comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
enim quisq dixerit legem operum ẽẽ. in
iudaismo: legem autem fidei in xp̃ianismo:
Propt̃ea quia circũcisio. cȩteraq oꝑa talia
legis st̃. quȩ xp̃iana iam disciplina non ser¬
uat. Sed quantũ fallat ista discretio. iam diu
quidem. ẽ ut molim᷑ oftendẽ. Uerũ tamen¬
q̃m res. magna. ẽ non in congruent in ea
manifestatida peluribus etiam atq etiã
testimoniis immoram᷑. Ipsam enim dicit
legem. ex qͣ nemo iustificatur : quam dicit
sub intrasse ut abundare delictũ. Quã tam̃
ne quisquam ob hoc imperitus argueret
et sacrilegis accusaret : defendit eam dicen
Quid gͦ dicemus: Lex Peccatũ. ẽ absit.
Sed peccatũ non cognoui: Nisi ꝑ legem
Nam concupiscentiam nesciebam: nisi lex
diceret. ñ concupisces. Occasione itaq
accepta peccatũ ꝑ mandatũ: oꝑatũ est
in me omnem concupiscentiam. Dicit
ante commemoraui: ꝑlegem enĩ cog¬
nitio peccati. Deinde sub infert: unde¬

Expanded text:
enim quisque dixerit legem operum esse in enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiana iam disciplina non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendere et aquoniam res magna est, non incongruenter in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testimoniis immoramur. Ipsam enim dicit legem ex qua nemo justificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum , quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam, dicens: « Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit: sed peccatum non cognovi nisi per legem: nam concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: non concupisces. occasione itaque accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. dicit ante commemoraui: per legem enim cognitio peccati.
Abbreviated transcription (Latin):
exp̃siã int̾p̃taret᷑ dĩ cultus dici poterat.
qui in hoc maxime constitutꝰ ẽ ut anima
ei ñ sit ingrata. Unde et in ipso uerissimo
& singulari sacrificio dño dõ nr̃o agere
grãs ad monem᷑ Frit aut̃ in grata : si qđ
illi ex dõ ẽ. sibi tribuerit: pcipueq uis¬
titiam. Cuiꝰ oꝑib uelut ppriis et uelut
a semet ipsa sibi met partis. ñ uulgarit̃
tanꝗ ex diuitus aut m̃brorũ forma aut
eloquentia. cȩt̃isq siue ext̃nis siue corꝑis
siue animi botus qua hab̃e etiam scelerati so.¬
lent: sed tanqͣm de his qua ꝓpriae: su& bona
bonorum quasi sapient̃ inflatur. Quo uitio
repulsiꝰ diuinȩ stabilitate substantiȩ : etiam
magni quidam uiri ad ido latriae dedecus
n ꝑ quam ñ excluditur illa gloriatio et lex
fidei ꝑ quam excluditur quo int̃ se diffe¬
rant. oꝑe p̃tium .ẽ. consid erare : si tameri
ualemus aduertere atq discernere. Recte

Expanded text:
expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus per quam non excluditur illa gloriatio, et lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito
Abbreviated transcription (Latin):
non: sed ꝑlegẽ fidei. Ciue głationem
dixerat laudabilẽ qđȩ in dño. ẽ eãq ex¬
clusam id.ẽ ut ñ absceđ et pulsam. sed
ut emineret exp̃ssam: unde et excluso¬
res dicunt᷑ quidã artifices argentarii.
Hinc ÷ et illud in psalmis: ut excludant᷑
hi qui ꝓbati st̃ argento : ut emineant
qui probati st̃ eloquio dnĩ. Nã et alibi
dr̃ : eloquia dñi eloquia casta. argentũ
igne examinatũ: siue głiationẽ uitiosam
de suꝑbia uenientẽ cõmemorare uolu¬
erit : eoꝵ scilicet qͥ cũ sibi iustȩ uident᷑
uiuere. ita głiant᷑ quasi ñ acceꝑint :
eãq ñ ꝑlegem factoꝵ sed ꝑ legẽ fidei dicit
exclusam. idẽ eiectã & abiectã : quia ꝑle¬
gem fidei qͥsq cognoscit si quid bene
gitatio piũ facit : qr pietas. ẽ. uer& sapieda
Pietatem dico : quã greci THE OCEBIAN uocant
Ipsaqͥppe cõm̃data ẽ cũ dictũ ẽ homini qͦd
in libro ioblegit᷑᷑ eoce pietas. ẽ sapientia.
Theos ebia porro si ad uerbi originẽ latine

Expanded text:
legem fidei. siue gloriationem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fexclusam, id est ejectam et abjectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene gitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine
Abbreviated transcription (Latin):
ltam dilectionẽ qua dilexit nos: et cum
essemꝰ mortui delictis coniuuificauit
nos xp̃o : cuiꝰ grã sumꝰ salui facti Haec
igitur xp̃i gr̃a sine qua nec infantes
nec ȩtate grandes salui fieri posst̃: non
gratis ꝑsanguinem ipsius. Vnde hi qi
ñ ꝑ illam liberantur. siue qr audire
nondũ potuer̃ : siue qr obdedire no¬
luer̃. siue etiam cũ ꝑ ȩtatẽ audire ñ
possent. lauachrũ regenerationis qđ
acciꝑe possent ꝑ qđ salui fierent ñ ac¬
ceper̃: iuste utiq damnant᷑: qr sine
peccato ñ st̃ uł qđ originalit̃ traxer̃ :
uł qđ malis morib addider̃ . Om̃s enĩ
peccauer̃: siue in adam. siue inse ipsis
Et si om̃ib debitũ damnationis supplicium
redderetur : ñ iniustȩ ꝓculdubio redđetur
Qui gͦ inde ꝑ grãm liberant᷑: non uasa meri¬
in hunc mundũ pecccitores saluos facere:
qͦs p̃sciuit et p̃destinauit. & uocauit. & iu¬
stificciuit. & glificauit: Quis igit᷑ usq ad eo
dem̃tissime insaniat : ut ñ agat in effabi¬

Expanded text:
ltam dilectionem, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, conuiuificauit nos Christo, cuius gratia sumus salui facti. Haec igitur gratia Christi, sine qua nec infantes nec aetate grandes salui fieri possunt, non gratis per sanguinem ipsius. unde hi qui non per illam liberantur, siue quia audire nondum potuerunt siue quia oboedire noluerunt siue etiam cum per aetatem audire non possent, lauacrum regenerationis quod accipere possent, per quod salui fierent, non acceperunt, iuste utique damnantur: quipeccato non sunt, uel quod originaliter traxerunt uel quod malis moribus addiderunt, omnes enim peccauerunt, siue in Adam siue in se ipsis et si omnibus debitum damnationis supplicium redderetur, non iniuste procul dubio redderetur. qui ergo inde per gratiam liberantur, non uasa meriin hunc mundum peccatores saluos facere, quos praesciuit et praedestinauit et uocauit et iustificauit et glorificauit? quis igitur usque adeo dementissime insaniat, ut non agat ineffabi
Abbreviated transcription (Latin):
teris ꝓmulgata p̃uariccirtores fecit
om̃s peccatores t̃rȩ: propt̃ea dilexi
destimonia tua. quȩ st̃ in lege tua de gr̃a
tua : ut ñ sit in me iustitia mea sed tua.
Lex enĩ ad hoc ꝓdest ut mittat ad gr̃am.
Non solũ enim qđ attestat᷑ manifestandȩ
uistitiae dĩ quȩ sine lege ẽ. uerũ etiam
hoc ipso qđ p̃uaricantes fecit. ita ut
etiam littera occidat: aduuificantem
spm̃ confugere timore cõpellitͣ ꝑ quẽ
peccatorum deleatur uniũsitas et re¬
cte factorũ caritas inspiretur. Om̃s¬

Expanded text:
ris promulgata, praevaricantes fecit omnes peccatores terrae; propterea dilexi testimonia tua, quae sunt in lege tua de gratia tua, ut non sit in me justitia mea, sed tua, lex enim ad hoc prodest ut mittat ad gratiam. Non solum enim quod attestatur manifestanda justitia Dei, quae sine lege est, verum etiam hoc ipso, quetiam littera occidat; ad vivificantem Spiritum confugere timore compellit, per quem peccatorum deleatur universitas, et recte factorum charitas inspiretur:
Abbreviated transcription (Latin):
tuere: uistitiȩ dei ñ st̃ subiect. Vyde mͥui
det᷑ magis eẽ. fidei filiꝰ. qui nouit a qͦsꝑet
qͦd non dũ hab& quam qͥ isibi tribuit
id qđ habet: Quãuis utriq horũ p̃fe¬
rendus sit. qui et habet. & nouit a qͦ habet:
sitam̃ ñ se credat. eẽ. qđ nondũ ẽ ne inci¬
dat inuitium illius phacrisei: qui qͣm qͣm
dõ gr̃as ageret ex hisquȩ habebat: nichil
tam̃ petebat dari sibi tanquam nichilo
indigeret ad augendam ꝑficiendamue iu¬
stitiam. His igitur consideratis ꝑtractatisq¬

Expanded text:
tuere, justitiae Dei non sunt subjecti. Unde mihi videtur magis esse fidei filius, qui novit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet: quamvis utrique horum praeferendus sit, qui et habet et novit a quo habet; si tamen non se credat esse quod nondum est; ne incidat in vitium illius pharisaei, qui quanquam Deo gratias ageret ex iis quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tanquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamve justitiam . His igitur consideratis pertractatisq
Abbreviated transcription (Latin):
quasi ñ acceꝑint: Egent itaq gła dĩ
Et uide quids equit᷑.¶ Iustificati gratis
Nꝑ grãm ipsius. Non itaq iustificati ꝑ le¬
gem ñ iustificati ꝑ ꝓpͥam uoluntatẽ.
sed uistificati gratis ꝑ gr̃am ipsius:
ñ qͦd sine uoluntate nr̃a fiat: sed uo¬
luntas nr̃a ostenditur infirma ꝑ legẽ.
ut sanet gr̃a uoluntatẽ : Et sana uolun¬
tas impleat legem non constituta
sublege : nec indigens lege  Nunc
autem sine lege iustitia dei manifestata
ẽ: testificata alege et propħis.
uangłium enim testimoniũ ha¬
bet alege & propħis. Vnde etiam in
monte inter utramq ꝑsonam me¬
dius saluator effulsit Om̃s enim pec¬

Expanded text:
quasi non acceperint? egerit itaque gloria dei quasi non acceperint? egerit itaque gloria dei et uide quid sequatur: iustificati gratis per gratiam ipsius. non itaque iustificati per legem, non iustificati per propriam uoluntatem, sed iustificati gratis per gratiam ipsius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nautem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. Evangelium enim testimonium habet a lege et prophetis. Unde etiam in monte inter utramque personam medius salvator effulsit. Omnes enim pec
Abbreviated transcription (Latin):
Lex quidem hoc ipso qd iubendo et minan¬
do et neminem iustificando satis indicat
dono dĩ iustificari hominẽ ꝑ adiutoriũ
impleuit aduentus. Nam hinc sequitur :
qua credit xp̃c: sic illa iustitia dĩ ñ qua
iustus. ẽ. deus. Utrumq enim nr̃m est.
Sed ideo dĩ et xp̃i dicitur : quod eius nob̾
largitate donatur. Iustitia gͦ sine lege :¬
non sine lege manifestata: Quomodo enĩ
ꝑlegem testificata: si sine lege manifes¬
ds̃ ꝑ sp̃m gr̃ȩ credenti confert sine adiu¬
torio legis : hoc ÷ ñ adiutus lege : quan¬
doquidem ꝑ legem ostendit homiru
miscđiam in lingua porteti Legem sci¬
licet qua reos fãciat suꝑbos: miscđĩam
cͦ qua iustificet bumiliatos. Iustitia
gͦ dei ꝑfidem ibuxp̃i : in om̃s quicre¬
dunt. Non enĩ ẽ. distinctio. Omnes
Senim peccauer̃: et egedł gła dei
IN oN Gła sua Quid enim habent quod ñ
acceper̃ : Si aut̃ acceper̃ quid gloriant᷑

Expanded text:
lex quidem hoc ipso, quod iubendo et minanlex quidem hoc ipso, quod iubendo et minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari hominem per adiutoriuimpleuit aduentus. nam hinc sequitur etqua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumque enim nostrum est; sed ideo dei et Christi dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifess per spiritum gratiae credenti confert sine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini misericordiam in lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem IesuChristi in omnes qui credunt; non enim est distinctio. omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, non gloria sua. quid enim habent, quod non acceperunt? si autem acceperunt, quid gloriantur,
Abbreviated transcription (Latin):
nis. quã die octauo acciꝑe paruuli iussi
sunt : continuo subiunxit quã legẽ dixe¬
rit. et ait . Per legem enim cognitio peccati
Illa gͥ lex ẽ de qua pꝰ eadicit : Peccatum
ñ cognoui: nisi ꝑ legem. Nã c̃cupiscentiam
nesciebam : nisi lex diceret. ñ c̃cupisces
Nã quid ÷ aliud. ꝑ legem enĩ cognitio peccati :
Et ie forte dicat humania illa p̾sũptio: ig¬
norans dĩ iustitiam et suam uolens cons¬
tituere: merito dixisse apłm quia ex
lege nemo iustificabitur. Ostenditenim
tantũ modo lex quid faciendũ quidue ca¬
uendũ sit : ut qđ illa ostenđit uoluntas
ohomo attende quid sequitur ¶Nẽ
insonat surdis lustitia inquit dei ma¬
nifestata ÷ Hanc ignorant. qui suam uo¬
lunt constituere : huic nolunt. eẽ. subie¬
ca. lustitia in ꝗͥt dĩ manifestata ẽ Non
dixit iustitia hominis: uł iustitia ꝓpͥe
uoluntatis. lustitia dei ñ qͣ iustus ẽ. ds̃
quippe testimoniũ ꝑhibent lex ex ꝓpħae

Expanded text:
nis, quam die octauo accipere paruuli iussi nis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; osttantummodo lex quid faciendum, quidve cavendum sit, ut quod illa ostenderit voluntas o homo, attende quod sequitur: Nunc insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uoluntatis\' — iustitia dei, non qua deus iustus est, quippe testimonium perhibent lex et prophetae:
Abbreviated transcription (Latin):
qͣrta in pace plenaatq ꝑfecta Sic. ẽ & dei
qui inm̃sura & numero & ponđe cñcta
disponit: Nã fuit pͥmitus ante legẽ : scđo
sublege quaedata ÷ ꝑ moysen : deinde subgr̃ã :
quaȩ reuelata ẽ ꝑ primũ mediatoris aduen¬
tũ. Iuȩ qͥdem gr̃a nec antea defuit quib
eam oportuit imꝑtiri : quam uis protem¬
porũ dispensatione uelata et occulta. Neq
cognitus fuisset potuisset nob̃ ꝑ eorũ mi¬
nisterium alias aꝑtius. alias occultius
ꝓphetari. Quia ñ iustificabit᷑ ex lege
omnis caro cora dõ. Potest enim fiericorã
hominubus non aut̃ coram illo. qui cordis
ipsius & intime uoluntatis inspector. ẽ
ubi uidet etiam si aliud faciat qui legem
timet: qui tam̃ mallet facere si liceret. Ac
ne quisquam putaret hic apłm ea lege
dixisse neminem iustificari. quȩ insacra¬
m̃tis ueteribus multa continet figurata
p̃cepta  unde etiam ipsa ẽ circũcisio car¬

Expanded text:
quarta in pace plena atque perfecta. Gratiquarta in pace plena atque perfecta. Gratiqui in mensura et numero et pondere cuncta disponit . Nam fuit primitus ante Legem; secundo sub Lege, quae data est per Moysen; deinde sub gratia, quae revelata est per primum Mediatoris adventum . Quae quidem gratia nec antea defuit, quibus eam oportuit impertiri, quamvis pro temporis dispensatione velata et occulta. Nequecognitus fuisset, potuisset nobis per eorum ministerium alias apertius, alias occultius nt: quia non iustificabitur ex lege omnis caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio car
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ꝑ legem cognitio fuerit facta peccati: si
subditus seruit: A qͦ enim quis deuictus. est
huic & seruus ad dictus. ẽ. idagente scientia
mandati . ut peccatũ oꝑetur in homine
omnem c̃cupiscentiam. cumulo p̃uaricati¬
onis adiecto: Atq ita qđ seriptũ .ẽ. impleat᷑.
lex sub intrauit ut abundaret delictum.
Nec st̃ scđa hominis. Si aut̃ respexerit deus
ut ad implenda quae mandat ipse adiuuare
tis : ut qͣmuis ad huc sit qđ homini repu¬
gnet ex homine non dũ tota infirmitate
sanata: ex fide tam̃ ustus uiuit. uisteque
uiuat. in qͣntũ ñ cedit male c̃cupiscentiae:
uincente delectatione iustitiȩ. Haec sunT̃
t̃cia bonȩ spei hominis. In quib si pia per¬
seuertintia quisq ꝓficiat: postremo pax
restat. quȩ post hanc uitam in requie sp̃s :
deinde in resur rectione etiam carnis im¬
plebitur. Harũ qͣttuor differentiarũ : Prima
ante legem. scđa sub lege tercia sub gr̃a

Expanded text:
cum per legem cognitio fuerit facta peccati, si cum per legem cognitio fuerit facta peccati, si subditus servit: A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est ; id agente scientia mandati, ut peccatum operetur in homine omnem concupiscentiam, cumulo praevaricationis adjecto, atque ita quod scriptum est impleatur, Lex subintravit, ut abundaret delictunt secunda hominis: Si autem respexerit Deus, ut ad implenda quae mandat ipse adjuvare tis, ut quamvis adhuc sit quod homini repugnet ex homine, nondum tota infirmitate sanata, ex fide tamen justus vivat, justeque vivat, in quantum non cedit male concupiscentiae, vincente delectatione justitiae: haec sunt tertia bonae spei hominis. In quibus si pia perseverantia quisquam proficiat, postrema pax restat; quae post hanc vitam in requie spiritus, deinde in resurrectione etiam carnis implebitur. Harum quatuor differentiarum prima et ante legem, secunda sub lege: tertia sub gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
grã ut cognitum caueat᷑. Sine dubio lex
iram oꝑatur. Quid alio loco ipse apłs dic̃
Ipsius enim ũba st̃ lex iram oꝑat᷑ Hoc aut̃
dix̃. quia ira dĩ maior. ẽ in p̃uaricatore qͣr
ꝑ legẽ cognoscit peccatũ : & tam̃ facit: Talis
quippe homo p̃uaricator ẽ legis. sic̃ et in
alio loco dicit. Ubi enim lex ñ ẽ nec p̃uari
tẽ sp̃s quid nisi grãm: Et ne putaretur
accusasse legem uł xep̃hendisse: continuo sibi
opposuit quȩstionẽ &ait Iuid gͦ dicemꝰ: Lex
peccatũ. ẽ : Absit. Deinde subiunxit. Sed pec¬
catũ ñ cognoui: nisi ꝑlegẽ. Hoc ÷ qđ dixerat.
ꝑlegẽ cognitio peccatr Nã c̃cupis centiam
inquit nesciebam : nisi lex diceret ñ c̃cupis ces
ides nãq imp etrat: qđ lex imperat
torem insuꝑ facere : qͥ deignorantia se excusare
ñ possit. Regnat enĩ carnalis cupiditas : ubi
tenebris nulla resistente ratione scđm car¬
nem uiuit᷑. hac st̃ pͥma hominis. Demde

Expanded text:
gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loco ipse Apostolus dicit, ipsius enim verba sunt: Lex iram operatur. Hoc autem dixit, quia ira Dei major est in praevaricatore, qui per legem cognoscit peccatum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, sicut et in alio loco dicit, Ubi enim lex non est, nec praetem vero spiritus quid, nisi gratiam? Et ne putaretur accusasse legem vel reprehendisse; continuo sibi opposuit quaestionem, et ait, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Deinde subjunxit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: hoc est quod dixerat, Per legem cognitio peccati. Nam concupiscentiam, inquides namque impetrat quod lex imperat.torem insuper facere, qui de ignorantia se excusare non possit. Regnat enim carnalis cupiditas, ubi tenebris nulla resistente ratione secundum carnem vivitur, haec sunt prima hominis. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
Eiusti ficabit᷑ omnis car: id ẽ. omis ho¬
mo : siue omnis carnalit̃ sentiens. Etidõ
illi qͥ cũ iã ẽent sub lege xp̃o credider̃:
non quia iusti erant: sed ut iustificarent᷑
głiantem de oꝑib legis quȩ destrui et
deb̾et & posset. ne gr̃a fidei uidẽtur non ne-¬
cessaria : si oꝑa legis etiam sine illa iustificare
credent᷑. Ille aut̃ iustificat᷑ apđ dm̃ qͥ eam
gratis colit: ñ scilicet cupiditate appeten¬
di aliquid ab ipso p̃t̃ apsum. aut timore
amittendi. In ipso enĩ solo uera nr̃a beati¬
tudo atq ꝑfecta. ẽ Et quia inuisibilis. ẽ o.¬
culis carneis fide colit᷑ quãdiu in hac car¬
ne uiuimꝰ: sicut idem apłs dixit. Qđ aut̃
nc̃ uiuo in carne: in fide uiuo filii dei :
Et Ipsa ÷ iustitia qͦ ꝑtinet qđ dictũ ẽ: qr iustus
ex fide uiuit. Non iustificabit᷑ exlege omĩs
caro coram ipso.Per legẽ enim cognitio¬
b peccati. ognitio dix̃ ñ consũptio. Quando
aut̃ cognoscit homo peccatũ . si ñ adiuuet

Expanded text:
stificabitur omnis caro, id est, omnis homo, sive omnes carnaliter sentientes. Et ideo illi, qui cum jam essent sub Lege, Christo crediderunt, non quia justi erant, sed ut justificarentur, gloriantem de operibus legis, quae destrui et deberet et posset, ne gratia fidei videretur non necessaria, si opera legis, etiam sine illa, justificarerent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum gratis colit non scilicet cupiditate appetendi aliquid ab ipso praeter ipsum aut timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo atque perfectio est. Et quoniam invisibilis est oculis carneis, fide colitur, quandiu in hac carne vivimus, sicut supra dixit: Quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo Filii Dei, et ipsa est justitia, quo pertinet quod dictum est, quia justus em, Quia non justificabitur ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio peccati . Cognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat
Abbreviated transcription (Latin):
Imꝑa qđ ñ possit impleri: immo imꝑa qđ
ñ nisi ꝑ grãm tuã possit impleri: ut cum
homines ꝑsuas uires idimplere nequi¬
uerint. om̃e os obstruatur: & nemo
sibi magnus uideatur. Sint om̃s par¬
uuli : & reus fiat omnis mundus tibi:
qr ñ iusaficaibitur exlege omnis caro

Expanded text:
 non possit impleri; imo impera, quod non nisi per tuam gratiam possit impleri: ut cum homines per suas vires adimplere nequiverunt, omne os obstruatur, et nemo sibi magnus videatur, sint omnes parvuli, et reus fiat omnis mundus tibi, quia non justificabitur ex lege omnis caro
Abbreviated transcription (Latin):
aspidũ sub labus eoꝵ. Uenenũ dolũ dicit
Aspidũ autem: quia nolunt audire p̃cepta
legis. sicut aspides nolunt audire ũba can¬
tantis. Qđ in alio psalmo eudentius dr̃.
¶Quoꝵ os maledictione & amaritudire
plenũ ÷ hoc ÷ uenenũ aspidum. Neloces

Expanded text:
aspidum sub labiis eorum. Venenum dolosum dicit. Aspidum autem, quia nolunt audire praecepta legis, sicut aspides nolunt audire verba incantantis: quod in alio psalmo evidentius dicitur, quorum os maledictione et amaritudine plenum est, hoc est, venenum aspidu
Abbreviated transcription (Latin):
requiem animab urĩs. Lugũ enim meum
leue ẽ: & sarcina mea leuis. ẽ Et uiã pa¬
Scis ñ cognouer̃ hanc utiq quam dñs ut dixi
commẽmorat in iugo leni et sarema leui
INon ÷timor dĩ ante ođos eoꝵ. Isti non dicud
ñ ẽ. ds: sed tamen ñtiment dm̃.Dcimus¬

Expanded text:
. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est . Et viam pacis non cognoverunt: hanc utique quam Dominus, ut dixi, commemorat, in jugo leni et sarcina levi. Non est timor Dei ante oculos eorum: isti non dicunt, Non est Deus; sed tamen non timent Deu
Abbreviated transcription (Latin):
iusti st̃ apđ dm̃ sed factores legis iufafica.¬
bunt᷑. continuo subiecit dehis qui legẽ
ñ habentes naturcilit̃ quȩ legis st̃ faciunT
si ñ illi st̃ intelligendi qͥ ꝑtinent ad gr̃ãm
mediatoris. sed illi potius. qͥ cũ dm̃ uerũ
uera pietate ñ colant. habent tam̃ quȩdã
oꝑa bona in uita impia: Anforte hoc i¬
pso ꝓbandũ credidit qđ supͣ dixerat. qr
ñ. ẽ ꝑsonarũ acceptio apđ dm̃. Elt qđ post¬
ea dixit quia ñ ud eoꝵ ẽ ds̃ tantũ. sed et
gentiũ: QQđ quantula cũq legis oꝑa natura¬
liter insita ñ inueniyent᷑ in eis qui legem
non acceper̃ nisi exreliquiis imaginis dĩ:
qͣm ñ contẽnit cũ in eũ cyedunt apđ quẽ

Expanded text:
insti sunt apud deum, sed factores legis iustificainsti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum uerum uera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in uita impia? an forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea dixit, quia nou ludaeorum deus est tantum, sed etiam gentium, quod quantulacumque legis opera naturaliter insita non inuenirentur in eis, qui legem non acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis dei, quam non contemnit, cum in eum credunt, apud quem
Abbreviated transcription (Latin):
si alieni st̃ illi de quib agimus: qui scđm mo
raliter quȩ legis st̃ faciunt : quid eis ꝓder̃
excusantes cogitationes indie qua iudica¬
bit dĩ occulta hominũ: nisi forte ut mitiꝰ
puniantur : Sic̃ enĩ ñ impediunt auita
ȩt̃na iustũ quȩdam peccata uenialia. sine
quib: hȩc uita ñ ducit᷑: sic ad salutem ȩt̾nã
nichil ꝓsunt impio aliqua bona oꝑa. sine
quib difficillime uita cuiꝰ lib& pessimi
hominis inuenit᷑. Uerum tam̃ sic̃ in regno
dei uelut stella ab stella ingłam differunt
sc̃ĩ : sic & indamnatione poene sẽpit̾nȩ. to¬
lerabilius erit sõd omȩ quã alteri ciuitati
Eter̃ quidam duplo amplius quibusdam
gehennȩ filii. Ita nec illud in uidicio dĩ
uacabit : qđ in ipsa impietate  magis alius
alio minusq peccauerit. Quid gͦ hinc a¬
płs efficere uoluit. qđ iactantiam cohi¬¬
bens iudȩorũ. cũ dixisset ñ auditores legis

Expanded text:
si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundumsi alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundumraliter quae legis sunt faciunt, quid eis proderunt excusantes cogitationes in die, qua iudicabit deus occulta hominum. nisi forte ut mitius puniantur? sicut enim non inpediunt a uita aeterna iustum quaedam peccata uenialia, sine quibus haec uita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in damnatione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uaeabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit. Quid ergo hinc apostolus efficere uoluit, quod iactantiam cohibens ludaeorum, cum dixisset: non auditores legis
Abbreviated transcription (Latin):
nouationẽ: qđ non omni mͦ deletum ÷
ꝑuetustatem. Nam sic̃ ipsa imago dĩ
penouat᷑ in m̃te credentiũ ꝑ testam̃tum
nouum. quam ñ penitus impietas abole¬
uerat nam remanserat utiq: id quod
anima hominis nisi rationalis eẽ. non
potest: ita etiam ibi lex dei non ex om̃i
parte deleta ꝑ iniustitiam. ꝓfecto scri¬
bitur renouata ꝑ grãm: nec istam in
scriptionem quȩ iustificatioẽ poterat
efficere in iudȩis lex intabulis scripta.
sed solũ p̃uaricationẽ. Nã et ipsi homi¬
nes erant: et uis illa naturȩ in erat eis.
qͣ legitimum aliꝗd animal ratione¬
et sentit et facit. Sed pietas quȩ in aliã
uitã transfert beatã & ȩt̃nam. legem
habet immaculatã c̃uertentẽ ani¬
mas: ut ex illo lumine renouentur:
meruer̃. Renouari aut̃ nisi gr̃a xpĩana :
hoc ÷ nisi mediatoris int̾cessione ñ
possunt. VUnus enim ds̃: unꝰ et media¬
tordi hominũ homo xp̃c iħ c. qͥdedit

Expanded text:
nouationem, quod non omni modo deletum est nouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ipsa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata perscriptionem, quae justificatio est, poterat efficere in Judaeis lex in tabulis scripta, sed solum praevaricationem. Nam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum alid sentit et facit; sed pietas, quae in aliam uitam transfert beatam et aeternam, legem habet inmaculatam, conuertentem animas. ut ex illo lumine renouentur meruerunt; renouari autem nisi gratia christiana, hoc est nisi mediatoris intercessione, non possunt. unus eni m d eni, unus et mediat
Abbreviated transcription (Latin):
Quedam tam̃ facta uel legimꝰ uł nouimus uł
audiumꝰ quaȩ scđm iustitiȩ regulam non
solum uituperare ñ possumus. uerum etiã
merito recteq laudamꝰ: Quam quam si dis¬
cutiant᷑ qͦ fine fiant. uix inueniunt᷑ quae
iuftrtiȩ debitã laudem defensionemue me¬
yeant᷑ Uerũ tam̃ qͥa ñ usq adeo in aniina
humana imago dei t̾renorum affectuũ labe
decrita ẽ ut nulla in ea uelut liniam̃ta
extrema remanserint unde merito dici
possit etiam in ipsa impietate uitȩ suȩ
facere aliqua legis uel saꝑe: si hocaẽ qđ
dictũ. ẽ quia gentes quȩ legem ñ habea
hocẽ legem dei naturaliter quae legis st̃
faciunt: et qr huius modi homines ipsi
sibi sunt lex. et scriptum opus legis ha
rent᷑ imp̃ssũ ẽ Etiam sic illa differentia
ñ ꝑturbabit᷑ qua distat aueteri testa-¬
m̃tũ nouu. eo qđ ꝑnouũ scribit᷑ lex dĩ
in corde fidelium: quȩ ꝑuetus in tabuł
scripta ẽ Hoc enĩ illic scribit᷑ ꝑ re¬

Expanded text:
aedam tamen facta uel legimus uel nouimus uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam non solum uituperare non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt faciunt et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex et scriptum opus legis habrentur inpressum est —, etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a uetere testamentum nouum, eo quod per nonum scribitur lex dei in corde fidelium, quae per uetus in tabulis scripta est. hoc enim illic scribitur per re
Abbreviated transcription (Latin):
ontentionem ipsam dirimit. et litẽ
omponit. quȩ int̾ eos qui ex iudȩis et
eos qui ex gentibus credider̃ orta erat:
cũ illi tanquam ex meritis operum le¬
geftiebant tanꝗ int̾fectorib: dñi.¶Causati

Expanded text:
ontentionem ipsam dirimit, litemque comprimit, quae inter eos qui ex Judaeis et eos qui ex gentibus crediderant orta erat: cum illi tanquam ex meritis operum legestirent, tanquam interfectoribus Domini
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃. Om̃s declinauer̃: simul inutiles fa¬
cti st̃: ñ ÷ qͥ faciat bonũ : ñ ÷ usq adunum
Qua ie:ͣ qr filii hominũ eẽ. uoluer̃. Ot
aut̃ eos ab his iniqͥtatib tolleret. redi¬
meret. curaret. sanaret filios hominũ
dedit eis potestatem filios dĩ fieri. Quid
eratis. Omnis enim homo m̃dax. Acce¬
dit uob̾ gr̃a dĩ: dedit uob̃ potestatẽ fili¬
os dĩ fieri Audite uocẽ patris dicentis. :¬
ꝑgo dixi dii estis: k filii altissimi om̃s
m̃daces qr om̃is homo m̃dax Si filu dĩ ÷
si gr̃a saluatoris redẽpti: si p̃cioso fangui¬
ne cõparati: si aqua et sp̃u renati : si ad
hereditatem caeloꝵ p̃defanati: utiq fili
dĩ Ergo iam dii. Quid ad te uult m̃daciũ :¬

Expanded text:
facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum . Quare? Quia filii hominum esse voluerunt. Ut autem eos ab his iniquitatibus tolleret, redimeret, curaret, sanaret, mutaret filios hominum, dedit eis potestatem filios Dei fieri . Quid eratis; omnis enim homo mendax. Accedit vobis gratia Dei, dedit vobis potestatem filios Dei fieri. Audite vocem Patris mei dicentis, Ego dixi, Dii estis, et filii Altissimi omnes mendaces; quia omnis homo mendax. Si filii Dei, si gratia Salvatoris redempti, si pretioso sanguine comparati, si aqua et Spiritu renati, si ad haereditatem coelorum praedestinati, utique filii Dei. Ergo jam dii. Quid ad te vult mendaciu
Abbreviated transcription (Latin):
ad epͣhendendũ non idonei ad intel¬
ligendum : putabant et iactabant ⁊¬
aptos dicere faciamus mala ut ue¬
niant bona : qđ absit ut apłi dicerent
Sed homines non intelligentes. hoc pu¬
tabant dici: quando audiebant quo d
dix̃ apłs. Lex autem sub intrauit: ut
abundane delictũ. Ubi aut̃ ab undauit
delictũ : suꝑ ab undauit gr̃a. Sed itiq¬
grã idagitur. ut iã fiant bona ab eis qͥ
fecerant mala: ñ ut ꝑ seuerent in ma¬
lis: et reddi sibi exifament bona
Non itaq debent dicere faciamus ma¬
la ut ueniant bona: sed fecimus mala:
et uener̃ bona᷑ lam faciamus bona
ut infutuio scło recipiamꝰ pio bonis
bona : qui in hocꝰ recepimꝰ pro malis

Expanded text:
ad reprehendendum, non idonei ad intellegendum putabant et iactitabant apostolos dicere: faciamus mala, ut ueniant bona. quod absit ut apostoli dicerent, sed homines non intellegentes hoc putabant dici, quando audiebant quod dixit apostolus: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit it delictum, superabundauit gratia. sed utiqgratia id agitur, ut jam fiant bona ab eis qui fecerant mala, non ut perseverent in malis, et reddi sibi existiment bona. Non itaque debent dicere: « Faciamus mala ut veniant bona; » sed: Fecimus mala et venerunt bona: jam faciamus bona, ut in futuro saeculo recipiamus pro bonis bona, qui in hoc saeculo recepimus pro malis
Abbreviated transcription (Latin):
dicit in p̃senti propħia dđ  tibi soli pec¬
cui. et malũ coram te feci. ut iustifice¬
ris insermonib tuis. et iuncaas dũ iudica¬
ris Superas enim om̃s homines uidices.
testatem habes ponendi animam tuam
et potestatem habes iterum sum̃di eã.
Uincis gͦ cũ udicaris. Om̃s homines
superas: quia plus es quam homines :

Expanded text:
d: Tibi soli peccavi, et malignum coram te feci: ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Superas enim omnes homines, omnes judices, atus, qui potestatem habes ponendi animam tuam, et potestatem habes iterum sumendi eam . Vincis ergo cum judicaris. Omnes homines superas, quia plus es quam homines, et
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ẽ. quia ds̃pat̃ ñ ẽ uidicatus Quidẽ ł soli
peccaui & malũ coram te feci. ut iustifice¬
ris insermonib tuis. et uincas eũ iudica¬
ris: uidet futurũ uidicem iudicandũ.
quia quid in illo iudicaretur ñ erat

Expanded text:
 soli peccavi, et malignum coram te feci: ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris? Videt futurum judicem judicandum, quia quod in illo judicaretur non erat
Abbreviated transcription (Latin):
&ececidit. Sienim om̃is homo m̃dax⁊
in tantũ ñ er̃ m̃daces in quantum
filii altissimi. Uerbi gr̃a. Potens¬
aliquis querit ate ꝓpt̃ p̃dam suam
ꝓpt̃ rapinam suam ministeriũ falsi
testimonii. Negas tu. negas falsum :
ne neges uerũ. Ne multis immorer
ille irascitur. Potens ẽ p̃mit. Acce¬
dit amicus qͥ ñ uult te. eẽ imp̃ssura:
non uult. eẽ in malo Rogote fac qđ
⁊ dicitur. Quid magnũ est: Iam forte
qͦmͦ et satanas dño. scriptũ ẽ de te
quia angłis suis maridauit de te
ne offendas ad lapidem pedem tuũ¬

Expanded text:
et cecidit. Si enim omnis homo mendax, et cecidit. Si enim omnis homo mendax, in tantum non erunt mendaces, in quantum filii Altissimi. 4. aliquis quaerit a te, propter praedam suam, propter rapinam suam, ministerium falsi testimonii. Negas tu: negas falsum, ne neges verum. Ne multis immorer, ille irascitur, potens est, premit. Accedit amicus, qui non vult te esse in pressura, non vult te esse in malo: Rogo te, fac quod tibi dicitur; quid magnum est? Jam forte quomodo et satanas Domino, Scriptum est de te, quia Angelis suis mandavit de te, ne offendas ad lapidem pedem tuu
Abbreviated transcription (Latin):
scriptũ ẽ Ego aut̃ dixi in extasi mea :
omnis homo m̃dax. Cont̃ritus enimies
u. pexit infirmitatem suam: et uidit non
de se sibi eẽ p̃sum̃dum. Quantũ enim
ad ipsũ hominem ꝑtinet m̃daxẽ:
sed gr̃a dei uerax effectus. ẽ ne p̃ssuris
inimicorũ cedens ñ loqueretur qͦd
crediderat sed negar& : sic̃ p&ro ac¬
cidit qm̃ de se p̃sumpserat. et docen¬
Bene gͦ iste uidit in pauore suo omẽm
hominem eẽ m̃dacem : quia illi qui
nullo pauore uanescunt: ne ꝑse-¬
quentib cedendo m̃tiantur. mune¬
ribus dĩ tales st̃ non uirib sus. Pro¬
inde uerissime dictũ ẽ Om̃is homo
m̃dax : sed ds̃ uerax : qui ait: ego dixi
dii estis. et filii altissimi om̃s ⁊ uos aut̃
sic̃ homines moriemini : et sic̃ unus
ede principibus cadetis. Consolatur
humiles. & implet eos: non solũ fide
credendȩ sed etiam fiducia p̃dicandȩ
ueritatis : si ꝑ seuerantes subdantur
dõ: nec imitentur unum ex pͥnapibi
diabolum. qui inueritate ñ stetit.

Expanded text:
sumitur. «Ego autem dixi in ecstasi mea, Omnis homo mendax.» Conterritus enim respexit infirmitatem suam, et vidit non de se sibi esse praesumendum. Quantum enim ad ipsum hominem pertinet, mendax est: sed gratia Dei verax effectus est, ne pressuris inimicorum cedens non loqueretur quod crediderat, sed negaret; sicut Petro accidit, quoniam de se praesumpserat, et docenBene ergo iste vidit in pavore suo omnem hominem esse mendacem; quia et illi qui nullo pavore vanescunt, ne persequentibus cedendo mentiantur, muneribus Dei tales sunt, non viribus suis. Proinde verissime dictum est, «Omnis homo mendax;» sed Deus veraxDii estis, et filii Altissimi omnes: vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus ex principibus cadetis» . Consolatur humiles, et implet eos non solum fide credendae, sed etiam fiducia praedicandae veritatis, si perseveranter subdantur Deo, nec imitentur unum ex principibus diabolum, qui in veritate non stetit,
Abbreviated transcription (Latin):
cxuiii. de illa lege aiebat quam ds̃ dedit ꝑ¬
morsea famulum sium popło isrł.
Hoc ipsa quae circũstant uerba eius osteri¬
dunt Disputabat enĩ de iudȩis & gre¬
cis id.ẽ. gentib: ñ ad circuncisionem sed
ad p̃putium ꝑtinentib Idõ sine lege
eos dicens. quia ñ acceperant legemꝰ ÷¬
quã se accepisse głiabant᷑ iudȩi. Unde
ait illis. Si aut̃ tu iud ȩus cognomina¬
ris: et requiescis in lege. et głiaris indõ
Demiq unde ad hanc sententiã uenerit
intuendũ ẽ. ut diceret. qͥc̃q sine lege
pecccuier̃. sine lege ꝑibt̃. Ira in qͥt. et¬

Expanded text:
unt,» de illa lege agebat quam Deus dedit famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Judaeus» «cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo.» Denique unde ad hanc sententiam venerit, intuendum est, ut diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Ira,» inq
Abbreviated transcription (Latin):
pͥora tẽpora: et inuenitur iuia iudȩi
illũ qui fuit quando dñs natus. ẽ Inde
coeper̃ reges alienigene ab herode :. ⁊¬
Ante herodem om̃s de tribu iuda
sed donec uenaret cui reꝓmissũ est
Itaq ipso iam ueniente drĩo. eũ sũ. ẽ
regnũ uidȩoꝵ: et sublatũ. ẽ ex iudȩis¬
cognoscere uerũ regem. Iã uidete  si
uidȩi st̃ appellandi. Iosi uoce sua ab¬
dicauer̃ se ab isto nomine : ut uidȩi
ñ sint digni appellari nisi tantũ carne¬
iuda Seiuebant in semen dđ: et ait il¬
lis pilatꝰ Regem ur̃m crucifigam et
illi Nos non habemꝰ regẽ : nisi cȩsarem
Oudei qͥ uocamini et ñ estis: sĩñ ha¬
credens in illum regẽ qui uenit extri¬
bu uida ꝑ uirginẽ mariã credens in

Expanded text:
r quia Judaei illum qui fuit quando Dominus natus est . Inde coeperunt reges alienigenae, ab Herode. Ante Herodem omnes de tribu Juda, sed donec veniret cui repromissum est. Itaque ipso jam veniente Domino, eversum est regnum Judaeorum, et sublatucognoscere uerum regem. Iam uidete si Iudaei sint appellandi. Ipsi uoce sua abdicauerunt se ab isto nomine ut Iudaei non sint digni appellari, nisi tantum carneIuda, selis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Et illi: Nos non habemus regem, nisi Caesarem . O Judaei qui vocamini, et non estis; si non hacclesia est, credens in illum regem qui venit ex tribu Juda per virginem Mariam; credens in
Abbreviated transcription (Latin):
tura dicit ex semine đđ natus de ma
non solũ ante iudȩos sed etiam ante ipsũ
abyicham. Non solum ante abraham :
sed et ante adam. Nec solũ ante adam:
sed ante cȩlũ et t̾ram et ante scła : quia
omã ꝑ ipsũ facta st̃. et sine ipso factum ÷

Expanded text:
tis, ex semine David, natus de Marnon solum ante Judaeos, sed etiam ante ipsum Abraham ; nec solum ante Abraham, sed et ante Adam; nec solum ante Adam, sed et ante coelum et terram, et ante saecula: quia omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso fa
Abbreviated transcription (Latin):
nebantur. ꝗd eos nouerat d̃s̃ malle si¬
fieri possit impune cõmittere Circũcisi¬
onem aut̃ cordis dicit᷑: puram scilicet
ab omni illicita c̃cupiscentia uoluntatẽ
Qd non fit littera docente et minante
sed spũ adiuuante atq sanante Idõ lcius
taliũ ñ ex hoĩnib sed ex dõ ẽ : qui ꝑ grãm

Expanded text:
nebantur, quod eos nouerat dnebantur, quod eos nouerat dfieri posset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per
Abbreviated transcription (Latin):
sed qui in abscondito uidȩus ẽ & circũci¬
sione cordis quȩ spũ ñ littert : cuius laus
ñ ex hominibus sed ex dõ. Hic manifesta¬
uit quem ad modum dixit. głaris in dõ.
Nam utiq siuere talis uidȩus głiaretur
in dõ eomͦ qͦ postulat gr̃a: quȩ ñ operum
meritis sed gratuita datur: ex dõ eẽt laus
eiꝰ ñ ex hominib. Sed ita głiabant᷑ in dõ:
uelut qui soli meruissent legẽ eiꝰ acciꝑe
scđm illã uocẽ psalmi qͦ dictũ. ẽ non fecit
sic ulli genti : & udicia sua ñ manifestauit
eis. Quã tam̃ dĩ legẽ sua iustitia arbitra¬
bantur implere : cũ magis eiꝰ p̃uariccito¬
res eẽnt. Unde illis iram oꝑabat᷑ aburi¬
dante peccato. qđ ab scientib ꝓpetrabat᷑
qr et qͥcũq faciebant qđ lex iubebat. ñ
aduuante sp̃ũ gr̃ȩ:timore poene faci¬
ebant: ñ amore iustitiae Ac ꝑ hoc corã
dõ ñ erat inuoluntate qđ coram hominib:
apparebat in oꝑe : Potiusq ex illo rei te¬

Expanded text:
ondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei te
Abbreviated transcription (Latin):
sed spũ. Dt̃ e iudei incircũcisione carnis
et st̃ iudaei incircũcisione cordis: patres
nr̃i multi scĩ. et circũcisionẽ carnis habe¬
bant ꝓpt̃ signaculũ fidĩ: et circũcisioriẽ
cordis ꝓpt̃ ip̃iã fidem. Ab his patrib dege¬
nerantes isti qͥmͦ in nomine głiantur &
facta ꝑdider̃ : ab his gͦ patrib degene¬
rantes remanser̃ incarne iudȩi. in
corde pagani. Ipsi enim iudaei qui suis
ex abraham a quo isaac natus ẽ & ex illo
iacob & ex iacob xiͦiͦ. patriarchae. &po-¬

Expanded text:
cumcisione carnis, et sunt Judaei in circumcisione cordis. Patres nostri multi sancti, et circumcisionem carnis habebant propter signaculum fidei, et circumcisionem cordis propter ipsam fidem. Ab his patribus degenerantes isti qui modo in nomine gloriantur et facta perdiderunt; ab his ergo patribus degenerantes, remanserunt in carne Judaei, in corde Pagani. Ipsi enim Judaei, qui sunt ex Abraham, a quo Isaac natus est, et ex illo Jacob, et ex Jacob duodecim Patriarchae,
Abbreviated transcription (Latin):
bat iudȩis Nam pͥmo de alia tribu datꝰ ẽ
ea clatus ÷ de tribu uda rex đđ: & ex illo
de tribu iuda fuer̃ reges. Iacob aut̃ ille
hoc dixerat: quando benedixerat filios suos
Nondeficiet princeps de ucda nec dux de
femorib eius : donec ueniat cui repro¬
missum ẽ. De tribu autem uida : uenit¬

Expanded text:
t. Nam primo de alia tribu datus esea datus est de tribu Juda rex David, et ex illo de tribu Juda fuerunt reges . Jacob autem ille hoc dixerat, quando benedixerat filios suos: Non deficiet princeps de Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat cui repromissum est . De tribu autem
Abbreviated transcription (Latin):
ligitur : aut ad contẽplationẽ ueritatis re¬
fertur: aut ad bonos mores. Contẽ platio
ueritatis in solius dĩ dilectione fundata
ẽ bon mores in dilectione dei & ꝓximi.
Inquib: duob p̃ceptis : tota lex pendet

Expanded text:
ligitur, aut ad contemplationem veritatis religitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑa legis biꝑtita st̃ Nã partim iN
sacram̃tis : partim uͦ in morib acci-¬
piuntur .: Ad sacram̃ta ꝑtinet circũcisio
carnis: sabbatũ tẽporale. neomeniȩ. sa¬
crificiũ : Atq om̃s huiꝰ modi innume¬
rabiles obseruationes: Ad mores aut̃ :÷
ñ occides. ñ moechab̾is: ñ falsũ testimo¬
onib aut̃ si ñ intelligant᷑. seruitus sola
ẽ qualis erat inpopło udȩoꝵ: et ẽ. usq
ad huc. Si aut̃ & obseruentur illa et in¬
telligantur. non mͦ nichil obsunt: sed
etiam ꝓsunt aliquid si tempori congruaNt :
sic̃ ab ipso morse ꝓpħisq obseruata st̃
congruentib illi popło cui ad huc talis
seruitus utilis erat. ut sub timore custodi.¬
retur. Nichil enim tam pie terret ani-¬
mam : quã sacram̃tũ ñ intellectũ. Itelle¬
ctũ aut̃ gaudium parit pͥium : & celebrat᷑
liberȩ. si opus ẽ tẽpori. di aut̃ ñ .ẽ. opus: cũ
suauitate spirituali tantũ mͦ legitur et
tractatur. Omne aut̃ sacram̃tum cũ intel¬

Expanded text:
a Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimoonibus autem, si non intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt aliquid, si tempori congruant; sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intel
Abbreviated transcription (Latin):
enentur : aut ut mitius puniant᷑. Ad hec
inquisita. ꝓmeo captu. dno donante res¬
pondebo: habe illos excusationẽ ñ de
omni peccato suo: sed de hoc peccato
ad quos in discipł ds uenit : & quib per
discipłos ẽ locutus : qđ nc̃ facit. Nã per
eccłam suam uenit ad gs̃: et peccłiam suã

Expanded text:
enentur, an ut minus puniantur? Ad haec enentur, an ut minus puniantur? Ad haec inquisita pro meo captu Domino dante respondeo habere illos excusationem, non de omni peccato suo, sed de hoc peccato,ad quos in discipulis venit, et quibus per discipulos est locutus: quod et tunc facit, nam per Ecclesiam suam venit ad ge