comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
de iste nil sapit. et idõ fallitur: quia sacͥfi¬
cia talia. non offert dei populus deo. post¬
ea quam uenit uicum sacrificium. cuius
umbre fuerunt illa omnia non hoc impro¬
bantia.s. hoc significantia. Sicut enim res
una multis locutionib et multis lingius
significari potest: sic unum uerum et si¬
gulare sacrificium multis ẽ antea sacrifi¬
ciorum significatum figuris. De quib sin¬
gulis hic disputare quam sit longum uide¬
tis. Snum tamen sciant insipientes tardi
ad intelligendum. et precipites ad rep̃ben¬
denidum: quod demon sacrificium sibi ñ
exigeret. nisi uero deo deberi sciret. falsus
enim ds̃ sic se uult honorari abeis quode¬
cipit: quomodo uerus deus abex quib cos¬
sulit. Et maxime sacrificium: quod preci¬
pue debetur deo. Nam obsequia cetera q̃
diuitati exhibentur. ausi funt sibi etiã
superbiȩ fastu homines arrogare. Rarissi¬
me autem commnemorantu qui sibi ut sa¬

Expanded text:
de iste nihil sapit: et ideo fallitur, quia jam sacrifide iste nihil sapit: et ideo fallitur, quia jam sacrificia talia non offert Dei populus Deo, posteaquam venit unicum sacrificium, cujus umbrae fuerunt illa omnia, non hoc improbantia, sed hoc significantia. Sicut enim res una multis locutionibus et multis linguis significari potest; sic unum verum et singulare sacrificium multis est antea sacrificiorum significatum figuris. De quibus singulis hic disputare quam sit longum, videtis. Unum tamen sciant insipientes, tardi ad intelligendum, et praecipites ad reprehendendum, quod daemon sibi sacrificium non exigeret, nisi Deo vero deberi sciret. Falsus enim Deus sic se vult honorari ab eis quos decipit, quomodo verus Deus ab eis quibus consulit: et maxime sacrificium est quod praecipue debetur Deo. Nam obsequia caetera quae divinitati exhibentur, ausi sunt sibi etiam superbiae fastu homines arrogare. Rarissimi autem commemorantur, qui sibi ut sa
Abbreviated transcription (Latin):
in celis. ut intelligeretur quam grauius
sit punitus. qui uelut relictus ẽ. impuni¬
tus. Hic dicat iste si placet. Siccine man¬
data saluatoris. accepimus iubentis. Ne¬
mini redlideritis malum pro malo. s si qͥs
uos percusserit in unam maxillam prebete
et alteram: et dimitate in iuriam fr̃ib urĩs
Ecce abhominib non reddentib malum
ꝑ malo. alligatur homo amarius et infe
sit inquit. ut hoc dicam qm̃ xp̃ianus sum
Hoc si uere. eẽt. nec illa dixisset. qm̃ ds̃ pro¬
pħarum quoꝵ seripta blasphemat. ipse est
ds̃ apłorum.: quoꝵ scripta blasphemare for
non est exauditus. nisi oblato saerificio. ut
hominib qui non perauerant parceretus:
E ideo non est credendus uerus deus. qui sacͥ¬
ficiis delectatur. Iam de pena occisoꝵ homi¬
num quib quatidoq morituris. mors illa
ntin obfuit. et eorum tamen mortib cor re¬
gis sese extollentis merito uapulauit: supe¬
rius respondimus. De sacrificio autem ual¬

Expanded text:
in coelis : ut intelligeretur, quam gravius in coelis : ut intelligeretur, quam gravius sit punitus, qui velut relictus est impunitus. Hic dicat iste, si placet, Siccine mandata Salvatoris accepimus jubentis, Nemini reddideritis malum pro malo; sed si quis vos percusserit in unam maxillam, praebete et alteram; et, Dimittite injurias fratribus vestris ? Ecce ab hominibus non reddentibus malum pro malo, alligatur homo amarius et infelsit, inquit, ut hoc dicam, quoniam christianus sum. Hoc si vere esset, nec illa dixisset. Quoniam Deus Prophetarum quorum scripta blasphemat, ipse est Deus Apostolorum quorum scripta blasphemare formnon est exauditus, nisi oblato sacrificio, ut hominibus qui non peccaverant, parceretur : et ideo non est credendus Deus verus, qui sacrificiis delectatur. Jam de poena occisorum hominum, quibus quandoque morituris mors illa non obfuit, et eorum tamen mortibus cor regis sese extollentis merito vaputavit, superius respondimus. De sacrificio autem val
Abbreviated transcription (Latin):
uum inuetere ẽ figuratum. et uetus in no¬
uo ẽ reuelatum. Ignoscendi autem misericor
mansuetudo. propterquam dictum est: Non
solum septies. uerum etiam septuagies sep¬
ties fr̃i remittenda. ẽẽ. peccata. Non ad hoc
ualet. ut si iniquitas impunita. aut tor¬
pens. aut dormiens disciplina: quod potiꝰ
obsit. quam diligens uigilansq uindicta.
Claues quippe regni celoꝵ sic dedit xp̃e ec¬
clesie ut non solum diceret. que solueritis
suꝑ terram. solutaerunt et in celis: ubi aꝑtiᷤ¬
sime bonum non malum pro malo reddit
ecclesia. uerum ut aduingeret. Que ligaueri¬
tis interra. erunt ligata et in celo. quia
bona ẽ. et uindicandi iusticia. Illud enim
quod ait. si nec ecclesiam audierit sit tibi
tamquam et huicus et publicanus. graui¬
us est quam si gladio feriretur. si flam¬
mis absumeretur. si feris subrigeretur. Nã
ibi quoq subiunxit. Amen dico uobis
que ligaueritis interra erunt ligata et

Expanded text:
vum in Veteri est figuratum, et Vetus in Novum in Veteri est figuratum, et Vetus in Novo est revelatum. Ignoscendi autem misericors mansuetudo, propter quam dictum est: Non solum septies, sed etiam septuagies septies fratri remittenda esse peccata : non ad hoc valet, ut sit iniquitas impunita, aut torpens et dormiens disciplina, quod potius obsit quam diligens vigilansque vindicta. Claves quippe regni coelorum sic dedit Christus Ecclesiae, ut non solum diceret: Quae solveritis super terram, soluta erunt et in coelis ; ubi apertissime bonum, non malum pro malo reddit Ecclesia; verum et adjungeret: Quae ligaveritis in terra, erunt ligata et in coelo, quia bona est et vindicandi justitia. Illud enim quod ait: Si nec Ecclesiam audiertanquam ethnicus et publicanus; gravius est quam si gladio feriretur, si flammis absumeretur, si feris subrigeretur. Nam ibi quoque subjunxit, Amen dico vobis, quae ligaveritis super terram, erunt ligata et
Abbreviated transcription (Latin):
seueritatem ubi transitoria ẽ enlꝑo et sinẽ
sor babet pena. act ita discet. si ꝑuic ñ
es inltreq di unius testamento et amandam¬
ei honitatem et tamendam seueritatem c
Silamnuus enim in ueteri testamento pp̃ deur
poralium bonorum promissionem malorum¬
ꝙ comininationem seruos pariat temporal
Berusalem: in nouo autem ubi fides impetrat
caritatem qua lex possit impleri. Non ma¬
gis timore pene quam delectatione iusticie li
temporib fuerunt spiritales. Quos ñ occidebat
litcera iubens sed utuficabat spirtais inuars.
Snde et fides uenturi. xp̃i habitabat utiq
inprophetis: uenturum p̃mintiantib xpm̃
Et minc sunt plurum carnales. qui uel bere¬
ses faciunt ñ intelligendo scripturas. uel
in ipsa catholica. aut adhuc paruuli lacte
nitruntur. aut tamquam palea ꝑ seuerats.
futuris ignib preparantur. Sicut autẽ
ds unus et uerus creator bonorum ẽ. et
temporalium et eternorum. ita idem ipse
auctor ẽ. amborum testamentoꝵ. quia et no¬

Expanded text:
severitatem, ubi transitoria est culpa, et finem non habet poena: atque ita discet, si pervicax non est, in utroque Dei unius Testamento, et amandam bonitatem et timendam severitatem. Quamvis enim in Veteri Testamento propter temporalium bonorum promissionem malorumque comminationem servos pariat temporalis Hierusalem: in Novo autem, ubi fides imperat charitatem, qua lex possit impleri, non magis timore poenae quam delectatione al., dilecttemporibus fuerint justi spiritales, quos non occidebat littera jubens, sed vivificabat spiritus juvans. Unde et fides venturi Christi habitabat utique in prophetis, venturum pronuntiantibus Christum; et nunc sunt plurimi carnales, qui vel haereses faciunt, non intelligendo Scripturas, vel in ipsa Catholica aut adhuc parvuli lacte nutriuntur, aut tanquam palea perseverans futuris ignibus praeparantur. Sicut autem Deus unus et verus creator bonorum est, et temporalium et aeternorum, ita idem ipse auctor est amborum Testamentorum, quia et No
Abbreviated transcription (Latin):
umsquisq fr̃i suo non reminiscatur: Qd
est quod iste blasphemus hec tamquare
contrarta ueteri testamento de nouo colli¬
git. aut utrasq literas nesciene. aut. ⁊ͦ
decipiat imperitos se scire disi mulans: Ac
tamen si queratur utrum ñ reddat malum
promnals. qui procibo non accepto in ignẽ
mttio. etcernum: profecto turbabitur et ad¬
monebitur in comparabiliter. esse. mitius
orulum. ꝑro oculo. dentem pro dente hõi
auferre ubi mensura uindicte modum ñ
transit imurie. quam quod propt̃ non¬

Expanded text:
unusquisque fratris sui non remi niscatur? Quid unusquisque fratris sui non remi niscatur? Quid est ergo quod iste blasphemus haec tanquam contraria Veteri Testamento de Novo colligit, aut utrasque litteras nesciens, aut ut decipiat imperitos se scire dissimulans? A quo tamen, si quaeratur utrum non reddat malum pro malo, qui pro cibo non accepto in ignem mittit aeternum , profecto turbabitur et admonebitur incomparabiliter esse mitius oculum pro oculo, dentem pro dente homini auferre, ubi mensura vindictae modum non transit injuriae quam quod propte
Abbreviated transcription (Latin):
recte colit dm̃ et prophecto utriusq testam̃¬
ti inuenit unum dm̃. et eiusdem unius dei
mutroq diligit bonitatem. mutioq metu¬
it seueritatem. In illo intelligens ꝓmsssum
xp̃m: in isto accipiens redditum xp̃m. Non¬
ne pruus in illis ueterib libris lectum ẽ.
Non reddendum malum pro malo. ubi p̃ci¬
pitur ut si iumentum inimici sui errare
quisq inuenerit. reuocet domino eius: ꝙ.
si crcidisse inuia non pertranseat. s leuet
cum illo : Nonne ibi prius scriptum :
quod apłs ponit. Si esurierit inuncus tuꝰ.
ciba illum. Si sitit potum da illi: Honne
ibi prius homodei dõ suo quod ei ntiq serc
placere dicit. Domine ds̃ meus si feci istud
si ẽ inquitas in manib meis: si reddidi retͥ¬
buentib michi mala. Honne ibi pͥus ie
remias propħa describit sc̃i pacientiam. p̃¬
bentis perciusia se maxillam. Honne ibi pͥͦ
per alium propħam p̃cipitur. ut malitiã

Expanded text:
recte colit Deum, et profecto utriusque Testamerecte colit Deum, et profecto utriusque Testamenti invenit unum Deum, et ejusdem unius Dei in utroque diligit bonitatem, in utroque metuit severitatem: in illo intelligens promissum Christum, in isto accipiens redditum Christum. 35. Nonne prius in illis veteribus Libris lectum est, non reddendum malum pro malo, ubi praecipitur ut si jumentum inimici sui errare quisque invenerit, revocet domino ejus; et si cecidisse in via, non pertranseat, sed levet cum illo ? Nonne ibi prius scriptum est, quod Apostolus ponit: Si esurit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi ? Nonne ibi prius homo Dei Deo suo, quod ei utique scit placere, dicit: Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala remias propheta describit sancti patientiam praebentis percutienti se maxillam? Nonne ibi prius per alium prophetam praecipitur ut malitiae
Abbreviated transcription (Latin):
propter lucroꝵ auaritiam etiam eum
seruum qui ñ ꝑdidit talentum quod acce¬
perat. tantum quia non amplius ad qui¬
siuit. Ligatis manib et pedib proici iuis¬
sit intenebras exteriores. ubi esset. ei fle¬
tus et stridor dentium. Et qui hominẽ
non habentem uestem nuptialem de con¬
unuo suo tollit. et similiter alligatum. simi¬
li supplicio punt. Et qui uenientib ad se
et pulsantib et dicentib dñe aperi nobis.
respondet nonuos noui tantum quia oleũ
secum quod infunderent suis lampadib non
tuler̾ent. Et qui propter unum contuielio¬
sum uerbum mittit in gehennam. et qui
temporali cibo ñ accepto igne dampnat
colligat. ac si homines utrarumq litterarum
imꝑitos axp̃o tamquam seuo. et crudeli cone¬
tur auertere et ad dm̃ propħarum miseri¬
cordem mitemq conuertere. Nonne et huic
ipsi qui hoc facit ueteri testamento quod ab
homnne similiter sacrilego posset fieri nono
impurus atq impius apparebit: Qui aute

Expanded text:
propter lucrorum avaritiam, etiam eum propter lucrorum avaritiam, etiam eum servum qui non perdidit talentum quod acceperat, tantum quia non amplius acquisivit, ligatis manibus et pedibus projici jussit in tenebras exteriores, ubi esset ei fletus et stridor dentium : et qui hominem non habentem vestem nuptialem de convivio suo tollit, et similiter alligatum simili supplicio punit : et qui venientibus ad se, et pulsantibus, et dicentibus, Domine, aperi nobis; respondet, Non vos novi; tantum quia oleum secum, quod infunderent suis lampadibus, non tulerunt : et qui propter unum contumeliosum verbum mittit in gehennam : et qui pro temporali cibo non accepto, igne damnat colligat; ac sic homines utrarumque Litterarum imperitos a Christo tanquam saevo et crudeli conetur avertere, et ad Deum Prophetarum misericordem mitemque convertere; nonne et huic ipsi qui hoc facit Veteri Testamento, quod ab homine similiter sacrilego posset fieri Novo, impurus atque impius apparebit? Qui autem
Abbreviated transcription (Latin):
sauri nisticie. S uani loqui et mentis
seductores aduersantes litteris sacris quas in¬
telligere nolunt eligunt ex eis aspera que ibi
leguntur ad cominendandam seueritatem dei.
et de litteris euangłicis atq apłicis lenia ad¬
ibi ad commendendam bonitatem dĩ. ⁊ apud
homines imꝑitos hinic ingerunt horrorem
inde querunt fauorem. Quasi difficile sit
ut quisquam similit̾ blasphemus atq
impius et eo modo aduersetur nouo testa¬
nouo quib ibi commnendatur dei seueri¬
tas: et clamet inuidiosus atq uenenosus
Iste mĩe dominus ẽ. qui ñ insinem irascetur
nec ineternum indignabitur. Qui non se¬
cumdum peccata nr̃a facit nobis. neq se¬
cumdum imquitates nr̃as retͥbuit nob̃̾.
s quantum distat oriens aboccidente lon¬
ge facit a nobis peccata nr̃a. Qui sicut
miseratur pat̾ filios. sic miseratur timen¬
tes se. Qui dicit. Nolo mortem impii. qñ¬
tum ut reuertatur et uiuat. Non ille qͥ

Expanded text:
sauri justitiae . Sed vaniloqui et mentis sauri justitiae . Sed vaniloqui et mentis seductores adversantes Litteris sacris, quas intelligere nolunt, eligunt ex eis aspera quae ibi leguntur ad commendandam severitatem Dei; et de Litteris evangelicis atque apostolicis lenia tur ad commendandam bonitatem Dei, et apud homines imperitos hinc ingerunt horrorem, inde quaerunt favorem; quasi difficile sit ut quisquam similiter blasphemus atque impius eo modo adversetur Novo TestaNovo, quibus ibi commendatur Dei severitas; et clamet invidiosus atque venenosusisericordiae; qui non in finem irascetur, neque in aeternum indignabitur; qui non secundum peccata nostra fecit nobis, neque secundum iniquitates nostras retribuit nobis; sed quantum distat oriens ab occidente, longe fecit a nobis peccata nostra; qui sicut miseratur pater filios, sic miseratur timentes se ; qui dicit, Nolo mortem peccatoris, quantum ut revertatur et vivat . Non ille qui
Abbreviated transcription (Latin):
manducabo carnes de sanguine uulnera¬
toꝵ. S quantumlibet hanc utilem dĩ
comminationem tamquam facmoris
auidam. et ut dicit in sola crudelita¬
te malis tamtummodo gloriantem: ua¬
nus et uesanus exhorreat. qui aut qũa-¬
tum ualet uerbis comparata dicentis. Di¬
scedite a me maledicti in ignem eternum:
qui paratus diabolo et angłis eius. Ibi ñ
sanguine in ebriabuntur sagitte. s ñ sa
ciabuntur menbris omnib flamine.
Nec carnes gladius manducabit sensũ
doloris cicius auferens mortuis: quam in¬
ferens uulneratis. S nemo cruciatib
saltem moriendo subtrahitur. nec in mo¬
riente simul etiam ipsa pena moriat᷑.
Cur non hic dicit: Colendum ne istum.
an potius execrandum. fugiendumq ẽẽ
dicemus: An timet de.xp̃o ista dicere. ne
ipsuis igni eterm supplicium non euadet.
quo ille impios p̃parat mittere: Et
se dicere. cuius tam tremendam seuerita¬
tem in euangłio formidat offendere. Rep̃

Expanded text:
Manducabo carnes de sanguine vulneraManducabo carnes de sanguine vulneratorum. Sed quantumlibet hanc utilem Dei comminationem tanquam facinoris avidam, et, ut dicit, in sola crudelitate malis tantummodo gloriantem, vanus et vesanus exhorreat; quid aut quantum valet, verbis comparata dicentis, Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus? Ibi non santiabuntur membris omnibus flammae; nec carnes gladius manducabit, sensum doloris citius auferens mortuis quam inferens vulneratis; sed nemo cruciatibus saltem moriendo subtrahitur, ne in moriente simul etiam ipsa poena moriatur. Cur non hic dicit: Colendumne istum an potius exsecrandum fugiendumque esse dicemus? An timet de Christo ista dicere, ne ipsius ignis aeterni supplicium non evadat, quo ille impios praeparat mittere; et se dicere, cujus tam tremendam severitatem in Evangelio formidat offendere? CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
s quod ipse docebat ꝑfectius. ẽẽ. contestans.
audistis inquit quia dictum ẽ non occides.
Qui autem occiderit: reus erit iudicio. Qui
Qui autem dixerit fatue: reus erit gebenne
ignis. Quid tam paruum in peccatis. quam
fr̃i dicere fatue: Quid tam magnum in su¬
pliciis. quam gehenne ignis.Siilege uł
frĩ suo fatue. laꝑidari uissum fuisse diui¬
nitus. quante dm̃ crudelitatis argueret:
Quis ñ autem ñ dico lapidari suꝑ singłos
artus. immo ꝑsingła corporis frusta. paulatĩ
atq minutatim uiuens et sentiens dilani¬
ari consumiq maluisset. quam gehenne
ignib mancipari. Absit tamen ut crude¬
liorem quasquam dicat euangłii dm̃. quã
legis dm̃. indelligens utriusq eẽ. unum et
eundem deum. In lege terrentem carnalib
in euuangłio spiritalib penis. et ibi et
hic fidelem. nusquam crudelem. Quid illd̾
nonne si axp̃o linguam repperiret alienam
in eumq blasphemiam. et qualis ẽ huuis
impia garrulitate dampnabilem. acerbiꝰ

Expanded text:
 quod ipse docebat, perfectius esse contestans. Audistis, inquit, quia dictum est: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego qui autem dixerit, Fatue, reus erit gehennae ignis . Quid tam parvum in peccatis, quam fratri dicere, Fatue? Quid tam magnum in suppliciis, quam gehenna ignis? Si in Lege vel ixisset fratri suo, Fatue, lapidari jussum fuisse divinitus, quantae Deum crudelitatis argueret? Quis non autem, non dico lapidari, sed per singulos artus, imo per singula corporis frusta, paulatim atque minutatim, vivens et sentiens dilaniari consumique maluisset, quam gehennae ignibus mancipari? Absit tamen ut crudeliorem quisquam dicat Evangelii Deum quam Legis Deum, intelligens utriusque esse unum et eumdem Deum, in Lege terrentem carnalibus, in Evangelio spiritualibus poenis; et ibi et hic fidelem, nusquam crudelem. 32. Quid illud? nonne si a Christo linguam reperiret alienam in eumque blasphemam, et qualis est hujus, impia garrulitate damnabilem, acerbius
Abbreviated transcription (Latin):
molant. Illi scilicet qui idola colunt que sa¬
crificant demoniis et ñ deo sacrificant: siue
immolant. Et idõ subiunxit. Nolo uos socios
demonioꝵ fieri. Pos quippe ab idolatria probi¬
bebat. propter quod eis ostendere uoluit.
Ita illos fieri socios demonioꝵ si idolatita sacri¬
ficia manducauerunt. quomodo israel carnalis
socnus erat altaris intemplo. qui de sacrificiis
manducabant. Idõ quippe addidit carnaliter.
uł scdm carnem. quia ẽ israel spiritalr̃. uel sec̃¬
dum sp̃m. qui ueteres umbras iam ñ sequit᷑.
s eam consequentem que illis umbris prece¬
dentib significata ẽ ueritatem. Hinc enim ce¬
pit. ut hoc diceret. Propter quod dilectissim¬

Expanded text:
molant: illi scilicet qui idola colunt; quae samolant: illi scilicet qui idola colunt; quae sacrificant, daemoniis, et non Deo, sacrificant, sive, immolant. Et ideo subjunxit, Nolo vos socios daemoniorum fieri: eos quippe ab idololatria prohibebat. Propter quod eis ostendere voluit, ita illos fieri socios daemoniorum, si idolothyta sacrificia manducaverint, quomodo Israel carnalis socius erat altaris in templo, qui de sacrificiis manducabat. Ideo quippe addidit, carnaliter, vel, secundum carnem; quia est Israel spiritualiter, vel secundum spiritum, qui veteres umbras jam non sequitur, sed eam consequentem quae illis umbris praecedentibus significata est veritatem. Hinc enim coepit, ut hoc diceret: Propter quod, dilectissim
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid: S quia que immolant: demoniis¬
immolant. et non deo inmolant. Nolo uosso¬
cios demonioꝵ fieri. Potuit autem accidere.
aut secumdum interpretationum uarietatem.
non inreb. s in uerbis quod ego dixi scđm car¬
nem. alii codices habebant carnaliter. Et qđ
ego dixi. qui de sacrificiis manducant: aliqui
habeant. edunt hostias quod ipse posuit.
Et quod ego. socii sunt altaris. habeant aliqͥ
participes sunt altaris. E quod posui. quid
ergo dico. quia idolis immolatum est aliqͥd.
Minus ille posuerit. aut minus codex euis
habuerit: et idõ tantum modo posuit. quia
idolum ẽ. aliquid. Quod uero sequit᷑ multũ
ad rem ꝑtinet: quia id alit̃ posuit. Ait enim
apostolus. S quia q̃ unmolant. demoniis
et non deo immolant. Iste autem dixit. S qͥ
sacrificant. demonib sacrificant. Quasi om̃s
qui sacrificant: non sacrificent nsi demoni¬
b. Non enim ait apłs qui sacrificant. s
que sacrificant. ł sicut a me positum ẽ. im¬

Expanded text:
id? Sed quia quae immolant, daemoniis, et non Deo, immolant. Nolo vos socios daemoniorum fieri. Potuit autem accidere, ut secundum interpretationum varietatem non in rebus, sed in verbis, quod ego dixi, secundum carnem; alii codices habeant, carnaliter: et quod ego dixi, qui de sacrificiis manducant; aliqui habeant, edunt hostias; quod ipse posuit: et quod ego, socii sunt altaris; habeant aliqui, participes sunt altaris: et quod ego posui, Quid ergo? dico quia idolis immolatum est aliquid? minus ille posuerit, aut minus codex ejus habuerit; et ideo tantummodo posuit, quia idolum est aliquid. Quod vero sequitur multum ad rem pertinet, quia id aliter posuit. Ait enim Apostolus: Sed quia quae immolant, daemoniis, et non Deo, immolant. Iste autem dixit, Sed qui sacrificant, daemonibus sacrificant: quasi omnes qui sacrificant, non sacrificent nisi daemonibus. Non enim ait Apostolus, Qui sacrificant; sed, quae sacrificant; vel, sicut a me positum est, im
Abbreviated transcription (Latin):
ccremus.: Quis dubitet malum ẽẽ peccatũ.
eepetm eilm laude dictum ẽ de domino ihu
xp̃o quia ñ nouerat peccatum. Nhon gͦ
nouerat hoc malum. atq idõ illam un¬
do adam ꝓhibitus ẽ. boni et mali dinos¬
dentiam no habebat. hic si queratur qͦ
que arguuntur sic̃ dicit apłs alumine

Expanded text:
ceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? ceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? Et tamen cum laude dictum est de Domino Jesu Christo, quia non noverat peccatum . Non ergo noverat hoc malum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur, Qquae arguuntur, sicut dicit Apostolus, a lumine
Abbreviated transcription (Latin):
conditorem. quia ꝓhibuerit eum sumere
eibum dinoscentie boni et inali. tamquam
eum peccorib parem ẽẽ uoluisset nescien¬
tib ista discernere. et hoc ei negass cu
potestatem dediss ei in bestias. quo solo hõ
suꝑat bestias quam necessarium ẽ. uite
bene agende. quod discimus quedam in¬
felicit᷑ disei et felicius non nulla nesciri
Morbos enim et dolores quanto felitius
nesciremus : Si ergo medicus nos ab aliq
cibo ꝑhiberet: quo accepto egrotatures ẽ
p̃scuret et hoc appellaret eundem cibum di¬
noscentie sanitatis. et in becillitatis. eo quod
ꝑ ipsum homo cum egrotare cepissi exꝑu¬
ento dinosceret. quid inter eet. inter ẽ¬
tractam malam ualitudinem. et ꝑditam.
sanitatem qͥuod utiq melius ⁊ gnorasse.
et i illa quam ꝑdidit sanitate mansiss.
ereclens medieo ꝑͥ obedientiam. non mor¬
bro pres pientiam ł lumquid talent aedd¬
bum inuidisse nob eius modi scientiam di¬

Expanded text:
Conditorem, quia prohibuerit eum sumere Conditorem, quia prohibuerit eum sumere cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam necessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohiberet, quo accepto aegrotaturos esse praesciret, et ob hoc appellaret eumdem cibum dignoscentiae sanitatis et imbecillitatis, eo quod per ipsum homo cum aegrotare coepisset, experiendo dignosceret quid interesset inter contractam malam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico per obedientiam, non morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiam di
Abbreviated transcription (Latin):
duoꝵ istoꝵ grauium elementoꝵ humo¬
ris. et humidi. et idõ dictũ ẽẽ. congrega¬
tur aqua. qm̃ labilis et mobilis ei species
data est. Appareat autem arida. quia in¬
mobilis fixa. Nlam illud quod magis pro¬
pħa libri huius auetor intendit. ut eius nar¬
ratio rerum factarum eẽt. etiam p̃figura¬
tio futurarum. non ẽ contentioisis et infi¬
delib sensib ingerendum. Cum ergo tot
exitus pie querentib pateant. ne demere
tanta reprehendat᷑ auctoritas. unde iste nisi
diabolico instinctu in eius reb eligit ca
et ingratus inuehitur et audet dicere eiq
se finxit. quare me sic fecisti cum omnino
quomodo sit factus ignoret: multum pre¬
cipitis mentis audatia ẽ. S uasa ire ꝑmit.¬
tintuntur iste garrire. ut tamquam de
negligentię somno excitentur uasa mĩe.
e studio respondendi pestilentib maledie¬
tis adhibeant curam salubrib dictis. Ec¬
ce enim ineo quod rep̃hendit iste hominis

Expanded text:
duorum istorum gravium elementorum, humoduorum istorum gravium elementorum, humoris et humi: et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, ut ejus narratio rerum factarum esset etiam praefiguratio futurarum, non est contentiosis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur auctoritas; unde iste, nisi diabolico instinctu, in eis rebus eligit calet ingratus invehitur, et audet dicere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit factus ignoret, multum praecipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respondendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis. Ecce enim in eo quod reprehendit iste hominis
Abbreviated transcription (Latin):
quod etiam de aquarum congregatione
ingerit. nescio quis imꝑitissimus questio¬
nem. Inmo uero non questionem s re¬
prehensionem. tamquam ñ recte dictum
sit. Congregentur aque incongregationẽ
unam: et appareat arida. Eo quod aquis
omnia tenebant᷑ : Ignorans quem ad mo¬
dum aqua uiereos uapores tenuata rares¬
cat. et nebulosa caligine multum occupet
spacii: exiguum uero si congregata dense¬
tur: nec iam leuis uolitet. s grauis fluitet.
Quid gͦ mirum si rara terram texerat.
spissata nudauit: Quid si etiam diuino
nutu in magnos sinus terre subdidit atq
ita quicquid nature humide. ꝑ totum eiꝰ
iacebat in partes concauas confluens. re¬
cessit a ceteris. et ꝙ oꝑiebat apparuit. con¬
gregata in humiliora succumbentia qua
mare int̃flueret et circum flueret. atq
altiora deserens qua orbis emineret: Omit¬
to quod potest in telligi hic significatum
eẽ. quod informis illa materia perut¬

Expanded text:
T XIII. 17. Quid, quod etiam de aquarum congregatione T XIII. 17. Quid, quod etiam de aquarum congregatione ingerit nescio quis imperitissimus quaestionem? imo vero non quaestionem, sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida ; eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenuata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata densetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materie
Abbreviated transcription (Latin):
lata est: S et si lux facta ẽ. corporalis. un¬
de nouit quomodo ẽẽ. potuerit ante solẽ.
et ante firmamentum quod celum postea
nuncupatum ẽ. remota ab aspectib terre¬
norum. insuꝑiorib partib mundiͣ. solus
ds̃ int̾ illam tenebrasq diuideret: Nam
int̃ istas tenebras que nob faciunt notis¬
simã noctem. et lucem que nob̾ facit notis¬
simum diem. luminaria nobis uisibilia
ut diuiderent imperauit. Quis autem
ferat quamius ñ sit indignandum potiꝰ
quam ridendum indicare istum nobis
quem diem hore designent. horas autẽ
sol decernat. atq disterminet. Et uelle
ut credamus. quod moyses ista nescierit
et ideo diem antequam sol fieret nomina¬
uerit : S conueniant homines ad librũ
istius audiendum. et praponatur eis qͥd
sit credibilius. utrum nescisse quandam
lucem & quendam diem quam sciebat
moyses. an moysen nescisse istam lucem
diem. que ñ solum iste uerum etiam qui

Expanded text:
slata est? Sed et si lux facta est corporalis, unslata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus inter illam tenebrasque divideret? Nam inter istas tenebras quae nobis faciunt notissimam noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad librum istius audiendum, et proponatur eis quid sit credibilius, utrum istum nescire quamdam lucem et quemdam diem, quem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui
Abbreviated transcription (Latin):
si responderit aliam eẽ. lucem de qua dic¬
tum ẽ. fuistis aliquando tenebre. nunc aũ
lux in domino: quia spiritalis lux men¬
tis est ista. ñ carnis. aliam uero illam
de qua seriptum ẽ. dixit ds̃ fiat lux et fac¬
ta ẽ lux. que ad ocłos ꝑtinet corporales. pͥ¬
no confitebitur aluce sumina. quod ẽ. ipse
ds̃. fieri potuisse qualencumq infimam
lucem bonam tamen. Deinde unde scit
etiam qualis et quanta sit:trum pꝰ
stremo spiritalis an corporalis Nisi
forte fideles homines qui quandiu suit
incorpore ꝑegrinantur adomino Possunt
iam merito ipsius fidei lux uocari: et
angłi ñ possunt qui semper uident faci¬
em patris. Unde ergo scit utrum talis lux
pͥmitus facta sit. Unde scit quomodo in il¬
la luce uesꝑe et mane possit intelligiͦ
Quomodo deniq senario numero preseu¬
tata fuerit operib dei. et in ea septima
requieuerit ds̃. Ilude ad istos dies nob
notissimos. qui solis circuitu reuoluuntur
septenarii ipsus numeri quedam forma trã¬

Expanded text:
si responderit, aliam esse lucem de qua dictum est, Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; quia spiritualis lux mentis est ista, non carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae ad oculos pertinet corporales: primo confitebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Deinde, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homines, qui quamdiu sunt in corpore, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima requieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma tran
Abbreviated transcription (Latin):
omina. Nam si essent equalia. unũ genus
bonoꝵ. eẽt. ñ omnia. Nunc uero sunt idõ
bona omnia quia sunt aliis alia meliora
et bonitas inferiorum addit laudib melio¬
rum et in rerum bonarum in equalitate
ipsa ẽ iocunda gradatio. ubi minoꝵ com¬
narum rerum. que omnino extra res bo¬
nas. ꝑ se ipsa alicubi ẽẽ. non possunt. aut
supplicia peccatoꝵ que de iusticie pulcbri¬
tudine ueniunt. s ipsa quoq uicia testi¬
monium ꝑhibent bonitati naturarum.
Q uod enim malum ẽ. ꝑuitium: ꝓfecto
bonum ẽ. ꝑ naturam. Uitium quippe

Expanded text:
omnia. Nam si essent aequalia, unum genus omnia. Nam si essent aequalia, unum genus bonorum esset, non omnia. Nunc vero ideo sunt omnia bona, quia sunt aliis alia meliora, et bonitas inferiorum addit laudibus meliorum: et in rerum bonarum inaequalitate ipsa est jucunda gradatio, ubi minorum comrerum bonarum, quae omnino extra res bonas per se ipsa alicubi esse non possunt; aut supplicia peccatorum, quae de justitiae pulchritudine veniunt. Sed ipsa quoque vitia testimonium perhibent bonitati naturarum. Quod enim malum est per vitium, profecto bonum est per naturam. Vitium quippe
Abbreviated transcription (Latin):
prima bona ualde sunt imparia condito¬
ri. quia ille fecit. hec facta sunt profecto
qui talib non eguit. ad augendam beati¬
tudinem suam multo mins in feriorib
atq omnino infimis eguisse credendus ẽ:
que tam̃ fecit. tamquam bonoꝵ omnium
constitutor. Nam dominus ds̃. ꝑ quẽ factꝰ
est mundus. ñ solum celestia. s etiam terre¬
stria. eoꝵq terrestrium que uident᷑ exigua
dm̃ creasse et creare. sic indicat cum dicit.
Si ergo fenum agri quod hodie ẽ. et eras in
clibanum mittitur: Ds̃ sic uestit:. quanto
magis uos minime fidei : Unus gͦ itaq idẽ
ds̃ ẽ. institutor celi et terre stellarum et her¬
barum quicquid mensura. forma. ordine
suo. constat in celo et interra. quicquid uiuit
in celo et in terra. quicquid sentit in celo et
interra. quicquid intelligit in celo et inter¬
ra. Que ñ solum illi aquo sunt condita s
nec inter se. ẽẽ. oportebat equalia. et ideo st̃

Expanded text:
prima bona valde sunt imparia Conditoprima bona valde sunt imparia Conditori, quia ille fecit, haec facta sunt; profecto qui talibus non eguit ad augendam beatitudinem suam, multo minus inferioribus atque omnino infimis eguisse credendus est. Quae tamen fecit tanquam bonorum omnium constitutor. Nam Dominus Jesus, per quem factus est mundus, non sola coelestia, sed etiam terrestria, eorumque terrestrium quae videntur exigua, Deum creasse et creare sic indicat, cum dicit: Si ergo fenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit; quanto magis vos modicae fidei ? Unus ergo atque idem Deus est institutor coeli et terrae, stellarum et herbarum, quidquid mensura, forma, ordine suo constat in coelo et in terra, quidquid vivit in coelo et in terra, quidquid sentit in coelo et in terra, quidquid intelligit in coelo et in terra. Quae non solum illi a quo sunt condita, sed nec inter se esse oportebat aequalia: et ideo sunt
Abbreviated transcription (Latin):
libro dixit. eiusne quo idem deus ẽẽ cepit:
Dicat hic si placet etiam illam diffinitiuã
suam ubi audit inpͥncipio. erat uerbum.
Dicat etiam hic si audit. Nullum ẽ pͥnci¬
pium sine fine. ut abipsis etiam mam¬
cheis. qui eum fortasse quia inmicum
legi prophetisq repperiunt. libentissime
legunt. uidicetur in sanus. Quia uero dis¬
plicet ei. deus qui fecit mundum. cur ñ
utiq dm̃ facere bona posse. bonis autẽ a se
factis egere non posse. Unde nec faciendis
eguit qui factis ñ eget. S summe bonus
fecit omnia sibi quidem in patria s tamen
bona. Bonum quippe. etiam non suminũ.
immo uero etiam infimum. Nisi a summo
bono eẽ. non posset. Nimis autem male de
dõ sentit. qui propterea bonum ẽẽ. Aliquid
negat: quia equale deo ñ ẽẽ cognoscit. Ita
enim ñ erit ille summum s infimum bonũ.
si quicquid dõ minus ẽ. iam ñ ẽ bonum.
Porro si in reb quas condidit. ea que surt

Expanded text:
libro dixit: Ejusne quo idem Deus esse coepit? libro dixit: Ejusne quo idem Deus esse coepit? Dicat hic, si placet, etiam illam definitivam suam, ubi audit, In principio erat Verbum: dicat etiam hic, si audet, Nullum est principium sine fine; ut ab ipsis etiam Manichaeis, qui eum fortasse, quia inimicum Legi Prophetisque reperiunt, libentissime legunt, judicetur insanus. Quia vero displicet ei Deus qui fecit mundum, cur nonutique Deum facere bona posse, bonis autem a se factis egere non posse: unde nec faciendis eguit, qui factis non eget. Sed summe bonus fecit omnia, sibi quidem imparia, sed tamen bona. Bonum quippe etiam non summum, imo vero etiam infimum, nisi a summo bono esse non posset. Nimis autem de Deo male sentit, qui propterea bonum esse aliquid negat, quia aequale Deo non esse cognoscit. Ita enim non erit ille summum, sed infimum bonum, si quidquid eo minus est, jam non est bonum. Porro si in rebus quas condidit, ea quae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Aut ergo ds̃ ipsoꝵ nichil bonum. in quã
fecit: aut scđm istum quodc̃q boni fecit.
ex illo initio fecit. ex quo ipse ẽ. & habenti
untium metuendus ẽ finis. Aut sc̃e scͥptu¬
re uerbis debet ad quiescere et intelligere
dĩ. qui ex nullo cepit ẽẽ principio. fecisse
celum in pͥncipio: uel ex quo celum. ẽẽ. ce¬
pit. uel in filio qui uideis interrogantib
quis esset: pͥncipium se esse respondit. Ni
si forte aliud dicturus ẽ initium. aliud ue¬
ro ẽẽ. principium. Si gͦ ita esset. scͥptum.
tio factum ẽ. quando quidem legeret inini¬
tio fecit ds̃. Non exͦtimans impium si cre¬
datur ds̃ habe initium s ñ hab̾e pͥncipi¬
um. Quod si ita ẽ emendetur hoc auctore
euuangłio ubi scͥptum ẽ. In pͥncipio erat
uerbum. Cur enim ñ etiam hic iste dicat.
Inprincipio gͥ quo eius ne quo idem uer¬
bum ẽẽ cepit : Et quia ds̃ erat uerbum. po¬
test etiam sic dicere. quemadmodum in ħ

Expanded text:
Aut ergo deus ipsorum nihil boni unquam Aut ergo deus ipsorum nihil boni unquam fecit: aut secundum istum, quodcumque boni fecit, ex illo initio fecit ex quo ipse est; et habenti initium, metuendus est finis: aut sanctae Scripturae verbis debet acquiescere, et intelligere Deum, qui ex nullo coepit esse principio, fecisse coelum in principio, vel ex quo coelum esse coepit, vel in Filio; qui Judaeis interrogantibus, quis esset, principium se esse respondit . 5. Nisi forte dicturus est, aliud initium, aliud vero esse principium. Si ergo ita esset scriptum, itio factum est? quandoquidem legeret, In initio fecit Deus; non existimans impium, si credatur Deus habere initium, sed non habere principium. Quod si ita est, emendetur hoc auctore Evangelium, ubi scriptum est: In principio erat Verbum. Cur enim non etiam hic iste dicat, In principio igitur quo? ejusne quo idem Verbum esse coepit? Et quia Deus erat Verbum, potest etiam sic dicere, quemadmodum in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Nam sic̃ ipse propt̃ id quod scriptum ẽ.
In pͥncipio fecit ds̃ celum et t̾ram. argu¬
mentatur et dicit. In principio igitur.
quo eius ne quo idem ds̃ eẽ. cepit. an ex eo
quo illum ẽẽ. uacuum teduit: Ita et noᷤ
ad id quod ait. cur non istud olim exinitio
ab eo factum ẽ: respondeamus et dicamus ei.
Exinitio igitur quo: euis ne quo idem ds̃ eẽ
cepit. an ex eo quo illum ẽẽ uacuum tedu¬
it: hoc quippe illi displicet. quod ñ olim
ex untio fecerit ds̃ celum. cum dicit. cur ñ
olim exinitio. tamquam ex illo initio facere
debuit. ex quo ẽ ipse qui fecit. Cur ñ hic
timuit. ne dicendo ex uitio quo ẽ ipse ds̃
eum debuisse facere celum diceretur ei. Ha¬
bet gͦ ds̃ initium: Ac ꝑ hoc scdm sententi¬
am tuam habebit et finem. Tu enim dixi¬
sti nullum ẽẽ. initium sine fine. Porro si
ds̃ caret initio. quomodo faceret aliquid
ex initio. ex quo ipse est: Ac ꝑ hoc initio fe

Expanded text:
Nam sicut ipse propter id quod scriptum est, Nam sicut ipse propter id quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, argumentatur et dicit, In principio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? ita et nos ad id quod ait, Cur non istud olim ex initio factum est ab eo? respondeamus, et dicamus ei, Ex initio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Hoc quippe illi displicet, quod non olim ex initio Deus fecerit coelum, cum dicit, Cur non olim ex initio? Tanquam ex illo initio facere debuerit, ex quo est ipse qui fecit. Cur non hic timuit, ne dicendo, ex initio ex quo est ipse Deus, eum debuisse facere coelum, diceretur ei: Habet ergo Deus initium, ac per hoc secundum sententiam tuam habebit et finem; tu enim dixisti, nullum esse initium sine fine? Porro si Deus caret initio, quomodo faceret aliquid ex initio ex quo ipse est? Ac per hoc ex initio fec
Abbreviated transcription (Latin):
poterit ẽẽ. principium. cum uite hiuus
misere finis fuerit. R espondeat itaq bea¬
ta illa uita quam ñ negat habituram. uł
habere pͥncipium: utrum habitura. an ñ
habitura sit finem. Si dixerit habituram.
quomodo audebit se dicere xꝑianumͦ Si di¬
xerit ñ babituram. ubi ẽ quod ausus est
quid ẽ. cur non olim exinitio ab eo factũ
ẽ quod melius fuit. Quasi seipso aliquid
melius ds̃ fecerit mundum. an idõ ñ debu¬
it hoc bonum fieri. quia non ẽ equale fa¬
cienti. Quod autem querit eur ñ istud olĩ
exinitio factum sit: responsum habeat.
Immo uero olim. exinitio factum est.
Ex initio utiq suo. ñ dei. cui nullũ ẽ initiũ.
Si autem hoc initium significari potuit.
eo quod dictum ẽ in principio fecit ds̃. quid
est quod calumpniatur uelut interrogans
in quo pͥncipio fecerit. cum ipse rursus
querat cur non olim exiuitio factũ sit.
Proinde sua uerba illi replicanda sunt

Expanded text:
poterit esse principium, cum vitae hujus poterit esse principium, cum vitae hujus miserae finis fuerit. Respondeat itaque, beata illa vita, quam non negat habituram vel habere principium, utrum habitura, an non habitura sit finem? Si dixerit habituram, quomodo se audebit dicere christianum? Si dixerit non habituram, ubi est quod ausus est quid est, cur non olim ex initio ab eo factum est, quod melius fuit? Quasi se ipso aliquid melius Deus fecerit mundum: aut ideo non debuerit hoc bonum fieri, quia non est aequale facienti. Quod autem quaerit, cur non istud olim ex initio factum sit; responsum habeat, Imo vero olim ex initio factum est: ex initio utique suo, non Dei, cui nullum est initium. Si autem hoc initium significari potuit, eo quod dictum est, In principio fecit Deus: quid est quod calumniatur velut interrogans, in quo principio fecerit; cum ipse rursus quaerat, cur non olim ex initio factum sit? Proinde sua verba illi replicanda sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
s facta. initium ex quo ẽẽ incipererent ac¬
ceꝑunt. aut certe quia in pͥncipio sibi
coeterno. fecit ds̃ celum et terram. hoc ẽ¬
sapientiam: Et deo qui fecit celum et
terram. dicitur in psalno. Omnia in sapi¬
entia fecisti. aut si de psalmo iste ñ uult ac¬
ciꝑe testimonium. apłm audiat de xp̃o lo¬
quentem. Quia in ipso condita sunt omĩa
quedam incipientia certo fine ẽẽ deustunt. sic̃⁊
tempora et temporalia. quedam in cipien¬
tia ꝑmanebunt sic̃ ipsa sanctoꝵ hominũ
quam ꝑcepturi sunt uita eterna. Quod
iste non uidit qui putauit ẽẽ dicendum
ac deficͥiendum nullum ẽẽ. sine fine pͥnci¬
pium. nec ipsum potuit attendere nume¬
rum cuius initium ẽ ab uno et finis in
nullo. Hullus quippe numerus qualibet
tatur cui non addi possit ut maiorsit.
Et puto quod iste quamlibet heresim sub
nomine. xp̃i teneat contra xp̃m. uitã sibi
promittit in xp̃o. utiq beatam. Cuius tẽ

Expanded text:
sed facta initium ex quo esse inciperent acsed facta initium ex quo esse inciperent acceperunt: aut certe quia in principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, hoc esem et Dei Sapientiam . Et Deo qui fecit coelum et terram, dicitur in Psalmo: Omnia in Sapientia fecisti . Aut si de Psalmo iste non vult accipere testimonium, Apostolum audiat de Christo loquentem: Quia in ipso condita sunt omnia,quaedam incipientia certo fine esse desistunt, sicut tempora et temporalia; quaedam incipientia permanebunt, sicut ipsa sanctorum hominum, quam percepturi sunt, vita aeterna. Quod iste non vidit, qui putavit esse dicendum ac definiendum, nullum esse sine fine principium: nec ipsum potuit attendere numerum, cujus initium est ab uno, et finis in nullo. Nullus quippe numerus quamlibet tatur, cui non addi possit ut major sit. Et puto quod iste, quamlibet haeresim sub nomine Christi teneat contra Christum, vitam sibi promittit in Christo, utique beatam, cujus tunc
Abbreviated transcription (Latin):
tum est. In principio fecit ds̃ celum et terrã
quamquam non addiderit terram. de qua
post loquitur. Querit ergo quo pͥncipio eiꝰ.¬
eine quo idem ds̃ ẽẽ. cepit. an ex eo quo illum
uacuum ẽẽ. teduit. Cui respondetur. quia
nec ds̃ ẽẽ cepit: nec eum uacuationis sue
ceduit: qui neq aliquando non fuit. nec ces¬
sando torpuit. nec oꝑando laborauit: Nec
sine celo sedis indiguit. nec facto celo tam
quam finitis errorib sedem ꝑegrinus inue¬
nit. Potens ẽ enim beatissime manere in se¬
met ipso. Templo autem suo quod sunt
omnes sc̃i. et angłi et homines. sic imꝑtit
habitationem suam: ut illi ex ipso habeatt
tale bonum quo beati esse possint. ñ ex eis
ille talem domum sine qua beatus ẽẽ non
possit. Aut gͦ sic intelligendum ẽ. quod
scriptum ẽ. In pͥncipio fecit deus celum et
terram: Ut principium sit ex quo esse ce¬
perunt. Non enim dõ coet̾na semꝑ fuer̃.

Expanded text:
tum est, In principio fecit Deus coelum et terram : tum est, In principio fecit Deus coelum et terram : quanquam non addiderit, terram, de qua post loquitur. Quaerit ergo: Quo principio? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Cui respondetur, quia nec Deus esse coepit, nec eum vacationis suae taeduit, qui neque aliquando non fuit, nec cessando torpuit, nec operando laboravit: nec sine coelo sedis indiguit, nec facto coelo sedem tanquam finitis erroribus peregrinus invenit. Potens est enim beatissime manere in semetipso; templo autem suo quod sunt omnes sancti, et Angeli et homines, sic impertiri habitationem suam, ut illi ex ipso habeant tale bonum quo beati esse possint, non ex eis ille talem domum sine qua beatus esse non possit. Aut ergo sic intelligendum est quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, ut principium sit ex quo esse coeperunt; non enim Deo coaeterna semper fuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ibro quem misistis fratres dilectissi¬
mi nescio cuius heretici inuento sieut seriꝑ¬
sistis in platea maritima cum uenalis codex
ipse ferretur. & concurrentib turbis ꝑiculosa
curiositate et delectatione legeretur ut quan¬
to possem compendio responderem. pruis
quesiu cuiusnam esset erroris. Non enĩ
soli manichei legem propħasq condempuatĩ.
s. & marcioniste et ali non nulli quoꝵ sec¬
te. non ita innotuerunt populis xp̃ianis
Iste autem ciuus nom̃ in eodem libro non cõ¬
ꝑi. detestatur dm̃ mundi fabricatorem. cũ
manichei quamuis librum geneseos non ac¬
cipiant atq blasphement dm̃ tam̃ bonũ
fabricasse mundum. et si ex aliena natura.
atq materia confiteantur. S quamquam
non michi apparuerit cuius secte sit iste
diuina quam maledicis dispitationibus
insectatur. et qm̃ se quo quomodo xpianũ
ꝑtinentib refellendus ẽ. ut ostendatur in re¬
terat religioso querit iste impius ore sacri¬
lego. quomodo accipiendum sit quod scrip¬

Expanded text:
ibro, quem misistis, fratres dilectissimi, nescio cujus haeretici, invento, sicut scripsistis, in platea maritima, cum venalis codex ipse ferretur, et concurrentibus turbis periculosa curiositate et delectatione legeretur, ut quanto possem compendio responderem, prius quaesivi cujusnam esset erroris. Non enim soli Manichaei Legem Prophetasque condemnant; sed et Marcionistae, et alii nonnulli quorum sectae non ita innotuerunt populis christianis. Iste autem, cujus nomen in eodem libro non comperi, detestatur Deum mundi fabricatorem: cum Manichaei, quamvis librum Geneseos non accipiant, atque blasphement, Deum tamen bonum fabricasse mundum, etsi ex aliena natura atque materia, confiteantur. Sed quanquam non mihi apparuerit, cujus sectae sit iste guam Scriptura divina, quam maledicis disputationibus insectatur. Et quoniam quoquo modo christianum pertinentibus refellendus est: ut ostendatur in reterat religioso, quaerit iste impius ore sacrilego, quomodo accipiendum sit quod scrip
Abbreviated transcription (Latin):
nunciate diem ex die salutare eius. Quis
est enim dies ex die. nisi filius lum̃ ex lu
uangelio dicente simeone sene. quando il¬
lum cognouit in manib matris carne mi¬
nimum. spu maximum. acceptoq in ma¬
nus suas: ait. Nunc dimittis seruum tu

Expanded text:
nuntiate diem ex die salutare ejus . Quis nuntiate diem ex die salutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumn Evangelio, dicente Simeone sene, quando illum cognovit in manibus matris, carne minimum, spiritu maximum, acceptoque in manus suas ait: Nunc dimittis servum tu