comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͣsi pacta infidelis & dolosȩ amicitiȩ constituta.
penitus s̃ repudianda & fugienda xp̃iano:
ñ qđ idolũ sit aliqͥdait apłs. sed quia quȩ immo¬
lant dȩ moniis imolant & ñdõ: nolo uos
immolationib: quȩ honorieorũ exhibentur
dix̃ apłs: hoc de om̃ib: imaginariis signis
sentiendũ ẽ : quȩ uł ad cultũ idolorũ. uł ad crea¬
turã eiꝰq partes. tanquã dm̃ colendas trahunt.
uł adremediorũ aliarũq: obseruationũ curã
ꝑtinent. quȩ ñ s̃ diuinitꝰ ad dilectionẽdĩ & ꝓxi¬
mi tanquã publice constituta : sed ꝑpriuatas
appetitiones rerũ tẽporaliũ corda dissipant
miserorũ : In om̃ib: ergo istis doctrinis socutas
dȩmonũ formidanda atq uitanda. ẽ. qͥ nihil
cũ pͥncipe suo diabolomsireditũ nr̃m claudere
atq: obserare conantur: Sic̃ autẽ destellis
quas condidit & ordinauit ds̃. humanȩ &ede¬
ceptoriȩ comiecture ab hominib institutȩs:

Expanded text:
quasi pacta infidelis et dolosae amicitiae constituta, quasi pacta infidelis et dolosae amicitiae constituta, penitus sunt repudianda et fugienda Christiano. non quod idolum sit aliquid, ait apostolus, sed quia quae immolant gentes, daemoniis immolant et non deo, nolo uos immolationibus, quae honori eorum edixit Apostolus, hoc de omnibus imaginariis signis sentiendum est, quae vel ad cultum idolorum, vel ad creaturam ejusque partes tanquam Deum colendas trahunt, vel ad remediorum aliarumque observationum curam pertinent; quae non sunt divinitus ad dilectionem Dei et proximi tanquam publice constituta, sed per privatas appetitiones rerum temporalium corda dissipant miserorum. In omnibus ergo istis doctrinis societas daemonum formidanda atque vitanda est, qui nihil cum principe suo diabolo nisi reditum nostrum claudere atque obserare conantur. Sicut autem de stellis, quas condidit et ordinavit Deus, humanae et deceptoriae conjecturae ab hominibus institutae sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑstitiosis & ꝑnitosis diunationũ generib:¬
qͥb implicati curiosiores fiant & sese magis
magisq inserant multiplicib: laqueis ꝑmci¬
osissimi erroris : Hoc genꝰ fornicationis
animȩ salubrit̃ diuina scriptura ñ tacuit
neq: ab ea sic det̃ruit animã. ut ꝓpterȩa talia
negaret eẽ sectanda quia falsa dicunt᷑ apfesso¬
rib eorũ. Sedetiã sidixerint uob inqͥt &ita eue¬
nerit : necredatis eis : Non enĩ quia imago samu¬
helis mortui saul regiuera ꝓnuntiauit ꝓpterea
talia sacrilegia qͥb: imago illa p̃sentata ẽ minꝰ
execranda sunt . Aut quia in actib apłorum
uentriloqua femina uerũ testimoniũ ꝑ hbuit
apłis dñi ideo paulus apłs peꝑcit illis piritui
acñ potius feminã illius dȩ monii correptione
atq exclusione mundauit: Om̃ sigit̃ artes
huiꝰ modi uł nugatoriȩ uł noxiȩ suꝑstitionis
ex quadã pestisera societate hominũ &edȩmonũ

Expanded text:
superstitiosis et perniciosis diuinationum generibusuperstitiosis et perniciosis diuinationum generibuquibus implicati curiosiores fianmagisque inserant multiplicibus laqueis perniciosissimi erroris. Hoc genus fornicationis animae salubriter divina Scriptura non tacuit, neque ab ea sic deterruit animam, ut propterea talia negaret esse sectanda, quia falsa dicuntur a professoribus eorum, sed etiam: si dixerint uobis, inquit, et ita euenerit, ne credatis eis. non enim quia imago Samuhelis mortui Saul regi uera pronuntiauit, propterea talia sacrilegia, quibus imago illa praesentata est, minus execranda sunt, aut quia in Actibus apostolorum uentriloqua femina uerum testimonium perhibuit apostolis domini, ideo Paulus apostolus pepercit illi spiritui ac non potius feminam illius datque exclusione mundavit. § 5. Omnes igitur artes hujusmodi vel nugatoriae vel noxiae superstitionis, ex quadam pestifera societate hominum et daemonum
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlestiũ corporũ rapidissima uelocitate . & siem̃
concedã ut plurimũ ualeat: tam̃ in constellatio¬
nib: amatthematico in ueniri ñ potest. qͥb: in¬
spectis sefa.ta dicere ꝓfitit᷑: Qđ ergo in constel¬
lationib: ñ inuenit. quas necesse ẽ.ima inspiciat
siue deiacobsiuedeeiꝰ frẽ consulat᷑. qͥdeꝑ ꝓdest
sidistat incȩlo qđ temere securus infamat & non
distat in tabula quã frustra sollicitꝰ intuet᷑:
quare iste qͦq: opiniones qͥbusdã rerũ signis humana
p̃sũptione institutis. ad eadẽ illa qͣsi q̃ dãcũ dȩ mo¬
nib pacta & conuenta referendȩ s̃: Hinc enĩ
fiet ut occulto qͦdã iudicio diuino cupidi malarũ
rerũ homines tradant᷑ illudendi & decipiendi
ꝓmeritis uoluntatũ suarũ illudentib: eos atq
decipientib: p̃uaricatorib: angłis qͥb ista
mundi pars infima scđm pulcherrimũ ordinẽ
rerũ diuinȩ ꝓuidentiȩ lege subiecta est:
Quib illusionib & deceptionib euenit. ut istis

Expanded text:
orporum rapidissima velocitate. Etsi enim concedam ut plurimum valeat, tamen in constellationibus a mathematico inveniri non potest, quibus inspectis se fata dicere profitetur. Quod ergo in constellationibus non invenit, quas necesse est unas inspiciat, sive de Jacob, sive de ejus fratre consulatur; quid ei prodest si distat in coelo quod temere securus infamat, et non distat in tabula quam frustra sollicitus intuetur? Quare istae quoque opiniones quibusdam rerum signis humana esumtione institutis ad eadem illa quasi quaedam cum daemonibus pacta et conuenta referendae sunt. hinc enim fiet, ut occulto quodam iudicio diuino cupidi malarum rerum homines tradantur inludendi et decipiendi pro meritis uoluntatum suarum inludentibus eos atque decipientibus praeuaricatoribus angelis, quibus ista mundi pars infirma secundum pulcherrimum ordinem rerum diuinae prouidentiae lege subiecta est. quibus inlusionibus et deceptionibus euenit, ut istis
Abbreviated transcription (Latin):
monstratio ẽ : quorũ ꝑpauca scriptura cõme¬
morit : Sic̃ autẽ plurimis nocus ẽ. lunȩ cur¬
sus. qͥ etiã ad passionẽ dñi anniuersariȩ celebran¬
dã sollẽnĩt adhibetur sic paucissimis qͣq

Expanded text:
monstratio est, quorum perpauca Scriptura commemonstratio est, quorum perpauca Scriptura commemorat. Sicut autem plurimis notus est lunae cursus, qui etiam ad passionem Domini anniversarie celebrandam solemniter adhibetur; sic paucissimis caete
Abbreviated transcription (Latin):
tãquã adremedia uel machinam̃ta suꝑstitionis
alicuiꝰ Nã &illud genꝰ iã distinetũ ab hoc licito
& libero separauimꝰ Aliud ẽ. enĩ dicere tricã istã
herbũ sibiberis uent̃ ñ dolebit. && aliud ẽ. dicere
istã herbã collo sisuspenderis uent̃ ñ dolebit:
Ibienĩ ꝓbat̃ contẽperatio salubris hic significatio
suꝑstitiosa dãnat᷑: Quã quã ubi p̃cantationes
& inuocationes & hicharacteres ñs: plerũq du¬
biũ ẽ utrũ resquȩ alligat᷑ aut quo quo mͦ adiun¬
git᷑ sanando corpori. uinaturȩ ualeat qđ libere
adhibendũ e. an significatiua quadã obligatione
pueniat : qđ tanto prudentius oportet cauere
xp̃ianũ. quanto efficatius ꝓdesse uidebitur:
Sedubi latet qua causa qͥd ualeat. qͦanimo qͥsq
utat᷑ int̃ẽ dũ taxat in sanandis uł tẽ penindis
corporib siue in medicina siue in agricultura
Syderũ autẽ cognoscendorũ. ñ narratio sedde¬

Expanded text:
tanquam ad remedia vel machinamenta superstitionis tanquam ad remedia vel machinamenta superstitionis alicujus; nam et illud genus jam distinctum ab hoc licito t libero separavimus. Aliud est enim dicere, Tritam istam herbam si biberis, venter non dolebit; et aliud est dicere, Istam herbam collo si suspenderis, venter non dolebit. Ibi enim probatur contemperatio salubris, hic significatio superstitiosa damnatur. Quanquam ubi praecantationes, et invocationes, et characteres non sunt, plerumque dubium est utrum res quae alligatur, aut quoquo modo adjungitur sanando corpori, VI naturae valeat, quod libere adhibendum est, an significativa quadam obligatione proveniat, quod tanto prudentius oportet cavere christianum, quanto efficacius prodesse videbitur. Sed ubi latet qua causa quid valeat, quo animo quisque utatur interest, duntaxat in sanandis vel temperandis corporibus, sive in medicina, sive in agricultura. 46. Siderum autem cognoscendorum non narratio, sed de
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m qđ dem̃tissimũ ẽ. credere : Parratione aut̃
historica cũ p̃terita etiã hominũ institutanar¬
rant᷑ ñ int̃humana instituta ipsa historia nu¬
meranda ẽ: quia iã quȩ transier̃ nec infecta fieri
poss. in ordine tẽporũ habenda s̃ quorũ ẽ. condi¬
tor & administrator ds̃: Aliud ẽ enĩ facta nar
rare: aliud docere facienda: Historia facta fide¬
lit̃ : atq utilit̃: Libri autẽ aruspicũ: & quȩcũq
similes litterȩ. facienda uł obseruanda intendunt
docere monitoris audacia ñ indicis fide: Est
etiã narratio demonstrationi similis. qua ñ p̃te
rita sed p̃sentia indicantur ignaris. in quo gene¬
res quȩcũq delocorũ situnaturisq animaliũ.
lignorũ herbarũ lapidũ aliorũue corporũ
scriptas. De quogenere superius egimꝰ eãq cog¬
nitionẽ ualere ad enigmata scripturarũ soluen¬
da docuimꝰ. ñut ꝓquibusdã signis adhibeantur

Expanded text:
m, quod dementissimum est credere. 44. Narratione autem m, quod dementissimum est credere. 44. Narratione autem historica cum praeterita etiam hominum instituta narrantur, non inter humana instituta ipsa historia numeranda est; quia jam quae transierunt, nec infecta fieri possunt, in ordine temporum habenda sunt, quorum est conditor et administrator Deus. Aliud est enim facta naaliud docere facienda. Historia facta narrat fideliter atque utiliter; libri autem aruspicum et quaeque similes litterae, facienda vel observanda intendunt docere, monitoris audacia, non indicis fide. Est etiam nrita, sed praesentia indicantur ignaris. In quo genere sunt quaecumque de locorum situ, naturisque animalium, lignorum, herbarum, lapidum, aliorumve corporum scripta sunt. De quo genere superius egimus, eamque cognitionem valere ad aenigmata Scripturarum solvenda docuimus: non ut pro quibusdam signis adhibeantur,
Abbreviated transcription (Latin):
toriagentiũ collata cũ euangłio liquidius
tuerit. ad secretiorẽ instructionẽ humani
sius questionẽ soluit. calũmantib: platonis lec
deplatonis libris eũ didicisse : qm̃ longe ante
humanũ aduentũ dm̃ platonẽ fuisse negare
ñ potest: Nonne memoratꝰ ep̃s considerata histo¬
ria gentiũ cũ reperisset platonẽ hieremiȩ ꝓphetȩ
tẽporib ꝓfectũ fuisse inegiptũ ubi ꝓpheta ille
tunc erat: ꝓbabilius eẽ. ostendit. qđ plato potius
nr̃ĩs litteris ꝑhieremiã fuerit imbutus ut illa
posset docere uł scribere. quȩ iure laudantur :
ante literas enĩgentis hebreorũ inqua unius
dĩ cultꝰ emicuit. ex qua scđm carnẽ uenit dñs
nr̃ : neipsȩ qdẽ prragoras fuit. acuius poste¬
ris platonẽ theologiã didicisse isti asserunt:
ta consideratis tẽporib fit multo credibilius
istos potius deliteris nr̃is habuisse quȩ cumq
bona & uera dixer̃ : quã deplatonis dnm̃iħm¬

Expanded text:
toria gentium collata cum Evangelio, liquidius toria gentium collata cum Evangelio, liquidius tuerit, ad secretiorem instructionem humani sius quaestionem solvit, calumniantibus Platonis lectde Platonis libris eum didicisse, quoniam longe ante humanum adventum Domini Platonem fuisse, negari non potest! Nonne memoratus episcopus, considerata historia gentium, cum reperisset Platonem Jeremiae temporibus profectum fuisse in Aegyptum, ubi propheta ille tunc erat, probabilius esse ostendit quod Plato potius nostris Litteris per Jeremiam fuerit imbutus, ut illa posset docere vel scribere quae jure laudantur? Ante Litteras enim gentis Hebraeorum, in qua unius Dei cultus emicuit, ex qua secundum carnem venit Dominus noster, nec ipse quidem Pythagoras fuit, a cujus posteris Platonem theologiam didicisse isti asserunt. Ita consideratis temporibus fit multo credibilius istos potius de Litteris nostris habuisse quaecumque bona et vera dixerunt, quam de Platonis Domi
Abbreviated transcription (Latin):
instituta existimanda. quorũ alias ad sensus
corporis aliauͦ ad rationẽ animi ꝑtinentia
Sed illa quȩ sensu corporis attinguntur uł
narrata credimꝰ uł demonstraga sentimus
rũ transaccoꝵ indicat ea que appellatur historu
plurimũ nos aduiuat ad libros scõs intelligendos.
etiã sip̃ter eccłam puerili eruditione discatur:
N a &ꝑolimpiadas & ꝑ consulũ nomina. multa
sȩpe querunt᷑ a nob. & ignoratia consula tus. quo
natus ẽ dñs. & quo passus ẽ non nullos coegit
errare : ut putarent quad raginta sex annorũ
ȩtate passũ eẽ dnm̃. quia ꝑtot annos ȩdificatũ
tẽplũ eẽ. dictũ ẽ. auidȩis. qđ imaginẽ dominici
corporis habebat. & annorũ quidẽ ferexxx
baptitatũ eẽ retinemꝰ auctoritate euangelica :
Sed postea quot annos in hac uita egerit. quã quã
textu ipso actionũ eiꝰ anĩ aduerti possit: tam̃
ne aliunde caligo dubitationis oriat᷑. dehis¬

Expanded text:
instituta existimanda. Quorum sunt alia ad sensus instituta existimanda. Quorum sunt alia ad sensus corporis, alia vero ad rationem animi pertinentia. Sed illa quae ad sensus corporis attingunt, vel narrata credimus, vel demonstrata sentimus, rum transactorum indicat ea quae appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad sanctos Libros intelligendos, etiamsi praeter Ecclesiam puerili eruditione discatur. Nam et per Olympiadas, et per Consulum nomina multa saepe quaeruntur a nobis; et ignorantia consulatus, quo natus est Dominus, et quo passus est, nonnullos coegit errare, ut putarent quadraginta sex annorum aetate passum esse Dominum, quia per tot annos aedificatum templum esse dictum est a Judaeis, quod imaginem Dominici corporis habebat. Et annorum quidem fere triginta baptizatum esse retinemus auctoritate evangelica : sed postea quot annos in hac vita egerit, quanquam textu ipso actionum ejus animadverti possit; tamen ne aliunde caligo dubitationis oriatur, de his
Abbreviated transcription (Latin):
dat: inpicturis uͦ &estatins ceterisq: hui modi
simulatis oꝑib: maxime peritorũ arti ficũ nemo
errat . cũ similia uiderit. ut agnoscat qͥb sint
reb similia & hoc totũ genꝰ int̃ suꝑflua hominũ
instituta num erandũ e. nisi cũ in t̃ ẽ qͥdeorum
quadecausa. & ubi. & quando & ꝗtcuiꝰ auctoritate
fiat: Miliademiq fictarũ fabularũ & falsitatum
qͣrũ m̃daciis homines delectant᷑. humana institu¬
tas: & nulla magis homiũ ꝓpria quȩ aseipsis
habent existimanda s̃: quã quȩq falsa atq m̃da¬
tia: Cõmoda uͦ & necessaria hominũ cũ hominib:
instituta s̃ quȩcũq: in habitu ułcultu corporis
ad sexus uł honores discernendos differentia
placuit. & innumerabilia genera significationũ.
sine qͥb: humana socieas aue ñ om̃ino autminꝰ
cõmode gerit᷑: Quȩcũq in ponderib: atq m̃suris

Expanded text:
dat. 39. In picturis vero et statuis, caeterisque hujusmodi dat. 39. In picturis vero et statuis, caeterisque hujusmodi simulatis operibus, maxime peritorum artificum, nemo errat cum similia viderit, ut agnoscat quibus sint rebus similia. Et hoc totum genus inter superflua hominum instituta numerandum est, nisi cum interest quid eorum, qua de causa, et ubi, et quando, et cujus auctoritate fiat. Millia denique fictarum fabularum et falsitatum, quarum mendaciis homines delectantur, humana instituta sunt. Et nulla magis hominum propria, quae a seipsis habent, existimanda sunt, quam quaeque falsa atque mendacia. Commoda vero et necessaria hominum cum hominibus instituta sunt, quaecumque in habitu et cultu corporis ad sexus vel honores discernendos differentia placuit; et innumerabilia genera significationum sine quibus humana societas, aut non omnino, aut minus commode geritur; quaeque in ponderibus a
Abbreviated transcription (Latin):
de monib: sed cũ ipsis hominib: institutȩ : Nãque
om̃ia quȩ ideo ualent int̃ homines quia placuit
int̃eos ut ualeant : instituta hominũ sunt . quorũ
partĩ suꝑflua luxuriosaq institutas partim
cõmoda & necessaria : Illa enĩ signa quȩ saltando
faciunt histriones: sinatura non insticuto & con¬
sensione hominũ ualerent. Nã pͥmis iẽporibus
saltante pancomimo p̃co ꝓnuntiaret popłis
cartagims. qͥd saltator uellet intelligi. qđ adhuc
ouulti meminer̃ senes quorũ relatu hȩc solemꝰ
audire qđ ideo credendũ ẽ qr nunc quoq siqͥs
theatrũ taliũ nugarũ imꝑitꝰ intrauerit. nisi ei
dicat᷑ abaliero. qͥd illimotus significent frustra
totus intentus ẽ : Appetunt tam̃ om̃s quandam
similitudinẽ in significando ut ipsa signa quantũ
possreb quȩ significant᷑ similia sint Sedquia
multis modis simile aliqd alicui potestẽẽ ñ con¬
stant talia signa int̃homines. nisi consensus acce¬

Expanded text:
daemonibus, sed cum ipsis hominibus institutae. Namque omnia quae ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt: quorum partim superflua luxuriosaque instituta sunt, partim commoda et necessaria. Illa enim signa quae saltando faciunt histriones, si natura, non instituto et consensione hominum valerent; non primis temporibus, saltante pantomimo, praeco pronuntiaret populis Carthaginis quid saltator vellet intelligi. Quod adhuc multi meminerunt senes, quorum relatu haec solemus audire. Quod ideo credendum est, quia nunc quoque si quis theatrum talium nugarum imperitus intraverit, nisi ei dicatur ab altero quid illi motus significent, frustra totus intentus est. Appetunt tamen omnes quamdam similitudinem in significando, ut ipsa signa, in quantum possunt, rebus quae significantur similia sint. Sed quia multis modis simile aliquid alicui potest esse, non constant talia signa inter homines, nisi consensus acce
Abbreviated transcription (Latin):
stlicissimꝰ alius infelicissimꝰ uiuat sic̃ esau&ia cob
geminos accepimꝰ natos ita ut ia cobqͥposterior
nascebat᷑ manu plantã p̃cedentis fristenens
inueniret᷑. horũ certe diesatq horanascentiũ
notarialit̃ pñposset: nisi ut amborũ constella¬
tio ec̃t una: Quantũ aut̃ int̃sit int̃ãborũmores
facta. labores: atq successus scriptura testisẽ:
iãore om̃iũ gentiũ ꝑuagata : Neq enĩ adrem
ꝑtinet qđ dicunt ipsũ mom̃tũ minimũ atq

Expanded text:
felicissimus, alius infelicissimus vivat: sicut Esau et Jacob felicissimus, alius infelicissimus vivat: sicut Esau et Jacob geminos accepimus natos, ita ut Jacob, qui posterior nascebatur, manu plantam praecedentis fratris tenens inveniretur . Horum certe dies atque hora nascentium aliter notari non posset, nisi ut amborum constellatio esset una; quantum autem intersit inter amborum mores, facta, labores atque successus, Scriptura testis est, jam ore omnium gentium pervagata. 34. Neque enim ad rem pertinet, quod dicunt ipsum momentum minimu
Abbreviated transcription (Latin):
cetus motꝰ illorũ qͦ tẽpora distingunt᷑. atq
uariant᷑. Quẽ motũ notare cũ quisq: nascitur:
qͦmͦ se habeat : facile ẽ ꝑ eorũ inuentas conscrip¬
tasq regulas. quos scã scriptura condẽnat
dicens Sienĩ tantũ potuer̃ scire ut possent
sed exea notatione uelle nascentiũ mores. actus.
euenta p̃dicere : magnꝰerror & magna dem̃¬
tu est . it apđ eos qͥdẽ qͥtalia de discenda didicer̃:
sine ulla dubitatione refellit̾ hȩc suꝑstitio:
Constellationes em̃ qͣs uocant. notatio ẽ. syderũ:
qͦi se habebunt .cũille nasceret᷑ deqͦ istimiscri ami¬
seriorib consulunt᷑ : Fieri autẽ potest: ut aliqui
gemini tã seqͣcit̃ fundant᷑ exutero. ut int̃ uallũ
tẽporis int̃ eos nullũ possit app̃hendi. & constel¬
lationũ numeris annotari : Vnde neces sẽ ẽ. non¬
nullos geminos easdẽ habere constellationes
cũ pariarerũ uł quas agunt uł quas patiuntur
euenta ñ habeant. sed plerũq ita disparia. ut aliꝰ

Expanded text:
tus motus illorum, quo tempora distinguuntur atque variantur. Quem motum notare, cum quisque nascitur, quo modo se habeat, facile est, per eorum inventas conscriptasque regulas, quos sancta Scriptura condemnat, dicens: Si enim tantum potuerunt scire, ut possent Sed ex ea notatione velle nascentium mores, actus, eventa praedicere, magnus error et magna dementia est. Et apud eos quidem qui talia dediscenda didicerunt, sine ulla dubitatione refellitur haec superstitio. Constellationes enim quas vocant, notatio est siderum, quomodo se habebant cum ille nasceretur, de quo isti miseri a miserioribus consuluntur. Fieri autem potest, ut aliqui gemini tam sequaciter fundantur ex utero, ut intervallum temporis inter eos nullum possit apprehendi, et constellationum numeris annotari. Unde necesse est nonnullos geminos easdem habere constellationes, cum paria rerum, vel quas agunt vel quas patiuntur, eventa non habeant, sed plerumque ita disparia, ut alius
Abbreviated transcription (Latin):
& similitudinẽ dei. Septima enĩ iã qui es ęt̃na. ẽ. & nullis
ȩtatib distinguenda beatitudo ꝑpetua. Ut enĩ finis uȩc̃is
hominis mors est. sic finis noui hominis uita ȩt̃na est. Ille
nãq homo peccati. ẽ: istȩ iustitiȩ: sic̃ autẽ isti ambo nullo
dubitante ita sunt. ut unũ eoꝵ. id. ẽ. uet̾em atq t̾renum
possit in hac tota uita unus homo agere. Nouũ uͦ & celestẽ.
nemo inhac uita possit nisi cũ uetere: Nã ab illo incipiat

Expanded text:
et similitudinem Dei. Septima enim jam quies aeterna est, et nullis et similitudinem Dei. Septima enim jam quies aeterna est, et nullis aetatibus distinguenda beatitudo perpetua. Ut enim finis veteris hominis mors est, sic finis novi hominis vita aeterna. Ille namque homo peccati est, iste justitiae. CAPUT dubitante ita sunt, ut unum eorum, id est veterem atque terrenum, possit in hac tota vita unus homo agere, novum vero et coelestem nemo in hac vita possit nisi cum vetere; nam et ab ipso incipiat
Abbreviated transcription (Latin):
auctoritastis humanȩ sinu continetur: sed adsũmã & in¬
cõmutabilẽ legẽ passib rationis innititur: Terciã iam
fidentiorẽ & carnalẽ appetitũ rationis robore maritantẽ.
gaudentẽq intrinsecus in quadã dulcedine conugali
cũ anima menti copulatur & uelam̃to pudoris obnubit᷑.
Ut iã recte uiuere non cogatur. sed eciã si om̃s concede̾oit
peccare non libeat᷑. Qu̾artã iã idipsũ multo firmiuis
ordinatusq facientẽ & emicantẽ in uirũ ꝑfectiratq aptũ
& idoneũ om̃ib & ꝑsecutionib & mundihuuis tẽpestatib
ac fluctib sustinendis atq frangendis. Quintã pexca¬
tam atq ex om̃i parte tranquilłam᷑ uiuentẽ inopibus
& abundantia in cõmutabilis regni sũmȩ atq ieffa¬
bilis sapientiȩ. Sextã om̃imodȩ̃ mutationis inuitã
ȩc̃nã: & usq ad totã obliuonẽ uitȩ tẽporalis
transeuntẽ. ꝑfecta forma: quȩ facta .ẽ. ad ma¬

Expanded text:
auctoritatis humanae sinu continetur, sed ad summam et inauctoritatis humanae sinu continetur, sed ad summam et incommutabilem legem passibus rationis innititur. Tertiam jam fidentiorem, et carnalem appetitum rationis robore maritantem, gaudentemque intrinsecus in quadam dulcedine conjugali, cum anima menti copulatur, et velamento pudoris obnubitur, ut jam recte vivere non cogatur, sed etiamsi omnes concedant, peccare non libeat. Quartam jam idipsum multo firmius ordinatiusque facientem et emicantem in virum perfectum, atque aptam et idoneam omnibus et persecutionibus, et mundi hujus tempestatibus ac fluctibus sustinendis atque frangendis. Quintam pacatam atque ex omni parte tranquillam, viventem in opibus et abundantia incommutabilis regni summae atque ineffabilis sapientiae. Sextam omnimodae mutationis in aeternam vitam, et usque ad totam oblivionem vitae temporalis transeuntem in perfectam formam, quae facta est ad ima
Abbreviated transcription (Latin):
gatĩ. hic dr̃ uetus homo & exterior & t̾remuis. ȩtiã¬
si obtineat eã quã uulgus uocat felicitatẽ inbene
constituta t̾rena ciuitate siue sub regib siue subpͥn¬
cipib siue sub legib siue sub his om̃ib Alit̃ enĩ bene
constitui popłs non potest: ȩtiã qui t̾rena sectatur: hab&
quidẽ & ipse modũ quendã pulchritudinis suȩ: hunc
simus siue in suo genere moderatũ. siue eã seruilis iusti¬
tiȩ modũ excedentẽ. non nulli totũ agunt abistius uitȩ
ortu usq ad occasum Non nuli autẽ uitã istã neressario
abillo incipiunt : sed renascuntur interius. & cȩt̃as eius
partes robore suo sp̃itali & increm̃tis sapientiȩ corrũ¬
punt & necaͣnt᷑: & in cȩlestes leges donec post iusibilẽ
mortẽ totũ instauret᷑ astringunt. Iste dr̃ nouus homo
& interior & cȩlestis. habens & ipse ꝓportione nan annus
sec puectib distintas quasdã sp̃uales ȩtates suas Primã

Expanded text:
gati. Hic dicitur vetus homo, et exterior, et terrenus, etiamsi obtineat eam quam vulgus vocat felicitatem, in bene constituta terrena civitate, sive sub regibus, sive sub principibus, sive sub legibus, sive sub his omnibus: aliter enim bene constitui populus non potest, etiam qui terrena sectatur; habet quippe et ipse modum quemdam pulchritudinis suae. 49. Hunc tum, sive etiam servilis justitiae modum excedentem, nonnulli agunt totum ab istius vitae ortu usque ad occasum. Nonnulli autem istam vitam necessario ab illo incipiunt, sed renascuntur interius, et caeteras ejus partes suo robore spirituali et incrementis sapientiae corrumpunt et necant, et in coelestes leges, donec post visibilem mortem totum instauretur, adstringunt. Iste dicitur novus homo, et interior, et coelestis, habens et ipse proportione, non annis, sed provectibus distinctas quasdam spirituales aetates suas. Primam
Abbreviated transcription (Latin):
Hinc s̃ etiã illa limen calcare cũ ante domũ suam
transit. redire adlectũ. siqͥs dũ secalciat stermi¬
rediredomũ spcłdens offenderit. cũ uestis asori¬
cib rodit᷑. plus timere suspitione futurimali.
quã p̃sons dãnũ dolere. Vnde illud eleganter
dictũ ẽ. catonis qͥcũ eẽt consultꝰ aqͦdã qͥsibia so¬
ricib erosas caligas diceret : respondit n eẽ.
illud monstrũ. seduere monstrũ habendum
fuisse sisorices a caligis roderent᷑ : Neq illi ab hoc
genere ꝑniciosȩ suꝑstitionis segregandisunt :
qui genehliaciꝓpt̃ nataliũ considerationes

Expanded text:
hinc sunt etiam illa: limen calcare, cum ante domum suam hinc sunt etiam illa: limen calcare, cum ante domum suam transit; redire ad lectum, si quis, dum se calciredire domum, si procedens offenderit; cum uestis a soricibus roditur, plus tremere suspicione futuri mali quam praesens damnum dolere. unde illud eleganter dictum est Catonis; qui cum esset consultus a quodam, qui sibi a soricibus erosas caligas diceret, respondit non esse illud monstrum, sed uere monstrum habendum fuisse, si sorices a caligis roderentur. Neque illi ab hoc genere perniciosae superstitionis segregandi sunt, qui genethliaci propter natalium dierum cons
Abbreviated transcription (Latin):
significationes aut occultas. aut etiã manifestas
quȩ mitiore nomine phẏsi ca uocant ut quasi
ñsuꝑstitione implicare sed natura ꝑdesse
uideant̃ : si c̃ sunt in aures in sũmoauriũ singula¬
rũ aut destrutionũ ossib ansule indigitis aut cũ
tibidr̃ singultenti. ut dextra manu sinistrum
pollicẽ teneas His ad iungunt᷑ mmilia in anis sima¬
rũ obseruationũ sim̃brũ aliqđ salierit suuncã
ambulantib: a micis lapis aut canis aut puer
medus int̃ uenerit. at ꝙ illud qđ la pidẽ calcint
tanquã dirẽptorẽ amicitiȩ. minꝰ molestũ ẽ. quãcũ
in nocentẽ puerũ colapho ꝑcutiunt si pariter
ãbulantib: int̃currit: Sedbellũ ẽ : qđ aliquando
pueri uindicant᷑ atanib: Nãplerũq tã suꝑstitio
sis qͥdã ut etiã canẽ qͥmedius int̃uenerit ferire
audeant. ñ impune. Nãq auanoremedio cito
mt̃dũ ille ꝑcussorẽ suũ aduerũ medicũ mitat:

Expanded text:
significationes aut occultas aut etiam manifestas, significationes aut occultas aut etiam manifestas, quae mitiore nomine physica uocant, ut quasi non superstitione implicare, sed natura prodesse uideantur, sicut sunt inaures in summo aurium singularum, aut de strutihonum ossibus ansulae in digitis, aut cum tibi dicitur singultienti, ut dextra manu sinistrum pollicem teneas. his adiunguntur milia inanissimarum obseruationum, si membrum aliquod salierit, si iunctim ambulantibus amicis lapis aut canis aut puer medius interuenerit. atque illud, quod lapidem calcant tamquam diremtorem amicitiae, minus molestum est quam cum innocentem puerum colapho percutiunt, si pariter ambulantibus intercurrit. sed bellum est, quod aliquando pueri uindicantur a canibus. nam plerumque tam superstitiosi sunt quidam, ut etiam canem, qui medius interuenerit, ferire audeant, non impune; namque a uano remedio cito ille interdum percussorem suum ad uerum medicum mittit.
Abbreviated transcription (Latin):
rũ quȩ ingentilib: etiã morib: exercent᷑: Unum
earũ rerũ quas instituer̃ homines alterũ earũ
quas anĩ aduerter̃ ũ ꝑactas. ac diuinitꝰ institutas.
llud qđ ẽ scđm institutiones hominũ : partim suꝑ¬
institutũ ẽ. ab hominib: ad facienda & colenda idola
ꝑtinens uł ad colendã sic̃ dm̃ creaturã. partẽue
ullã creitura uł ad consultationes: & pacta quȩdã
significationũ cũ de monib placita atq: sederata :
qualias molimina magicarũ artiũ quȩ qͥdẽ cõme¬
morare potius quã docere assolent poete taxqͥ
generes sed quasi licentiore uanitate aruspicũ
&augurũ libri. Ad hoc genꝰ ꝑtinent om̃setam
ligaturȩ . atq remedia quȩ medicorũ qͦq disci
plinacõ da̾nat. siue in p̃cantationib siue in qͥ¬
busdã notis quas caracteres uocant siue in qbq:¬
reb suspendendis atq inligandis uł etã sabtandis
qͦdã modo ñ ad tẽꝑationẽ corporũ. sedadqͣsdã

Expanded text:
rum, quae in gentilibus etiam moribus exercentur: unum earum rerum quas instituerunt homines; alterum earum quas animadverterunt jam peractas, aut divinitus institutas. Illud quod est secundum institutiones hominum, partim supinstitutum est aue ullam creaturae uel ad consultationes et pacta quaedam significationum cum daemonibus placita atque foederata, qualia sunt molimina magicarum artium, quae quidem commemorare potius quam docere assolent poetae, ex quo genere sunt, sed quasi licentiore uanitate, aruspicum et augurum libri. ad hoc genus pertinent omnes etiam ligaturae atque replina condemnat, sive in precantationibus sive quibusdam notis, quas characteres vocant. Hinndis atque ligandis uel etiam saltandis quodam modo, non ad temperationem corporum, sed ad quasdam
Abbreviated transcription (Latin):
canunt: aut fiatu. sic̃ tubarũ & trbiarũ. aut pulsu
sic̃ in citharis & timpanis & qͥbus libet aliis quȩ ꝑ¬
cutiendo canoras: Sed siue ita se habeit qđ uarro
retulit. siue ñita. nos tam̃ ñ ppt̃ suꝑstitionẽ ꝓfano
telligendas scãs scripturas raperepocuerimnꝰ
Nec adillorũ theatricas nugas conuerti saliqd
deciduris & deorganis qđ ad spiritalia capienda
Aut quoa iustitiȩ urcunq tẽpla dasicani . &e que
corde gestinda s̃ in lapidb: adorantmalapre :
P ipterea nob iusticia uircusq fugienda est :
ferens & agnoscens. etiã in litteris sacris suꝑstitiosa
figm̃ta repudiat. doleatq homines atq caueat.
qͥ cognoscentes dm̃ nomuit dm̃glorificauer̃ aut grãs¬

Expanded text:
canunt, aut flatu, sicut tubarum et tibiarum, aut pulsu, canunt, aut flatu, sicut tubarum et tibiarum, aut pulsu, sicut in citharis et tympanis et quibuslibet aliis quae percutiendo canora sunt. Sed siue ita se habeat quod Varro rettulit, siue telligendas sanctas Scripturas rapere potuerimus; nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritualia capienda aut quia justitiae virtutique templa dedicarunt, et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis justitia virtusque fugienda est: fitens et agnoscens, etiam in Litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet; doleatque homines atque caveat, qui cognoscentes Deum, non ut Deum glorifica
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ nescio utrũ apđeos qͥsqͣm taliũ rerũ doctior
uł curiosior eẽ. posset. Dicit enĩ ciuita tenescio
qua. ñ enĩ nom̃ recolo. locata eea pđtres artifices
terna simulachra musarũ qđ intẽplo apollinis
donũ poneret᷑. ut qͥsqͥs artificũ pulchriora for¬
masset. ab illo potissimũ electa emeret᷑: ita conti¬
gisse. ut oꝑa sua illiqͦq artifices ȩquȩ pulchra
explicarent & placuisse ciuitati om̃s nouem.
atq om̃s eẽ. emptas. ut mapollinistẽplo dedica¬
rent᷑ : Quib: postea dicit hesio dũ poetã: imposuisse
uocabula. Nonergoiuppit̃ nouẽ musas genuit :
sedtres fibri ternas crcauer̃ : Tres autẽ ñ ꝓptera
illa ciuitas locauerat. quia in sõniseas uiderat.
auttot se cuiꝰquã illorũ oculis de monstrauerant :
sed quia ficileerat anĩ aduertore ad omnẽ sõnũ
quȩ materies cantilenarũ ẽ. triforinẽ eẽ naturaĩ:
Aut enĩ uoce edit᷑ sicuti eorũ ẽ. qͥfaucib sineorgano

Expanded text:
quisquam talium rerum doctior uel curiosior esse possit. dicit enim ciuitatem nescio quam — non enim nomen recolo — locasse apud tres artifices terna simulacra Musarum, quod in templo Apollinis donum poneret, ut quisquis artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum electa emerent. ita contigisse, ut opera sua quoque illa artifices aeque pulchra explicarent, et placuisse ciuitati omnes nouem atque omnes esse emtas, ut in Apollinis templo dedicarentur. quibus postea dicit Hesiodum poetam imposuisse uocabula. non ergo Iuppiter nouem Musas genuit, sed tres fabri ternas creauerunt. tres autem non propterea illa ciuitas locauerat, quia in somnis eas uiderat aut tot se cuiusquam illorum oculis demonstrauerant, sed quia facile erat animaduertere omnem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem esse natura. aut enim uoce editur, sicuti eorum est qui faucibus sine organo
Abbreviated transcription (Latin):
ñs nomina hebrȩa ñẽ dubitandũ habere
ñ paruã ũĩatq ad iutoriũ ad soluenda enigmata
scripturarũ. siqͥs ea possit int̃p̃tari : Qđ non nulli¬
eiꝰdẽ linguȩ peria uiri. ñsane paruũ beneficiũ
posteris contuler̃: qͥ separata descripturis eadẽ
om̃ ia uerba int̃p̃tatis. & qͥd sit adam. qͥd eua.
qͥd abraham. qͥd moyses siue etã locorũ nomina

Expanded text:
non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, siejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ uerbis tenatius in heser̃ collatio ñ ẽ. in utilis.
ad explanandã sȩpe sententiã : Latini ergo
ut dicere cȩperã codices ueteris testam̃ti sine¬
cesse fuerit. grecorũ auctoritate em̃dandis:
& eorũ potissimũ qͥcũ septuaginta eeñt. ore
uno int̃p̃tati eẽ ꝑhibentur: Libros autẽ noui
testam̃ti siqͥd in latinis uarietatib titubat.
greciscedere oportere ñdubiũ ẽ: & maxime
quia pđ eccłas doctiores & diligentiores
forte ignota cogunt herere lectorẽ. partĩ
linguarũ notitia. partim rerũ inuestigan¬
das: Aliqͥd aenĩ ad similitudinẽ ualet & ꝓcul
dubio secretũ qͥddã insinuat syloa piscina.
ubi faciẽ lauare iussus ẽ cinoculos dñs luto
desputo facto inunxerat. Qđ tam̃ nom̃
linguȩ in cognitȩ nisi euangelista int̃p̃tatꝰ
eẽt: tãmagnꝰ intellectꝰ lateret: Sic etiã multa
quȩ ab auctorib: eorundẽ librorũ in t̃p̃tata

Expanded text:
qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto inunxerat : quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata
Abbreviated transcription (Latin):
multiq: ñ indigni fide p̃dicant. singuli cellis etiã
singulis separati cũ int̾̃p̃tati eent. nihil in alicuiꝰ
eorũ codice inuentũ. ẽ. qđ ñ isdẽ uerbis eodẽq
uerborũ ordine inueniret᷑ inceteris. Quis huic
auctoritati conferre aliqͥd nedũ p̃ferre audeit :
Siautẽ contuler̃. ut una om̃iũ cõmuni tractatu
iudicioq uoxfieret : nec sic qͥdẽ quãquã unũ
hominẽ qualibet peritia ad em̃dandũ tot
seniorũ doctorũq consensũ aspirare oportea
aut decet: quã obrẽ etiã sialiqͥd alit̃ in hebrȩis
exẽplarib inuenitur quã isti posuer̃. cȩdendũ
eẽ. arbitror diuinȩ dispensationi quȩ ꝑ eos
facta ẽ. ut libri quosgens iudȩa cȩteris popłis
uł religione uł inuidia ꝓdere nolebat.
credituris ꝑ dnm̃ gentib ministra regis
ptolomei potestate tanto ante ꝓderentur:
taq fieri potest ut sic illi int̃p̃tatisint. quẽ¬

Expanded text:
multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemaei potestate tanto ante proderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quem
Abbreviated transcription (Latin):
cere. quã quã tanta ẽ. uis consuetudinis etiã ad dis¬
cendũ : ut qͥ inscripturis scĩs qͦdãmͦ nutriti atq¬
educati sunt. magis alias locutiones mirent᷑.
easq minꝰ latinas putent. quã illas quas inscrip¬
turis didicer̃. neq in latinȩ linguȩ auctorib:
reperiuntur: Plurimũ hic quoq adiuuat
in t̃p̃tũ numerositas. collatis codicib inspecta
atq discussa : tantũ absit falsitas: Nã codicib
em̃dandis pͥmitus debet inuigilare sollertia
eorũ qͥscripturas diuinas nosse desiđant : ut e¬
m̃datis non em̃dati cedant. ex uno dũtaxat
int̃p̃tationis genere uenientes: In ipsĩs autem
borũ tenatior. cũꝑ spicuitate sententiȩ: Etla¬
tinis qͥbus libet em̃ dandis greci adhibeantur :
in qͥb septuaginta int̃p̃tũ qđ aduecꝰ testam̃tũ
atanet excellit auctoritas. qͥiã ꝑ om̃s peritiores
ecdas. tanta p̃sentia sc̃ĩ sp̃s int̃p̃tati eẽ dicunt᷑:
ut os unũ tot hominũ fuerit : Quisiut fertur¬

Expanded text:
est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis genere venientes. CAPUT XV.-- borum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas ; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur
Abbreviated transcription (Latin):
consulenda consolatiqẽ : Siautẽ ipsius linguȩ
nrȩ̃ aliqͣ uerba locutionesq ignoramꝰ: legendi
consuetudine audiendiq in notescunt : Nulla
sanes magis mandanda memoriȩ : quã illa
uerborũ locutionũq genera quȩ ignoramꝰ
ut cũ uł peritior occurrerit de quo quȩri
possint uł talis lectio quȩ uł pcedentibus
uł consequentib uł utrisq ostendat quã uĩ
habeat. qͥd ue significet qđ ignoramꝰ. facile

Expanded text:
consulenda collatio est. Si autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod igno
Abbreviated transcription (Latin):
pits hominib miserabilẽ seruitutõ Hãqͥsq
lib̵ adhui modi matthematicũ cũ ingressus fue¬
rit. dit pecuniã ut seruus inde exeat aut mar
ul bestarũ ꝓpt̃ similitudinẽ uł hominũ adip¬
sos homines honorandos imposuer̃ uocabuila:
Non enĩ mirandũ ẽ cũ etiã ꝓpriorib recen noribq
tẽporib sidus qđ appellamꝰ luciferũ honori
& nominis cȩsaris romani dicare conati sunt
& fortassẽ factũ eẽt. atq isset inuetustatẽ. nsi dia
eiꝰ uenꝰ poccupisset hoc nominis p̃diũ. neq
iure ullo adheredes traiceret qđ nũ quã uiua
possederit. aut possidendũ petiuerat : N ãubi
uacabat locus. neq alicuiꝰ priorũ mortuorũ
honore tenebat᷑ : factũ ẽ qđ inreb talib fieri
solet: Proqͥntilienĩ & sextili m̃sib iuliũ atq¬
augustũ uocamꝰ dehonorib hominũ iulii cȩsaris
&augusti cȩsaris nuncupatos. Ut facile quo
luerit : intelligat etiã illa sydera prius sine

Expanded text:
abilem servitutem. Nam quisque liber ad hujusmodi mathematicum cum ingressus fuerit, dat pecuniam ut servus inde exeat aut Martvel bestiarum propter similitudinem, vel hominum ad ipsos homines honorandos imposuerunt vocabula. Non enim mirandum est, cum etiam propioribus recentioribusque temporibus, sidus quod appellamus Luciferum, honori et nomini Caesaris Romani dicare conati sunt. Et fortasse factum esset atque isset in vetustatem, nisi avia ejus Venus praeoccupasset hoc nominis praedium; neque jure ullo ad haeredes trajiceret, quod nunquam viva possederat aut possidendum petiverat. Nam ubi vacabat locus, neque alicujus priorum mortuorum honore tenebatur, factum est quod in rebus talibus fieri solet. Pro quintili enim et sextili mensibus, Julium atqAugustum vocamus, de honoribus hominum Julii Caesaris et Augusti Caesaris nuncupatos; ut facile qui voluerit intelligat etiam illa sidera prius sine
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓferendi quȩ intellecta sunt De inueniendo
prus: depferendo postea disseremꝰ. Magnũ¬
ł opus
onus & arduũ : & si ad sustinendũ difficile. uereor
neadsuscipiendũ temerariũ. Ita sane : si de nobis
ipsis p̃sumeremꝰ. Nunc uero cũ imillosit spes
ꝑagendi huiꝰ operis: a quo nobis in cogitatione
multa dehacre iãtradita tenemꝰ. non est
metuendũ nedare desinat cetera. cũ ea quȩ
data sunt cȩperimꝰ impendere. Om̃is enires no¬

Expanded text:
e intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Magnum opus et arduum, et si ad sustinendum difficile, vereor ne ad suscipiendum temerarium. Ita sane si de nobis ipsis praesumeremus: nunc vero cum in illo sit spes peragendi hujus operis, a quo nobis in cogitatione multa de hac re jam tradita tenemus, non est metuendam ne dare desinat caetera, cum ea quae data sunt coeperimus impendere. Omnis enim res
Abbreviated transcription (Latin):
sieos non ante placaremus : Iđsi non nulli etiã
post ista rep̃henderint : saltẽ alios non mo¬
uebunt. nec abutili studio ad imperitiȩ
pigritiã reuocabunt. quos mouere possent
nisi p̃monitos p̃paratosq in uenirent

Expanded text:
si eos non ante placaremus. Quod si nonnulli etiam post ista reprehenderint, saltem alios non movebunt, nec ab utili studio ad imperitiae pigritiam revocabunt, quos movere possent, nisi praemunitos praeparatosque invenirent
Abbreviated transcription (Latin):
unt prȩcepta quȩdã tractandarum
scripturarũ : quȩ studiosis earũ uideo
non in cõmode posse tradi: Vt non
solũ legendo alios quidiuinarum
quȩ dehacre cogitanti solet suggerere. etiam
scribenti mihi non deneget. Qđ antequã
exordiar : uidet᷑ mͥ respondendũ eẽ . his qui hec
rep̃hensuri sunt . aut rep̃hensuri uiderentur.
sieos non ante placaremus: Iđsi non nulli etiã
post ista rep̃henderint : saltẽ alios non mo¬
uebunt. nec abutili studio ad imperitiȩ
pigritiã reuocabunt. quos mouere possent
nisi p̃monitos p̃paratosq inuenirent

Expanded text:
unt praecepta quaedam tractandarum Scripturarum, quae studiosis earum video non incommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarumster ea quae de hac re cogitanti solet suggerere, etiam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui haec reprehensuri sunt, aut reprehensuri essent, si eos non ante placaremus. Quod si nonnulli etiam post ista reprehenderint, saltem alios non movebunt, nec ab utili studio ad imperitiae pigritiam revocabunt, quos movere possent, nisi praemunitos praeparatosque invenirent
Abbreviated transcription (Latin):
Rimo unius hominis cuius lib& nascentis nat᷑a
& eruditio cogitatur Prima huius infantia in
nutrim̃tis corporalib agitur: pęnitus obliuiscenda
crescenti: eã pueritia sequitur. Vnde incipimus
aliquid meminisse: huic succedit adolescentia:. Cui
iã ꝓpagationẽ ꝓlis natura ꝑmittit. & patrẽ facit. Porro
adolescentiã iuuentus excipit. iã exercenda munerib
publicis. & domanda sublegib: inqua uehem̃ti Tor
phibitio peccatoꝵ & penã peccantiũ seruiliter cõercens

Expanded text:
rimo unius cujuslibet hominis nascentis natura, et eruditio cogitatur. Prima hujus aetas infantia in nutrimentis corporalibus agitur, penitus obliviscenda crescenti. Eam pueritia sequitur, unde incipimus aliquid meminisse. Huic succedit adolescentia, cui jam propagationem prolis natura permittit, et patrem facit. Porro adolescentiam juventus excipit, jam exercenda muneribus publicis, et domanda sub legibus; in qua vehementior prohibitio peccatorum, et poena peccantium serviliter coercens
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenit. nullo mͦ auctoritas humana p̃ponitur: sed
adhanc nulla fuꝑbia ꝑducit quȩ si non. eẽt: non
essent herecici nq scis matici. neq carne circũcisi.
neq creaturȩ simula chroꝵq cultores: hi autem
si non essent. ante ꝑ fectionẽ popłi quȩ ꝓmittit᷑
multo pigrius ueritas quȩreretur. Temporalis gͦ¬

Expanded text:
enit, nullo modo auctoritas humana praeponitur: sed ad hanc nulla superbia perducit. Quae si non esset, non essent haeretici, neque schismatici, nec carne circumcisi, nec creaturae simulacrorumque cultores. Hi autem si non essent ante perfectionem populi, quae promittitur, multo pigrius veritas quaereretur. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
unt prȩcepta quȩdã tractandarum
scripturarũ : quȩ studiosis earũ uideo
non in cõmode posse tradi: Vt non
solũ legendo alios quidiuinarum
quȩ de hacre cogitanti solet suggerere. etiam
scribenti mihi non deneget. Qđ ante quã
exordiar : uidet᷑ mͥ respondendũ eẽ his qui hec
rep̃hensuri sunt. aut rep̃hensuri uiderentur

Expanded text:
unt praecepta quaedam tractandarum Scripturarum, quae studiosis earum video non incommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarumster ea quae de hac re cogitanti solet suggerere, etiam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui haec reprehensuri sunt, aut reprehensuri essent
Abbreviated transcription (Latin):
ocopus nrm̃ quod scribitur dedo crrina
xp̃iana: in duo quȩdam fueram prima
distributione paratus :. Nam post
proemium quores pondi eis qui hoc fuerant
reprehensuri: duȩ sunt res inquam quibus niti¬
tur om̃is tractatio scripturarũ. modus inue¬
niendi quȩ intelligens. & modus proferendi qu
intellecta sunt. deinueniendo prius. depro¬
ferendo post ea disseremus: Quia gͦ de inuemer
nulta iam diximus. &tria de hac una parte uoli¬

Expanded text:
Hoc opus nostrum quod inscribitur de Doctrina Christiana, in duo quaedam fueram prima distributione partitus. Nam post prooemium, quo respondi eis qui hoc fuerant reprehensuri: Duae sunt res, inquam, quibus nititur omnis tractatio Scripturarum; modus invequae intelligenda sunt, et modus proferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Quia ergo de inveniendo multa jam diximus, et tria de hac una parte volu