comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uitae qui creatus ẽ: Hab& quos¬
dam app&itus suos d& ermina¬
tos quodã modo quos &iã mala
uoluntas nom possit efcedere
Et elementa mundihuius cor¬
poreihabent definitã uim
qualita tẽq suam quid unum¬
qd qiualeat uel non ualeat
quid dequo sieri possit uel
nom possit. Exhis uelut primordis
rerũ omnia q̃gignunt suoquoq tẽ¬
pore exostus processus que sumus
finesq & decessiones suicuiusq
generis unde fit ut degranotriti¬
ci non nascat faba uel desibatriti¬
cum. uelde pecore homo autde
hominepecus: superhunc autẽ
motũ cursumq rerũ naturalẽ po¬
testas creatoris. Hab& apud se pos¬
sedeis omnib facere aliud qua eoꝵ
quasi seminales rationes habent.
nontamen id qđ non ineis posuit
ut dehis fieri uelabipso possit
neque enĩ potentia temeraria
sed sapientiae uis tute omnipo¬
tens ẽ: Et hoc de una qua quere
intempere suofacit. quod ante
in ea fecit ut possit: Alius ergo ẽ

Expanded text:
uitae, qui creatura est, habet quosuitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est
Abbreviated transcription (Latin):
suo hoc seiterũ fecis seqđ factũ ÷
utillius inmatris corpore o sten¬
dit nihil pudendũ. ẽe. qđ castũ
Quod siqueritur quo modo sehabe¬
at causalis illa conditio in qua
primumds̃ bomine fecit adima¬
gine acsimilitudinem suã. Ibi qͥp¬
pe & hocdictu .e. masculũ & fe¬
minã fecit eos Vtrũiam illara¬
tio quã mundis primis operib
concreauit atq concre uit ds̃
idhabebat ut secundũ eã iã neces
see. efuinla tere feminã ficri
An hoc tantũ habebat ut fieri
poss: utaũ itasieri necesse ẽ
Nonibi iamconditũ sed indõ erat
absconditum: Si hoc ergoque¬
ritur dicã quid mihiuideatur
si ne affirmandit& mentate. qđ
tamencũ dixero sostasse prudent̃
ista considerantes quos iã xp̃i¬
ana fide simbuit &iamsinunc
primitus ista cognos cunt dubi¬
tandũ non ẽẽ. iudicabunt
Omnis istenature usitatissimus
cursus hab& quas damnaturales
legessuas secundum quas & sp̃s

Expanded text:
suo hoc se iterum fecisse quod factum est, suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
tum si homine exossa hominis factã
non nouimus quando creantidõ
que ad modũ angeliseriuant ignora¬
mus quia nec arbore ex arboris surcu¬
lo in robore alieno factã nos se posse¬
mus si &rista dõ creataquem ammo¬
dum agricole seruiant similiter
nesciremus: Nullomodo tamen
dubitamus & hominũ & arborũ
non nisi dm̃ eẽ creatorẽ fideliterq
credimus factã feminã. Ex uiro
nullo int̃ ueniente concubitu
&iam si foste costa hominis mi¬
nistrata sit ꝑ angelor & in opere
creatoris sicut fidelit̃ credimus
&iã uirum factũ exsemina nullo
interuenite concubitu cum sem̃
habrahȩ dispos sitũ .ẽ. perangelos
in manumediatoris: Vtrũq
in fidelibus in credibile .ẽ. fidelib
uirexsemini fieripotuit femina
ex uiro non potuit: Et uirginalis
uterus undeuir fier& habebat
uirilia ũ latus unde femina fie¬
r& non habebat: Cumhicdns de
famulanascer&us ubideseruo
quomenbro uirginis creare.
sed qui poss ostende re incorpore

Expanded text:
rum si hominem ex osse hominis factam rum si hominem ex osse hominis factam non novimus, quando creanti Deo quemadmodum Angeli serviant ignoramus; qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista Deo creanti quemadmodum agricolae serviant, similiter nesciremus? 30. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo quo membro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore
Abbreviated transcription (Latin):
ut sexutantũ dis cerner&ur: Que¬
rimus inreb creationis huius simi¬
litudinẽ quã mulier deuirila tere
facta ẽ. nec possumus inuenire
non obaliuo nisi quia homines quẽ¬
ad modu operent᷑ in hacterra no¬
uimus quẽ ad modũ aũ angeli in
hoc mundo quodã modo agricolen¬
tur non utiq noumus: Nampro¬
secto si remota hominũ industria
stuticũ genus. Nature cursus ope¬
ar&ur nibilaliud nossomus qua es
terra nasci arbores & herbas &
ex earũ seminib ab cisitidẽ int̃ra
cadentibus: num quid i notes ce¬
r& nobis: quid ualer& insitio ut
alterius generis lignũ radicepro¬
pria poma postar& aliena & co¬
alescente unitateiã sua hȩc per
agricolarũ opera didicimus cum
ipsi creatores arborũ nullo modo
essent. sed naturacur sumdõ ere¬
anti suũ quoda officiumminis¬
terũq pracuerent nequa qua eni
quid quã corum opera epister&
si bocindi opercintima natur ae
ratio non habeer&: quid ergomi¬

Expanded text:
ut sexu tantum discerneretur, quaeut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per si hoc in Dei opere intima naturae ratio non haberet. Quid ergo mi
Abbreviated transcription (Latin):
intẽpore cre&ur more agricolan¬
de uel medendipotest: Qualeita¬
que ministeriũ dõ exibuerint
anglii milla mulieris sormatione
quis audeat asfirmare cestissime
tamendixerĩ supplementũ : Illuo
carnis in costdocũ ipsiusq seminȩ
corpus & animã conformationeq
membtorum omnia uiscera sensus
oms & quio quid erat qđ illa & erea¬
tura & homo & semina erat
Noniisi im illo operedi sactũ quoo
ds̃ non ꝑangelos sidperm& ipsum
non operatis .e. &demisii. sedita
continuant operat ut nec ullarũ
aliarĩ rerũ necipsorũ angelorũ
natura subsistat sinon oper&
Sed quonia carnem anuma ta
atq sentientẽ quantũ naturã
reru prohumano captu es peri¬
ri potuimus non nouimus nasci
nisi aut existis tã quã materia
tib uel &iã excarnib: animaliũ
si cut in numerabilia genera uer¬
miusi uereptiliũ. Autceste ex
concubitu parentunulla autẽ
carnẽ natã scimus excarneciuus¬
lib& animantis qu&ã e& cisimilis

Expanded text:
tempore creetur. more agricolantempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialtiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis,
Abbreviated transcription (Latin):
quidat incrementũ. CDedi¬
cus &iã egro corporealimen¬
tum adhib& & uulneratome¬
dicamentũ. Primũ non dere¬
bus quas creauit. sed quas crea¬
tas opere creatoris inuenit.
Deindecibũ uel potũ praepa¬
rarepotuit & ministrare.
emplastrũ formare & medica¬
cultis simo Cunitam sidẽ subtta¬
at operatione intimã qua cã subs¬
acuit & ficic continuo tã quã ex¬
tine ta nilla remanebit: Quappt̃
cũ dr̃ uniuersa creatura suam
biꝑtita quodã modo opereproui¬
dentiae de quo insuperiorelibro
locutisumus & innaturalibus
& inuoluntarus motib aminis¬
t& crcarenaturã. Tam nullus
aingelus potest qui nee scipsũ : lo¬
luntas uero angelica oboedient̃
do subdita ciusq efsecuta iussio¬
nẽ naturalib motib dereb sb¬
iectis tã quã materiem ministra¬
re ut secundũ illas principales
in uerbo di non creatas. Vel sȩcin¬
dũ illas inprimis seȩdierũ operib
causalit̃ creatas rationes aliquid

Expanded text:
qui dat incrementum. Mediqui dat incrementum. Medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet, et vulnerato medicamentum: primum non de rebus quas creavit, sed quas creatas opere Creatoris invenit: deinde cibum vel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicaoccultissimo. Cui tamen si Deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
successit locum ab angelis factũ ẽe
crediderim sicut nec ipsum hominẽ
d& repuluere. Non quonulla sit
angelorũ opera ut aliquid ere&.
Sed non ideo creatores sunt. quia
nec agricolas creatores seg& ũ
atq: arborũ dicimus. Non enim
quiplantat ẽ. aliquid neq qui
rigat sed quun crementũ datds̃
Ad hoc incrementũ ꝑtinet &iã
in corpore humano qđ ossedẽto
locus care sub l&us  Yloscilic a
operedi quonatura subs tituit ut
sint quo ipsos quoq angelos croauit.
Opus itaq agricole ẽ. ut aquãducat
cumrigat. Non aũ opus eius ẽutaqua
ꝑdeclibia prolabat̃ sed illius quiom¬
nia in mensura &numero & pon¬
deredis pcisuit. Itẽ opus agricole
estut surculusa uellat̾ exarbore
terreq mand&ur at non eius opus
ẽ ut sucũimbibat. ut germene¬
mittat. ut aliud eĩ solosigat quo
radicem stabiliat. Aliud in au¬
respromoueat. quo robuirnutri¬
atramosq diffundat. sed illius

Expanded text:
successit locum, ab angelis factum esse successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robuat, ramosque diffundat; sed illius
Abbreviated transcription (Latin):
comu tabiliueritate perspepor
inouent ẽẽ. ꝑtempus & corpora
sibi subdita pestẽpus &locũ ao¬
litatemirabili &uisa quibus mo¬
ueat᷑ & app&itũ carnalis ndi¬
gentiae ualent efficare omrm
animac uiuȩ utquoea uenur
opus est. nesciens ad ducatus¬
d Iamergouidea mus iꝑsae aliers
sormatio q misticae uie ace duis¬
catiodicare que ad modũ fac¬
tasit nacura qui ppemulie lis
creatae quamiuis exuiri
quacia erat non aliqui mocus auu
ur sistentiũ naturarũ. angeliaũ
nulla omni no possuntueal
natuia solus eniunos cuius libe
naturae seumagne seuminimae
ergoquȩriturquẽ ammodũ sit sopo¬
ratus adam. Costaq eius sine ul¬
lo dolori sensua corporis com¬
paged& ractasit haec enimfor¬
ta ssedicantur potiusse peran¬
gelos fieti. formare aũ uel edi¬
fica recosta ut mulier e& usq
ad eo non potuit nisds̃ aquo
uniuersa natura subsistit ut nec
illud quide carnis supplementũ
Incorporeuiri quod in illius costa

Expanded text:
incommutabili ueritate perspecta incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae
Abbreviated transcription (Latin):
u&ur. sed animarationalis
uoluntatis arbitrio uel con¬
senut uisis uel non consentit
Inrationalis aũ ñ hab& hoc iu¬
dicium prosuo tamengenere
atq natura uiso aliquo tacta
propellit. Nec in potestateulbus
geloru oboedientiade sedimns¬
ionam nec solũ adistamaiora
uerũ &iã aduermiculẽ r
huic legimus diunitus iussum
utradicem cu curbitecoder&
sabcuius humbraculo pro phie¬
tarequieuerat. sieni homini
donauit ds̃ sic eum instituen sũ
&iã carnẽ peccati postans
Possit non solũ pecora &aum̃¬
ta suis usib subdita. Nectasi¬
tũ do mesticas aues sed &ia libe¬
re uolitantes quas lib& &ians
sacuas seras & capere & mansu¬
& asfacere &eis mrabilit̃ impe¬
ta repotentia rationis non cor¬
poris. Cumearũ appeatus
& dolores captans paulatimo
in lectando premendo lauutoo¬
q moderans agrestie exuit consi¬
Rudine &caquã humanis marib
indiit quantomagis angelibio
quã sim piterna intuoertpeta

Expanded text:
uetur. sed anima rationalis uetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius gelorum oboedientiam desuper minisIonam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc quam sempiterne intuentur,
Abbreviated transcription (Latin):
uocar& Quomodo haec addirxo
nids̃ ad adã necarnalit̃ sapianus
idiuuaren os deb& quod debipesdito
opore diuino prouidentiae in libro
superiore tractauimus neq onĩ
sicut indagant atq adigunt ue¬
nantes uel aucupantes adr&ia
quae cũq animantia capiunt ita
hoc factũ eẽ credendũ ẽ. aut
uox aliquaius sonis denube ficta
cis uerbis qua erationalis aumae
audientes intellegere atq oboe¬
dite assolent. Non enimho caccepo¬
runt ut possint bestiae uelauesin
suo ta mengenere ob teperane dõ
non tationali uoluntatis arbitrio
sed sicui mou& ille omnia tẽporib
opostunis non ipsi ceporalit̃ mo¬
tur pangelicaminis ceria quaeca¬
piuntinuorbo ei. quid quo t̃ pore
sieridebeat. Et illo nonteporalit
moco mouentur ipsatẽporaliter
ut in hisq sibi subiecta s̃ iussa
cius efficiant. Omnis eniani¬
ma uiua non solum rationalis
sicut in hominib uerũ &ia
in rationalis sicut in pecoribus
& uolatilib: & piscib: uisis mo¬

Expanded text:
uocaret. quomodo haec adduxerit uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iusseis verbis, quae rationales animae audientes, intelligere, atque obedire assolent. Non enim hoc acceperunt ut possint bestiae, vel aves: in suo tamen genere obtemperant Deo; non rationali voluntatis arbitrio, sed sicut movet ille omnia temporibus opportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in verbo ejus quid quo tempore fieri debeat: et illo non temporaliter moto, moventur ipsa temporaut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mo
Abbreviated transcription (Latin):
supra operib sed ȩdificauit inquit
dñs dr̃ illã costã non tãquã corp
humanũ sedtã quado piũ. Non ẽ ita¬
que dubitandũ qm̃ haec̃ factas &
fauilta tẽ nom possunt obliquł signi¬
ficandũ ẽẽ. sacta fructũ futurise¬
culi ab ipsoiã primordio generis hu¬
manidõ praescio in ipsissuis operib
miseri cordit̃ predicante utcesto
temporeseruis suis siue ꝑ hominẽ
suc cessiones. siue ꝑ suum sp̃m̃ uel
angelorũ ministeriũ reuelata
atq conseripta & promittendisto¬
ł suturis & rexognos centisim¬
sl&istesti moniũ periberent
quodisto operesus cepimus non sic¬
cundum presiguratione rerũ fu¬
curaru sed secundũ rerũ gesta rum
non allegoricã sed propriã sgnisi¬
catione que ad modũ haec accipipos¬
sint. Et finxit ds̃ inquit adhuc
decerra om̃sbestias agri &omniauo¬
latilia cadi V ndeiam ꝗd uisuo &
quantũ uisu .e. disseruimus & ad diae
ca omnia adada ut uider& quid e.

Expanded text:
supra operibus, sed aedificauit, inquit. supra operibus, sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reatque conscripta, et promittendis rebus futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem, quemadmodum haec accipi possint: Et finxit Deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri, et omnia volatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea
Abbreviated transcription (Latin):
gestarũ naturaliuel usi tato
ordine factũ .ẽ. ut cordibus
nr̃is fi delissima scã rũ scrip¬
turarũ aucto ritate plata
quia stultũ ee non potestmis¬
ticũ eẽ credat. quis ei exposi¬
tionẽ uel inquisitionem
aut alibi iã efhibuerimus
aut intẽpus aliud differamꝰ.
Iud ergo sibiuult &iã illud
ꝗd inulier uiro delatere facta
.e. Verũ esto propt̃ ipsius con¬
iunctionis um cõmen dandã
hocita fieri postuis sectedam
Num quid &iã ut dormientifie¬
e eademn racio uielauessias
flagitabat ut deniq ossedes racto
incuius locũ caro suppler&ur
Num enin potuit ipsa carod&ra¬
hi utinde congruentius qđ sit sexus
infirmior mulier formaretur.
Anuerotã multis additis costa ds
aedificarepotuit in mulierẽ & car¬
nem pulpã uenon potuit quide
puluere ipsũ hominẽ fecit. Ai
suam costa sueratd&ra henda
quur no n altera pea costa reposi¬
ta est. Quur&iã non dictum ẽ
finxit aut fecit sicut in o mnibus

Expanded text:
gestarum naturali uel usitato gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
gauit atq iudicauit. Siaũ
non credebat profectioneq
hoc scire poterat utrũ ad cum
omnia illecui non credebat
adduferit. An foste inaliqui¬
b abillo remotiorib terrepar¬
tib aliqua eisimils̃ q̃ nondemons¬
trass absconderit. Nonita¬
q. arbitrordubitandũ hocali¬
cuius proph&icae significa¬
tionis gratia factũ s tamen
factũ neq hoc operesus cepi¬
mus proph&ica a enigmata
perserutari sed rerũ gesta¬
rum fidẽ ad propri&atẽ
historiȩ commen dare ut
quod inpossibile uideriuanis
atq incredulis potest aut
ipsi auctoritatis scaẽ scrip¬
.turę uelud testi ficatio necon¬
traria repugnare. Id pro
meir uiribus quantũ ds̃ adiuuatꝰ
disseten do demonstrẽ nequem
possibile ẽe ne que contrariũ
Quod autẽ possibile quidẽ appa¬
speciemrepugnantiae sed
tamen quasi suꝑfluũ uel&iã
stultũ quib dã uideripot:
hoc ipsũ dis putando domons¬
trem ꝗdideo nonta quã rerũ

Expanded text:
gauit atque iudicauit; si autem gauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adpaspeciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum
Abbreviated transcription (Latin):
dum .ẽ. paulatĩ cognitis pis¬
ciũ generib nomina inpo¬
sita. Tunc aũ cũ pecora
& bestiȩ & uolatilia ad hominẽ
ad ductas ut eis ad se congregatis
generatim que distinctis no¬
mina in poner& Quib &iã
ipsis paulati & multotitius
quã piscib si hoc sactũ none&
poss nomina in ponere.
Quid fuit causȩ nisiratio aliqid
significandqđ adp̃nuntiati¬
onẽ futurorũ ualer& cuirei
maximȩ ordo narrationis
huius inuigilat. Dein denũ¬
qui digno rabatds̃ nihil tale
secre asse innadiris anma¬
liũ quod simileadiutorium
poss eẽ homini. a nopus
erat ut hoc &iã homo ipse
cognos cer&. Et eo cõmẽbatio¬
rẽ haber& uforẽ suã quod
in omnicarne creata subce¬
lo & dehocaere sicut ipseui¬
uente ni hil eiꝰ sim ileinuene¬
rit mirũ si boc scire non poss
nisi omnib ad seadductis at¬
q ꝑspectis. sienimdõ cre¬
debat poss hocilli eo modo di¬
cere quomodo & p̃ceptũ dedit.
quo mo do &peccantẽ in terro¬

Expanded text:
dum est paulatim cognitis pisdum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interro
Abbreviated transcription (Latin):
omnia quẽ ad modũ eis homi¬
nes loquendo nomina posue¬
runt non solũ hȩcquȩ sunt in
aquis & terris uerũ &iã ipsa
terra & aqua & caelũ. & q̃
uidentur incaelo & q̃ non ui¬
dentur sed creduntur ꝓdiuer¬
si tate linguarũ gentiliũ diuersis
nominib appellant᷑. V nã sane
linguã primitus fuis se didicim:
ante quã suꝑuia t᷑ris illius post
diluuiũ fabricate indiuersõ sig¬
norũ sonos humanã diuider&
soci&atẽ quȩcũq: aũ illa lingua
fuerit quid attin& que rereilla
ceste tuncloquebat᷑ adã & in
ea lingua si ad hucusq per¬
man& s̃ iste uoces asticulatȩ
quib primus homo animalib
terrestrib & uolatilib nomi¬
na in posuit. Numigit᷑ ullo
modo credibile . ẽ. in eadẽ
lingua nomina pisciũ non
ab homine sed diuinitus ins¬
tituta q̃ dõ docente homo pos¬
teadicer&. quodsi ita &iã
factũ e&. qua reita factũea
proculdubio mystica signi¬
ficatio resonar&. ẜ creden¬

Expanded text:
omnia. quemadmodum eis homiomnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed creden
Abbreviated transcription (Latin):
bris corporis mostis huuis quã
primus homo accepit inpoenã
uicerit ipsa ꝑgratiã p̾miũ cae¬
leste ꝑcipiat maioregloria
demonstrans. Quanta sitlaus
oboedientiae q̃alienae in oboe¬
dientiae poenã potuit uistu¬
tes superrare. Sed quoniã cui
adiutorio femina facta sit iuiro
satis quantũ efistimorequisitũ ÷
illuo iam uideamus quaresit.
factũ qđ adductȩ s̃ ad adam om̃s
bestia eagri & omnia uolatilia
caeli uteis nomine in poner&
atq ita ueluo necessitas orer&
creandi ei feminã exeius latere
cũinterilla animalia simile
illiadiutoriũ non fuiss inuen¬
tum. uid&ur enim mihi propt̃
aliquã significationẽ proph&i¬
camfactũ sed tamen factũ
ut resgesta confirmata figu¬
rȩinterp̃tatio libera relinquat᷑
Quid ẽ enim hoc ipsu quod uola¬
tilib terrestribq animanti¬
bus non &iã piscib: atqueom¬
nib: natalib: adã nomina in¬
posuit. sienĩ liguȩ humanȩ
consolant᷑ sicappellant᷑ haec

Expanded text:
bris corporis mortis huius, quam bris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec
Abbreviated transcription (Latin):
quis quis dubi tauerit omnia
cogitnutare quȩ credimus.
Longeq a fideliũ mentib repel¬
lendus . ẽ. Cum ergo queri t̃
ad quod adiutoriũ factus sit
illesecus uiro diligent̃ quan¬
tum ualeo cuncta considȩran¬
ti ñ nisicaus prolis occurrit.
ut ꝑ eorũ stripem terra imple¬
r&ur. Et non eo modo pro¬
creatã quonunc procreatur
homines. Cũ in ẽ. peccatiles
in membris repugnans legi
mentis &iã siꝑdĩ gratiã uistutẽ
superatur. hoc enĩ eẽ. nom po¬
tus secreden dum est. nisi incorpo¬
re mostis huius qđ corpus mostuũ ÷
propter peccatũ. Et quidacpoe¬
naiustius quã ut non ad omnenu¬
tũ seruiat corpus id ẽ suus famu¬
lus animae. sicutd nõ suod& rec¬
tauit ipsa seruire. siueutrũq: ex
paraentib: creent. Cre&¬
ds̃ corpus escorporeanimã ex
anima siue alio modo faciat
animas non utiq: adopus inpos¬
sibile nec mercede parua ut
cum anima pi&ate dõ subdita
legem istã peccati q̃ ẽ. in mem¬

Expanded text:
quisquis dubitauerit, omnia quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in mem
Abbreviated transcription (Latin):
tent᷑ generationẽ filiorũ quem¬
ad modũ cȩra speciem liquoremq
mellis. Quur in credibile uideat᷑
primis hominib: talia fecisse cor¬
pora utsi ñ peccassent. Et mor¬
bũ quendã quo morarent᷑ conti¬
nuo concoepissent. Eonutuim¬
perarent membris quib f&us
exorit᷑ quopedib cũ ãbulat᷑ ut
neque cũ ardore seminar& ur
Neq cum dolore parer&ur
Nunc uero trans grediendo pre¬
ceptũmotũ legis illius quȩ re¬
pugnat legimentis in membris
conceptȩ mostis habere meru¬
er̃. quem nuptiae ordinant
continentia cohib& & refre
nat. Ut quẽ ad modũ depec¬
cato factũ .ẽ. suppliciũ sĩde
supplicio fiat meri tum.
Factã itaq feminã uiro deuiro in eo
secuinea forma & distinctione
membrorũ qua fcminae note
sunt quepeperit cain & abel
& om̃s fr̃s eorũ exquib om̃s ho¬
mines nascerent᷑ in quib pepe
tẽq: omnibꝰ iamnotissimã gen¬
tibus. & ꝑ noe filios omsgentes

Expanded text:
rentur generationem filiorum, quemrentur generationem filiorum, quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis; cur incredibile videatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut si non peccassent, et morbum quemdam quo morerentur, continuo non concepissent, eo nutu imperarent membris quibus fetus exoritur, quo pedibus cum ambulatur, ut neque cum ardore seminaretur, neque cum dolore pareretur. Nunc vero transgrediendo praeceptum, motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt; quem nuptiae ordinant, continat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nasceretemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes,
Abbreviated transcription (Latin):
mors ipsa concepta .ẽ. mutauitq
illam qualitatẽ quacorporei sic
dominabant utnendicerent ui¬
deo alialegẽ in membris meisre¬
pugnantẽ logimentis meae
Quia &si nondũ spiritale seda¬
nimalecorpus erat ñdũ tamerat
mostis huius dequa & cũ quana¬
tisumus. Quid enim aliud non
dicam natis: omnino conceptini¬
si egritudinẽ quandã incͥoaui¬
mus quasumus necesario meri¬
turi. Neque enĩ tã nec esse ẽ.
cũ ipso morbomori. quiydrops
uel drsintericus. ul elefantio¬
sus factus fuerit quã eũ qui hoc
corpus habere coeperit inquo
omne homines naturas filiurȩ
quia hoc non fecit nisi poena pec¬
cati. Quȩcũ itasint. Quur ñ
credamus illos homines ante
peccatũ itagenitalibus mẽ¬
bris ad procreandos filios im¬
pera repotuisse sicut c&eris
quȩ in colib& opere anima sine
ulla molestia & quasi prorituuolup¬
nipotens ineffabilit̃q laudandus
qui & inminimis suis operib mag¬
nus estapib: donabit. Vt sic ope¬

Expanded text:
mors ipsa concepta est; mutavitque mors ipsa concepta est; mutavitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos hopeccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse, sicut caeteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia, et quasi pruritu volupnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donavit ut sic ope
Abbreviated transcription (Latin):
enimsufficer&ei sidicer&
quis melibera bit de hocmosta¬
licorpore. sed de corpore in¬
quit mostis huius sic ut &iã
illud corpus quidẽ inquit mor¬
tuum ẽ. propt peccatũ necibiat
mostale sed mostuũ. qua utiq
mostale quia moriturũ. nonitaere¬
dendũ ẽ. suisseilla corpora s lic&
animalia nondũ spiritalia. non
tamen mostua idẽ. quȩ necesse e&
ut morerent᷑ quod eadie sactũ ẽ.
qualignũ contra u&itũ t&iger̃¬
sicut in ipsis nr̃is corporibus
qua edã prosuo modo sanitas
dicitur. Quaesipesturbata sic
suerit & ut l& alis morbus iam
uiscera de pascatus. quo ins¬
pectomedici. mostẽ immine¬
re pronuntiant mostale uti¬
q: corpus &iam tuncdicitur
sed alit̃ quã cũ e&. sanũ quã uis
quandoq: sine dubio moriturũ
Ita illi homines animalia qͥdẽ
corpora gerentessed non moritu¬
ra nisi per cassent accepturã
aũ angelicã formã caelestẽq
qualitatẽ moxubi prȩceptũ
transgressis eorũ membris.
Velud aliqua egritudo l& alis

Expanded text:
enim sufficeret ei, si diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, semortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerSicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus jam viscera depascatur, quo inspecto, medici mortem imminere pronuntient; mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter quam cum esset sanum, quamvis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam coelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris velut aliqua aegritudo letalis,
Abbreviated transcription (Latin):
abinitiomasculu & femina feciteos
& dix̃ ꝓpt̃ hoc dimitt & homo patrẽ
& matrem &ad herebit uxorisuȩ
& erunt duo in carneuna ut hinc in¬
tellegeremꝰ ꝓꝓt̃ extasinq̃ p̃cesserat
in adam hoceũ diuinitus tãquam
pph&ã dicere potuisse s iamiste
huius libri terminus ꝓlac& ut ea
q̃ sequnt᷑ ab alio exordiore nouent in¬
tantionem legentium¬

Expanded text:
initio masculum et feminam fecit eos, initio masculum et feminam fecit eos, et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentium
Abbreviated transcription (Latin):
diatoris: sic omni a qͥ adipsius
seminis aduentum ł p̃nunti andum ład
ponciandum in reruminatura p̃terasitatũ
naturecur sum mirabiliter facta sunt mi¬
nistrantib angelis cẽfacta ut tamenubi¬
q: creator ud reparator ereaturarumsit
risi qͥ plantatore & rigatore quolib& solus
in cronentũ dat ds̃ : hac ꝑhoc &iam
illa extasis quam d s̃ inmisit in adam
ut soporatus obdormir&. recte intelle¬
gitur ad hoc immisa ut & ipsius mãis
ꝑ exta sinpasticeps fier& tamquaman¬
gelicecurie & intrans. inscõariũ
dĩ. intelleger& in nouissimã Deni¬
q: euigilans. tam quã ꝓph&iue plenꝰ
cũ adse adductam costam muliere
suã uider& Eructuauit continuo
quod magnum sacramentum conm̃¬
datapł: hoc nuno os exossibus meis
&caro decarnemea hȩc uocabitur
mulier qñm deuiro sumpta ÷: hex ꝓpt̃
trem & ad herebit uxorisuȩ & er̃
hominis suis se scriptura ipsatest& dñs
tam̃ in eua ģelio dm̃ dixise declaraut
Ait enim non legistis quia quisitit

Expanded text:
nia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus. Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uitrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt hominis fuisse Scriptura ipsa testatur, Dominus tamen in Evangelio Deum dixisse declaravit. Ait enim: Non legistis quia qui fecit
Abbreviated transcription (Latin):
hucꝓpro pere confirmamus
sed ex pectamus potius utrũ
&iam c&era scripturahunc
intellectũ non impediat :
Sequitur enim questiodeani¬
ma ualde difficilis: inqua
multilaborauer̃ nobis que
ubi labore mus relis querũnt
Siue enim non omniũ omnia
cundum scripturarũ ueri
me que dubiũ perueni repo¬
tuerunt. Siue quia tanta
questio.ẽ. ut &iam qui eam
ueratiter soluuNnon facile
intellegatus a talibus qua¬
lis ipse sum fateor neminem
mihi adhuc ꝑsuasisse: quod sio¬
habeam de anima ut nilam¬
plius quaerendũ putem
utrum nunc cestum aliquid
inuenturus sim & definitu¬
rus ignoro quod autem po¬
tuero si conatũ meum dñs ad¬
iuiuerit: sequenti uolumine
explicare curabo X.X. X .X.¬

Expanded text:
huc praepropere confirmamus, huc praepropere confirmamus, sed expectamus potius, utrum etiam cetera scriptura hunc intellectum non inpediat. Sequitur enim quaestio de anima ualde difficilis, in qua multi laborauerunt nobisque, ubi laboremus, reliquerunt. siue enim quia non omnium omnia cundum scripturarum nostrmeque dubium peruenire potuerunt, siue quia tanta quaestio est, ut etiam qui eam ueraciter soluunt non facile intellegantur a talibus, qualis ipse sum, fateor neminem mihi adhuc persuasisse, quod sihabeam de anima, ut nihil amplius quaerendum putem. utrum autem nunc certum aliquid inuenturus sim et definiturus, ignoro. quod autem potuero, si conatum meum dominus adiuuerit, sequenti uolumine explicare curabo. LIB
Abbreviated transcription (Latin):
incorpus spãle commu¬
tationẽ nam si & interius
animaliter uixit: Nonpos¬
sumus dici ad hoc ipsius reno¬
uari: Quibus enim dicitur
renouamini spũ mentis urẽ :¬
hoc eis dicitur ut spãlesfiaNt
quod si ille nec ipsa men¬
te fuit : quomodo nos renoua¬
mur adid quod homonum¬
quamfuit: A postoliautẽ
&omnes iusti animale uti¬
que corpus adhuc abeban:
sed tamen spã liter interi¬
us uiuebant : Penouatisci¬
lic& in agnitione dĩ secun¬
dum imaginẽ eius quicrea¬
uit eos: Nonideo tamen
iam peccare non poterant.
si consentirent iniquitati.
nam & spãles possecadere
intemptatione peccati osten¬
dit a postolus ubiait Firatres
si prȩoccupatus fuerit homo
inaliquo delicto : uosqui spaler
estis instruite huius modi in
spũ. lenititis. Intendens
teipsum ne & tutemteris
hoc dixi: necui quã impor¬
sibile uideatur quod peccauit
adam sispãlis erat mente quã¬
uis animalis. ẽ&̃ corpore quȩ
cumita sint : nihiltamen ad¬

Expanded text:
in corpus spiritale commuin corpus spiritale commutationem. nam si et interius animaliter uixit, non possumus dici ad hoc ipsius renouari. quibus enim dicitur: renouamini spiritu mentis uestrae, hoc eis dicitur, ut spiritales fiant: quod si ille nec in ipsa mente fuit, quomodo nos renouamur ad id, quod homo numquam fuit? apostoli autem et omnes iusti animale utique corpus adhuc habebant, sed tamen spiritaliter interius uiuebant, renouati scilicet in agnitionem dei secundum imaginem eius. qui creauit eos; non ideo tamen iam peccare non poterant, si conseNam et spirituales posse cadere in tentatione peccati, ostendit Apostolus, ubi ait, Fratres, si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite huiusmodi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris. hoc dixit ne cuiquam inpossibile uideatur, quod peccauit Adam, si spiritalis erat mente, quamuis animalis esset corpore. quae cum ita sint, nihil tamen ad
Abbreviated transcription (Latin):
nouatur inagnitionemdi
sccundum imaginẽ eius
qui cre auit eum: Hanc
imaginem inspũmentis
in pres sam ꝑdidit adamꝑ
peccatũ : quam recipimus
ꝑgratiã iustitiae. non spã¬
le atque immostale corpis.
in quo ille nondum fuit.¬
& in quo erunt om̃s scĩre¬
surgentes a mostuis : Hoc
enim premium: ẽ. illius
meriti: quod amisit ꝓ inde
illa stola prima autipsa
iustitia . ẽ. undelapsus est
Aut si indumentũ corpora¬
lis in mostalitatis significat.¬
&iam hanc ille sic amisit. cũ
propter peccatũ ad eam
peruenire non potuit.
Dicitur enim &amisisse
uxorẽ &amisis se honorẽ
quisperatum non accepe¬
rit illo aquo sperabat offen¬
so secundum hanc ergo sen¬
tentiam corpus animale
habuit adã non tantum
ante paradisum. sediam
in paradiso constitutus.
quã uis in interiore homi¬
ne fucrit spiritalis sec un¬
dum imaginẽ eius quicre¬
auit eum quod amisit pec¬
cando meruit que &iã
corporis mostẽ: qui non
peccando mere r&ur &

Expanded text:
nouatur in agnitionem dei nouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum. hanc imaginem in spiritu mentis inpressam perdidit Adam per peccatum, quam recipimus per gratiam iustitiae, non spiritale atque inmortale corpus, in quo ille nondum fuit, et in quo erunt omnes sancti resurgentes a mortuis; hoc enim praemium est illius meriti, quod amisit. proinde illa stola prima aut ipsa iustitia est, unde lapsus est, aut, si indumentum corporalis inmortalitatis significat, etiam hanc ille sic amisit, cum propter peccatum ad eam peruenire non potuit. dicitur enim et amisisse uxorem et amisisse honorem, qui speratum non acceperit illo, a quo sperabat, offenso. Secundum hanc ergo sententiam corpus animale habuit Adam non tantum ante paradisum, sed iam in paradiso constitutus, quamuis in interiore homine fuerit spiritalis secundum imaginem eius, qui creauit eum: quod amisit peccando meruitque etiam corporis mortem, qui non peccando mereretur et
Abbreviated transcription (Latin):
tibili non eger&. Tamensi
iuste uiuer& homoã in &¬
inspãle habitudine cor¬
pus eius mutar&ur: Non
ir& in mostẽ in nobis autẽ
&iam iuste uiuentibus cor¬
pus moriturũ ẽ. Propter
quam neces sitatẽ exillius
primi hominis peccato ueni¬
entẽ non mostale sed mostu¬
um corpus nr̃m dixit a pos¬
tolus. quia omnes in adãmo¬
rimur. Item dicit sicut est
ueritas iniħu deponereuos
secundũ priorẽ conuersati¬
onem ueterẽ hominẽ eum
qui corrumpitur secundũ
concupis centias deceptio¬
nis hoc ẽ factus adã ꝑpec¬
catũ: uide ergo quid sequat᷑
Reno uaminispũ meNis
ur̃e & induite nouum ho
minẽ eum qui secundũ dm̃
creatus ẽ in iustitia & scĩ¬
te ueritatis. Ecce quod ꝑ¬
didit adam perpeccitum.
in homur ergo renouamur
secundum id quoda misit
le & resurg& spale in me¬
lius renouabimur: quod ñ
fuit adam Dicit itẽ apos
tolus expoliantes uos u&e¬
rem hominẽ cum ac tibus
eius induite nouum qui re¬

Expanded text:
tibili non egeret, tamen, si tibili non egeret, tamen, si iuste uiueret homo, in spiritalem habitudinem corpus eius mutaretur, non iret in mortem. in nobis autem etiam iuste uiuentibus corpus moriturum est. propter quam necessitatem ex illius primi hominis peccato uenientem non mortale, sed mortuum corpus nostrum dixit apostolus, quia omnes in Adam morimur. item dicit: sicut est ueritas in Iesu deponere uos secundum priorem conuersationem ueterem hominem, eum, qui corrumpitur secundum concupiscentias deceptionis, hoc est, factus Adam per peccatum. uide ergo, quid sequatur. renouamini autem sfigurate, non proprie cundum deum creatus est in iustitia et sanctitate ueritatis. ecce, quod perdidit Adam per peccatum! In hoc ergo renouamur secundum id, quod amisit le et surget spiritale, in melius renouabimur, quod nondum ergo, inquiunt, renouari tolus: expoliantes uos ueterem hominem cum actibus eius induite nouum, qui re