comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plando regno ⁊ subigendis exteris nationib existeret.⁊ in eiꝰ¬
toli oatipationib asi dne u̾saret᷑. oꝑa tam̃ plurima ad reg¬
ni decoẽẽ ⁊ cõmoditatẽ ꝑtinentia diu̾sis in locis inchoauit. queli
cis aquisgͣm oꝑe mirabili constructa: ⁊ pons apud magontiacũ i
no qͥngentor. passuũ longitudinis. Nlam tanta ẽ ibi fluninus lat
Qͥ tam̃ uno anteꝗͣ deceret anno incendio conflagͣuit. nec refici pa
ꝓpt̾ festinatũ illiuis decessũ. quãquã in ea meditatione ess. ut ꝓligna
pideũ restitueret. Incharinit ⁊ palatia oꝑis egregii: unũ haud lengi
magontiaca ciuitate uxta uillã ciq uocobulũ ẽ ingilẽhem: alterui
nouiomagi suꝑ uahalẽ flituiũ. qͥ batauoꝵ insulã a parte meridis
p̃terfiuit. Precipue tam̃ edes sacͤs ubicũq in toto regno suo nete¬
te collapsã comꝑit: pontificib ⁊ patͥb ad quoꝵ curam ꝑtincdatt
ut restaurent᷑ imꝑauit. adhibens curã ꝑ legatos. ut imꝑata pst

Expanded text:
pliando regno et subigendis exteris nationibus existeret et in ejusmodi occupationibus assidue versaretur, opera tamen plurima ad regni decorem et commoditatem pertinentia diversis in locis inchoavit, quaedam etiam cis Aquisgrani opere mirabili constructa, et pons apud Magontiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis; nam tanta est ibi fluminis latitudo. Qui tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit, nec refici potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea meditatione esset ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum haut longe a Magontiaca civitate juxta villam cui vocabulum est Ingelebem, et alterum Noviomagi sbili constructa, et pons apud Magontiacum in egno suo vetustate conlapsas comperit, pontificibus et patribus ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur, imperavit, adhibens curam per legatos, ut imperata pe
Abbreviated transcription (Latin):
tb corripiebat᷑ ad extremũ etiã uno pede claucticaret. Ee tunc
i aura suo arbitratu: quã medicoꝵ consilio faciebat. Es pene ex¬
shabesat: qd ei in cibis assatis qͥb assuetꝰ erat dimutere. ⁊ elixas
pisere su addebat. Erer cebat᷑ assidue equitando ao uenando. qd̾ ulli
mltiũ erat : q uix ulla in t̾ris natio inuenit᷑ ꝗͭ m hac axte fran
passit auari. Delectabat᷑ etiã uaporib aquarũ nat᷑alit̾ calentũ.
muenti natatii corpꝰ exercens. Cuiis ado ꝑitꝰ fuit: ut nullus ei
ite ualeat anteferri. Ob hoo etiã aqͥsgrani regiã extruxit. ibiꝙ
trmis uice atinis usq ad obitũ ꝑpcam habitauit. ⁊ ñ solũ filiõ
ialneũ ueriĩ optumates ⁊ amicos aliqndo etiã satellitũ ⁊ custo

Expanded text:
febribus corripiebatur, ad extremum etiam uno pede claudicaret . Et tunc quidem plura suo arbitratu quam medicorum consilio faciebat, quos pene exosos habebat, quod ei in cibis assa, quibus assetus erat, dimittere, et elixis adsuescere suadebant. Exercebatur assidue equitando ac venando, quod illi gentilicium erat: quia vix ulla in terris natio invenitur, quae in hac arte Francis possit aequari. Delectabatur etiam vaporibus aquarum naturaliter calentium, frequenti natatu corpus exercens, cuius adeo peritus fuit, ut nullus ei iuste valeat anteferri. Ob hoc etiam Aquisgrani regiam extruxit, ibique extremis vitae annis usque ad obitum perpetim habitavit. Et non solum filios ad balneum, verum optimates
Abbreviated transcription (Latin):
lata. cũ qͥb dã pͥmorib francoꝵ. qͥ eum uana ꝓͣmissione illgxei
adu̾sus prem conurauit. Quẽ post fraudẽ decectam ⁊ comurit
dãpnationẽ detonsũ: in cenobio prumia religiose uitȩ iãq uacas
ꝑmisit. facta ẽ ⁊ alia pͥus contͣ eũ in germania ualida conurat
Cuiꝰ auctores partĩ luminib orbati. partĩ membris. incolumes
tam̃ exilio deportati sunt. Nleq ullus ex eis int̾foctꝰ ẽ nͥ tres tane
Qui cũ se ne cõprehenderent᷑ strictis gladiis defende̾nt. aliqͦs atie
occilissent: qͥa alit̾ coerceri ñ poterant interempti st̃. Harũ cal
comurationĩ: fastradȩ reginȩ crudelitatis causa ⁊ origo ernt
se credit᷑. C iccirco in ambab contͣ regẽ conspiratũ ẽ: qͥa uporis
crudelitati consentiens. a sus nat᷑e benignitate ac solita manlus¬
tudine ĩmanit̾ exorbitasse uidebat᷑. Ceterũ ꝑ om̃e uite su õ¬

Expanded text:
mulata, cum quibusdam e primoribus Francorum, qui eum vana regni mulata, cum quibusdam e primoribus Francorum, qui eum vana regni adversus patrem conjuravit. Quem post fraudem detectam et conjuratorum dampnationem, detonsum, in coenobio Prumia religiosae vitae jam volentem vacare permisit. Facta est et alia prius contra eum in Germania valida conjuratio, cujus auctores partim luminibus orbati, partim incolomes, omnes tamen exilio deportati sunt, neque ullus ex eis interfectus est, nisi tres tantum, qui cum se, ne comprehenderentur, strictis gladiis defenderent, aliquos etiam occidissent, quia aliter coerceri non poterant, interempti sunt. Harum tamen conjuratioitisse creditur. Et idcirco in ambabus contra regem conspiratum est, quia uxoris crudelitati consentiens, a naturae suae benignitate ac solita mansuetudine immaniter exorbitasse videbatur. Quare Romam qu
Abbreviated transcription (Latin):
me retinẽt. Colebatq scĩssime: quoscũq hac affiuitate sibi comut¬
rat. filioꝵ ao filiaꝵ tantã in educando curã habuit: ut nĩquã de
positꝰ sine ipsis cenaret: nũquã it̾ sinc illis facẽt. Adequitalunt q
filii. filie uͦ pone sequebant᷑. quarũ agm̃ extremũ ex satellitũ nunt
ad hoc ordinati tuebant᷑. Que cũ pulcerrime essent ⁊ ab eopluri
diligerent᷑. mirũ dictu qd̾ nullã eaꝵ cuiꝙͣ. aut suoꝵ aut extͣnor
nuptũ dare uoluit: s om̃es secũ usq ad obitũ suũ in domo sua re¬
nuit: dicens se eatx contubermo carere ñ posse. Ac ꝓpt̃ hoc licet abe
felix: adu̾se fortunȩ maliguintatẽ exꝑtus ẽ Qd tam̃ ita dissimol¬
uit: ac si de eis nulla ũquã alicuiꝰ ꝓbri suspicio exorta uł famas¬
bello contͣ hunos suscepto in baicaria hyemaret: egritudine si¬

Expanded text:
ssime retineret, colebatque sanctissime quoscumque hac adfinitate sibi coniunssime retineret, colebatque sanctissime quoscumque hac adfinitate sibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum tantam in educando curam habuit, ut numquam domi positus sine ipsis caenaret, numquam iter sine illis faceret. Adequitabant ei filii, filiae vero pone sequebantur, quarum agmen extremum ex satellitum numero ad hoc ordinati tuebantur. Quae cum pulcherrimae essent et ab eo plurimum diligerentur, mirum dictu quod nullam earum cuiquam aut suorum aut exterorum nuptum dare voluit, sed omnes secum usque ad obitum in domo sua retinuit, dicens se earum contubernio carere non posse. Ac propter hoc, licet alias felix, adverse fortune malignitatem expertus est; quod ita tamen dissimulavit, ac si de eis nulla unquam alicuibello contra Hunos suscepto, in Baioaria hyemaret, aegritudine si
Abbreviated transcription (Latin):
tq ad omnẽ honestatẽ erudiri iussit. Ex his oib duos tantũ
illos ⁊ unã filiã pͥusquã moreret᷑ amisit: karolũ qͥ natu maior
iat ⁊ pipinũ quẽ regẽ italie p̃fecerat: ⁊ ruothrudẽ qͣ filiarum
pͥmogenita.⁊ a constantino grecoꝵ imꝑatore desponsata erat.¬
loꝵ pipinꝰ unũ filiũ siuum Bernardũ. filias autẽ .u. adalha¬
dem. atulã. guntradã. bertaidẽ. ac teoderadã. suꝑstites reliqͥt.
qͥb rex pietatis suȩ p̃ciput̃ docum̃tũ ostendit. cũ filio defim¬
o uepotẽ pat succedere. ⁊ neptes int̾ filias suas educari feciss
Mortes filioꝵ ao filie ꝓ magni̾minitate qua excellebat minꝰ pot
etiã sibi adriam ronani pontificis obitu quẽ in amios p̃ciput
habebat. sic fleuit acꝰ frẽm aut filiũ carissimũ amisiss. Grat eni
amiciciis optune temꝑatꝰ. ut eas ⁊ facile adnuiteret. ⁊ constante¬

Expanded text:
atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his omnibus duos tantum atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his omnibus duos tantum filios et unam filiam, priusquam moreretur, amisit, Karolum, qui major natu erat, et Pippinum, quem regem Italiae prefecerat, et Ruothrudem, quae filiarum ejus primogenita et a Constantino GrecorumQuorum Pippinus unum filium suum Bernhardum, filias autem quinque, Adalhaidem, Atulam, Gundradam, Berhthaidem ac Theoderadam, superstites reliquit. In quibus rex pietatis suae praecipuum documentum ostendit, cum filio defuncto nepotem patri succedere et neptes inter filias suas educari fecisset. Mortes filiorum ac filiae pro magnanimitate qua excellebat minus patienter etiam sibi Hadriani Romani pontificis obitu, quem in amicis praecipuum habebat, sic flevit acsi fratrem aut carissimum filium amisisset. Erat enim in amicitiis optime temperatus, ut eas et facile admitteret et constanti
Abbreviated transcription (Latin):
tisꝰ de q̃ ei filia noĩe adaltrud nata ẽ. ⁊ reinã qͦei drogonẽ ⁊ hugũ ge
uadallindã. ex qua thcodericũ ꝓcreauit. Mat̾ quoq esꝰ bertra
en magno apud eũ honore consenut. Colebat enĩ eã cũ sũma re¬
rita: ita ut nulla ũquã inuicẽ sit grorta discordia: p̃ter in di¬
tuofilie regis desideris. qͣm illa suadente aoceꝑat. Decessit tandẽ
t morẽ hildegarile: cũ iã .iiͦiͦ. nepotes suos totidẽq neptes in filii
nouidiss. Quã ille in eadem basilica qua pat̾ sitꝰ ẽ. apd̾ scm̃ dẏo¬
siu magno cũ honore fecit humari. Erat ei unica soror noĩe uys
a puellarib amus religiose comĩsatiom mancipata: quã simili¬
t ur matrẽ magna coluit pietate. Que etiã pauicis ante obitũ
ͥ annis. in eo qͦ conũsata ẽ monasterio decessit. Liberos suos ita
ine francoꝵ equitare. armis ac uenatib exerceri fecitĩ filias uͦ¬
mficis assuescere. coloq ac fuso: ne ꝑotiũ corꝑent oꝑã impend̾e̾

Expanded text:
quae ei Drogonem et Hugum genuit, et Adallindem, ex qua Theodericum procreavit. Mater quoque eius Berhtrada in magno apud eum honore consenuit. Colebat enim eam cum summa reverentia, ita ut nulla umquam invicem sit exorta discordia, praeter in divortio filiae Desiderii regis, quam illa suadente acceperat. Decessit tandem post mortem Hildigardae, cum iam tres nepotes suos totidemque neptes in filii domo vidisset; quam ille in eadem basilica qua pater situs est, apud Sanctum Dionisium, magno cum honore fecit humari. Erat ei unica soror nomine Gisla, a puellaribus annis religiosae conversationi mancipata, quam similiter ut matrem magna coluit pietate. Quae etiam paucis ante obitum illius annis in eo quo conversata est monasterio decessit. Liberos suos ita more Francolaneficio assuescere, coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam impendere,
Abbreviated transcription (Latin):
em nordom. aquilonẽ nordonstroni. uultarnũ onstuordroni. Extre
unite temie cũ iam ⁊ morbo ⁊ senectute p̃meret᷑ euocatũ ad se ludo¬
ti filii sini aquitamş regem. qͥ solus filioꝵ huldegardȩ suꝑerat. con
quis sallempit̃ de toto regno fraucoꝵ pͥmorib: cunctoꝵ consilio
aem sibi totiꝰ regni ⁊ imꝑialis nomins heredem constituit Impo¬
. apiti eꝰ diademate: imꝑatorẽ ⁊ atigustũ iussit appellari. Suisceptũ
x qus consiliuĩ ab om̃ib qui aderant magno cũ fauore. Nam diu̾i
d sumq ibi hyemaret m̃se feb̾r: febre ualida correptꝰ decubuit
datim ut in febrib solebat cibi sibi abstinentiã indixit. arbitrat᷑
aminentia morbum posse depelli: uł certe mitigari. S acceden
d febrem lateris dolore. quem greci pleuresin dicunt. illoq ad
meliam retmente. neq corpꝰ alit̾ quã rarissimo potu fustentar
aptimo postquam decubuit die sacra cõmumone ꝑcepta deces

Expanded text:
onem nord-roni, aquilonem nordostroni, vulturnum ostnordroni. Extremo onem nord-roni, aquilonem nordostroni, vulturnum ostnordroni. Extremo vitae tempore, cum iam et morbo et senectute premeretur, evocatum ad se Hludowicum filium, Aquitaniae regegregatis sollempniter de toto regno Francorum primoribus, cunctorum consilio consortem sibi totius regni et imperialis nominis heredem constituit, impositoque capiti eius diademate, Imperatorem et Augustum iussit appellari. Susceptum est hoc eius consilium ab omnibus qui aderant magno cum favore; nam divinititur. Cumque tibi hyemaret, mense Ianuario, febre valida correptus, decubuit. Qui statim, ut in febribus solebat, cibi sibi abstinentiam indixit, arbitratus hac continentia morbum posse depelli vel certe mitigari; sed accedente ad febrem lateris dolore, quem Graeci pleuresin dicunt, illoque adhuc inediam retinente, neque corpus aliter quam rarissimo potu sustentante, septimo postquam decubuit die, sacra communione percepta, deces
Abbreviated transcription (Latin):
sus cepti nomins tomauis imꝑatorib stꝑ hoc indignantibr ues
tulit patientia. uicitq: eoꝵ contumaciã magnanimitate qua u
culaubio longe p̃stamior erat: mittendo ad eos crebtas lagearar
teret muuista legib ppłi sun deesse. nã franci duas habent lepos
plurums locis ualds diuisas: cogitauit quȩ decrant adãse ⁊ alsis¬
pantia iinire. praua qͦ: ac ꝑperã ꝓlata corrigere. S de hbuts
alino ab eo factum ẽ: n qd pauca capĩtula ⁊ ea inꝑfecta legib adlist
aclitteris mandari fecit. Item barbara ⁊ antiquissima catmua
quiã uocabula imposuit: ciĩ ante id temporis apud francs pe
sibrem i indumemanoth. uouembrem herbistmanochi. deocul eem
aligmanorsi appellanit. Uentis uͭ hoc mͦ noĩa imposint.: ut subsola¬
oli tecaret ostroniunt. eurũ ostfundron euro austrũ sua dostroni
ati saudrom. anstro asfricũ sundu uestronii. affricũ westsimdroni.
sirũ uestroni. choꝵ westuor droni. circiũ nothiuestromi septenitri¬

Expanded text:
suscepti nominis, Romanis imperatoribus super hoc indignantibus, magna tulit patientia, vicitque eorum contumaciam magnanimitate, qua eis procul dubio longe praestantior erat, mittendo ad eos crebras legationeerteret multa legibus populi sui deesse – nam Franci duas habent leges, in plurimis locis valde diversas – cogitavit quae deerant addere et discrepantia unire, prava quoque ac perperam prolata corrigere; sed de his nihil aliud ab eo factum est, nisi quod pauca capitula, et ea inperfecta, legibus addidit.  describere ac litteris mandari fecit. Item barbara et antiquissima carminanguam vocabula inposuit, cum ante id temporis apud Francos partim Octobrem Windumemanoth, Novembrem Herbistmanoth, Decembrem Heilagmanoth appellavit. Ventis vero hoc modo nomina inposuit, ut subsolanum vocaret ostroniwint, eurum ostsundroni, euroaustrum sundostroni, austrum sundroni, austroafricum sundwestroni, africum westsundroni, zefyrum westroni, chorum westnordroni, circium nordwestroni, septentri
Abbreviated transcription (Latin):
uarem locũ ut illiꝰ potestati ascriberet᷑ concessit. Et reu̾tentib le¬
pus suos achungens. int̾ uestes ⁊ aromata. ⁊ cetãs orientaliũ teꝵ¬
fari oyes ingentia illi dona direxit. cũ ei ante pancos annos eũ
pẽ tũ solũ habebat roganti mitteret elephantũ. Imꝑatores etiam
ucptũ a se imꝑatoris nom̃ ⁊ ob hoc qͣsi q̃ imꝑiũ eis eriꝑe uellet
luidie suspectum. fedꝰ firmissimũ statuit: ut nulla int̾ partes
tuslibet scandali remaneret occasio. Erat enĩ romanis & greci

Expanded text:
ssit, et revertentibus legatis suos adjungens, inter vestes et aromata, et caeteras Orientalium terrarum opes, ingentia illi dona direxit: cum ei ante annos paucos, eum quem tunc solum habebat, roganti mitteret elephantem. Nec solum iis nomen imperatoris et ob hoc ei, quasi qui Imperium eis eripere vellet, valde suspectum, fedus firmissimum statuit, ut nulla inter partes cuiuslibet scandali remaneret occasio. Qui cum tantus i
Abbreviated transcription (Latin):
tam franciã añ atũ s uendicantes opp̾ssit. s sarracenos galiã
rcipire temptantes duob magins p̾liis. uno in aquitania apud pi¬
paon auitates. alto iuxta narbonã. apud birram fltiuiũ. ita deuioreo
t ii hiimmnã eos redire cõpelleret: eundẽ magistratũ a patre pipino
en dimissĩ egragie adiminstrauit. Q honor ũ aliis a ppło dari confio
anctiisia hus qͦui e claritate generis ⁊ opũ amplitudine eeteris eii¬
oiuant ł c cũ pipinꝰ pat̾ karołi regia ab auo ⁊ patre sibi ⁊ fr̃e Marlo¬
pums relictum sũma cũ eo concordia diuisũ aliquot anius uelut
sbme mnemnorato tenuiss: fr̃ eꝰ karlomannꝰ incertũ quib de cau
iam̃ uidebat᷑ qd amore conũsationis contemplatine suocessus. oꝑs
Siempalis regni ãmimstratione relicta nomã se in ociũ contulit.
nis habitu ꝑmuitato. monachꝰ factꝰ in monte soiact᷑ apd̾ eccłiã beati

Expanded text:
tam Franciam dominatum sibi vindicantes oppressit, et Sarracenos Galliam tam Franciam dominatum sibi vindicantes oppressit, et Sarracenos Galliam occupare temptantes duobus magnis proeliis, uno in Aquitania apud Pictavium civitatem, altero iuxta Narbonam apud Birram fluvium, ita devicit, ut in Hispaniam eos redire compelleret, eundem magistratum, a patre Pippino sibi dimissum, egregie amministravit; qui honor non aliis litudine ceteris eminebant. Hunc cum Pippinus, pater Karoli regis, ab avo et patre sibi et fratri Karlomanno relictum, summa cum eo concordia divisum, aliquot annis velut sub rege memorato tenuisset, frater eius Karlomannus, incertum quibus de causis, tamen videtur quod amore conversationis contemplativae succensus, operosa temporalis regni amministratione relicta, Romam se in otium contulit, ibique habitu permutato monachus factus, in monte Soracte apud aecclesiam beati
Abbreviated transcription (Latin):
ac spociẽ añantis effingeret: iegatos undecumq uenientes audi nĩ
eisq abtunib responsa quȩ eiat edoctus uł etiã iuissus. er sua uoꝰ¬
lut potestate redderet. cũ p̃ter mutile rogis nom̃ ⁊ p̾cariũ us lꝰ
penaiũ. qͥd ei p̃fectus aulȩ ꝓut uidebat᷑ erhibebat nichil alus ꝑs
poslideret quã iunã s eañi ꝑparui red̃ditꝰ uillã. in q̃ domur⁊ e
famulos sibi necessaria ininistrantes. atq obsequiũ exhibente p¬
 mureroficatis habebat. Quocũq eundũ erat carpento iles
qd bob iinctis as bubuleo. rustico more agente trahebatired¬
uc domusis rectire solebat. Regni ãmmnistrationẽ.⁊ onĩa qulte
mi uł foris agenda ac disponenda erant: p̃fectꝰ aule xcuradis
Quo offiis umi cũ hilaric leponebat : pipinꝰ pat᷑ siaroi es¬
u ueit hereditario iure fungebat᷑. Nam pat̃ eꝰ iurolus qͥ tͥran

Expanded text:
ac speciem dominantis effingeret, legatos undecumque venientes audiret ac speciem dominantis effingeret, legatos undecumque venientes audiret eisque abeuntibus responsa, quae erat edoctus vel etiam iussus, ex sua velut potestate redderet; cum praeter inutile regis nomen et precarium vitae stipendium, quod ei praefectus aulae prout videbatur exhibpossideret, quam unam et eam praeparvi reditus villam, in qua domum et ex qua famulos sibi necessaria ministrantes atque obsequium exhibentes paucae numerositatis habebat. Quocumque eundum erat, carpento ibat, quod bubus iunctis, et bubulco rustico more agente, trahebatursic domum redire solebat. At regni amministrationem et omnia quae vel domi vel foris agenda ac disponenda erant prefectus aule procurabat. Quo officio tunc, cum Hyldericus deponebatur, Pippinus iam velut heredi
Abbreviated transcription (Latin):
ocio ⁊ literis. Poterat quide hec oratoris gregii sententia. me a sctu¬
bendo deterrere. ñ animo p̃meditatum haberẽ hominũ udicia
potiꝰ exꝑiri: & hes scribendo ingemoli mei ꝑiculum facere. quã to¬
ti uiri memoriam. mͥ parcendo p̾terire.
ERs mertingoꝵ. de qua
franci reges sibi creare soliti erant: usq in hildricũ re
qui tussiui Stepham romani pontificis depositus ac dtonsibe
q in monasterium trusus ẽ durasse putatur. Quȩ liat qͦ
illo finita pdisit uideri: tam̃ iam dudũ nullus iugoris erat. n
quicquã in se clarum p̃ter mane regis uocabusũ p̾ferebat. sla s
o potentis regni penes palatii p̃fectos. qͥ maioros domꝰ diceban᷑. a do
quos sũma imꝑii ꝑtinebat tenebãt᷑. sleq regi aliutd relinquelas.
ut regio tantũ noie contentꝰ crine ꝓfuso. barba sũmissa solio ueil

Expanded text:
otio et litteris». Poterat quidem haec oratoris egregii sententia me a scriotio et litteris». Poterat quidem haec oratoris egregii sententia me a scribendo deterrere, nisi animo praemeditatum haberem hominum iudicia potius experiri et haec scribendo ingenioli mei periculum facere quam tanti viri memoriam mihi parcendo praeterire. Gens Meroingorum, de qua Franci reges sibi creare soliti erant, usque in Hildricum regem, qui iussu Stephani Romani pontificis depositus ac detonsus atque in monasterium trusus est, durasse putatur. Quae licet in illo finita possit videri, tamen iam dudum nullius vigoris erat, nec quicquam in se clarum praeter inane regis vocabulum praeferebat. Nam et opes et potentia regni penes palatii praefectos, qui maiores domus dicebantur et ad quos summa imperii pertinebat, tenebantur. Neque regi aliud relinquebatur, quam ut, regio tantum nomine contentus, crine profuso, barba summissa, solio resideret
Abbreviated transcription (Latin):
larissima & illustrissima hominis optime de me meriti gesta
lentio p̾terirem: patererq uitam eiꝰ quasi qui numquã uixe¬
ii. sine sitteris aodebita laude remanere. cui scbende atq expli¬
młe ñ meũ ingeniolũ quod exile ⁊ paruum ĩmo pene nullum ẽ
tullianam par erat desudlare facundiã. En tͥ librum p̾clatis¬
simi ⁊ maximi uiri memoriam continentẽ. in qͦ p̃ter illiuis fadi ũ
ẽ quod addmireris. nͥ forte quod homo barbarus. sẜ in romana lecitos
ꝑparũ exercitatus. aliqͥd me decent̃ aut cõmode. latine scribere piti
uerim: atq in tantã impudentiã ꝓruꝑim. ut illud cieronis pata
contẽpnendum: qd̾ in pͥmo tusculanarũ libro cũ de latims scͥptrib
loqueret᷑. ita chtisse logitur. Mandare quemquã inquit litteri e¬
gitationes suas. qui eas nec disponere neo illustrare possit. nec delet¬
tione aliqua allicere lector eni: hominis ẽ intemꝑant̾ abutentis :

Expanded text:
clarissima et inlustrissima hominis optime de me meriti gesta clarissima et inlustrissima hominis optime de me meriti gesta silentio praeterirem patererque vitam eius, quasi qui numquam vixerit, sine litteris ac debita laude manere. Cui scribendae atque explicandae non meum ingeniolum, quod exile et parvum, immo poene nullum est, sed Tullianam par erat desudare facundiam. En tibi librum praeclarissimi et maximi viri memoriam continentem; in quo praeter illius facta non est quod admireris, nisi forte quod homo barbarus et in Romana locutione perparum exercitatus aliquid me decenter aut commode Latine scribere posse putaverim, atque in tantam inpudentiam proruperim ut illud Ciceronis putarem contemnendum quod in primo Tusculanarum libro, cum de Latinis scriptoribus loqueretur, ita dixisse legitur: «Mandare quemquam – inquit – litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua adlicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et
Abbreviated transcription (Latin):
limam temꝑandum: qͣndo m consciꝰ cram. nullũ ea uetatu m me
piere posse. quib ipse ut̾fui. quequȩ p̾sens oculata ut dicunt side
gnoui: to utrũ ab alio scͥberent᷑ necne. scire liquido ñ potui.
Dtiusq iudicam eadem cum aliis uelut cõmunit̾ litterio manda¬
a memorie posteroꝵ tradere: quã regis excellentissimi. ⁊ om̾iũ
la etate maximi. clarissimã uitam. &. egregios. atq moderni
tiuꝑis hõib uix unitabiles actꝰ. pati obluuoniᷤᷤ tuebris abo¬
ri. Suberat is alia ñ irrationabilis ut opinor causa: qui uel so¬
a sufficere poss. ut me ad hec scͥbendi compelleret: nutͥm̃tum
ndelicet in me impensimi. &s ꝑpetua postquata in auli oonu̾sari ẽi¬
tpi cum ipso ac liberis eꝰ amicitia. stua me ita sibi deuinxit. debi¬
uramq tam uiuo quã mortuo constituit: ut merito ingratus ui¬
eri ⁊ iudicari possiͣm. sitos beneficioꝵ in me collatoꝵ inmemor

Expanded text:
imavi temperandum, quando mihi conscius eram, nullum ea veracius quam me imavi temperandum, quando mihi conscius eram, nullum ea veracius quam me scribere posse, quibus ipse interfui, quaeque praesens oculata, ut dicunt, fide cognovi, et utrum ab alio scriberentur necne liquido scire non potui, satiusque iudicavi eadem, cum aliis velut communiter, litteris mandata memoriae posterorum tradere, quam regis excellentissimi et omnium sua aetate maximi clarissimam vitam et egregios atque moderni temporis hominibus vix imitabiles actus pati oblivionis tenebris aboleri. Suberat et alia non inrationabilis, ut opinor, causa, quae vel sola sufficere posset ut me ad haec scribenda conpelleret, nutrimentum videlicet in me inpensum et perpetua, postquam in aula eius conversari coepi, cum ipso ac liberis eius amicitia, qua me ita sibi devinxit debitoremque tam vivo quam mortuo constituit, ut merito ingratus videri et iudicari possem, si tot beneficiorum in me conlatorum inmemor
Abbreviated transcription (Latin):
tam &s conu̾sationẽ & ex parte ñ modica res gestaᷤᷤ dñi ⁊ nutri¬
toris inei haroli cxcellentissimi. ⁊ merito famosissimi regis. post¬
un sebere animꝰ tulit: qͣnta potui brtuitate cõplexiis sũ: oꝑam un¬
penlris. ut de his ꝗͦ ad ineam notitiã ꝑuenire potuerunt nichil o¬
aitir̃. neq pliritate uarrandi noua queq fastidientiũ animoᷤᷤ
stderent si tam̃ hoc ullo mͦ uitari potest. ut noua scͥptione ñ offen¬
ent᷑. qͥuetera. ⁊ a uiris doctissimis atq disertissimis confecta monim̃¬
ti fastidunt. Et quamquã plures e̾e ñ ambigo. qͥ otio ac litteris de¬
ei satũ eui p̃sentis ñ arbitrent᷑ ita negligendum. ut omĩa penitus
ne fiuint uelut nulla memoria digna. silentio atq obliuioni tra¬
unt᷑ potuisq uelint amore diuturutatis illecti. alioꝵ p̾clara facta
uillcumq scͥptis inserere. quã nominis sui famã posteritatis me¬
poris uichil scribendo subtrahere: tam̃ ab huiꝰoemodi scͥpti¶e ñ¬

Expanded text:
tam et conversationem, et ex parte non modica res gestas domni et nutritoris mei Karoli, excellentissimi et merito famosissimi regis, postquam scribere animus tulit, quanta potui brevitate complexus sum; operam impendens, ut de his quae ad meam notitiam pervenire potuerunt, nihil omitterem, neque prolixitate narrandi nova quaeque fastidientium animos offenderem; si tamen hoc ullo modo vitari potest, ut nova scriptione non offendantur, qui vetera et a viris doctissimis atque disertissimis confecta monimenta fastidiunt. Et quanquam plures esse non ambigam, qui otio ac litteris dediti, statum aevi praesentis non arbitrentur ita negligendum, ut omnia penitus quae nunc fiunt, velut nulla memoria digna, silentio atque oblivione tradantur, potiusque velint, amore diuturnitatis illecti, aliorum praeclara facta qualibuscunque scriptis inserere, quam sui nominis famam posteritatis memoriae nihil scribendo subtrahere, tamen ab hujuscemodi scriptione n
Abbreviated transcription (Latin):
care. naq uenienti resistere nisi aliqͣ loci munitione defensi auder
Plures tam̃ eo bello tã ex nobilitate francoꝵ quã saronũ ⁊ functo
cũ interim tot ac tanta in diu̾sis t̾rarũ partib bella contͣ frans
exorta sint: ⁊ sollertia regis adminstrata. ut merito intrentibł
dubiũ uenire possit. utrum in eo aut laboꝵ patientiã. aut felide¬
tem potiꝰ mirari conueniat. Nã bienno ante italicũ hoc bels
ast cioratum: ⁊ cũ sine int̾missione gereret᷑ mohil tam̃ ex his qͣ
gaisi erant gerenda dumssũ. aut ulla in parte ab eo que ꝯposo

Expanded text:
m neque provocare, neque venienti resistere, nisi aliqua loci munitione defensi auderent. m neque provocare, neque venienti resistere, nisi aliqua loci munitione defensi auderent. Plures tamen eo bello tam ex nobilitate Francorum, quam Saxonum, et functi initum est, cum interim tot ac tanta in diversis terrarum partibus bella contra Francos et exorta sint et sollertia regis administrata, ut merito intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum patientiam, aut felicitatem potius mirari conveniat. Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium, et cum sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae alicubi erant gerenda dimissum, aut ulla in parte ab aeque operoso
Abbreviated transcription (Latin):
ã eoꝵ ulcisceret᷑. & dignã ab eis penã exige̾t: usq dũ om̃ib qͥ resittt
solebant ꝓfligatis. ⁊ in suã potestatẽ redactis. decem milia hominũ e
his qͥ utrasq ripas albu fluminis incolebant. cũ uxorib & parui
sublatos transtulit: &s huc atq illuc ꝑ galliã atq germaniã rultd¬
da diuisione distrubuit. Eaq conditione a rege ꝓposita. ⁊ ab illis suse¬
ta. tractũ ꝑtot annos bellũ. constat esse finitũ: ut abiecto demonũ ci¬
tu. ⁊ relicłis patriis cerimoniis. xp̃ianȩ fidei atq religionis sactam̃t
susciꝑent. ⁊ francis adunati. unꝰ cũ eis ppłs efficerent᷑. Hoc belbola
ꝑ multũ tẽꝑis spaciũ traheret᷑. ipso ñ amplius cũ hoste quã brs ad
conflixit. semel uirta montẽ qui osneggi dr̃ in loco theotinelli nomi¬
nato: ⁊ iterũ apd̾ asa fluuum. ⁊ hoc mense. paucis qͦ int̾positis dͥis

Expanded text:
t dignam ab eis poenam exigeret, usque dum omnibus qui resistere t dignam ab eis poenam exigeret, usque dum omnibus qui resistere solebant profligatis, et in sua potestate redactis; decem millia namque hominum ex his qui utrasque ripas Alvis fluminis incolebant, cum uxoribus et parvulis sublatos transtulit, et huc atque illuc per Galliam et Germaniam multimoda divisione distribuit, eaque conditione a rege proposita, et ab illis suscepta, tractum per tot annos bellum constat esse finitum, et abjecto daemonum cultu, et relictis patriis caeremoniis, Christianae fidei atque religionis sacramenta susciperent, et a Francis adunati unus cum eis populus efficeretur. Hoc bello licet per multum temporis spatium traheretur, ipse non amplius cum hoste quam bis acie conflixit, semel juxta montem qui Os Neggi dicitur in loco Teotmelli nominato; et iterum apud Asa fluvium, et hoc uno mense, paucis quoque interpositis diebus.
Abbreviated transcription (Latin):
supplices regi se doderunt. imꝑata facturos polliciti ft̃: obsides qͥmple¬
bant᷑ absq dilatione dederunt. logatos qui mittebant᷑ susccꝑunt. illaqu¬
tiens ita domiti ⁊ emolliti st̃: ut etiã cultũ demonũ dimnittere ⁊ g̃r̃¬
ne religiom se subdere ꝓmitterent. S sic̃ ad hec facienda aliqͥticis pr
sic ad eadem ꝑũtenda semꝑ fuere p̃cipites.s lon sit ut satis estimare ad
utrũ hoꝵ faciliores ueriꝰ dici possint: quippe cũ post inchoatũ cũ en be¬
lum. uix ullus annꝰ exactꝰ sit. qͦ ñ ab eis huiꝰcemodi facta sit ꝑmnitat
S magninimitas regis ac ꝑpetua tã in adũsis qͣm in psꝑis m̃tis comn¬
stantia: nulla coꝵ mutabilitate us uinci poterat. us ab his qͦ agree
ꝑat defatigari. slã mĩquã eos huiꝰce modi aliqͥd ꝑpetͣutes. impune fi¬
re passus ẽ: qͥn aut ipse ꝑse ducto. ant ꝑ comites ẽxercitu misso ꝑfi¬

Expanded text:
uperati ac supplices regi se dediderunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides qui imperuperati ac supplices regi se dediderunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides qui imperabantur absque dilatione dederunt, legatos qui mittebantur susceperunt, aliquoties ita domiti et emolliti ut etiam cultum daemonum dimittere et Christianae religioni se subdere velle promitterent: sed sicut ad haec facienda aliquoties proni, sic ad eadem pervertenda semper fuere praecipites, non sit ut satis aestimare, ad utrum horum faciliores verius dici possint, quippe cum post inchoatum cum eis bellum vix ullus annus exactus sit, quo non ab eis huiuscemodi facta sit permutatio. Sed magnanimitas regis, ac perpetua tam in adversis quam in prosperis mentis constantia, nulla eorum mutabilitate vel vinci poterat, vel ab his quae agere coeperat defatigari; nam nunquam eos huiuscemodi aliquid perpetrantes inpune ferre passus est, quin aut ipse per se ductorem, aut per comites suos misso
Abbreviated transcription (Latin):
tur repetitũ ẽ:. quo nullũ neq plixius neq atrocuus. francoꝵq ppło
laborosuis. susceptũ ẽ. quia saxones sic̃ om̃s fere germaniã inco¬
entes nationes. ⁊ nat᷑a feroces. ⁊ cultui demonũ deliti. nr̃eq reli¬
oni contrarii. neq diuina. neq humana iura uł polluere uł
mansgredi in honestũ arbitrant᷑. Suberant ⁊ causȩ. quȩ ootidie
pat̃ conturbare poterant. t̾mini uidelicet nr̃i & illoꝵ pene ubi¬
s in plano contigui: p̃ter pauca loca in qͥb uł siluȩ maiores. uł
montib iuga int̾iecta. utroꝵq agros certo limite disterminant.
ii quib cedes ⁊ rapine ⁊ incendia. uicissim fieri ñ cessabant.
souib adeo franci st̃ irritati: ut ñ iã uicissitudinẽ redd̾e. s aꝑtum
cont᷑ dos bellũ susciꝑe dignũ udicarent. Susceptũ ẽ gͥ aduer sus
es bellũ.: qd magna utrimq animositatẽ. tam̃ maiori saxonum
quã francoꝵ dampno ꝑcontinuos .xxͫx.iͦi. annos gerebat᷑. Poterat siqgͥsᷤ

Expanded text:
tur, repetitum est; quo nullum neque prolixius, neque atrocius Francorumque populo laboriosius susceptum est, quia Saxones, sicut omnes fere Germaniam incolentes nationes, et natura feroces, et cultui daemonum dediti, nostraeque religioni contrarii, neque divina neque humana iura vel polluere vel transgredi inhonestum arbitrabantur. Suberant et causae quae cotidie pacem conturbare poterant, termini videlicet nostri et illorum paene ubique in plano contigui, praeter pauca loca, in quibus vel silvae maiores, vel montium iuga interiecta utrorumque agros certo limite disterminant, in quibus caedes et rapinae vel incendia vicissim fieri non cessabant; quibus adeo Franci sunt irritati, ut non iam vicissitudinem reddere, sed apertum contra eos bellum suscipere dignum iudicarent. Susceptum est igitur adversus eos bellum, quod magna utrimque animositate, tamen maiore Saxonum quam Francorum dampno, per continuos triginta tres annos gerebatur. Poterat siquidem
Abbreviated transcription (Latin):
pros illũ qua.ꝓpũ frem apellari iuberet. Scotoꝵ qͦ reges sic habu
aosuia uiosiuntate ꝑ mumficentiã inclinatos: ut eũ iũquã alt̾ łi dñm.
bͥrum qui excepta india tota. pene tenelao orientẽ. talem habut
nmnatia concpriliã: ut is gra̾m eiꝰ omĩã qͥ in toto oebe t̾rarũ erant
gr as pcirum aimcatie p̃ponẽt. solũq illũ honore ac munificentio
iadcndum iudicaret. As ꝓinde cũ legati eꝰ quos cũ donariis ad
raislimu dñi ac saluatoris mri sepulcrũ. locũq refurrectionis ẽ¬

Expanded text:
proprium suum appellari iuberet. Scotorum quoque reges sic habuit ad suam voluntatem per munificentiam inclinatos, ut eum numquam aliter nisi doum Aaron, rege Persarum, qui excepta India totum pene tenebat Orientem, talem habuit in amicitia concordiam, ut his gratiam eius omnium qui in toto orberegum ac principum amicitiae preponeret solumque honore ac munificentia sibi colendum indicaret. Ac proinde cum legati ejus, quos cum donariis ad sacratissimum Domini ac Salvatoris nostri sepulchrum locumque resurrectionis m
Abbreviated transcription (Latin):
g̾manie quȩ int̾ saxonicã ⁊ damibiũ. renũq ac salã fluuiũ qui tutͥ¬
gos ⁊ sorabos cliuidit posita a francis qui orientales dicunt᷑ mclt᷑÷
ipse ꝑbella memorata pͥmo aquitanã ⁊ Wasconiã. totũq pyrenei
montis uigũ. ⁊ usq ad hiberũ amnẽ qͥ apd̾ nauarros ortus. ⁊ ftras¬
simo hispamȩ aqͥs secans. sub dertose crintatis menia balearior
ri miscet᷑: demde italiã totam quȩ ab augusta p̃toria usq in cald¬
briam inferiorẽ. in qua grecoꝵ ac beneuentanoꝵ coustat esse conti
nia. ddecies centũ ⁊ eo ampliꝰ ĩnilib passuũ longitudu porrigitu
tũ saroniã quȩ quidem g̃mamȩ pars ñ modica ẽ. ⁊ eꝰ quȩ afrance
colitur. duplum in lato habere putat᷑. cũ ei longitudine possit esi
similis: post quã utramq pannoniã. ⁊ appositã in alt̾a damibii s¬
pa daciam hystriam qͦ ⁊ liburniã. atq dalmatiã exceptis maris

Expanded text:
quae intra Saxoniam et Danubium Rhenumque ac Salam fluvium, qui Toringos ac Sorabos dividit, et Francis qui orientales dicuntur incoliinerent, ipse per bella memorata primo Aquitaniam et Wasconiam totumque Pyrenei montis jugum usque ad Hiberum amnem, qui apud Nacarios oritur et fertilissimos Hispaniae agros secans sub Tortosae civitatis menia Balearico mari miscetur, et Italiam totam, quae ab Augusta Pretoria usque in Calabriam inferiorem, in qua Grecorum ac Beneventanorum constat esse confi milibus longitudine porrigitur; tum Saxoniam, quae quidem Germaniae pars non modica est, et eius quae a Francis incolitur, duplum in lato habere putatur, cum ei longitudine possit esse consimilis; post quam utramque Pannoniam, et adpositam in altera Danubii ripa Datiam, Histriam quoque et Liburniam atque Dal
Abbreviated transcription (Latin):
Ac ꝓinde copiis undiq contractis baicariã petiturꝰ ipse ad lechaute
amnẽ cũ inarimo uenit exercitu. Is flumiꝰ baioarios ab alamanmo
uidit. Cuiꝰ in ripa castris coslocatis: pͥusqriã ꝓunitiã intraret: an¬
ab illiꝰ porestate ad defectionẽ nemini suadenti assentiri deberet.
Sicq bello qd̾ quasi maximũ futurũ uidebat᷑. celerrimꝰ ẽ fins it
positꝰ. Tassilo tam̃ postinodũ ad regem euocatꝰ. neq relire ꝑniss

Expanded text:
ac proinde copiis undique contractis, Bajoariam petiturus, ipse ad Lechum ac proinde copiis undique contractis, Bajoariam petiturus, ipse ad Lechum amnem cum maximo venit exercitu. Hic fluvius Bajoarios ab Alamannis dividit, cujus in ripa castris collocatis, priusquam provinciam intraret, anb illius potestate ad defectionem nemini suadenti assentiri deberet. Sicque bello, qpositus. Tassilo tamen postea evocatus ad regem, neque redire permiss
Abbreviated transcription (Latin):
filios obsides suscipiat: seq cum gente inꝑata facturũ pollicet᷑. p̃ter hi
solũ. si ipse ad conspoctũ uemie ñ cogeret᷑. Rex utilitate gentis magile
ctũ uenire ñ cogeret᷑ ꝓ magno munere dedit. Unoq ex filiss qͥ meie
erat obsidatꝰ grã retemt̾o: maiorẽ patͥ reinisit. Legatisq ob sacram̃tafi¬
litatis a beneuentanis grigenda atq suscipienda cũ aragiso dimissis.
romã redit. Consũptisq ibi in scõꝵ uen̾atione locoꝵ aliqͦt dicb ingͥ¬
liã reu̾tit᷑. Baicaricũ deinde bellũ ⁊ repente ortũ. ⁊ celeri fine õplett
uroris qͦ filia desiderii regis erat. ac patͥs exiluĩ ꝑ maritũ ulcsa pe
putabat: iuncto federe cũ huins qͥ baioariis sunt ab oriente conr¬
mim: ñ solũ imꝑata ñ facere. s bello regẽ ꝓuocare tẽptabat. su
contumatiã qͥa nunia uidebat᷑. anmositas regis ferre neqͥuerat.

Expanded text:
filios obsides suscipiat, seque cum gente imperata facturum pollicetur, praeter hoc filios obsides suscipiat, seque cum gente imperata facturum pollicetur, praeter hoc solum, si ipse ad conspectum venire cogeretur. Rex, utilitate gentis magis qectum venire non cogeretur pro magno munere concessit; unoque ex filiis, qui minor erat, obsidatus gratia retento, maiorem patri remisit; legatisque ob sacramenta fidelitatis a Beneventanis exigenda atque suscipienda cum Aragiso dimissis Romam redit, consumptisque ibi in sanctorum veneratione locorum aliquot diebus in Galliam revertitur. Baioaricum deinde bellum et repente ortum et celeri fine conpletuuxoris, quae filia Desiderii regis erat ac patris exilium per maritum ulcisci posse putabat, iuncto federe cum Hunis, qui Bawaris sunt ab oriente contermini, non solum imperata non facere, sed bello regem provocare temptabat. Qucontumacia quia nimia videbatur, animositas regis ferre nequiverat,
Abbreviated transcription (Latin):
res armoꝵ. ⁊ loci in qͦ res gerebat᷑ sitas. E cont᷑ francos ⁊ armoꝵ gra¬
nts ⁊ loci iniquitas: ꝑ omĩa Wasconib reddidit impares. In qͦ p̾lio
dysens uindicari poterat: quia hostis re ꝑpetrata ita disꝑsus ẽ.
it ne fama quidẽ remaneret ubinã gentiũ queri potuss. Domu
t sbrntones: qͥ add occidentẽ in exirema quadã parte gallis suꝑ lit¬
tus occeani residentes. dicto audientes ñ erant. missa in eos expedici¬
oni qua ⁊ obsides dare. ⁊ qͣ imꝑarent᷑ se facturos polliceri conati sũt
re postea cũ exercitu italiã ingressuis. ac ꝑ romã iter agens. capuã
catpaniȩ urbẽ accessit. Atq ibi positis castris: bellũ beneuentanis
ni dederent᷑ cõminatꝰ ẽ. Preuenit hoc dux gentis aragisus. Filios sus
rumoldũ & G̃rimoldũ cũ magna pocuma obiuã rogi mittens. rogat ue

Expanded text:
tas armorum, et loci in quo res gerebatur, situs: e contra Francos et armorum gratas armorum, et loci in quo res gerebatur, situs: e contra Francos et armorum gravitas et loci iniquitas per omnia Wasconibus reddidit impares. In quo praelioad praesens vindicari poterat, quia hostis re perpetrata ita dispersus est, ut ne fama quidem remaneret, ubinam gentium quaeri potuisset. 10. Domuit et Brittones, qui ad occidentem in extrema quadam parte Galliae super litus Oceani residentes dicto audientes non erant, missa in eos expeditione, qua et obsides dare et quae imperarentur se facturos polliceri coacti sunt. Ipse postea cum exercitu Italiam ingressus ac per Romam iter agens Capuam Campaniae urbem accessit, atque ibi positis castris bellum Beneventanis, ni dederentur, comminatus est. Praevenit hoc dux gentis Aragisus: filios suos Rumoldum et Grimoldum cum magna pecunia obviam regi mittens rogat ut
Abbreviated transcription (Latin):
setit dectus: n ec in adñsis oodere iec in ꝓsꝑis falso blandienti for¬
pns asentiri soebat. Cũ emm assiduo ⁊ pene contimuo cũ saronib
tes oibi qͥ achierat oppidis atq castellis in deditionẽ acceptis. saluo s
pitumi exercitui reutitur: p̃ter quod in ipso pyrmei iugo Wasdon¬
dm ꝑfidiã parumꝑ in redoundo contigit exꝑiri. Nam cũ agnime
bisi iut loci & angustiarũ situs ꝑmittełat porrectus iret epercitus.
bisones in sĩmi montis uertice positis insidiis ẽ enĩ locꝰ ex opaci¬
ta siluarũ quarũ ibi maxnna copia ẽ tnsidiis ponendis oportu¬
muatremã impedim̃toꝵ partem ⁊ eos qͥ nouissimi agmiuis moe¬
aites subsidio p̾cedentes tuebant᷑ desuꝑ incursantes insubiectam
uulendeicunt. Consertoq cũ eis p̃lio. usq ad unũ omẽs int̾ficiunt.
ac direptis impedim̃tis noctis beneficio qͦ iã instabat ꝓtecti. cũ sũma
eleritate in duisa disꝑgunt᷑. Adiuuabat in hoc facto Wascones. ⁊ leui¬

Expanded text:
ferre doctus, nec in adversis cedere nec in prosperis falso blandienti fortunae adsentiri solebat. Cum enim assiduo ac poene continuo cum Saxonibus  superato, omnibus quae adierat oppidis atque castellis in deditionem acceptis, salvo et incolumi exercitu revertitur, praeter quod in ipso Pyrenaei jugo Wasconicam perfidiam parumper in redeundo contigit experiri. Nam cum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones in summi montis vertice positis insidiis est enim locus ex opacitate silvarum, quarum ibi maxima est copia, insidiis ponendis opportunus, extremam impedimentorum partem, et eos qui novissimi agminis incedentes subsidio, praecedentes tuebantur, desuper incursantes in subjectam vallem dejiciunt, consertoque cum eis praelio, usque ad unum omnes interficiunt, ac direptis impedimentis, noctis beneficio, quae jam instabat, protecti, summa cum celeritate in diversa disperguntur. Adjuvabat in hoc facto Wascones levi
Abbreviated transcription (Latin):
oathila̾em. Mathꝰ ildis nupta s̾tephano filio stephani blesensis
tis geñ mariã abbissã. Cũq defecissent in bolonia legitimi he
iortheus filiꝰ theodderici comitis filandrensis licet illicite alipxit
duxit ab̃bissã. ⁊ suscitanit sem̃ hereditariũ. duas filias gcneet
auesnensẽ. Godefridꝰ autẽ fr̃ eꝰ geñ henricũ comitẽ namuat¬

Expanded text:
athildem. Mathildis nupta Stephano, filio Stephani Blesensis comitis, genuit Mariam abbatissam. Cumque defecissent in Bolonia legitimi heredes, Matheus filius Theoderici comitis Flandrensis, licet illicite, duxit abbatissam, et suscitavit semen hereditarium duas filias generando, et Avesnensem. Godefridus autem frater ejus Henricum comitem Namurc
Abbreviated transcription (Latin):
nudine traheretim. Rost qd ⁊ saxonicũ sue ꝓliritati conuemientẽ
ñ̃ acepit. Soemanicũ qͦ ⁊ lmonicũ que postea eporta sunt
diu durane ñ potueit: quoꝵ utrũq ductu karoli iuniors celeri
complecum ẽ. Ultimũ cont᷑ northinannos qͥ dani uocant᷑ pͥmo prit
erercentes: deinde maiori classe littora gallie atq g̾manię uastantẽ
bellũ susceptũ ẽ. Quoꝵ rex Godefridus adeo uana spe inflatꝰ erat. ũ
gerat᷑: iã eos sͥ uectigales fecerat. Iactabat etiã se breui aquas grat
uͥ regis conutatꝰ erat. cũ marimis copiis aduenturũ. Nec dictis qus qt¬
uis uanissimis. fides omĩno abnuebat᷑. qͥn potiꝰ putaret᷑ tale aliquid
potentissimꝰ ꝑ annos. xluii. tot eiñ annis regnauerat. in diu̾sis
rarũ partib. sũma prudentia atq felicitate gessit. qͥb regnũ fi¬
coꝵ qd̾ post patrẽ pipinũ. magnũ quidẽ ⁊ forte susceꝑat. ita nobi
ampliauit. ut pene duplum iłli adiecerit. Nã cũ pͥus qͣua ea pars gͥ¬

Expanded text:
. Post quod et Saxonicum suae prolixitati convenientem finem accepit. Boemanicum quoque et Linonicum, quae postea exorta sunt, diu durare non potuerunt; quorum utrumque ductu Karoli iunioris celeri fine completum est. Ultimum contra Nortmannos, qui Dani vocantur, primo pyraticam exercentes, deinde maiore classe litora Galliae atque Germaniae vastantes, bellum susceptum est. Quorum rex Godefridus adeo vana spe inflatus erat, utdegerat, iam eos sibi vectigales fecerat. Iactabat etiam, se brevi Aquasgrani, ubi regis comitatus erat, cum maximis copiis adventurum; nec dictis eius, quamvis vanissimis, omnino fides abnuebatur, quin potius putaretur tale aliquid potentissimus per annos 47--tot enim annis regnaverat--in diversis terrarum partibus summa prudentia atque felicitate gessit. Quibus regnum Francorum, quod post patrem Pippinum magnum quidem et forte susceperat, ita nobiliter ampliavit, ut poene duplum illi adiecerit. Nam cum prius non amplius
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ idest sua locutione. Welatabi diciuit᷑: bellũ illatũ ẽ. In qͦ ⁊ sart̃e
uelut auxiliares int̾ cet̾as nationes qͣ regis signa iusse sequebai
quãquã ficta. ⁊ minꝰ deuota obedientia militabant. Causa belia
qd̾ abodritos qͥ cũ francis ołim federati erant. assidua incursons
cessebant. nec iussionib eoherceri poterant. Sinꝰ quidã ab oiuds¬
tali occeano orientẽ u̾sus porrigit᷑ longitudinis quidẽ maomips¬

Expanded text:
 id est sua locutione, Welatabi dicuntur, bellum inlatum est. In quo et Saxones, velut auxiliares, inter ceteras nationes quae regis signa iussae sequebantur, quamquam ficta et minus devota oboedientia, militabant. Causa belli erat, quod Abodritos, qui cum Francis olim foederati erant, assidua incursione lacescebant, nec iussionibus coerceri poterant. Sinus quidam ab occidentali oceano orientem versus porrigitur, longitudinis quidem i
Abbreviated transcription (Latin):
sticuit. Int̾ ceteros chesauros atq pecuniã: tres mensas
argenteas ꝙ aureã unã p̃cipue magnitudinis & ponder¬
drangula forma descriptionẽ urbis constantinopolitane
continet. int̾ cetera donaria quȩ ad hoc depucata sũt
romã ad basilicã beati petͥ apłi deferatur: & altera qͥ
forma rotunda romane urbis. effigie figurata ẽ: epõ
rauennatis ȩccłȩ conferat᷑. Fertiam quę ceteris a ił
puleritudine &s ponderis grauitate multum ercellit. que
ex trib orbib conexa. totuis mundi deseriptionẽ titulis. ae
minuta figuratione complectit᷑. & auream illã. que quarsa
se dicta ẽ. in t̾cie illius int̾ heredes suos atq in elemosi¬
dn diuidendȩ partis agͥmentũ esse constituit. Un am¬

Expanded text:
tum. Inter ceteros thesauros atque pecuniam tres mensas argenteas et auream unam praecipuae magnitudinis et ponderquadrangula descriptionem urbis Constantinopolitanae continet, inter cetera donaria, quae ad hoc deputata sunt, Romam ad basilicam beati Petri apostoli deferatur, et alter a, quae forma rotunda Romanae urbis effigie figurata est, episcopio Ravennatis ecclesiae conferatur. Tertiam, quae ceteris et operis pulchritudine et ponderis gravitate multum excellit, quae ex tribus orbibus conexa totius mundi descriptionem subtili ac minuta figuratione conplectitur, et auream illam, quae quarta esse dicta est, m tertiae illius et inter heredes suos atque in eleimosinam dividendae partis augmento esse constituit. Ha
Abbreviated transcription (Latin):
dagnitudine p̃stantissimus: nichil in his que suscipienda
trant uel erequenda. aut ꝓpt̾ laborẽ detractauit. aut ꝓpt̾
piculũ exhorunt: uerũ unũquodq scdm suã qualitatem qr
subire & ferre doctus. nec in aduersis cedere. nec in ꝓsꝑis
filso blandienti fortune assentire solebat. Uere enĩ digitꝰ¬

Expanded text:
magnitudine praestantissimus, nihil in his quae vel suscipienda erant vel exsequenda aut propter laborem detractavit aut propter periculum exhorruit, verum unumquodque secundum suam qualitatem et subfalso blandienti fortunae adsentiri solebat. Cum enim assi
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ tumulũ ipsius deauratꝰ cũ imagine q titulo est¬
erstruetꝰ. Titulus gͥ ille hoc modo deseriptus est.
Sub hoc conditorio sitũ ẽ corpꝰ karoli magni. atq orchad
imꝑatoris. qͥ regnũ francoꝵ nobilit̾ ampliauit: & ꝑanros
.xł.uii. felicit̾ rerit. Decessit septuagenariꝰ: anno dm̃. dc̃c ⁊

Expanded text:
supra tumulum deauratus cum imagine et titulo exstructus . Titulus ille hoc modo descriptus est: SUB HOC CONDITORIO SITUM EST CORPUS KAROLI MAGNI ATQUE ORTHODOXI IMPERATORIS, QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ET PER ANNOS XLVII FELICITER REXIT. DECES