comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
surã. & de pressura duo quedam. unũ
recondendum: alterum prohiciendũ.
fit ergo intorculari conculcatio. tri¬
bulatio pondus. Et in his oleum
eliquatur occulte ingemellarium.
amtrca publicȩ per plateas currit.
Intendite ad magnum hoc spectacu¬
lum. Non enimꝰ deserit deus dare
nobis quod cum magno gaudio ex-¬
pectemus: aut circi insama huic ex-¬
pectaculo comparanda est. Ila ad a-¬
murcam ꝑtinet: hȩc ad oleum. Qu-¬
do ergo auditis contumaciter gar-¬
rire blasphemos & dicere abunda¬
re pressuras temporibus xp̃ianis:
scitis enim quia hoc amant dicere
& tietus quidem s a temporibus
xp̃ianis: cepit ꝓuerbium. non plu-¬
it deus dicat xp̃ianus: quam quã
priores ista dixerunt: isti autem
modo dicunt. & quia pluit deus
dicant. xp̃iani: non pluit deus. non
seminanius. pluit deus. non tritu¬
ramus: & inde uolunt suꝑbire in¬
de deberent amplius supplicare: eli-¬
gentes blasphemare quam orare. cã

Expanded text:
suram, et de pressura quaedam duo; unum suram, et de pressura quaedam duo; unum recondendum, alterum projiciendum. Fit ergo in torculari conculcatio, tribulatio, pondus: et in his oleum eliquatur occulte in gemellarium; amurca publice per plateas currit. Intendite ad magnum hoc spectaculum. Non enim desinit Deus edere nobis quod cum magno gaudio spectemus: aut circi insania huic spectaculo comparanda est? Illa ad amurcam pertinet, hoc ad oleum. Quando ergo auditis contumaciter garrire blasphemos, et dicere, abundare pressuras temporibus christianis; scitis enim quia hoc amant dicere: et vetus quidem, sed a temporibus christianis coepit proverbium, Non pluit Deus, duc ad Christianos. Quanquam priores ista dixerunt. Isti autem modo dicunt et quia pluit Deus, Duc ad Christianos: non pluit Deus, non seminamus; pluit Deus, non trituramus. Et inde volunt superbire, unde deberent amplius supplicare; eligentes blasphemare quam orare. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
oeri ad nos de presenti psal¬
mo fuscepimus: adicuet nocem nr̃am
qui & ur̃am. Et enini aliquanto est
obtunsior. Dabit ei iures intentio au¬
dientitm: & adiutorium itbentis ut
loquar. Titulum. habet psalmus iste.
In finem pro torcalaribus quinta sab¬
bati psalmtis ipsi asaph. In unum ti¬
tulum multa sunt congesta miste¬
ria: ita tamen nt limen psalmi indi¬
cet interiora. Cum de torcalaribus
aliquid nos dicturos esse de lacu.
de prelo. defiscinis: quia nec ipse p̃s̃
hoc habet & ideo magis indicat mis¬
terium. Ham si aliquid tale
psalmi textus contineret. non de¬
esset qui putaret ad litteram esse
accipienda torcularia: nec aliquid
illic amplitis requirendum. nec mis¬
tice aliquid positum & sacrate signi¬
ficatum. sed diceret simpliciter psalmꝰ
de torcularibus loquitur: & tu mͥ
nescio quid aliud fuspicaris. Nichil
hic teale audistis. cum legeretur. Er¬
go accipite toecularia. misterium ec¬
cdesiȩ: quod nunc agitur in torcularibꝰ
Ammaduertimts quedam tria pres¬

Expanded text:
oqui ad vos de praesenti psalmo suscepimus: adjuvet vocem nostram quies vestra; etenim aliquanto est obtunsior: dabit ei vires intentio audientium, et adjutorium jubentis ut loquar. Titulum habet psalmus iste: «In finem pro torcularibus, quinta sabbati, Psalmus ipsi Asaph.» In unum titulum multa sunt congesta mysteria; ita tamen ut limen Psalmi indicet interiora. Cum de torcularibus d exspectet nos dicturos esse de lacu, de prelo, de fiscinis; quia nec ipse psalmus hoc habet, et ideo magis indicat mysterium. Nam et si aliquid tale Psalmi textus contineret, non deesset qui putaret ad litteram esse accipienda torcularia, nec aliquid illic amplius requirendum, nec mystice aliquid positum, et sacrate significatum; sed diceret: Simpliciter Psalmus de torcularibus loquitur, et tu mihi nescio quid aliud suspicaris. Nihil hic tale audistis, cum legeretur. Ergo accipite torcularia mysterium Ecclesiae, quod nunc agitur. In torcularibus animadvertimus quaedam tria: pres
Abbreviated transcription (Latin):
terrena desidero: si adhuc in ꝓnussis
ueteris testamenti notio reuelato re-¬
maneo. Cum autem iam deposuermi
suꝑbiam & iusticiam meam non agnos¬
cam. s gratiam tuam: non habeant in
me suꝑbe bestrȩ potestatem. Neti a¬
dideris bestii animam confitentem
tibi. Animas pauꝑtim tuorum
ne oblitscaris in finem. Ditutes eramꝰ.
fortes eramus: sed siccasti flitinos etham.
Iam modo non constituius iusticiã
nr̃am. s agnoscuntis gratiam tuam.
Pauꝑes simus: exaudi mendicos tuos
lam oculos non audemus ad celum
leuare: sed ꝑcucientes pectus nr̃m di¬

Expanded text:
terrena desidero, si adhuc in promissis terrena desidero, si adhuc in promissis Veteris Testamenti, Novo revelato, remaneo. Cum autem jam deposuerim superbiam, et justitiam meam non agnoscam, sed gratiam tuam; non habeant in me superbae bestiae potestatem. Ne tradideris bestiis animam confitentem tibi. Animas pauperum tuorum ne obliviscaris in finem. Divites eramus, fortes eramus; sed siccasti fluvios Etham: jam modo non constituimus justitiam nostram, sed agnoscimus gratiam tuam; pauperes sumus, exaudi mendicos tuos. Jam non audemus oculos ad coelum levare, sed percutientes pectus nostrum di
Abbreviated transcription (Latin):
cruce. S quid tu asaph iam in intellec¬
tus He tradideris bestiis aninas con¬
fitentes tibi. Agnosco inquit asaph: qi
sicut in alio psalmo dicitur. peccatam
meum cognoui. & facinus meum non
oꝑti. Quare : Qtua locutus est petrtis
mirantibus lingnas ifrahelitis. qmͣ ipsi
occiderunt xp̃m: cum ꝓpter illos mis¬
sus sit xp̃c. Hoc audito compuncti st̃
corde: & direrunt ad apłõs. Quid
ergo faciemus : Dicite nobis. Et apłi.
tradideris bestiis animam confitentẽ
tibi. Quaro consitentem tibi: Quia
contiersts stmmi in crumpna mea dũ
configitur spina. Compuncti sunt coꝵ-¬
de. & facti funt erunmosi penitendo
qui fuerunt gloeposi semendo. Netra¬
dideris bestiis animan confitentem
tibi. Quibus bestiis: nisi quarum ca¬
pita contrita sunt suꝑ aquams Quia
dictus est bestia. leo. draco. ipse diabolis.
Noli inquit dare diabolo & angelis
eittis animam confitentem tibi. Deuo¬
ret serppis si adhue cerrena sipio.si

Expanded text:
cruce cruce tu? Ne tradideris bestiis animam confitentem tibi. Agnosco, inquit Asaph; quia, sicut in alio psalmo dicitur, Peccatum meum cognovi, et facinus meum non operui . Quare? Quia locutus est Petrus mirantibus linguas Israelitis, quoniam ipsi occiderunt Christum, cum propter illos missus sit Christus. Hoc audito, compuncti sunt corde, et dixerunt ad Apostolos, Quid ergo faciemus? dicite nobis. Et Apostotradideris bestiis animam confitentem tibi. Quare, confitentem tibi? Quia conversus sum in aerumna, dum configitur spina . Compuncti sunt corde; et facti sunt aerumnosi poenitendo, qui fuerant gloriosi saeviendo. Ne tradideris bestiis animam confitentem tibi. Quibus bestiis, nisi quarum capita contrita sunt super aquam? Quia dictus est bestia, leo, et draco, ipse diabolus. Noli, inquit, dare diabolo et angelis ejus animam confitentem tibi. Devoret serpens, si adhuc terrena sapio, si
Abbreviated transcription (Latin):
Et populus inprtidens tunc a saph
s non intellectus a saph tunc. Quid
dicitur in suꝑiore psalmo : Quasi pe¬
cus factus sum ad te: & ego semꝑ tecũ.
Quia non ut ad deos & idola gentiũ.
& si non cognouit ut petus: tamenre¬
cognouit ut homo. Dixit enim semꝑ
tecum. quasi pecus. Et quid postea
ibi in ipso psalmo ubi asaph: Teniusti
manum dextere meẽ in uoluntate
tua deduxisti mez & cum glã assumꝑ¬
sisti me. In uolantate tua non in uis¬
ticia mea: dono tuo non opere meo.
Ergo & hic inimicus exꝓbranit dño.
&o poplõ in prudens ex acerbauit. no¬
men tuum. Omnes ergo perierunt:
Absit. Et si aliqui ex rantis fracti sit᷑:
manent tamen aliqui quo insereret᷑
oleaster. Et radix manet: & ex ĩpsis
ramis ꝑ infidelitatem fractis reuoca.¬
ti sunt: quidam ꝑfidem. Ham &
ipse apl̃ paulus per infidelitatem
fractas erat & per fidem radici restra¬
tutus est. Ita plane poplr̃ inprudens
eracerbatut nomen tutim: quando die¬
tum est si filius dei est descendat de

Expanded text:
 Populus imprudens tunc Asaph; sed non intellectus Asaph tunc. Quid dicitur in superiore psalmo? Quasi pecus factus sum ad te; et ego semper tecum: quia non iit ad deos et idola Gentium. Etsi non cognovit ut pecus, tamen recognovit ut homo, dixit enim, Semper tecum, quasi pecus: et quid postea ibi in ipso psalmo, ubi Asaph? Tenuisti manum dexterae meae; in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me . In voluntate tua, non in justitia mea; dono tuo, non opere meo. Ergo et hic, Inimicus exprobravit Domino; et populus imprudens exacerbavit nomen tuum. Omnes ergo perierunt? Absit. Etsi aliqui ex ramis fracti sunt, manent tamen aliqui quo insereretur oleaster ; et radix manet, et ex ipsis ramis per infidelitatem fractis revocati sunt quidam per fidem: nam et ipse apostolus Paulus per infidelitatem fractus erat, et per fidem radici restitutus est. Ita plane populus imprudens exacerbavit nomen tuum, quando dictum est: Si filius Dei est, descendat de
Abbreviated transcription (Latin):
mentum tnum. Redde quod ꝓmisi¬
sti. tabulas tenemꝰ. hereditatem expec¬
tamus. Respice in testamentum tuũ.
non illud uetus. Hon ꝓpter terram
chanaan. roga non ꝓpter ininicorum
temporalem subiectionem. non ꝓpter
filioꝵ carnalem fecunditatem. non ꝓpt̾
ditutias terrenas non ꝓpter salutẽ
temporalem. Respice in testamentũ
tutim: quod ꝓmisisti regnum celoꝵ.
lam agnosco testamentum. Iam intel¬
lectus asaphest: non est pecus asaph.
Iam udet quod dictum est. Ecce
dies uemiunt dicit dñs: & consum¬
mabo domui isrł & domtu iuda tes.¬
tamentum notutm: non scdm̃ testa-¬
mentum quod disposui patribus eoꝵ.
Respice in testamentum tuum.

Expanded text:
mentum tuum. Redde quod promisisti: tabulas tenemus, haereditatem exspectamus. Respice in testamentum tuum; non illud vetus: non propter terram Chanaan roge; non propter inimicorum temporalem subjectionem, non propter filiorum carnalem fecunditatem, non propter divitias terrenas, non propter salutem temporalem; Respice in testamentum tuum, quo promisisti regnum coelorum. Jam agnosco testamentum tuum; jam intellectus est Asaph, non est pecus Asaph, jam videt quod dictum est: « Ecce dies veniunt, dicit Dominus; et consummabo domui Israel et domui Juda testamentum novum, non secundum testamentum quod disposui patribus eorum. . Respice in testamentum tuum
Abbreviated transcription (Latin):
Hucusq psalmum istum multi codices
habent: sed in nonnullis legitur alius
tiltimus uersus. Et opꝰ manuum
ñarum dirige. Cui uersui diligentes
& docti prenotant stellam. quos asteris¬
cosuocant: quibus significant ea quȩ
in hebreo uel aliis interp̃tibus grecis
tione non sunt. Quem uersum si ueli-¬
nus exponere. id michi uidetur hab̾e
sententiȩ: quod omnia bona opera nr̃a
unum opiis est caritatis. Penitudo enĩ
legis est caritas. Nam si suꝑiorem uer-¬
sam cum dixisset & oꝑa manuum
nr̃arum dirige suꝑ nos: isto ultimo ñ
opera s opus dirit manuum nr̃arum
dirige. tanquam ultimo uersu uolens
ostendere ipsa opera unum opus esse id ÷
ad unum opus dirigi. Tunc enim recta
sunt opera: cum ad hunc unum finem
diriguntur. finis enim precepti est cari¬
tas. de corde ꝑuro & conscientia bona:
& fide non ficta. Opus ergo unum est
in quo sunt omina: fides quȩ per di¬
lectionem oꝑatur. Unde etiam dñs in

Expanded text:
Huc usque psalmum istum multi codices Huc usque psalmum istum multi codices habent; sed in nonnullis legitur alius ultimus versus, «Et opus manuum nostrarum dirige.» Cui versui diligentes et docti praenotant stellam, quos asteriscos vocant, quibus significant ea quae in hebraeo vel aliis interpretibus graecirpretatione non sunt. Quem versum si velimus exponere, id mihi videtur habere sententiae, quod omnia bona opera nostra, unum opus est charitatis: plenitudo enim Legis charitas . Nam superiore versu cum dixisset, «Et opera manuum nostrarum dirige super nos;» isto ultimo non «opera,» sed «opus» dixit «manuum nostrarum dirige:» tanquam ultimo versu volens ostendere ipsa opera unum opus esse, id est, ad unum opus dirigi. Tunc enim recta sunt opera, cum ad hunc unum finem diriguntur: finis enim praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta . Opus ergo unum est, in quo sunt omnia, fides quae per dilectionem operatur : unde etiam Dominus in
Abbreviated transcription (Latin):
hic predicimus: satiati sumus mane
miscdĩa tua. & exultauimus & iocunda¬
ti fumus in omnibus diebus diebus nr̃is.
Letati sumus pro diebus quibus
nos humiliasti: annis quibus uidimus
nis dicamus. quod sequitur. Et res¬
pice in seruos tuos: & in oꝑa tua. Ipsi em̃
serui tui: opera tua sunt. Non solum
ut homines suit: sed etiam ut sint ser-¬
ui tui. id est obedientes iussis tuis. Ipstꝰ
enim sumus figmentum non solum in
adam: sed etiam creati in xp̃o iħu mn
ambulemus. Deus est enim quioꝑatur
innobis. & uelle et ꝑficere probona uo-¬
luntate. Et dirige filios eorum.
lt sint recti corde: quibuis bonus deus
es. Bonus est enim deus isrł : sed rectis
corde. Hon sicut ille cui commoti sunt
pedes. quia pacem peccatorum intuenti
displicere ceperat deus. quasi ista nesci-¬
ens: quiasi ista non curans. & ab humani
generis gubernatione dissimulans. Et
rerum terrenarum mercede faciamus.
Tunc eram non directa. s curua sunt.

Expanded text:
hic praedicimus: hic praedicimus: misericordia tua et exultauimus et iucundati sumus in omnibus diebus nostris. iucundati sumus pro diebus, qunos humiliasti, annis quibus vidimus nis dicamus quod sequitur: «Et respice in servos tuos, et in opera tua.» Ipsi enim servi tui opera tua sunt, non solum ut homines sint, sed etiam ut sint servi tui, id est obedientes jussis tuis. Ipsius enim sumus figmentum, non solum in Adam, sed etiam creati in Christo Jesun illis ambulemus . Deus est enim qui operatur in nobis et velle et operari, pro bona voluntate . «Et dirige filios eorum:» ut sint recti corde, quibus bonus est Deus. Bonus enim Deus Israel, sed rectis corde. Non sicut ille cui commoti sunt pedes, quia pacem peccatorum intuenti displicere coeperat Deus, quasi ista nesciens, quasi ista non curans, et ab humani generis gubernatione dissimulans . 17rerum terrenarum mercede faciamus; tunc enim non directa, sed curva sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
autem iadem̃ ipiẽ es. E an teu non de-¬
ficient. Nonenim anni sant: qui pro niebi¬
lo abentir: aut dies sunt qui sicut umbra
declinauerunt: sed dies sunt qui sunt.
Quortim numerum notum fibi fieri pre-¬
cabattr qui dicebat: notum fac michi do¬
mine finem meam. quo ꝑueniendo manẽa.
ut nichil tlterius iam requiram. Et nu-¬
merum dierum meorum quis est: Ultiq
qui est: non qui non est. Quia dies isti
de quibus & illic consequenter dicit: ecce
ueteres posiusti dies meos: non funt. qͥa
non stant: non manent. celerrima muta-¬
bilitate transcurrunt. Nec una hora in
eis intienitur in qua ita simus ut non alia
pars eitis transicrit. alia uentura sit: nul¬
lastet ut sit. Illi autem anni & dies non
desitiunt. qͣuib nec nos deficiemus: sed
sine defectt reficiemur. Ex estuet anima
nr̃a illorum desiderio dierum satiari ar¬
dent̾ur atq uebementer. ut illic implea¬
mur: ubi satiemur. ibi dicamus qtod

Expanded text:
autem idem ipse es, et anni tui non deautem idem ipse es, et anni tui non deficient.» Non enim anni sunt qui pro nihilo habentur, aut dies sunt qui sicut umbra declinaverunt : sed dies sunt qui sunt, quorum numerum notum sibi fieri precabatur qui dicebat, «Notum fac mihi, Domine, finem meum» quo perveniendo maneam, et nihil ulterius jam requiram, «et numerum dierum meorum qui est;» utique «qui est,» non qui non est. Quia dies isti, de quibus et illic consequenter dicit, «Ecce veteres posuisti dies meos» , non sunt, quia non stant, non manent, celerrima mutabilitate transcurrunt; nec una hora in eis invenitur in qua ita simus, ut non alia pars ejus transierit, alia ventura sit, nulla stet ut sit. Illi autem anni et dies non deficiunt, in quibus nec nos deficiemus, sed sine defectu reficiemur. Exaestuet anima nostra illorum dierum desiderio, sitiat ardenter atque vehementer; ut illic repleamur, ibi satiemur, ibi dicamus quod
Abbreviated transcription (Latin):
stabunt & contemplabtintur: & sicut
alii dyxerunt interpretee. saciati sumus
mane miscdia tua. Tunc satiabuntur
sicut alibi ait. satiabor dum manifestabit᷑
gloria tua. Vnde dicitur. Ostende nob̃
patrem & sufficit nobis. Et ipse dñs.¬
Ostendam meipsum illi. Quod donec fi¬
at nichi bom nobis sufficit nec sufficere
debet. nec desiderium nr̃m iniua rema¬
neat: quod donec pertiemat extenden¬
bum est. Repleti sumus mane muscasꝑ
tua. Et exultauimus & delectatr
sumtis in ommbus diebus nr̃is. Dies ille:
dies est. sine fine. Simul funt omnes illi
dies: ideo satunt. Non enin succedenti¬
bus cedunt: tibi non est aliquid quod ñ
ueniendo nondum sĩt: ꝙ ueniendo iam
non sit. Omnes simul sunt: quia untis ẽ
qui stat o non transit: ipsa est eterm¬
tas. Hi funt dies de quibus dicitur:
quis est homo qui uult uitam. & diligit
uidere dies bonos. Hi dies & alio loco
anni appellantur. ubi deo dicitur: tu

Expanded text:
stabunt et contemplabuntur. Et, sicut stabunt et contemplabuntur. Et, sicut alii dixerunt interpretes, Satiati sumus mane misericordia tua. Tunc satiabuntur; sicut enim alibi ait: Satiabor cum apparuerit gloria tua. Unde dicitur, Ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Atque ipse DOstendam meipsum illi» : quod donec fiat, nihil boni nobis sufficit; nec sufficere debet, ne desiderium nostrum in via remaneat, quod donec perveniat extendendum est. «Repleti sumus mane misericordia tua; et exsultavimus, et jucundati sumus» «in omnibus diebus nostris.» Dies ille, dies est sine fine. Simul sunt illi omnes dies; ideo satiant. Non enim succedentibus cedunt, ubi non est aliquid quod non veniendo nondum sit, et veniendo jam non sit. Omnes simul sunt, quia unus est qui stat et non transit: ipsa est aeternitas. Hi sunt dies de quibus dicitur: «Quis est homo qui vult vitam, et diligit videre dies bonos» ? Hi dies et alio loco anni appellantur, ubi Deo dicitur: «Tu
Abbreviated transcription (Latin):
insinuet iratum. ut non auerterit fa-¬
Quod autem dicitur quousq uerbum
est orantis iusticie: non indignantis in pa-¬
cientiȩ. Sane quod hic positum est dep̃ca¬
bilis esto. alii uerbum ẽ uerbo deprecare
interpretati sunt: sed qui ait dep̃cabi¬
lis esto. uitauit ambiguum: quia depre¬
care cominune uerbum est. Nam et
ille deprecatur qui deprecationem
fundit. & ille cui funditur. Dicimus
inde illa bona que futura sunt spe an¬
ticipans: & uelut facta iam deputans.
Repleti sumus inquit mane misẽri¬
cordia tua. Ergo in his nelut nocturnis
laboribus & doloribus ꝓphetia nobis accen¬
sa est: sicut lucerna in obscuro loco donee
dies lucescat. & lucifer oriatur in cordib
nr̃is. Beati enim mundo corde: quia ipsi
deum iudebunt. Tunc replebuntur eobo-¬
no iusti quod nuinc estiriunt & sitiunt:
cum perfidem ambtilantes peregrinan-
tur a dño. Unde & illud dicitur: reple-¬
bis me leticia cum uultu tuo. Mane ad¬

Expanded text:
insinuet iratum, ut non averterit fainsinuet iratum, ut non averterit faQuod autem dicitur, «quousque,» verbum est orantis justitiae, non indignatis impatientiae. Sane quod hic positum est, «deprecabilis esto;» alii verbum e verbo, «deprecare,» interpretati sunt. Sed qui ait, «deprecabilis esto,» vitavit ambiguum; quia deprecari commune verbum est: nam et ille deprecatur qui deprecationem fundit, et ille cui funditur; dicimus inde illa bona quae futura sunt, spe anticipans, et velut jam facta deputans: «Repleti sumus,» inquit, «mane misericordia tua.» Ergo in his velut nocturnis laboribus et doloribus prophetia nobis accensa est, sicut lucerna in obscuro loco, donec dies lucescat, et lucifer oriatur in cordibus nostris . Beati enim mundi corde, quia ipsi Deum videbunt. Tunc replebuntur eo bono justi, quod nunc esuriunt et sitiunt , cum per fidem ambulantes peregtur a Domino. Unde et illud dicitur, Replebis me laetitia cum vultu tuo: mane a
Abbreviated transcription (Latin):
eternis per suas passiones testimomum
perhiberent. unde & testesdicti sunt:
sic enim grece. martires appellantur.
multa & multum acerba & mala tem¬
poralia pertulerunt. hoc adtendit iste
cabulum figuratus & ait. Conuer¬
tere dñe quousq: & deprecabilis esto
super seruos tuos. Llox est eorum uel¬
pro eis qui multa persequente isto scło
mala tolerantes in notescunt compediti
corde in sapientia: ut nec tantis malis
coacti refugiant a dño ad huius seculi
bona. Secundum autem illud quod
scriptum est alibi. quousq auertis faciẽ
tum carnaliter deo tribuunt humani
corporis formam. auersionem uultus eius
& conuersionem non fieri motu simili
motibus corporis nr̃i. in hoc eodem psalmo
recolant suꝑiora: posiusti iniquitates
nr̃as in conspectu nr̃o. seculum nr̃m in
illuminatione uultus tui. Quomͦ ergo
hic dicit conuertere ut sit ꝓpitius. quafi
faciem auertisset iratus: cum ibi se sic

Expanded text:
aeternis per suas passiones testimonium aeternis per suas passiones testimonium perhiberent unde et testes dicti sunt; sic enim graece martyres appellantur, multa et multum mala et acerba temporalia pertulerunt; hoc attendit iste cabulum figuratus, et ait: «Convertere, Domine; quousque? et deprecobilis esto super servos tuos.» Vox est eorum, velpro eis, qui multa, persequente isto saeculo, mala tolerantes, innotescunt compediti corde in sapientia, ut nec tantis malis coacti refugiant a Domino ad hujus saeculi bona. Secundum autem illud quod alibi scriptum est, «Quousque avertis faciem tum carnaliter Deo tribuunt humani corporis formam, aversionem vultus ejus et conversionem non fieri motu simili motibus corporis nostri; in hoc eodem psalmo recolant superiora: «Posuisti iniquitates nostras in conspectu tuo, saeculum nostrum in illuminatione vultus tui.» Quomodo ergo hic dicit, «Convertere,» ut sit propitius, quasi faciem avertisset iratus; cum ibi sic
Abbreviated transcription (Latin):
ponat. Et illud quod pleriq codices ha-¬
non habet ita corporalis forme dexterã:
sicut nec iram commotionibus tarbulen-¬
tam. Quod uero adiungit. Et con-¬
peditos corde in sapientia: alii codices
non habent compeditos. s eruditos.
llerbum enim grecum ita in utraq
significatione similiter sonat: ut una
sillaba paulultm differat. S cum illi
erudiantur in sapientia qui mnictunt
sicut scriptam est pedem in compedes
eius. non utiq pedem corporis s pedem
cordis. & eis uelut aureis uinculis in li¬
gata ua dm̃ non exorbitant. nec fiunt
ab illo fugitim: quodlibet horum legat᷑.
salua est sententia ueritatis. Et ipsos
enim compeditos uel eruditos corde in
sapientia: sic notos deus fecit in nouo
testamento: ut pro fide quam iudeoꝵ
& gentium detestabatur impietas.
omina contempnerent. & eis se priuare
paterentur quȩ magna paitant promuis¬
ut illa contempnerent. & desiderandis

Expanded text:
ponat . Et illud quod plerique codices haponat . Et illud quod plerique codices hanon habet corporalis formae dexteram, sicut nec iram commotionibus turbulentam. 13. Quod vero adjungit, «Et compeditos corde in sapientia:» alii codices non habent, «compeditos,» sed, «eruditos.» Verbum enim graecum ita in utraque significatione similiter sonat, ut una syllaba paululum differat. Sed cum illi erudiantur in sapientia, qui injiciunt, sicut scriptum est, «pedem in compedes ejus» non utique pedem corporis, sed pedem cordis, et ejus velut aureis vinculis illigati a via Dei non exorbitant, nec fiunt ab illo fugitivi; quodlibet horum legatur, salva est sententia veritatis. Et ipsos enim «compeditos,» vel «eruditos corde in sapientia» sic notos Deus fecit in Novo Testamento, ut pro fide quam Judaeorum et Gentilium detestabatur impietas, omnia contemnerent; et eis se privari paterentur, quae magna putant promisut illa contemnerent, et desiderandis
Abbreviated transcription (Latin):
latum est: Sic notam fac: ut in eo discat̃
fideles tu ea magis a te poscere & sperare
premia fidei quȩ non apparent in ueteri
testamento. s reuelantur in nouo: ne arbi¬
trentur promagno habendam & cupien¬
dam uel amandam esse terrenoram ac tẽ¬
poralium bonorum felicitatem & commo¬
ueantur pedes eorum: cum eam uiderint
& in eisqui te non colunt. & gressus eceũ
effundantur in lapsum: dum nesciunt
dinumerare iram tuam. Deniq scdm hanc
orationem hominis sui. sic notum fecit
xp̃m fuum. uto suis passiomibus demonstra¬
ret non ea munera quȩ uidentam sonare
inueteri testamento. qui sunt timbre su¬
turorum: sed eterna esse concupiscenda.
Potest in isto sensu etiam dei dextera m¬
telligi in qua icistos stios ab impiis segre¬
gabit: quia & ipsa bene sic innotescit cũ
flagellat omnem filium quem recipit:
nec inpeccatis stus prosperari suit plus
irascendo s in manstietudine fuustram
fligllat: ut emendatum ad dexteram

Expanded text:
latum est» , sic notum fac, ut in eo discant latum est» , sic notum fac, ut in eo discant fideles tui ea magis a te poscere et sperare praemia fidei quae non apparent in Vetere Testamento, sed revelantur in Novo; ne arbitrentur pro magno habendam et cupiendam vel adamandam esse terrenorum ac temporalium bonorum felicitatem, et commoveantur pedes eorum, cum eam viderent et in eis qui te non colunt; et gressus eorum effundantur in lapsum, dum nesciunt dinumerare iram tuam? Denique secundum hanc orationem hominis sui, sic notum fecit Christum suum, ut suis passionibus demonstraret, non ea munera quae videntur sonare in Vetere Testamento, ubi sunt umbrae futurorum, sed aeterna esse concupiscenda. Potest in isto sensu etiam Dei dextera intelligi, in qua justos suos ab impiis segregabit: quia et ipsa bene sic innotescit, cum flagellat omnem filium quem recipit, nec in peccatis suis prosperari sinit plus irascendo, sed in mansuetudine, sinistra flagellat, ut emendatum ad dexteram
Abbreviated transcription (Latin):
nonnullis quibus plus trasceris parcere
tudearis. ut prosperetur peccator in uia
sua: & maiora recipiat in noiussimo.
Potestas quippe humane ire cum corpus
occiderit amplius non habeo quis faciat.
deus uero habet potestatem. & hic puni¬
re&o post corpous mortem mittere in
gehenna. Et a puticis eruditis maior eius
ira intelligtur tana & seductoria felici¬
tas impiorum. Hanc ille non nouerat
cuiis pene commoti sunt pedes: qtia
telaruit in peccatoribtis pacem peccatoꝵ
intuens: sed didicit eam cum intraret
in sanctuarium dei. & intelligeret in no¬
nessima: quo parci intrant ut discant
pre timore dei dmumerart itam eius & pros¬
peritatem homunum malortim numero ap:¬
plicare penarum. Dexteram tuam fic
notam fac. Hoc enim magis habent codices
greci. non ficut quidam latini: dexteram
tuam sic notam fac michi. Quid est ergo
dexteram tuam sic notam fac. nisi xp̃m taũ
de quo dictum est. h̃rachium dm̃ cui reue¬

Expanded text:
nonnullis, quibus plus irasceris, parcere nonnullis, quibus plus irasceris, parcere videaris, ut prosperetur peccator in via sua, et majora recipiat in novissimo? Potestas quippe humanae irae cum corpus occiderit, amplius non habet quid faciat; Deus vero habet potestatem et hic punire, et post corporis mortem mittere in gehennam . Et a paucis eruditis major ejus ira intelligitur vana et seductoria felicitas impiorum. Hanc ille non noverat, cujus pene commoti sunt pedes, quia zelavit in peccatoribus, pacem peccatorum intuens: sed didicit eam, cum intraret in sanctuarium Dei, et intelligeret in novissima ; quo pauci intrant, ut discant prae timore Dei dinumerare iram ejus, et prosperitatem hominum malorum numero applicare poenarum. 12. «Dexteram tuam sic notam fac.» Hoc enim magis habent codices graeci; non sicut quidam latini, «Dexteram tuam notam fac mihi.» Quid est ergo, «Dexteram tuam sic notam fac;» nisi Christum tuum, de quo dictum est, «Et brachium Domini cui reve
Abbreviated transcription (Latin):
ripienur s erudiemur: quod ad eandẽ
mansuetudinem reuocatur. Non enim
potest erudiri quisquam sine labore &
dolore: qua uirtus in infirmitate ꝑfiit᷑.¬
Qiuis notit potestatem irȩ tuȩ: et
p̃timore tuo iram tuam dinumerare:
Ulalde pancorum hominum est inquit
nosse irȩ tuȩ potestatem: quia plerisq
ita magis cum parcis irasceris. ut non ad
iram. s potius ad mansuetudinem tuam
pertinert intelligatur. labor & dolor:
quo corripis erudisq quos diligis: ne pe-¬
nis excrucientur eterms. Sicut enim le-¬
gitur in alio psalmo: irritauit dñm pec¬
cator: pro magnitudine irȩ suȩ non exqͥ-¬
ret. Qnis ergo notuit. id est quod unus-¬
quisq repperitur qui nouerit potestatẽ
irȩ tuȩ r õc pre timore tuo iram tuam
dinumerare : Etiam hic subatiditur
quis notit. Quam difficile intienitur.
qui nouerit ita pre timore tuo iram¬
tuam dinumerare. ut etiam hoc addat.
& dd eam intelligat pertinere quod

Expanded text:
ripiemur;» sed «erudiemur,» quod ad eamdem ripiemur;» sed «erudiemur,» quod ad eamdem mansuetudinem revocatur. Non enim potest erudiri quisquam sine labore et dolore; quia virtus in infirmitate perficitQuis novit potestatem irae tuae, et prae timore tuo iram tuam dinumerare?» Valde paucorum hominum est, inquit, nosse irae tuae potestatem; quia plerisque ita magis, cum parcis, irasceris, ut non ad iram, sed potius ad mansuetudinem tuam pertinere intelligatur labor et dolor, quo corripis erudisque quos diligis, ne poenis excrucientur aeternis: sicut enim legitur in alio psalmo, «Irritavit Dominum peccator; pro magnitudine irae suae non exquiret» . «Quis» ergo «novit,» id est, quotusquisque reperitur qui noverit «potestatem irae tuae, et prae timore tuo iram tuam dinumerare?» Etiam hic subauditur, «quis novit.» Quam difficile invenitur qui noverit ita prae timore tuo dinumerare iram tuam, ut etiam hoc addat, et ad eam intelligat pertinere, quod
Abbreviated transcription (Latin):
to. Si autem non in ipsis annis. s in po¬
tentatibus: id est non in rebus tempo¬
ralibus s in eternis octoginta anni qd̃
notum testamentum in spe renouatio
plics eorum labor & dolor: id est quisqͥs
hanc fidem transgreditur: & amplius
aliquit querit: labores iuenit et
dolores. Potest & sic intelligi. Quia
licet in nouo testamento constituti simꝰ.
quod octogenarius significat ntimerus
amplius habet hȩc uita nr̃a laborem
& dolorem: dum in nobismet ipsis inge¬
miscimus adoptionem expectantes redẽp¬
tionem corporis nr̃i. Spe enim saltui
facti sumus. & quod nondum udemus
per pacientiam expectamuis: & hoc ad
misccłiam dei pertinet. Vnde sequit᷑
enuim dibigit dñs corripit: flagellait atitẽ
omnem filium quem recipit. & dait etũ
magnis quibdam stimulum carnis a
quo colaphirentur. ne extollantur in
magnitudine reuelationum suarum:
ut uirtus in infirmitate perficiatur.
Quidam sane codices non habent cor¬

Expanded text:
to. «Si autem,» non in ipsis annis, sed «in poto. «Si autem,» non in ipsis annis, sed «in potentatibus,» id est, non in rebus temporalibus, sed in aeternis, «octoginta anni;» quod Novum Testamplius eorum labor et dolor, id est quisquis hanc fidem transgreditur, et amplius aliquid quaerit, labores invenit et dolores. Potest et sic intelligi: Quia licet in Novo Testamento constituti simus, quod octogenarius significat numerus, amplius habet haec vita nostra laborem et dolorem, dum in nobismetipsis ingemiscimus, adoptionem exspectantes redemptionem corporis nostri: spe enim salvi facti sumus; et quod nondum videmus, per patientiam exspectamus . Et hoc ad misericordiam Dei pertinet: unde sequiturenim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium, quem recipit : et dat etiam magnis quibusdam stimulum carnis, a quo colaphizentur, ne extollantur in magnitudine revelationum suarum, ut virtus in infirmitate perficiatur . Quidam sane codices non habent, «cor
Abbreviated transcription (Latin):
do iram dei ꝓuocanerunt: usq ad diluuiũ
quo perirent. Septuaginta porro anni
& octoginta: fiunt centum quinquagm¬
ta. Quem sacratum numerum esse sa-¬
tis infinuat liber iste psalmorum. Hanc
enim habent in significatione rationem.
centum quinquaginta quam .xu. Q
numerus fit septem & octo coniundtis:
quorum primus insinuat ꝓpter dm̃ re:
gradus. hinc sunt in psilmis.xu. canti¬
ca graduum. Hinc xu. cubitis summos
montes aqua diliuii suꝑauit: & si quibꝰ
aliis locis sacratus commendatur hic
mimerus. Ergo anni nr̃i inquit: sicut
aranea meditabuntur. In rebus corrup¬
tibilibus laboramus corruptibili oꝑa
texebamtis: que nos scdm̃ ysaiam pro¬
phetam minime contigebant. Dĩg
Si autem inpotentatibus octoginta
ann. Altuid est in ipsisaltud in poten-¬
tatibus. In ipsis hoc est in annis uel
diebus ipsis: quod datur intelligi in tem
lia promitti uidentur in ueteri testam̃¬

Expanded text:
do iram Dei provocaverunt usque ad diluvium do iram Dei provocaverunt usque ad diluvium quo perierunt. 10. Septuaginta porro anni et octoginta, fiunt centum quinquaginta; quem sacratum esse numerum satis insinuat liber iste Psalmorum. Hanc enim habent in significatione rationem centum quinquaginta, quam quindecim: qui numerus fit septem et octo conjunctis; quorum primus insinuat propter gradus; hinc sunt in Psalmis quindecim cantica graduum; hinc quindecim cubitis summos montes aqua diluvii superavit ; et si quibus aliis locis sacratus commendatur hic numerus. Ergo, «Anni nostri,» inquit, «sicut aranea meditabantur.» In rebus corruptibilibus laboramus, corruptibilia opera texebamus: quae nos, secundum Isaiam prophetam, minime contegebant . «Dies si autem in potentatibus octoginta anni.» Aliud est «in ipsis,» aliud «in potentatibus. In ipsis,» hoc est in annis vel diebus ipsis quod datur intelligi in templia promitti videntur in Vetere Testamen
Abbreviated transcription (Latin):
ginta anni: & amplius eorum labor et
dolor. Hȩc quidem uerba uidentur expri¬
mere breuitatem miseriamq uitȩ huiꝰ.
quia longeui appellantur hoc tempore
etiam qui septuagnnta annos uixerint
usq ad octoginta autem uidentur ali¬
quas uires habere. His uero amplius si
uixerint: multiplicatis labore doloribus
uniunt. S multi & inter septuaginta
annos gerunt infirmissimam & erump¬
nosissimam senectutem: & scpe tiltra octo¬
ginita annos senes mirabilitep tugere. ꝓba¬
ti sunt. Melitis est ergo in his numeris
spñale aliquid ꝑscrutari. Heq enim fuꝑ
filios adam per quem hominem unum
peccatum intrauit in mundum. & per
peccatum mors: & ita in omnes honunes
mors ͤ transiit maior ira dei. quia multo
breuius niuunt quam uixerunt antiqͥ.
cum & uitȩ ipsorum inrisa sit longitudo:
ubi mille anni comparati funt diei hes¬
terno atq preterito: & horis tribus.
Et utiq tunc multum tnuebant. quan¬

Expanded text:
ginta anni, et amplius eorum labor et ginta anni, et amplius eorum labor et dolor.» Haec quidem verba videntur exprimere brevitatem miseriamque vitae hujus; quia longaevi appellantur hoc tempore etiam qui septuaginta annos vixerunt. Usque ad octoginta autem videntur aliquas vires habere: his vero amplius si vixerint, multiplicatis labore doloribus vivunt. Sed multi et intra septuaginta annos gerunt infirmissimam et aerumnosissimam senectutem, et saepe ultra octoginta annos senes mirabiliter vigere probati sunt. Melius est ergo in his numeris spirituale aliquid perscrutari. Neque enim super filios Adam, per quem unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit , major ira est Dei, quia multo brevius vivunt quam vixerunt antiqui; cum et vitae ipsorum irrisa sit longitudo, ubi mille anni comparati sunt diei hesterno atque praeterito, et horis tribus: et utique tunc multum vivebant, quan
Abbreviated transcription (Latin):
bati sumus. Defecuntis infirmitate: con-¬
turbati sumus mortis tunore. Infirmi
enim facti fumus: & infirmitatem fimipe
crepidamiis. Alter te inquit cinget. et
feret quo tu non uis: quiamius martirio
non pumendo.s coronando. Et ipsiuis do¬
mini anima nos in se transfigurans: tristis
lasti. Seculum nr̃m in inlaminatione uul¬
tus tui. Subanditur posusti. In inlimu¬
natione autem uultus tui dirit: quod
suꝑius in conspectu tuo: & scłm nostrum
quod suꝑius imquitates nr̃as. Qm̃¬
omnes dies nr̃i defecerunt: & miratua
defecimus. Satis his uerbis ostenditur.
penalis esse ista moetalitas. Defecisse dies
dicit: siue quod in eis desiciunt homines
amando quȩ transeunt: siue quod ad pau¬
citatem redacti sunt. Quod iudetur in
consequentibus aꝑire: cum dicit. An
m nr̃i ficut aranea meditabuntur: dies
annorum nr̃otam in ipsis septiignta
annis. Si autem in potentatibus octo¬

Expanded text:
bati sumus. Defecimus,» in infirmitate; «conbati sumus. Defecimus,» in infirmitate; «conturbati sumus,» mortis timore. Infirmi enim facti sumus, et infirmitatem finire trepidamus. «Alter te,» inquit, «cinget, et feret quo tu non vis» ; quamvis martyrio non puniendum, sed coronandum: et ipsius Domini anima nos in se transfigurans, tristis lasti. «Saeculum nostrum in illuminatione vultus tui:» subauditur, «posuisti. In illuminatione» autem «vultus tui» dixit, quod superius, «in conspectu tuo,» et «saeculum nostrum,» quod superius, «iniquitates nosomnes dies nostri defecerunt, et in ira tua defecimus.» Satis in his verbis ostenditur poenalis esse ista mortalitas. Defecisse dies dicit, sive quod in eis deficiant homines amando quae transeunt, sive quod ad paucitatem redacti sint; quod videtur in consequentibus aperire, cum dicit: «Anni nostri sicut aranea meditabantur. Dies annorum nostrorum in ipsis septuaginta anni: si autem in potentatibus octo
Abbreviated transcription (Latin):
sua: sic etiam sex uigilias id est horas decẽ.
& octo possunt illi opinationi coaptare.
conscriptam: ubi uitȩ mortalium peccatri
ci statuit ꝓcurrendi modum & mortalita¬
tis erumpnam: uidetur quodammͦ recita.¬
re cum dicit. Que pronicbil habent᷑
anni erunt eorum mane sicut herba tran¬
seat. mane florett & pertranseat: uespere
decidat. indurescat. & arescat. Felicitas
ergo heredum ueteris testamenti quam
pro magno bono expetiuertint a dño deo
suo: hanc legem accipere meruit in occulta
eius prouidentia. quam udetur recitare
moyses. Quȩ pronichilo habentur anni
ẽorum ẽrunt. Pro nichilo habesitur: quȩ
antequã ueniant adbuc non sunt: cum
uenerint. iam non erunt. Non enim ie
ad sint ueniunt: s ut non sint. Mane
tem. durescat in cadauere. arescat in pul¬
uere. Quȩ nisi caro: ubi est concupiscen¬
contintio subiecte. Qm̃ defecimus
in ira tua: & in indignatione tua tur¬

Expanded text:
sua; sic etiam sex vigilias; id est horas decem sua; sic etiam sex vigilias; id est horas decem et octo, possunt illi opinationi coaptare. conscriptam, ubi vitae mortalium peccatrici constituit procurrendi modum ac mortalitatis aerumnam, videtur quodam modo recitare, cum dicit, «Quae pro nihilo habentur, anni erunt eorum. Mane sicut herba transeat, mane floreat, et praetereat; vespere decidat, durescat, et arescat.» Felicitas ergo haeredum Veteris Testamenti, quam pro magno bono expetiverunt a Domino Deo suo, hanc legem accipere meruit in occulta ejus providentia, quam videtur recitare Moyses: «Quae pro nihilo habentur, anni erunt eorum.» Pro nihilo enim habentur, quae antequam veniant, adhuc non sunt; cum venerint, jam non erunt: non enim ut adsint veniunt, sed ut non sint. «Mane,» te; «durescat,» in cadavere; «arescat» in pulvere. Quae, nisi caro, ubi est concupiscencontinuo subjecit: «Quoniam defecimus in ira tua, et in indignatione tua contur
Abbreviated transcription (Latin):
extenti. quȩ appetitio est eternorum. Ne
putarent autem aliqui mille annos sic cõ¬
putari apud deum. pro uno die: quasi tã
longos dies deus habeat. cum hoc ad con¬
temꝑnenda temporis longitudinem dictt̃
sit: ideo addidit & ficut uigilia in nocte.
Cum iugilie spatium non habeant amplus
quam tres horas: & tamen ausi sunt ho-¬
mines prescimere scientiam temporum.
Quod scire cupientibus discipulis dñs ait:
non est uestrum nosse tempora quȩ pater
posuit in sua potestate. Et definierunt
hoc scłm sex annorum milibus. tanquã sex
diebus posse finri nec ad tenderunt quod
dictum est tanquam dies unus quȩ prete¬
riit. Non enim quando dictum est soli
mille anni preterierant. & quod eos maxi¬
me debuit admonere ne temporum lude¬
rentur incerto: quod est ficut uigilia in
nocte. Neq enim sicut de sex diebus ali¬
quid ueri simile uidentur opinati. ꝓter
sex primos dies quibus deus ꝑficit opera

Expanded text:
extenti , quae appetitio est aeternorum. Ne extenti , quae appetitio est aeternorum. Ne putarent autem aliqui mille annos sic computari apud Deum pro uno die, quasi tam longos dies Deus habeat, cum hoc ad contemnendam temporis longitudinem dictum sit: ideo addidit, «Et sicut vigilia in nocte;» cum vigiliae spatium non habeat amplius quam tres horas. Et tamen ausi sunt homines praesumere scientiam temporum; quod scire cupientibus discipulis Dominus ait, «Non est vestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua potestate» : et definierunt hoc saeculum sex annorum millibus, tanquam sex diebus posse finiri. Nec attenderunt quod dictum est, «tanquam dies unus, qui praeteriit:» non enim, quando dictum est, soli mille anni praeterierant. Et eos maxime debuit admonere, ne temporum luderentur incerto, quod est, «sicut vigilia in nocte:» neque enim, sicut de sex diebus aliquid verisimile videntur opinati, propter sex dies primos quibus Deus perfecit opera
Abbreviated transcription (Latin):
contiertimim filii hominum. Tanqtam
diceret. Hoc a te peto quod ipse irissisti.
danseitis gratiȩ gloriam: nt qui gloriatur.
in dño glorietur. sine cuius adiutorio per
arbitrium uoluntatis temptationes huiꝰ
uitȩ superari non possunt. Ne auertas
inquit hominem in bumilitate: & tam̃
tu dixisti. conuertimini filii hominũ.
S da quod iussisti precem petentis exau¬
diendo. & adiuuando uolentis fidem.
Ideo debemus ad refugium tuum ubi
sine ulla mutabilitate tu es ab his precere¬
untibus labentibusq conuerti. qm̃ quantã¬
libet huic tutȩ longum tempus optetur:
mille autem anni ante oculos tuos tanqtiã
dies hesterna quȩ preteriit̾. non salteni
tamquam dies crastinus qui uenturus est:
ita omnia quȩ temporis fine clauduntur
protransactis habenda sunt. Unde & ea
sibi apłi pauli post posuit intentio: quȩ re¬
tro sunt obliuiscentis. ubi temporalia cunc¬
ta oportet intelligi: & in ea quȩ ante st̃

Expanded text:
Convertimini, filii hominum.» Tanquam Convertimini, filii hominum.» Tanquam diceret, Hoc a te peto quod ipse jussisti: dans ejus gratiae gloriam, ut qui gloriatur, in Domino glorietur ; sine cujus adjutorio, per arbitrium voluntatis tentationes hujus vitae superare non possumus. «Ne avertas,» inquit, «hominem in humilitatem:» et tamen tu «dixisti, Convertimini, filii hominum.» Sed da quod jussisti, precem petentis exaudiendo, et adjuvando volentis fidem. Ideo debemus ad refugium tuum, ubi sine ulla mutabilitate tu es, ab liis praetereuntibus labentibusque converti; quoniam quantumlibet huic vitae longum tempus optetur, «mille anni ante oculos tuos, tanquam dies hesternus est, qui praeteriit;» non saltem tanquam dies crastinus, qui venturus est: ita omnia quae temporis fine clauduntur, pro transactis habenda sunt. Unde et ea sibi Apostoli postposuit intentio, quae retro sunt obliviscentis, ubi temporalia cuncta oportet intelligi; et in ea quae ante sunt
Abbreviated transcription (Latin):
pres optime non ait. a seculo tu fusti.
& usq in sclm̃ tu eris: sed presentis sig¬
nficationis uerbum posuit. infintians
dei substantiuam omnimodo incommuta¬
bilem: ubi non est fuit & erit: sed tan¬
tum est tinde dictum est ego sum qui
sum. & qui est misit me ad uos. & mu
tabis ea & mutabuntur tu autem idem
ipse es. & anni tui non deficient. Ecce
quȩ eteriitas facta est nobis refugium:
ut in ei mansuri ad eam de hac tempo
sumtis in magnis & multis temptationibꝰ
uiumus: quibus ne auertamtir ab isto
refugio metuendum est: intueamur
quid consequenter oratio poscat homi:¬
nis dei ¶e auertas hominem in hu-¬
militate : id est ne a tins eternis atq
sublimibus homo aduersus temporalia
concupiscat. sapiatq terrena. Et hoc
a deo petit quod detis ipse precepit. simi¬
li omnino sententia qua in oratione dici-¬
mus: ne nos inferas in temptationem.
Deniq & hic aditingit. Et dixisti

Expanded text:
pres. Optime autem non ait, A saeculo tu fuisti, pres. Optime autem non ait, A saeculo tu fuisti, et usque in saeculum tu eris: sed praesentis significationis verbum posuit, insinuans Dei substantiam omni modo incommutabilem, ubi non est, Fuit, et Erit; sed tantum, Est. Unde dictum est; «Ego sum qui sum;» et, «Qui est, misit me ad vos» ; et, «Mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient» . Ecce quae aeternitas facta est nobis refugium, ut in ea mansuri, ad eam de hac temporsumus, in magnis et multis tentationibus vivimus, quibus ne avertamur ab isto refugio metuendum est; intueamur quid consequenter oratio poscat hominis Dei. «Ne avertas hominem in humilitatem:» id est, ne a tuis aeternis atque sublimibus homo aversus, temporalia concupiscat, sapiatque terrena. Et hoc a Deo petit quod Deus ipse praecepit; simili omnino sententia qua in oratione dicimus, «Ne nos inferas in tentationem» . Denique et hic adjungit: «Et dixisti,
Abbreviated transcription (Latin):
tas facti sunt angeli: qui cum in eisdem
celestibuis enumerarentur oꝑibus ata enu¬
meratio ipsa conclusa est. Ipse dixit et
facta sunt: ipse mandauit & creata sunt.
llnde autem homo sccłm corpus fieret:
terra formata est. Nam hoc uerbo scrip¬
tara utiturrubi legimus. uel furxte ds̃.
uel formauit deus hominen de limo t̾re.
Ergo priusquã fierent ea quȩ in creatura
tua summa. atq magna funt: quid enim
maitis rationali celestiq natura. & prius¬
quã fingeretur terra. ut esset qui te ag¬
nosceret. & laudaret in terra: & hoc pa¬
rum est quia ista ceperunt siue in tempo¬
re siue cum tempore: sed a sclõ & usq
in sclm̃ tues. Quod conuenientius dic̾et᷑.
ab eterno in eternum. Non enim a sclo
deus. qui est ante scla aut usq in scłm
cuitis est sinis. cum sit ille sine fine. sed
ex ambigno uerbo greco fit plerumq in
scripturis. ut uel sdm pro eterno: uel
eternum pro scło ponat. Latintis inter¬

Expanded text:
tas, facti sunt Angeli, qui cum in ejus tas, facti sunt Angeli, qui cum in ejus coelestibus enumerarentur operibus, ita enumeratio ipsa conclusa est, «Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt» : unde autem homo secundum corpus fieret, terra formata est. Nam hoc verbo Scriptura utitur, ubi legimus, vel, «Finxit Deus;» vel, «Formavit Deus hominem de limo terrae» . Ergo priusquam fierent ea quae in creatura tua summa atque magna sunt; quid enim majus rationali coelesti creatura? et priusquam fingeretur terra, ut esset qui te agnosceret et laudaret in terra: et hoc parum est, quia ista coeperunt, sive in tempore, sive cum tempore; sed «a saeculo et usque in saeculum tu es.» Quod convenientius diceretur, Ab aeterno in aeternum: non enim a saeculo Deus, qui est ante saecula; aut usque in saeculum, cujus est finis, cum sit ille sine fine. Sed ex ambiguo verbo graeco fit plerumque in Scripturis ut vel saeculum pro aeterno, vel aeternum pro saeculo ponat latinus inter
Abbreviated transcription (Latin):
fierent & formaretur terra. & orbis terre:
& a sclõ tisq inseculum tues. Tu ergo
qui semper es. & antequã essemus. & ante¬
quã mundus esset: refugium ex quo ad
te conuersi sumus factus es nobis. Non
michi autem tudetur ut cumq intellign¬
dum. quod ait pritis quam fierent monteᷤ.
& formaretur terra. uel ficut alii codices
habent: quod de tino uerbo greco expres¬
sum est. fingeretur terra. Montes quip¬
pe: partes terre sunt altiores. Et utiq
si antequã formaretur terra deus est.
a quo terra formata est: quid magnum
de montibus uel quib libet aliis eits par¬
tibus dicitur: cum sit deus non solum
ante terram s & ante celum & terrã.
& ante omnem corporalem creaturam spi
tura rationabilis ac differentia fortasse
distincta est: ut montium nomine signifi¬
carentur celsitudines angelorum & terrȩ
nomine humilitas hominum. & ideo
quamius omnia quȩ creata sunt. non in¬
congrue tel facta uel formita dicantur.
Tamen si uerborum istorum est ulla ꝓprie¬

Expanded text:
bis terrae, et a saeculo» «usque in saeculum tu es.» Tu ergo qui semper es, et antequam essemus, et antequam mundus esset, refugium ex quo ad te conversi sumus factus es nobis. Non mihi autem videtur utcumque intelligendum quod ait, «Priusquam montes fierent, et formaretur terra;» vel, sicut alii codices habent, quod de uno verbo graeco expressum est, «fingeretur terra.» Montes quippe partes terrae sunt altiores: et utique si antequam formaretur terra Deus est, a quo terra formata est; quid magnum de montibus vel quibuslibet aliis ejus partibus dicitur, cum sit Deus non solum ante terram, sed et ante coelum et terram, et ante omnem corporalem spiritualemquetura rationalis hac differentia fortasse distincta est, ut montium nomine significentur celsitudines Angelorum, et terrae nomine humilitas hominum. Et ideo quamvis omnia quae creata sunt, non incongrue vel facta vel formata dicantur; tamen si verborum istorum est ulla proprie