comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sic enim terra addĩ uerbum
ea produxit antequam exor¬
ta essent: accipiens omner
numeros eorum quos per
tempora exerer& secundũ
suumgenus. Deinde postea¬
quamhaec uelud habitiorerũ
condita . ẽ. Quasto die lumi¬
lia naria & sidera creata sunt:
Vt prius pars mundi supe¬
rior rebur quae in tramun¬
dum mouentur uisibilibus
ordinar&ur. Quinto aqua¬
rumnatura: qui acaelo
aeri quae coniungitus illo
produxit ad dĩ uerbum ere¬
indigenas suos: omnia scili¬
cilic& natilia & uolatilia.
& haec poten tialiter in nu¬
meris quiper congru os
temporum motus exsererentur.
Sexto terres tria similiter animalia:
tamquam exultimo elemento
mundi ultima nihil omnus poten¬
tialiter. quorum numo ros tem¬
pus postra uisibiliter explicar&
Hunc omnem creaturae ordina¬
to dies ille cognouit: & perhanc
cognitionem sexsiens quodã¬
modum presentatus. tamquam
sexdies exhibuit cumsit unus
dies eaque factesunt increato¬
re primitus. & in ipsis conquen¬

Expanded text:
sic enim terra ad dei uerbum sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequen
Abbreviated transcription (Latin):
nulit tato perficerentur: Non
us itaque tempo ralised causali
ordine prius facta. ẽ. in for¬
mis formabilis que materies.
Et spiritalis & corporalis.
est non fuiss& nec institutaẽ.
nisi ab illo utique summodõ
& uero exquo sunt omnia
quae siue caeli & terrę nomi¬
ne significata sit quȩ inpͥn¬
cipio fecit ds̃ ante unum illũ
diem quem condidit. Prop¬
terea iamsic appellata: qui¬
a inde facta sunt caelum&
terra. siue nomine terrȩ in¬
uisibilis & in conpositȩ atq
abrssi tenebrosȩ iaminli
bro primo tracta tũ ẽ.
Inhis uero que iam exinfor¬
mitate formata sunt. eui¬
dentiusque appellantur
creata uel facta uel condita
Primum factus .ẽ dies: Opor¬
tebat enim ut primatum
creaturȩ obtiner& illa
natura quaecreatura m
ꝑcreatorẽ. Noncreatorẽ
ꝑcreaturam poss& agnos¬
cere: Secundo sirmamentu:
unde corporeur incipit mundus:
Tertio species maris & ter¬
rae atque in terra potentia¬
liter. Vtita dicam natura
herbarum atque lignorum

Expanded text:
ntato perficerentur. 13. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritualis et corporalis, est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum.
Abbreviated transcription (Latin):
nec illos dies sicut istos solares
nec ipsam operationẽ ita co¬
giare debemus quemam¬
modum nunc aliquid ope¬
ratur in tempore. sedquẽ¬
ammodum operatur est
unde inciperent tẽpora
quẽ am modum operatus . ẽ.
omnia simul prȩstans eis
&iam ordinem non in t̃uallis
temporum. sed conexo ne
causarum. ut ea quȩ simul
facta sunt. senario quoq̃
illius diei numero praesen

Expanded text:
nec illos dies sicut istos solares nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesen
Abbreviated transcription (Latin):
a ta sunt cum factus .ẽ dies
ille qui &iam ipse omnino non
erat. spiritalis uidelic& atq
in tellec tualis creatura:
Fac teitaque creature motibus
coeperunt currere tempora.
unde antecreaturã frustra
tempora requiruntur. qua¬
si possint inueniri ante tem¬
pora Tempora motus enim
sinullus es s& uel spiritalis
uel corporalis creaturȩ. quo
perpraesens pra&eritis fu¬
tura suc cederent: nullum ẽ &
tem pus omnino: Moueri
autem creatura non utique
poss si non ẽ& potius ergo
tempus acreatura quã cre¬
atura coepit atem porẽ utrũ¬
que autem exdõ ex ipso enĩ
& ꝑ ipsum & in ipso sunt om¬
nia: Nec sic accipiatur
quod dic tum ẽ tempus
ponacre atura coepit¬
c Quasi tempus creatura
non sit: cum sit creatura mo¬
tus: exalio in aliud conse¬
quentibus rebus secundũ
ordinationẽ ammi nistran¬
Qua propter cum primam con¬
ditionẽ creaturarum cogi¬
tamus aquibus operibus suis
dr̃indie septimo requieuit:

Expanded text:
ata sunt, cum factus et dies ata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administranquapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit,
Abbreviated transcription (Latin):
& lignum : idẽ producendi
accepisse iustutem. In ea quip¬
pe iamtam quã in radicibus
ut ita dixerim temporum
facta erant: quae pestem¬
pora futura erant. nam
utique postea planta uit
ds̃ paradisum iuxta orien¬
tem : & eiecit ibi d&erraom¬
ne lignum specio sum adas¬
pectũ &bonũ ad escam nec
tamen dicendum.ẽ. eum¬
tunc aliquid addidisse creatu
rae quod ante non fecerat.
quod uelud illi ꝑfectioniqua
omniabona ualde sexto die
consũmauit post ess& adden¬
dum sed quia iam omnes nature
frurticum atque lignorum:
in prima conditione facte fue¬
rant aqua conditione ds̃ reqͥ¬
euit: mouens deinde ammi¬
nistrans que ꝑ tẽporales cursus
illa ipsa quȩ condidit &aquib
conditis requie uit: Non solũ
tunc planta uit paradisum.
Sed &iamnunc omniaque
nascuntur. quis enm alius
&iam nunc istẽcreat. nisi
quiusque nunc operatur:
Sed creat haec modo exhis
quae iam s̃ tunc autẽ ab illo
cumomnino nulla essent cre¬

Expanded text:
et lignum, id est producendi et lignum, id est producendi accepisse virtutem. In ea quippe jam tanquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant. Nam utique postea plantavit Deus paradisum juxta orientem, et ejecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam : nec tamen dicendum est, eum aliquid tunc addidisse creatrae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, cre
Abbreviated transcription (Latin):
dita ẽ. quo modo ugo in¬
quam ẽ& supesterrã & an¬
te quã exorerentur : quasi
aliud eis fuerit fieri cumcelo
& terra quando factus est
dies ille in usitatus atque in coz¬
nitus nobis. quem primum
ds̃ fecit Aliud autem ex¬
orin suꝑ terrã quod non
sit : nisi perhordies. quos
circuitus solis facit ꝑtem¬
porum moras suo cui que gene¬
riaccommodatas: quod si ita
ẽ dies queille soci&asatꝙ
unitas suꝑ caelestium an¬
gelorum atque uistutũ
est proculdubio: longeali¬
ter nota ẽ. angelis creatu¬
radĩ. aliter nobis excepto
quod eam in uerbo dĩ no¬
uerunt perquod factas̃
omnia &iã in seipsadico
longeliter: notam eis
esse quam nobis illis &iã
primordialiter utita
dirim̃ ti&đ ocigmalitir sicut ea
dĩ primitus condidit & post
cam conditionem a suis ope¬
ribus roquie uit: non con¬
dendo aliquid amplius:
nobis autẽ secundum rerum
rium perfectionẽ consuma¬
tis usque modo operatur.
Causaliter ergo tunc dictũ ẽ
produxisse terrã herbam

Expanded text:
t. 10. Quomodo ergo antequam essent super terram, et antequam exorirentur: quasi aliud eis fuerit fieri cum coelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum Deus fecit; aliud autem exoriri super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi accommodatas? Quod si ita est, diesque ille societas atque unitas super coelestium Angelorum atque Virtutum est; procul dubio longe aliter nota est Angelis creatura Dei, aliter nobis: excepto quod eam in Verbo Dei noverunt, per quod facta sunt omnia; etiam in seipsa dico longe aliter notam eis esse quam nobis. Illis enim primordialiter, ut ita dicam, vel originaliter, sicut eam Deus primitus condidit, et post eam conditionem a suis operibus requievit, non condendo aliquid amplius: nobis autem secundum rerum riam perfectionem consummatis, usque modo operatur. 11. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam
Abbreviated transcription (Latin):
ta. & species suas pernu¬
meros temporum: sed ista
semina que uidemus iam suꝑ
terram sunt. Iam exosta
sunt annonerant super
terram sed insra terram:
& ideo antequã exosta sunt
factasunt: quia tunc exosta
sunt cũ semina germinarent.
&accessu incrementorum
inauras eruperunt. quod
ꝑmoras temporum nunc
fieriuidemus suo cuiquege¬
neri distributas. num ergo
semina tunc facta sunt
cum factus ẽ dies & in ipsir
erat omneiuiride agri &om¬
nefenum. nondũ ea spe tiȩ
qua sunt super terram in
naergo primum terra ꝓdux̃¬
batur cumdicer& & produx̃
terra herbam pabuli uel
herbam feni. seminans semen
secundum genus. & secundũ
similitudinẽ. Et lignum
fruc tuosũ faciens fructũ.
cuius semen suũ inse secun¬
dumgenus supes terram:
autem illa exseminibus sed
ex terra. presestim quia &
ipsa uerba dĩ sic sehabent⁊ non
enim aitgerminent semina
in terra herbam feni& lignũ
fructuosũ: Sed ait germi¬
n& terra herbam faenise¬

Expanded text:
ta et species suas per nuta et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iamna ergo primum terra produebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni se
Abbreviated transcription (Latin):
mus an quod nulli putaue¬
runt in ipso uerbo dĩ facta
omnia antequã efosarent᷑
in terra: sedsihoc modo fac¬
ta sunt: non cum factus. ẽ.
dies Sed ante quamfierit
des sacta sunt: A peste autẽ
scriptura dicit cum factus
est dies fecit ds̃ & cadum
& tertam & omne urde a¬
gri. antequã ẽ& super terrã
&omne faenum antequam
exorer&ur: Siergocumsac¬
tus ẽ dies non unque aNe¬
quam fier& dies ac perhoc ñ
in uerbo quod patrico a&er¬
num . ẽ. antequã dies aNe¬
quã omnino aliquid fier&
Sed cum factus estdies nam
illaquę in uerbdĩ anteomnẽ
creaturam sunt: nonutiq̃
facta sunt. Hȩc autem fac¬
ta sunt cum factus estdi es
sicut scripturae uerba de¬
clarant. Sed tamen aNe¬
quã essent suꝑterrã: ante¬
quam exorerentur.
Quod deuiridib & feno agri
dictum ẽ ubiergo aninipsa
terra causaliter & rationa¬
biliter sicut in seminibus
iam sunt omnia. antequã
e uol uant quodam modo
atque explicent incremen¬

Expanded text:
mus? an, quod nonnulli putauemus? an, quod nonnulli putauerunt, in ipso uerbo dei facta omnia. antequam exorerentur in terra? sed, si . hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam fieret ies, facta sunt; aperte autem scriptura dicit: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur. si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non in uerbo, quod patri coaeternum est, antequam dies, antequam omnino aliquid fieret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem creaturam sunt, non utique facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incremen
Abbreviated transcription (Latin):
linquas conspici endaua¬
lentibus: Tuautẽ cums¬
criptura nondeserente in¬
firmitatẽ tuam & mater¬
no incessu tecũ tardius ã¬
bulante proficias. Quae
sic loquitur : ut altitudine
superbos in rideat profun¬
ditate anꝰtentos terreat.
ueritate agnos pascat af¬
fabilitate paruulos nutri¬
at. Quid sibi ergouult &iã
quod sequi tur namista ser¬
mo contexitur: Cum factus
est dies fecitds̃ caclura acti¬
& omne uiride agri antequa
essent supes terrã. & om̃fenũ
agriantequã ecostum ẽ.
Quid est hoc non ne quaeren¬
dum .ẽ. ubi ea fecerit ante quã
essent super terrã antequã
ecosta sunt : Quis enim non ꝓ¬
cliuius creder&. Tunc eadm̃
fecis se cume fosta sunt non
antequam ecostas nisi ammo¬
ner&ur hocdiuino eloquio
istadm̃ ante fecisse quames¬
ora rentur: utsi ubi facta sint
inuenire non possit: credat
ta men ante facta quã efor¬
ta quis quis huic scripturȩ
pia e credit: impie quippe
non credit: Quid ergodice¬

Expanded text:
linquas conspicienda ualinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos pascat, affabilitate paruulos nutriat. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta quisquis huic scripturae pie credit; inpie quippe non credit. Quid ergo dice
Abbreviated transcription (Latin):
dere si muldm̃ fecisse omnie
quando quidẽ natratiodier
illa contextio cum se glierũ
ordinecreata cuno t&ou¬
sumata memorass. Eente
amunimdiem oinnia reei¬
gunz nomine caelisrucet¬
rae adiuncto diã fruetel
genere nimirũ propt qđ
supra dici. Vt fostassisef
hac nr̃a consueudine in¬
telleger&ur dies : corrige¬
r&ur lector cum reccile¬
r& uiride a grianteastum
solare diem dm̃ dixis se ut
terra producer&: Ita &iã
nonecalio scripture scae
libro profestur testimo¬
nium quod omnia simul
ds̃ creauerit: Sed uicina
testificatio pagine conse¬
quentis efhacrenos ammo¬
n&dicens: Cum factusẽ
dies fecit ds caclum & t̃ rã
Et omne uiride agri utistũ
diem. & septies intellegas
rep&itum. ut fierent septẽ
dies & cum audis tunc fac
omnia cum factus. ẽ. dies
illamsenariam uel septe¬
nariam rep&itionẽ sine
inter uallis morarũ spati¬
orum que temporalium fac¬
tã si possis appraehendas.
si autẽ non possis haecre¬

Expanded text:
dere, simul Deum fecisse omnia, dere, simul Deum fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine coeli et terrae, adjuncto etiam fruticum genere? Nimirum propter quod supra dixi, ut si fortassis ex hac nostra consuetudine intelligeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret viride agri ante istum solarem diem Deum dixisse ut terra produceret. Ita jam non ex alio Scripturae sanctae libro profertur testimonium quod omnia simul Deus creaverit ; sed vicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec re
Abbreviated transcription (Latin):
non itadixit : sed interposu¬
it diemdicens cum factus ẽ
dies: nec italo quutus. ẽ.
ut dicer& hic ẽ. libercreatu¬
radiei. & caeli & terrae:
tam quam ho ordine quo fac¬
ta narrant᷑ nec ita hic ẽ.
libercreaturȩ caeli & ter¬
rȩ: cum factus .ẽ. dies & cȩ¬
lum & terra cum fecit
ds̃ caelum & terram & om¬
ne uiride agri: Nec ita hio ẽ
liber ereatura e caclisur
aterram & om ne uiride
agrio hosenim magis loc¬
quutionis modos loquendi
consu&udo poscebat: sed
ait hic elibercre aturae
celi& terrȩ cumfactus est
tãquam illud insinuans
cum fatus ẽ dies Tumo
fecis sedm̃ caclum & terra
& omne uiride agria P&
roautem superior naitas¬
tio factũ diem primitus
indicat eamque unumdi¬
emdeputat. post quemse¬
cundum annumerat quo
factũ ẽ. firmameneuter
&tertium quo speciester¬
rae maris que digestesunt.¬
& lignum atque herbam
terra produxit anfoste
hoc illud .ẽ. quod in libro
su periore moliemur osten¬

Expanded text:
non ita dixit, sed interposunon ita dixit, sed interposuit diem, dicens, Cum factus est dies. Nec ita locutus est ut diceret, Hic est liber creaturae diei et coeli et terrae; tanquam hoc ordine, quo facta narrantur: nec ita, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies et coelum et terra, cum fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri: nec ita, Hic est liber creaturae caeli et terram et omne uiride agri — hos enim magis locutionis modos loquendi consuetudo poscebat -: sed ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est tanquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse Deum coelum et terram, et omne viride agri. 6. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat, eumque unum diem deputat; post quem secundum annumerat, quo factum est firmamentum; et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt, et lignum atque herbam terra produxit. An forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur osten
Abbreviated transcription (Latin):
recolimus: Etinuenimus
omne uiride a gritestiodie
creatum. Antequam solfi¬
er& qui quasto die factusẽ
cuius prȩsentiadier iste co¬
tidianus usi tatusque per¬
agitur quando audimus
cumfactus ẽ dies : Fecit ds̃
cedum & terrã. & omnem ui¬
ride agriammone murde
ipsodie cogitare: quẽ si uecor¬
poralẽ in nercio qualuca
nobis in cognita siuespiri¬
talem in socia&ate unita¬
tis angelicȩ non tamen
talem qualẽ hic nouimus
intellec tu uestigare cone¬
mur: Illud &iam non ab
refuerit inturi quod cum
possdicere. Hic ẽ. libercre¬
aturae caeli & terrȩ. cũ
fecit ds̃ caelũ & terram
utincelo & terra intellege¬
remus quid quid in eis est.
sicut lo quidiuina scriptura
consueuit. ut nomine caeli
& terrȩ sepissi me interdum
addito & moris uniuersam
insinu & creaturam adali¬
quando adiungens & dicens
& quae sunt in eis ut quid qd
horum dicer& ibi intellege¬
remus &diem si uequem
primitus condidit. si ueistũ
quem prȩsentia solis fecit:

Expanded text:
recolimus et inuenimus recolimus et inuenimus omne uiride agri tertio die creatum, antequam sol fieret. qui quarto die factus est, cuius praesentia dies iste cotidianus usitatusque peragitur, quando audimus: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, admonemur de ipso die cogitare, quem siue corporalem in nescio qua luce nobis incognita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidqsicut loqui divina Scriptura consuevit, ut nomine coeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, universam insinuet creaturam, aliquando adjungens et dicens. Et quae sunt in eis : ut quidquid horum diceret, ibi intelligeremus et diem, sive quem primitus condidit, sive istum quem praesentia solis fecit:
Abbreviated transcription (Latin):
inferioribus utitẽ hoc mo¬
do sitplena sentia cumfac¬
tus ẽ. dies: Fecit ds̃ caelũ
& terrã proculdubio cogit
eo modo seintellegi caelũ
& terram commerasse quo¬
modo facta sunt cumfac¬
tus estdies deinde cumdictũ
e& fecitds̃ caelum & terrã
additum .ẽ. & omneuiride
agri quȩ ceste manifestumẽ
Fertio de facta undeliqui¬
dius appar& eundem illum
eẽ unum diem quemfecitds̃
quo rep&ito factus .ẽ. & secun¬
dus & testius &c&eri urque
ad septimum diem: Cumaũ
nomine caeli&terre usita¬
tomore scripturarũ nunc
uniuersã creaturã uoluerit
accepi: quaeri potest quur
addiderit & omne uirideagri
quod mihi uid&ur ideo posu¬
isse. ut significatius intima¬
r& quemdiem commendaue¬
urit quod ait. cum fac tusẽ.
dies: cito enim quis quampu¬
tar& hunc diem lucis corpo¬
reae commendatũ : quod cir¬
cum eunte nobis uicis situdo
diur ni noc turni qu&empo¬
ris exhib&ur. sed cum crea¬
tura rũ conditarũ ordinem

Expanded text:
inferioribus, ut item hoc moinferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem. Cum autem nomine caeli et terrae usitato more scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commendauerit, quod ait: cum factus est dies. cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. sed cum creaturarum conditarum ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
quia prius & hic comine¬
moratasunt caelũ & ter¬
ra & postea factus dies
corrigatus subsequentib
uerbis quia & post comme¬
moratũ factũ diem rur¬
sus caeli& t̃rȩ nomen ad¬
iunctum .ẽ. quã quam
& hoc quod positũ . ẽ. cum
& sic ad iunctum factus. ẽ.
dier cuiuis contentio so
extorquat aliũ intellectũ
eẽ non posse Si enimita
e& interpositum ut dice¬
r&ur hic ẽ. liber creaturȩ
caeli & terrẽfactus est dies:
fecit ds̃ caclum & terranquir¬
quam foste arbi trartur librũ
ercaturae caeli& terre sic ap¬
ante conditum diem: Acde¬
inde subiunctum factus est
dies: sicut ibi posteanaratũ
ẽ quod ds̃ fecerit dieo
Iude continuo rursur dictũ
fecit ds̃ caelum & terram:
tam quam siciã quẽ ammo¬
dum. haec factasunt post
conditũ diem: Sed quiaita
interpositũ .ẽ. ut dicer&ur
cum factus .ẽ. diessi uehoe su¬
periobus uerbis conectas
ut sit una sententia hicẽ
liber creaturae caeli & ter¬
recum factus ẽ. diessiue

Expanded text:
quia prius et hic commequia prius et hic commemorata sunt coelum et terra, et postea factus dcorrigatur consequentibus uerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam forte arbitraretur librum creaturae caeli et terrae sic apante conditum diem, ac deinde subiunctum: factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod deus fecerit diem : inde continuo rursum dictum: fecit deus caelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue
Abbreviated transcription (Latin):
sed quomodo factum ẽ. caelũ
& terra cum factus ẽ dies:
Id estiã formatis atque distinc¬
tis pastibus & generibus re¬
rum quibus uni uersa crea¬
tura disposita atque compo¬
sita reddit hanc speciem q̃
mundus uocatur: Illud hic
ergo cȩlũ commemoratumẽ
Quod cum creass ds̃ firmam̃¬
tum. uocauit cum omnibus
quaein illo s̃ & ea terraquȩ
cum abyrso imum obtin&
locum cum omnibus q̃ ieas̃.
Se quitur enim & adiungit.
fecit ds̃ caelũ & terrã: ut cȩ¬
li & terre nomine & p̃mis¬
so ante quam fac tumdiem
commemorar& & rep&i¬
to cum conmemorass non
sinat suspicari itasenunc
caelum & terrã nominasse.
sicut inprincipio antequã
e& creatus dies. Sic enim
uerba contexuit. Hic . ẽ.
libenẽra turao tacli & ter¬
rae cum factus .ẽ. dies
Fecit ds̃ caelũ & terrã. Vt
si quis quã uelit sic in telle
libercre aturȩ caeli & terre.
quẽ ãmodũ dictũ ẽ in prin¬
cipio fecitds̃ caelu & terrã
priur quam conder& diẽ

Expanded text:
sed quomodo factum est caelum sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisqliber creaturae coeli et terrae, quemadmodum dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, priusquam conderet diem,
Abbreviated transcription (Latin):
autem ascendebat d&erra
& inrigabat omnẽ faciẽ t̃rȩ
N unc ceste firmior fitilla
sententia qua intellegit᷑
unum diemfecis se dm̃ unde
iam illi sex uel septẽ dies
unius huius rep&itione nu¬
merari potuerit quando¬
quidem apestius scã scrip¬
tura iam dicit concludens
quod ã modo cunc ta quae
abinitio usque ad hunc locũ
dixerat. atque infert: hic ẽ
dicturus ẽ caelum & ter¬
ra hic ita cõmemorata sicut
dictũ erat antequam con¬
ditus insinuar& us dies
in principio fecitds̃ caelũ
& terrã illud enim si eꝯmo¬
do intellegitur ut aliquid
ds̃ fecerit sinedie. prius quã
fecerat diem quaratione id
possit accipi. suo loco dixi
quod dicendũ putaui. nul¬
li inter cludens melius in¬
tellegendi licentiam: nunc
a utẽ hic̃ in quidlibercreatu¬
rȩ caeli & terrȩ cum factus
est dies. Satis utopinior
ostendens non hic seita
com memo rasse caelũ & t̃¬
ram: sicut in principio ante¬
quamfier& diescum tene¬
bre essent suꝑ abrs sum¬

Expanded text:
endebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quandoquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic estdicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum
Abbreviated transcription (Latin):
legentiut aut nouerit quẽ ad¬
modum sine affirmandtemeri¬
tate qrenda sint. qn aꝑte scrip¬
turadicitur aut siciq̃rendimo¬
dus istenonplac& que ad modũ
ipse q̃ siuerĩsciat : Vt simepo¬
testdo cerenon abnuat. Siaũ
ñ potest a quo ambodiscamus me¬
cum requirat.

Expanded text:
legenti, ut aut noverit quemadmodum sine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiverim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat.
Abbreviated transcription (Latin):
cendens ad paruulorũ capactia¬
tem. Dum insinuat singilla tĩ
genera creaturarũ ꝑsingula
respicit uniur cuius que gene¬
ris adernãrationẽ in uerbo
dĩ nec illa rep&ita ille tamen
rep&it. Et dixit dĩsi enim
uell& prius dicere factũ ẽ fir¬
mamentũ in medio aquarũ
ut e& diuisio inter aquã & aquã
siquis ab eo q̃rer& quomodofac¬
tũ e& recteres ponder& dix̃
ut fier&. Indeigitur incipit nar¬
rare unum quodq factũ qđ &ũ
postfactinarrauonẽ quaeren¬
ti quomodo factasit in reden¬
daratione respondere deber&
Cum ergo audimus & dix̃ ds̃fiat
intellegimus quod in uerbodĩ
erat ut fier& cum uero audi¬
mus & sic ẽ. factũ intellegim
factã creaturã non excersis¬
sepscriptog

Expanded text:
cendens ad paruulorum capacitacendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos
Abbreviated transcription (Latin):
Et uita utͣere a trix subillo aũ
creatura aliter ergo in illos
& contenit ea. Aliter autem
in illo sunt eaque ipseẽ ipse
enimuita ẽ. qua eita in illo est
utipsesit qm̃ ipre uita ẽ lux ho¬
minum Qui aergo nihil creari
poss& siue ante tempora quod
quidem non ẽ creatori coa&¬
num siue ab ex ordio temporum.
Siuein aliquo tempore cuius
creandiratio sitamenratiorge¬
tedicitur non indĩ uerbo patri
co a&erno a &erna uita uiuerqT
propterea scriptura priur quã
insinuat unã quãq̃ creaturam
exordine qo conditã dicit rer¬
picit addĩ uerbũ prius ponens
& dixit ds̃ fiatillud non enim
inuenit ullã causã reicre an¬
dȩ quã in uerbodĩ non uenitcre¬
a redebuisse. Nonergo dr̃to¬
tiens dixitfiatilla uelilla cre¬
atura quotiens in hoc libro re¬
p&itur & dixit dr̃ Vnumqͥp¬
peuerbum illegenuit in quodiẽ
omnia priur quam facta sunt
singula sed eloqui ũ scribentirder¬

Expanded text:
et uita utique creatrix. sub illo autem et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo set continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae des
Abbreviated transcription (Latin):
re facere quod dixit qui dix̃
ut fier& An&iã excepto eo¬
quod scriptũ .ẽ. & sic est fac¬
tum tantũ modo in his uer¬
bis quibus dicitur & dixit
ds̃ fiat & postea dicitur & fe¬
citdr̃ patris & filii perso¬
nam uolunt intellegi sed
pam̃ debea
urabit ostendere personã &iã
sp̃rscĩ. Anita trinitas intellegi¬
tur. Et dixitdr̃fiat. & fecit dr̃
Et uidit ds̃ quiabanum ẽ. sed non
conuenit unitati trinitatis
ut filius quasi iussus fecis se intel¬
legatur. sp̃s autẽ sc̃r nullosibi
iubente libere uidissebonũ eẽ
quod factum est. Quibus enim
uerbis iuber& filio pater ut face¬
& cumipsesit principa leuer¬
bum patris ꝑ quod facta sunt
omnia. An eo ipso quodscrip¬
tum ẽ. fiat firma mentũ ha ec
ipsadictio uerbum .ẽ. patris
unigenitus filius in quosunt om¬
nia qua etreantur &iã ante¬
quam creentur & quid quidin
illo ẽ. uitaẽ. qui a quid quid
pereũ factuẽ. in ipsouita ẽ

Expanded text:
re facere quod dixit, qui dixit, re facere quod dixit, qui dixit, lae conuersiones dies singulos exquod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed de motu caeli et siderum disputant. curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitaut Filius quasi jussus fecisse intelligatur, Spiritus autem sanctus nullo sibi jubente libere vidisse bonum esse ibi sint, esse ibi eas minime verbis juberet Filio Pater ut faceret, cum ipse sit principale Verbum Patris, per quod facta sunt omnia? An eo ipso quod scriptum est, Fiat firmamentum, haec ipsa dictio Verbum est Patris, unigenitus Filius, in quo sunt omnia quae creantur, etiam antequam creentur, et quidqillo est, uita est, quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est,
Abbreviated transcription (Latin):
ra leuior. ẽ aquis. cornonpos¬
sit & suꝑ illud leuius cęlũmi¬
nutiorib guttis & leuioribus
immanere uaporibus : quidã
factum nisi adderetur. & fe
cit dr̃ firmamentum & diuisit
dsinter aquam que erat sup
quidamsic intellegunt ut ꝑ
sonam patris declaratã esse¬
dicant In eoquod scriptum. ẽ
Et dixit ds̃ fiat firmamentũ
inmedio aquarum & sitdiui¬
sio inter aquã & aquã & sic
ẽ factum. Ac de indeutintel¬
legatur filius fecisse quod
a patredictũ ẽ ut fier& arbi¬
trantur eẽ sub nexum.
Etfecit ds̃ firmamentum &
diuisitds̃ &c&era. Sed cũ
Si autẽ quod scriptum esti
& sic ẽ factum a patreintellexe¬
rimus factum: non iam pat̃
dicit & filius facit. & potest
alquid pater faceresine filio
ut deinde filius non hoc seda¬
liud similiter faciat quod ẽ
contra ca tholicã fidem.
Si autẽ illud dequodicitur
& sicẽ factũ. hoc idem fitcũ
itidẽ dicitur. & fecit dr̃ quid
prohib& eundem intellege¬

Expanded text:
ra levior est aquis; cur non posra levior est aquis; cur non possit et super illud levius coelum minutioribus guttis et levioribus immanere vaporibus? CAPUT V.esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntsigniferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellege
Abbreviated transcription (Latin):
interaquã & aquã:hanc ergo dili¬
gentiã considerationem que lau¬
dedignissimã iudico: Quod enim
dixit neque contrafidem ẽ & in
promtum posito documento cre¬
dipotest. Quam quã possit uide¬
ri non impedire propria ponde¬
ra elementorũ: quo modo &iam
suꝑ illud sublime caelũ possint ẽẽ
a queper illa sminutias : perquas
&iam suꝑhoc spatium aeris eẽpo¬
tuerunt: quiquam uis grauior
& inferior sũmocaelo subiaceat:
proculdubio leuior ẽ aquis. &
tamen ut suꝑ sint uapores ill
la tusumoris eftendiquipan&¬
derecadere non cogatur: ipsi quip¬
pesubtilissima ratione ꝑsuadent :¬
nullum eẽ quã lib& exiguum corpus¬
culum in quodiuisio finiatur. sed in¬
finita omnia diuidi quia omnis
pars corporis corpus ẽ : &omne
corpus habeat necesse ẽ dimi¬
dium quantitatis suae : ac per
hoc si potest aqua sicut uidemus
ad tantas guttarũ minutias
ꝑuenire. ut suꝑ istum a erem
uaporaliter feratur quia natu¬

Expanded text:
inter aquam et aquam. hanc ergo diliinter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illihalitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantithoc si potest aqua, sicut videmus, ad tantas guttarum minutias pervenire, ut super istum aerem vaporaliter feratur, qui natu
Abbreviated transcription (Latin):
remanifestũ sit: Et dñs cumde
nubibus loquer&ur: Facieminq̃t
cȩli potestis probare nubes. autem
&iamꝑproximũ terris aerem con¬
globari sie pecernimus cumper
de cliubi aiugorũ it arecumbunt :
Vt plerumq excedantur &iam
cacuminibus montiũ: Cum
ergo probass. & hunc aerem cie¬
lum dicinulla alia causa &iam
firmamentũ appellatũ uoluit
existimari : nisi quia interuallũ
cius diuidit interquosdamuapo¬
resaquarum &istas aquas quae
corpulentius interris fluitant.
Et innubes quipe sicut expertis¬
e quiinter eas in montibus ambu
ube larunt congregatione & con¬
globatione ͣ nutis simarum gut¬
tarumtalem speciem reddunt.
que sispisantur amplius ut coniun¬
gantur in una grandem plures gut¬
teminimȩ non eã patitur aer
apud seten ensed eius ponderi ad
imadat locum & haec ẽ. pluui a
Ergo exaerc qui est inter uapores
humidos unde superius nubi la
conglobantur. & maria subter fusa
ostendere: Illeuo luit ẽẽ. caelum

Expanded text:
re manifestum sit: et Dominus cum de re manifestum sit: et Dominus cum de nubibus loqueretur, Faciem, inquit, coeli potestis probare . Nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per declivia jugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. Cum ergo probasset et hunc aerem coelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum voluit existimari, nisi quia intervallum ejus dividit inter quosdam vapores aquarum, et istas aquas quae corpulentius in terris fluitant. Et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambuularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum
Abbreviated transcription (Latin):
lt aerem purus ignis essedicit᷑
caelumunde &iã sidera
atqrlumina facta coniec¬
tant illius uidelic& igneȩ
ra acperhoc sicut terrarũ
ponderibus &aer & a quacedit
ut ad terrã ꝑueniant: sic aqua¬
rum ponderi &ipse aercedit ut
intellegi uolunt hoc modo neces¬
se fuisse : utaer quoque si quir eius
pasticulã inspatis illis sublimib
caeli possit dimittere. pondere
suocader& donec ad aeria subt̃
spatia peruenir&: Qua prop¬
tercolligunt multominus eẽ
posse aquis supraillut igneum
caelum aliquid locit cum illuc aer
multo aquis leuior manerenon
possit : Talibus eorumdis pu¬
tationibus cedens laudabilit̃
conatus est quidã de monstra¬
reaquas suꝑcelos. ut exipsis
asserer& scripture fidem: Et
prius quidem quod facillimum
fuit ostendit. &hunc aerem
caelum appellarinon solum sermone
communi secundum quẽ dicimus
Serenum uel nubilũ caelum. sed&iã
nostrarũ ipsarum consu&udine
scripturarum. cumdicuntur uola¬
tilia cęli cumaues in hocaere uola¬

Expanded text:
 aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneaenatura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, utintellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis assereret Scripturae fidem. Et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem coelum appellari, non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum vel nubilum coelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine Scripturarum, cum dicuntur volatilia coeli , cum aves in hoc aere vola
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. dumpastibus fugit quiato¬
tus tam cito non potest prop¬
terillius oris angustias: ita
siaersuꝑ aquas irecogitur :¬
&iam confuentes dispicit.
cum exilientis imp&ueius
impul sebuliunt. & eumbu¬
lis crepantib emittunt
in sua ꝓperantẽ atque illis
adima deducendi aditum
dan tem: siautẽ sub aquam
irecogitur exuase utilloce¬
dente uas ab oreinima pres¬
so repleriuei
quã peros eius ab inferia
te intrandigutta exigua repa¬
perit locũim uero ignem ad
suꝑna emicantem. &iam¬
ipsius aeris naturã uell&
trans cendere quis non sentiat.
quando quidem siardentẽ fa¬
culam capitedeorsum quisq
teneat. nihilominus flamme
crinis ad superiora conten¬
dit: sed qm̃ circũ fusi ac supfusi. aeris
praepollenti constipatione
subinde ignis extinguitur.
& in eius qualitatẽ ꝑabun¬
dantiã superatus. subinde
commutatur acuestitur :

Expanded text:
est, dum partibus fugit, quia toest, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelquam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam uero ignem ad suipsius aeris naturam velle transcendere, quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. Sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis exstinguitur, et in ejus qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac vertitur, a
Abbreviated transcription (Latin):
suis patr&iam aridam conte¬
gathinc intellegitur: quod nul¬
lum uas ab ore in praessũ reple¬
riaquis potest.⁊ Vndesatis
indicat a eris naturã. locum
p&ere superiorẽ: uid &ur enĩ
uas in anesedereplenum proba¬
tur cumoreimoin aqua depͥ¬
mitur: quia enim ꝑsuperiorẽ
pastem non uenit emi candilo¬
cum nec de orsũ uersus inrup¬
tis aquis subter eas i renatu
rasinitur: plenitudinesua
repellit eas. & inuas non ꝑ¬
mittit intrare Cuma utẽ
uas it acollocatur utos non
habeat de orsum. sed inlatus
inclinatũ: intrat aqua in¬
serius. ex eunte aeresuperius:
Itemque si uasis erectiros pateit
incaelum cum in fundis aquam
euadit aersursum uersus ex
aliis pastibus. qua non in fun¬
dis: & fitlocus aquedeorsum uer¬
sus intrandi qđ silima ioreuar
deprimitur: ut uel exlatere. uel
desuper aqua erepente influ¬
ant & undique osuans obtegar.
dis rũpit eas aersur sum: nitens.
ut eis adima locum faciat & ip¬
sadis ruptio: singultus uasorũ

Expanded text:
sui spatia etiam aridam contesui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum