, et historica fundamenta historico culmine protegimus. Vae, inquit, universis gentibus, quae militaverunt contra populum meum, quarum tantus impetus fuit, ut maris fluctibus coaequandus sit. Sed cum venerint saevientes, et inundaverint terram meam, tunc princeps earum Sennacherib ab eo fugiet increpatus, et sicut pulvis vento raptante dispergitur, et turbo in sublime volvitur in tempestate: sic ille appropinquabit quidem Jerusalem, obsidens eam: sed percutietur ab Angelo; veniet mane, et
Abbreviated transcription (Latin):
masci. ꝑpetuum saluatoris successit im¬
perium: & idolatriȩ error est inminu¬
tus. Pia quidẽ uoluntate in terp̃tantur:
sed non seruantes historiȩ ordinẽ. Nos
autẽ dicimꝰ qͦd sub uersa damasco. &
decem tribubus ductis in assyrios. resi¬
dui tribuũ qui errant exisrł ad ete¬
chiȩ litteras conuersi sint ad cultum
dĩ. & ad templũ ierosolimã uenerint:
sicut paralipomenon narrat historia.
Deleta ergo damasco conuertentur ho¬
mines ad factorem suũ: id est dm̃. qui
eos creauit. Et oculi eorũ nequaquã
idola quȩ fecerant in bethel & indan:
sed dm̃ respicient contemnentes delu¬
bra & alteria quȩ oꝑati sunt digiti eo

Expanded text:
masci, perpetuum Salvatoris successit immasci, perpetuum Salvatoris successit imperium, et idololatriae error est imminutus. Pia quidem voluntas interpretantium, sed non servans historiae ordinem. Nos autem dicimus, quod subversa Damasco, et decem tribubus ductis in Assyrios, residui tribuum qui erant ex Israel, ad Ezechiae litteras conversi sint ad cultum Dei, et ad templum Jerusalem advenerint, sicut Paralipomenon narrat historia . Deleta ergo Damasco, convertentur homines ad factorem suum, id est, ad eum qui eos creavit, et oculi eorum nequaquam idola quae fecerant in Bethel et in Dan, sed Deum respicient, contemnentes delubra et alt
Abbreviated transcription (Latin):
electionis. Qui uero assiriorũ tempori¬
bus putant completa quȩ dicta sunt.
hoc uolunt intelligi quod sub assyria
captiuitate. damascus non sit om̃ino de¬
leta: sed translati quibusdã in cyre¬
nen. alia pars cultorũ terrȩ dimissa sit.
quȩ & ipsa postea babylonia uastante
deleta est. donec sub macedonibus &
ptolomeis rursum restauret᷑. & in ad¬
uentu xp̃i esset quid ẽ ciuitas. sed non
tante potentiȩ quantȩ antea fuerat.
Et est sensus. Tam pauci remanebunt
in damasco. quã solent post messores
paucȩ remanere spicȩ.quas in ualle ra¬
phaim latissima &e potentissima solent
pauꝑes legere: uel in olea paucȩ oli¬
uȩ que diligentiã legentis euaserint.
In die illa inclinabitur homo ad facto¬
rem suũ & oculi eius ad scm̃ isrł respici¬
ent. & ñ inclinabitur ad altaria quȩ¬
fecerunt manus eius &quȩ oꝑati sunt
digiti illius.: & non respiciet lucos & de¬
lubrae. Hoc xp̃i temporib putant esse
completũ: quando destructo regno da¬

Expanded text:
electionis . Qui vero Assyriorum temporibus putant completa quae dicta sunt, hoc volunt intelligi, quod sub Assyria captivitate Damascus non sit omnino deleta, sed translatis quibusdam in Cyrenem, alia pars cultorum terrae dimissa sit, quae et ipsa postea Babylonio vastante deleta est: donec sub Macedonibus et Ptolemaeis rursum instauraretur, et in adventu Christi esset quidem civitas, sed non tantae potentiae quantae antea fuerat. Et est sensus: tam pauci remanebunt in Damasco, quam solent post messores paucae remanere spicae, quas in valle Raphaim latissima et potentissima solent pauperes legere: vel in olea paucae olivae, quae diligentiam legentis evaserint. In die illa inclinabitur homo ad factorem suum, et oculi ejus ad Sanctum Israel respicient. Et non inclinabitur ad altaria, qufecerunt manus ejus, et quae operati sunt digiti illius: et non respicient lucos et delubra. Hoc Christi temporibus putant esse completum, quando destructo regno Da