comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
S qm młtis mod̾ res similes rebus ap¬
parent. ñ putemꝰ. ẽẽ. p̃scͥptum. uͭ qͦd
in aliquo loco res aliqua ꝑsimilitu¬
clinẽ sig̾cauerit. hoc eam semꝑ signi¬
ficare credamus. Nam ⁊ in uituꝑa¬
tionẽ posuit fermentũ dñs cum
diceret. cauete a fermento phariseotũ.
et in laudem: cum diceret. simaile .ẽ. reg¬
nũ celoꝵ mulieri. quȩ abscondit fermen¬
tum in trib mensuris faritis. donec fer¬
mentaret᷑ totum. huiꝰ tgit᷑ uarietatis
obseruatio: duas ht̃ formas. Sic enim
aliua atq aliud res quȩq significa nt:
uͭ aut contͣria aut tantũ mͦ diu̾sa sig¬
nificent. Cont᷑ria scił cum alias in bono.
alias in malo. res eadem ꝑ similitudinẽ
ponit᷑: sicut h. ẽ. qđ de fermento supra
nificat ⁊ ddiabolum: uͥ scͥptum. ẽ. Aduer¬
sariꝰ nr̃ diabolus tanqͣm leo rugiens cit¬
cuit querens quem deuoret. Ita seroes
in bono.ẽ. Astuti uͭ serpentes. In malo
autẽ serpens euuam seduxit in astu¬

Expanded text:
 multis modis res similes rebus apparent, non putemus esse praescriptum, ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significaverit, hoc eam semper significare credamus. nam et in uituperatione posuit fermentum dominus, cum diceret: cauete a fermento Pharisaeorum, et in laude, cum diceret simile esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. huius igitur uarietatis obseruatio duas habet formas; sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria aut tantummodo diuersa significent. contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur» sicut hoc est quod de fermento supra nificat et diabolum ubi scriptum est: aduersarius uester d\\. bolus tamquam leo rugiena circuit, quaerens quin bono est, Astuti ut serpentes ; in malo autem, Serpens Evam seduxit in astu
Abbreviated transcription (Latin):
spetiosũ.⁊ bonũ in ȩscam. Ita uidet᷑ di¬
otũ. tã ꝗͣ id factũsit: pꝰea ꝗͣ factũ. posu¬
it hõiem in paradyso. cũ breuit̃ utroq¬
cõmemorato. id ÷ qd̾ plantauit dspara¬
dysũ ⁊ posuit ibi hõiem ꝗͣ formauit.
recapitulando redeat.⁊ dicat qͦd p̃t̃¬

Expanded text:
dictum, tamquam id factum sit, posteaquam factum posuit hominem in paradiso, cum breuiter utroqcommemorato, id est quod plantauit deus paradisum et posuit ibi hominem, quem formauit, recapitulando redeat et dicat quod praete
Abbreviated transcription (Latin):
legendo studiosi libent̃ agnosc̃t. Plerũq
enĩ mimeri huiꝰmodi ꝓ uniu̾so tp̃r ponit᷑.
sic̃ septies in he laudabo te. nicħ ÷ ali
lent.⁊ cũ multiplicant᷑ siue ꝑ denariũ.
sic̃ septuagnita ⁊ septngenti. unde posst̃
⁊ septuaginta anni hierennȩ ꝓ unni̾so
tp̃r sp̃italit̃ accipi. qͦ apd alienos ȩccłia.
Sine ꝑ se ipsos. sic̃ decẽ ꝑ decẽ centũ ft̃. ⁊
Qmimo significat᷑ uniu̾sitas scõꝵ in apo¬
cabpsi. Unde apparet. ñ solas tẽpoꝵ q̃stiões
istis numi̾s ẽẽ soluendas. s latiꝰ patere
significationes eoꝵ ⁊ in multa ꝓserꝑe.
Neq enĩ numerꝰ iste in apocalypsi ad tẽ¬
pora ꝑtinet. s ad homines. F. Ui.¬
Sextã regłam tichoniꝰ recapitulationẽ
uocat. in obscuritate scͥpt᷑arũ satis uigi¬
lant̃ inuentã. Sic enĩ dicimꝰ q̃dã quasi
seqͣnt᷑ in ordine tẽporis. uł rerũ ꝯtinua¬
Qd nͥ ex hac regła intelligatur:
errat᷑. Si c̃ in genesi. Et plantauit in¬

Expanded text:
studiosi libenter agnoscunt. plerumque enim numeri huius modi pro uniuerso tempore ponuntur, sicut: septies in die laudabo te, nihil est alent et cum multiplicantur siue per denarium, sicut septuaginta et septingenti — unde possunt et septuaginta anni Hieremiae pro uniuerso tempore spiritaliter accipi, quo est apud alienos ecclesia — siue per se ipsos, sicut decem per decem centum sunt et umero significatur uniuersitas sanctorum in Apocalypsi. unde apparet non solum temporum quaestiones istis numeris esse soluendas, sed latius patere significationes eorum et in multa proserpere. neque enim numerus iste in Apocalypsi ad tempora pertinet, sed ad homines. .Sextam regulam Tyconius "recapitulationem" uocat, in obscuritate scripturarum satis uigilanter inuentam. sic enim dicuntur quaedam, quasi sequantur in ordine temporis uel rerum continuaquod nisi ex hac regula intellegatur, erratur. sicut in Genesi: et plantauit, in
Abbreviated transcription (Latin):
numero dierũ dictũ sit. nͥ ille qͥ dix
pletũ. ꝓ totis duob dieb atq inte¬
integͦs om̃s ⁊ totos s solos medios
cõputasse. Hoc mͦ loqͥtionis qͦ sig¬
nificat᷑ a parte totũ: etiã illa dẽ
enĩ nouissima diei qͦ passus ÷. nͥ ꝓ
toto die accipiat᷑. id ÷ adiuncta
tima parte resurrex̃. nͥ totꝰ dies
accipiat᷑. adiuncto soilicet die

Expanded text:
numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit, numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit, pletum, pro totis diebus duobus atque inteintegros omnes et totos, sed solos medios computasse. Hoc modo locutionis, quo significatur a parte totum, etiam illa de renim novissima diei quo passus est, nisi pro toto die accipiatur, id est, adjuncta ultima resurrexit, nisi totus dies acci
Abbreviated transcription (Latin):
festata aut̃ nc ꝑ aduentũ saluato¬
ris nr̃i. datã dix̃ gr̃am. qͣndo nec
erant adhuc qͥb daret᷑: qm̃ in dispo¬
sitione ac p̃destinatione dĩ iã factũ
erat. qͦd suo tẽpore futurũ erat.
qͦd ẽẽ dic̃ manifestatũ. ꝗͣuis ħ possint¬
intelligi.⁊ de t̃ra fut᷑i scłi. ꝗͣdo erit
cȩlũ nouũ ⁊ t̃ra noua. in qͣ iniusti
habitare ñ poter̃. ⁊ idõ recte dicit᷑
piis. qͦd ipsa sit t̾ra eoꝵ. q̃ illa ex par¬
te ñ erit ĩpioꝵ. qͥa ⁊ ipsa similit̃ da¬
ta. ẽ. qͣndo danda firmata : .. U
tẽporib appellat. Q regła plerũq
inuentri. uł comei possit latens in
scͥpt̃is scis qͣntitas tẽpoꝵ. Duob aut̃
inoclis ingeri dic̃ hanc regłam. aut
spo sinedoche. aut legitimis num̾is.
Nopꝰ sinedoc he aut a parte totũ. aut
A toto partẽ facit in telligi. Sic̃ inꝰ
euangłista pꝰ dies octo factũ dic̃.
qͦd aliꝰ pꝰ clies sex. qͣndo in monte
discipłis tantũ tͥb p̃sentib. facies

Expanded text:
festata autem nunc per adventum Salvatoris nostri. Datam dixit gratiam, quando nec erant adhuc quibus daretur, quoniam in dispositione ac praedestinatione Dei jam factum erat quod suo tempore futurum erat, quod esse dicit manifestatum. Quintelligi et de terra futuri saeculi, quando erit coelum novum et terra nova , in qua injusti habitare non poterunt. Et ideo recte dicitur piis quod ipsa sit terra eorum, quae ulla ex parte non erit impiorum; quia et ipsa similiter data est, quando danda firmata est. CAtemporibus appellat; qua regula plerumque inveniri vel conjici possit latens in Scripturis sanctis quantitas temporum. Duobus autem modis vigere dicit hanc regulam; aut tropo synecdoche, aut legitimis numeris. Tropus synecdoche, aut a parte totum, aut a toto partem facit intelligi: sicut unus evangelista post dies octo factum dicit, quod alius post dies sex, quando in monte discipulis tantum tribus praesentibus facies
Abbreviated transcription (Latin):
płime cniiates. ñ tam̃ totꝰ orb̾.s pars eiꝰ ÷. dr̃¬
qd̾ tͣnseat eiꝰ modũ. ⁊ ꝯgruat potiꝰ unu̾so cuiꝰ
hec pars ÷. uł sic̃ iste appellat. generi cuiꝰ
hec sp̃es. Und ⁊ in notitiã uulgi. uerba
ista uener̃. ut etiã idiotȩ intelligant.
qd spetialit̃. qͥd generalit̃. in qͦcũq p̃¬
ceptoꝑuli sit constrattũ. fit hoc eniã de hoĩb¬
sic̃ ea q̃ de salomone dicunt᷑. excedunt eiꝰ
S cũ ab sp̃e tͣnsit᷑ ad genꝰ. qͣs̃ adhuc de
spetie loq̃nte scͥpta. ibi uigilare debet
lectoris intñtia.ne q̃rat in sp̃e. q̃d in
gen̾e potest meliꝰ ⁊ ceraiꝰ muenire. faci
le qͥppe ÷ illud: qd̾ ait ꝓpła biezechiel.
domꝰ isrł habitauit in t̾ra. ⁊ polluer̃ illã
in ia sua. & in ydolis suis. ⁊ pcc̃cis suis.
Sodm ĩ munditiã m̃struate.facta ÷ uia
eoꝵ ante faciẽ meã.⁊ effudirã meã

Expanded text:
plurimae ciuitates, non tamen totus. orbis, sed pars eius plurimae ciuitates, non tamen totus. orbis, sed pars eius d transeat eius modum et congruat potius uniuerso, cuius haec pars est, uel, sicuti iste appellat, generi, cuius haec species. unde et in notitiam uulgi uerba ista uenerunt, ut etiam idiotae intellegant, quid specialiter, quid generaliter in quocumque praeceptosicut ea quae de Salomone dicuntur excedunt ejussed cum ab specie transitur ad genus, quasi adhuc de specie loquente Scriptura, ibi vigilare debet lectoris intentio, ne quaerat in specie quod in genere potest melius et certius invenire. Facile est quippe illud quod ait propheta Ezechiel: Domus Israel habitavit in terra, et polluerunt illam in via sua, et in idolis suis, et peccatis suis: secundum immunditiam menstruatae facta est uia eorum ante faciem meam. et effudi iram meam
Abbreviated transcription (Latin):
telligent̃ andit utrũq donatũ:
Riura ft̃ ⁊ alia testimonia. qͥb
id ostñ dit᷑. s hoc nc̃ ñ agimus.
aubi aut̃ atq alibi sepissime isti
uocat uolens intelligi spẽm : partẽ.
Genꝰ autẽ: totũ. cuiꝰ ea pars : qͣm
ñcupat sp̃em. sic̃ imaq̃q cuntas
pars ÷ utiq umiu̾sitatis gentiũ.
Hanc ille uocat sp̃em. genꝰ aut̃ õs
gentes. Neq hinc ea discernendi
subtilitas adhibenda ÷ q̃ a lia¬
lecticis tͣdit᷑. qͥ int̾ partẽ ⁊ sp̃em
qͥd int̃sit: acittssime disputant.
sadẽ rõ ÷. si ñ de una qͣq ꝓuntia.
uł gente. uł regno. tale aliqͥd in di¬
uis repperiat᷑ eloqͥis. Non solũ enĩ
u̾bi gr̃a.de hierłm. uł de aliqͣ gen¬
tiũ cmitate. sine tyro. siue bubi¬
lonia.
siue alia q̃libet dr̃ aliqͥd in scͥpturis
scĩs. qd̾ modũ eiꝰ excedit. ⁊ ꝯueniat po¬
tiꝰ oĩb gentib. uerũctiã de iudea. de
egypto. de assiria.⁊ qͣcũq alia gente. in qͦst̃

Expanded text:
natum? plura sunt et alia testimonia, quibus id ostenditur, sed hoc nunc non agimus, alibi autem atque alibi saepissime ista uocat, uolens intellegi speciem partem, genus autem totum, cuius ea pars est, quam nuncupat speciem, sicut unaquaeque ciuitas pars est utique uniuersitatis gentium. hanc ille uocat speciem, genus autem omnes gentes. neque hic es discernendi subtilitas adhibenda est, quae a dialecticis traditur, qui inter partem et speciem quid intersit acutissime disputant eadem ratio est, si non de unaqule aliquid in diuinis reperitur eloquiis. non solum enim uerbi gratia de Hierusalem uel de aliqua gentium ciuitate, sine Tyro sine Babylonia siue alia qualibet dicitur aliquid in scripturis sanctis, quod modum eius excedat et conueniat potius omnibus gentibus, uerum etiam de Iudaea, de Aegypto, de Assyria et quacumque alia gente, in qua sunt
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd ÷ xp̃c. Hinc gͦ isrł spiritał ab illo
ifrłe carnali. quẽ huiꝰgentis nouita¬
te gr̃ȩ. ñ nobilitate patͥe. ⁊ m̃te.
ñ gente distinguit᷑. S altitudo
ꝓpħica cũ de illo. uł ad illũ loqͥt᷑.
latent̃ tͣnsit ad hc̃. et cũ iã de isto

Expanded text:
. hic ergo Israhel spiritalis ab illo Israhel ca.rnali, qui est unius gentis, nouitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente, non gente distinguitur. sed altitudo prophetioa, dum de illo uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc et, cum iam de
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ o fr̃s an hos fr̃s neutr̃u aue
hoꝵ. ẽ. cõtra fidẽ. s greca lingua hos
casus pares ñ abet: & ideo illa in spec¬
ta renunciat᷑ uocatiuus. id.ẽ. ofr̃s.
ea cõsolationẽ habuimꝰ fr̃s in uob̾. mi¬
nus seruitũ. eẽt. uerb̾ s minꝰ de sentẽ¬
cia dubitaret᷑. aut certe ad deretur
nr̃i. Nemo eñĩ fere ambiget᷑ uoca¬
tiuũ casũ. ẽẽ. cũ audiret ꝑpt̾ea cõso¬
lati sumus fr̃s nr̃i inuobis: s iaho.
periculosius ꝑmitete᷑. Ita factũ.ẽ. in
illa epła adchorintios cũ ait apła. Co¬
tidie morior ꝑ ur̃am głam fr̃s. ꝗͦ. ha

Expanded text:
utrum "o fratres" an "hos fratres". neutrum autem horum eat contra fidem; sed graeca lingua hos casus pares non habet et ideo illa inspecta renuntiatur uocatiuus, id est "o fratea consolationem habuimus fratres, in uobis", minus seruitum esset uerbis, sed minus de sententia dubitaretur, aut certe adderetur: "nostri". nemo enim fere ambigeret uocatiuum casum esse, cum audiret: propterea consolati sumus, fratres nostri, in uobis; sed iam hoc periculosius permittitur. ita factum est in illa ad Corinthios, cum ait apostolus: cotidie m
Abbreviated transcription (Latin):
st̃. tãꝙͣ de ipsis loqͥt᷑. de qͥb loq̃bat.
ñ tñ sẽꝑ in imo er̃. Ipse ÷ qͥppe ille ser¬
uiis. cõmemoratꝰ in ȩuangłio. cuiꝰ dñs
cũ uen̾it. diuidet eũ. ⁊ partẽ eiꝰ cũ
y pochritis ponet. Tercia regula ÷
de ꝓmissis ⁊ lege. q̃ alio modo dicrpͣ¬
de sp̃u ⁊ litt̃a. sic eã nos appellanimꝰ.
cũ de hac re librũ scͥbemꝰ. Potest enĩ
sic dici. de gr̃a ⁊ mandato. Hȩc aut̃
magis mͥ udet᷑ magna q̃stio. ꝙͣ regła
q̃ soluendis q̃stionib adhibenda ÷. Hȩc¬
⁊ quã ñ intelligentes pelagiam. uel
s ñ plene. disputans enĩ de fide &
sit a dõ. Nec attendit apłm dicentẽ.
pax fr̃ib ⁊ caritas̃ cũ fide.a dõ pat᷑.¬

Expanded text:
tamquam de ipsis loquitur de quibus loquebatur. non tamen semper in uno erunt: ipse est quippe ille seruus commemoratus in euangelio, cuius dominus, cum uenerit, diuidet eum et partem eius cum hypocritis ponet. Tertia regula est "de promissis et lege". quae alio modo dicde spiritu et littera", sicut eam nos appellauimus, cum de hac re librum scriberemus. potest etiam sic dici: "de gratia\' et mandato". haec autem magis mihi uidetur magna quaestio quam regula, quae soluendis quaestionibus adhibenda, quam non intelligentes Pelagiani, velsed non plene. Disputans enim 56 de fidesit a Deo; nec attendit Apostolum dicentem: Pax fratribus, et charitas cum fide a Deo Pat
Abbreviated transcription (Latin):
intimare. Ubi aut̃ beniuolos. in¬
tentos. dociles. aut inuenerit. aut
ipse fecerit. & t̾a ꝑagenda st̃. sic̃ cau¬
sa postulat. Si docendi st̃ qͥ audiunt.
narratione faciendũ ÷ si tamen
indigent. ut res de qͣ agit᷑. in no¬
tescat. Nt aut̃ quȩ dubia st̃. certa
fiant. docum̃tis adhibitis ratioci¬
nandũ ẽ. Si uͦ qͥ audiunt. mouen¬
di st̃ potiꝰ ꝙͣ docendi. ut in eo qͦd¬
iã sciunt. agendo ñ torpeant. ⁊ rebꝰ¬
assensũ. qͣs ueras ẽẽ fatent᷑. accom¬
modent. maiorib dicendiuirib
opus ÷. Ibi obsecͣtiones. ⁊ increpatiões.
c̃citationes. ⁊ cohertiones. ⁊ quec̃q¬

Expanded text:
intimare. Ubi autem benevolos, inintimare. Ubi autem benevolos, intentos, dociles aut invenerit aut ipse fecerit, caetera peragenda sunt, sicut causa postulat. Si docendi sunt, qui audiunt, narratione faciendum est: si tamen indigeat, ut res de qua agitur, innotescat. Ut autem quae dubia sunt, certa fiant, documentis adhibitis ratiocinandum est: si vero quia audiunt, monendi sunt potius quam docendi, ut in eo quodiam sciant, agendo non torpeant, et rebusas. sensum, quas veras esse fatentur, accommodent, maioribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationes et coercitiones, et quaec
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntiũ legendo. ⁊ audiendo. ⁊ qͣntũ asseqͥ
concedit᷑. imitando: Qd qͦd ita fieri ipsis
qͦq exꝑim̃ exẽplis: Nã sine p̃ceptis retho¬
ricis nouimꝰ płimos eloqͦntiores. płimis
qͥ illa didicer̃. sine lectis uͦ ⁊ auditis eloq̃n¬
tiũ disputationib uł dictionib: neminẽ.
Nã neq ipsa arte gͣminatica. qua discit᷑
loqͣtionis integͥtas. indigerent pueri.
si eis int̾ hõies qͥ integre loqͤrent᷑. credere
daret᷑. ⁊ iuuere. Nescientes qͥ ppe ulla no¬
loq̃ntis audirent. sana sua consuetudine
reprehendent. ⁊ cauerent. sic̃ rusticosur¬
bani rep̃hendunt. ĩ qͥ litteras nesciunł.
Oebet gͥ diuinarũ script̾arũ tractator
⁊ doctor defensor rectȩ fidei. ac debel¬
lator erroris. ⁊ bona docere.⁊ mala de-¬
docere. atq in hoc oꝑe sermonis. con-¬
ciliare auersos. remissos erig̾e̾. nescien¬
tib qͦd agit᷑. qͥd expectare debeant:

Expanded text:
quentium legendo et audiendo, et quantum assquentium legendo et audiendo, et quantum asseri ipsis quoque experimur exemplis? Nam sine praeceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plurimis qui illa didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vel dictionibus, neminem. Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si eis inter homines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla noloquentis audirent, sana sua consuetudine reprehenderent et caverent; sicut rusticos urbani reprehendunt, etiam qui litteras nesciunt.Debet igitur divinarum Scripturarum tractator et doctor, defensor rectae fidei, ac debellator erroris, et bona docere, et mala dedocere: atque in hoc opere sermonis conciliare aversos, remissos erigere, nescientibus quid agatur, quid expectare debeant
Abbreviated transcription (Latin):
ex parte capiunt᷑. aliqͥd posst̃ qͣndopͥd
eaa ipsi qͥ ea cdidicer. ⁊ copiose ornate¬
ꝙ dicuntꝰ. ñ om̃s ut scd̾m ipsã dicant
posst̃ ea cogitare cũ dicunt. Si ñ de
his disputant. ĩ mouͦ uix ullos coꝵ
eẽ existimo. qͥutrũq possint. ⁊ dicere
bene. ⁊ ad hoc faciendũ. p̃cepta illa
dicendi cogitare. cũ dicunt. Cauendũ
est enĩ. ne refugiant ex animo quȩ di¬
cenda st̃: dũ atcendit᷑. ut arde dicant᷑
⁊ tam̃ insermonib atq dictionib
do q̃ntiũ ĩpleta repperiunt᷑ p̃cepta elo-¬
qͥntiȩ. de qͥb illi ut elo qͦrent᷑. uł cũ
loq̃rent᷑ ñ cogitauer̃ sine illa didicis¬
sent. siue ne attigissent qͥdẽ. Implent
qͥppe illa. qͥa eloqͣntes st̃. ñ adhibent
ut sint eloqntes. quaꝓpt̃ cũ ex infantib
loqͦͣntes ñfiant. nͥ loquitiones discendo
loquentiũ. cur eloq̃ntes fieri ñ posst̃ mil¬
la eloq̃ndi arte tͣlita. s eloqͥtionis elo¬

Expanded text:
ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos eorum esse existimo, qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quae dicenda sunt, dum attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque dictionibus eloquentium, impleta reperiuntur praecepta eloquentiae, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum eloquerentur, non cogitaverunt, sive illa didicissent, sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa, quia eloquentes sunt; non adhibent, ut sint eloquentes. 5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant, nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, sed elocutiones elo
Abbreviated transcription (Latin):
qͣndo ꝑdisci: Nos ea tantipendtmꝰ. ut
eis discendis. iã maturas. uł etiã gͣues
hõiũ ȩtates uelimꝰ ĩpendi. Satis ut
adolescentioꝵ ista sit cura. nec ipsoꝵ
õnĩ qͦs utilitati eccłiasticȩ cupimus
erudiri: s eoꝵ qͦs ñdũ magis urgens
⁊ huic rei sine dubio p̃ponenda neces¬
sitas occupauit. Qm̃ si acutũ ⁊ feruens
ad sit ingeniũ. faciliꝰ adheret eloq̃ntia
legentib ⁊ audientib eloq̃ntes: quã
eloq̃ntiȩ p̃cepta sec tantib. Nec dest̃
ȩccłiasticȩ litt̾ȩ ctiã p̃t̃ canonẽ in au¬
ctoritatis arce salubrit᷑ collocatũ.
qͣs legendo homo capax. ⁊ si idũ agat.
s tantũmꝰ reb qͦ sibi dicunt᷑. dũ in his¬
uersat᷑. indutt᷑. acoedente uł maxime
exercitatione sine scribendi. siue di¬
ctandi. postremo etiã dicendi quȩ
scdm pietatis ac fidei regulã sentit.
Siaut tale desit ingeniũ. nec illa
rechorica p̃cepta capiunt᷑. nec si la
bore magno meulcata. qͣntula cũq

Expanded text:
quando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur inversatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacumque
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ. ⁊ cõmunionẽ sa cͣm̃toꝵ. Ad h¬
fusca sũ ⁊ spetiosa. ut tab̾nacula
cedar. ut pelles salomonis. Non
eñ arc. fusca fui ut ⁊ abnacula
cedar ⁊ spetiosa ut pelles salo¬
monis. s utrũq se eẽ dixit.
ꝓpt̃ tẽporalẽ unicatẽ. intͦ ina
retia pisciũ bonoꝵ ⁊ malorũ.
Tabnacła enĩ cedar ad isma helẽ
ꝑtinent. qͥ ñ erit hȩres cũ filio
lib̾ȩ. Itaq cũ de bona parte ds̃ di
eat. ducã cecos in uiã quã ñ nor̃¬

Expanded text:
 communionem sacramentorum. ad hfusca sum et speciosa ut tabernacula Cedar, ut pelles Salomonis. non enim ait: fusca fui ut tabernacula Cedar et speciosa sum ut pelles Salomonis, sed utrumque se esse dixit propter temporalem unitatem intra una retia piscium bonorum et malorum. tabernacula enim Cedar ad Ismahelem pertinent, qui non erit heres cum filie liberae. itaque cum de bona parte dicat deus: ducam caecos in uiam, quam non no
Abbreviated transcription (Latin):
nã nob̵̾ intimani. neq enĩ frustͣ
a capite ad corpꝰ. uł a corꝑe
tͣnsit᷑ ad capud. ⁊ tam̃ ñ recedit᷑
ab una eadẽq ꝑsona. Una enĩ
ꝑsona loqͥt᷑ dicens. Sic̃ sponso
immposuit mͥ initͣm. ⁊ sic̃ spim¬
sã ornauit me ornam̃to. Et t̃n

Expanded text:
t a capite ad corpus uel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademque persona. una enim persona loquitur dicens: sicut sponso imposuit mihi mitram, et sicut sponsam ornauit me ornamento, et t
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: uͭ apłica illa sentencia uͥq tͤmen¬
da sit. cum ait. qua ꝓpt̾ qͥ uicdetur
stare: uideat ne cadat. Nulla enim
fere pagina. ẽ. scõꝵ libroꝵ. in qua non
sonet quod suꝑb̃ deus resistit: humi¬
libus autẽ dat gr̃am. Maxime autẽ¬
inuestigandũ. ẽ. utrum ꝓpͥa sit. an
figurata locutio qͣm intelligere cona¬
mur. Nam cõgto qđ figurata sit. acl¬
hibitis regulis rerum quas in pͥmo
libro digessimus. facile est eam uer¬
sare omnib mod: donec ꝑueniatꝰ
ad sentenciam ueritatis. pͤsertim
cum usus accesserit pietatis exerci¬
tatione roboratus. Inuenimꝰ aut̃ utrũ
ꝓpͥa sit an figurata locutio illa intu¬
entes quȩ supradicta sunt. Quod ap

Expanded text:
sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremensunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui videtur stare, videat, ne cadat . Nulla enim fere pagina est sanctorum Librorum, in qua non sonet quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. CAPUTinvestigandum est utrum propria sit, an figurata locutio, quam intelligere conamur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis regulis rerum quas in primo libro digessimus, facile est eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes quae supra dicta sunt. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiȩ flagrauerunt. Quam eum
amore spiritali adeptus ẽẽt: amisit¬
pene omnia quȩ in ueteris testamenti
libris gesta continent᷑. non solum ꝓpͥe
sed etiam figurate accipiencta sunt. tñ
etiam illa quȩ ꝓpͥe lector acceꝑit. si lau¬
clati sunt qui illi ea fecerunt. Sed ea
tamen abhorrent a consuetudine bono¬
rum. qͥ post aduentum dñi diuina
pͤcepta custodiunt. figuram ad in¬
telligenciam referant: factum uͦ ip¬
sum ad mores non tͣnsferant. Mul¬
ta enim sunt quȩ illo temꝑe offitiose
facta sunt: quȩ mͦ nͥ libiditiose fieri
figuram rerum futura rum animad¬
uert̾e atq indagare potuerit: rei t̾ni
gestȩ ꝓpͥetatem ad hunc usum assu¬
mat. ut se nequaqͣm tecte suis factis
hinc iactare audeat. ⁊ pre sua ursticia
cet̾os tanqͣm peccatores contempciat.
cuma uideat tantoꝵ uiroꝵ ⁊ cauendas
tem pestates. ⁊ flenda uaufragia. Ad h
enĩ etiam peccata illoꝵ homitiũ scͥpta

Expanded text:
sapientiae flagraverant ; quam cum sapientiae flagraverant ; quam cum amore spirituali adeptus esset, pene omnia quae in Veteris Testamenti libris gesta continentur, non solum proprie, sed etiam figurate accipienda sint: tamen etiam illa quae proprie lector acceperit, si laudati sunt illi qui ea fecerunt, sed ea tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina praecepta custodiunt; figuram ad intelligentiam referat, factum vero ipsum ad mores non transferat. Multa enim sunt quae illo tempore officiose facta sunt, quae modo nisi libidinose fieri figuram rerum futurarum animadvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestae proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequaquam recte factis suis jactare audeat, et prae sua justitia caeteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illorum hominum scripta
Abbreviated transcription (Latin):
naret. qui peccauerat sciens. Quod
cũ ei manifestatum. ẽe̾t. ⁊ diuinitus
denunciata uindicta: diluit peni¬
tendo peccatum.S tamen in hac
similrcudine. stuprum tantũ mͦ cde¬
signatum. ẽ. de oue uicini pauꝑis.
de marito autẽ mulieris int̾emp¬
tus dauid: ut in solum adult̾ium dice¬
ret sentenciam dampnatiõis suȩ. Ex quo
intelligit᷑ qͣuta temꝑancia młtas incili¬
eres habuerit. quando de una in qua
excessit modũ. in se ipso puniri eoactus
est. Sed in isto uiro immodatȩ huiꝰ libidi¬
nis non ꝑmansio sed tͣnsitus fuit. ꝓpter¬
ea eciam ab arguente ꝓph̃a ille illiettus
appetitus hospes uocatus. ẽ. Non enim
dixit eum regi suo. s hospiti suo uicini
pauꝑis ouer ad epulandum exhibuis¬
se. At uͦ in eiꝰ filio salomone non quasi
hospes tͣnsitum habuit: sed regnum
ista libedo possedit. De quo scͥptura ñ
tacuit: culpans eum fuisse amatorem
mulierum. cuiꝰ tamen urcia desicłio

Expanded text:
naret, qui peccaverat sciens. Quod naret, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vindicta, diluit poenitendo peccatum . Sed tamen in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris interemptus David, ut in solum adulterium diceret sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta temperantia multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in isto viro immoderatae hujus libidinis non permansio, sed transitus fuit: propterea etiam ab arguente Propheta ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum habuit, sed regnum ista libido possedit: de quo Scriptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulierum . Cujus tamen initia desiderio
Abbreviated transcription (Latin):
tur: quem nullo mͦ iniuriȩ suȩ sed
peccata filii cõmouebant. Ham iło si uen¬
ceretur eum occidi phibuerat: uͭ edo¬
mito seruaret᷑ penitetidi locus. ⁊ quia
non potuit. ñ orbitatem doluit. in eiꝰ
interitu. sed nouerat in quas statn im
Namnq alio prius filio qui in nocens
erat pro quo egrotante affligebatur
moriente: letatus est. Et ħ maxi me
apparet. qua iocłatiõe ac temꝑan¬
tia illi uiri feminis utebantur: qͦd cũ
ia unam illicite irruisset rex idem.
estu quodam etatis et temꝑalium
rerum ꝓsꝑitatis abreptus. cuiꝰ iam
maritum occidendum preceꝑat:
accusatus. ẽ. ꝑ ꝓpħam. Qui cum
cato: ꝓposuit ei similitudinẽ de pau¬
ꝑe qui habebat ouem unam. eu¬
ius młtas cum hab̾et iucinus. ad ad¬
uentum hospitis sui unicam potius
uicini sui pauꝑis ouiculam exibu¬
it epulandam. In quem cõmotus cla¬
uid: occidi eura uissit. ⁊ qͣdruplica¬
ri ouem pauꝑis uͭ se nesciens condẽp¬

Expanded text:
tur, quem nullo modo injuriae suae, sed tur, quem nullo modo injuriae suae, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, eum occidi prohibuerat, ut edomito servaretur poenitendi locus: et quia non potuit, non orbitatem doluit in ejus interitu, sed noverat in quas poenas taNamque alio prius filio qui innocens erat, pro quo aegrotante affligebatur, moriente laetatus est. 31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod cum in unam illicite irruisset rex idem, aestu quodam aetatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum praeceperat; accusatus est per prophetam: qui cum cato, proposuit ei similitudinem de paupere qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospitis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem commotus David occidi eum jussit, et quadruplicari ovem pauperi; ut se nesciens condem
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm sibi aduersum sit atq difficile. nec
laudis esca illidi. nec contumeliarum
aculeis penitrari. & non ex se alios me
cum susciꝑent᷑ ab hominib inflatos
fuisse: nec cum despicerent᷑ elisos. Heu¬
tra qͥppe temptacio defuit illis uiris.
Nam ⁊ credentum celebrabant᷑ pͣcouio
et ꝑseqͤntium maledictis infamabant᷑.
Sicut gͦ isti ꝓ temꝑe utebantur his om¬
nib et ñ corrumpebant᷑: sic illi ueteres
usum feminarum ad sui temꝑis conue¬
nienciam referentes. non paciebantur
eam dñationem libidinis. cui seruiunt
qͥ ista non credunt. Et ido isti nullo mͦ¬
se cohibent ab in expiabili odio filiotum.
a quib uł uxores uł concubinas suas ad¬
tetitatas. aut atcͤctatas. ẽẽ. cognoscerẽt.
si forte eis aliqͥd accidisset. Rex autem¬
clauid cum hoc ab impio atq immani
filio passus ẽẽt. non solum ferocitatem
tołauit: sed etiam plauxit extinetum.
Non enim caruali ⁊elo itretitus teneba¬

Expanded text:
quam sibi arduum sit atque difficile nec quam sibi arduum sit atque difficile nec laudis esca illici, nec contumeliarum aculeis penetrari; et non ex se alios metcum suspicerentur ab hominibus, inflatos fuisse; nec cum despicerentur, elisos. Neutra quippe tentatio defuit illis viris: nam et credentium celebrabantur praeconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, et non corrumpebantur; sic illi veteres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt. 30. Et ideo isti sese nullo modo cohiberent ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vel uxores vel concubinas suas attentatas, aut attrectatas esse cognoscerent, si eis forte tale aliquid accidisset. CAPUTDavid cum hoc ab impio atque immani filio passus esset, non solum ferocientem toleravit, sed etiam planxit exstinctum . Non enim carnali zelo irretitus teneba
Abbreviated transcription (Latin):
effrenati libidine. uł ꝑ młta stupra difflu¬
entes. euagatt᷑. uel in ipsa una coniuge ñ
solum excedunt ad liberoꝵ ꝓcreationem
ꝑtinentem modũ. sed etiam in maioris
intemꝑanttȩ sordes. in uerecundia
omuino licencia seruił cuiꝰdã lib̃tatis
adcumulant: non eͤdunt fieri portĩ¬
isse uͭ temꝑant̾ multis feminis antiqͥ
uterent᷑ uiri. nicħ seruantes in illo.
nͥ congruum temꝑis ꝓpagandȩ plis offi¬
cium Et quod ipli laqueis libidiuis
obstͥcti. uł in una non faciunt: nullo
isti possunt dicere nec honorari qͥdem
atq laudari oportere uiros bonos et
scõs. quia ipsi cũ honorant᷑ atq lau¬
clantur: intumescunt suꝑbia. tanto
auidiores inanissimȩ głȩ. qͣnto eos
freqͤntius atq latiuus lingua blandior
uentilauerit. qͥ ita leues fuint. uͭ eos
rumoris aura siue quȩ ꝓsꝑa. siue quȩ
aduersa existimat᷑. in quaslibet in ue¬
hat uoragines flagitioꝵ. aut in facino¬
rum etiã saxa conlidat. Uideant gͦ

Expanded text:
effrenata libidine, vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una conjuge, non solum excedunt ad liberorum procreationem pertinentem modum, sed etiam inhumanioris intemperantiae sordes inverecunda omnino licentia servilis cujusdam libertatis accumulant; non credunt fieri potuisse ut temperanter multis feminis antiqui uterentur viri, nihil servantes in usu illo nisi congruum tempori propagandae prolis officium; et quod ipsi laqueis libidinis obstricti, vel in una non faciunt, nullo isti possunt dicere nec honorari quidem atque laudari oportere viros bonos et sanctos, quia ipsi cum honorantur atque laudantur, intumescunt superbia; tanto avidiores inanissimae gloriae, quanto eos frequentius atque latius lingua blandior ventilaverit; qua ita leves fiunt, ut eos rumoris aura, sive quae prospera, sive quae adversa existimatur, in quaslibet invehat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa collidat. Videant ergo
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ. Non enĩ ꝓpt̾ea continencioreᷤ̃
nob̾ sunt plereq bestie quia uiliori¬
b alunt᷑ aescis. Nam in om̃ib huiꝰ¬
cemodi reb ñ ex earũ rerũ natura
quib utum. s ex causa itendi: ⁊ mo¬
do appetendi. uł ꝓbandũi. ẽ. uł re
nuendũ qd̃ facim᷑ꝰ Regno t̾reno. ue¬
teres iusti celeste regnei imagina¬
bant᷑ & p̾nunciabant. Sufficiende
ꝓlis: causa erat uxorũ pluriũ si¬
mul uni uiro habendarũ inculpa¬
bilis consuetudo. & ideo unã femi¬
nam maritos hab̾e plurimos: ho¬
nestũ ñ erat. Non eñi mulier eo est
fecundior: s meretͥcia .ẽ. pociꝰ turpi¬
tudo. uł questũ uł liberos uulgoque¬
rere. Inhuiꝰcemodi morib quieqͥd
illoꝵ tẽpoꝵ scĩ ñ libidinose facie¬
bant: quã uis ea facerent que hoc
tempore nisi ꝑ libidinẽ fieri ñ poss.
non culpat seriptura. Et quieqͥd ibi
tale narrat᷑ ñ solũ historice ac ꝓpͥe:

Expanded text:
torum. non enim propterea continentiores torum. non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia uilioribus aluntur escis. nam in omnibus huiusce modi rebus non ex earum rerum natura, quibus utimur, sed ex causa utendi et modo appetendindum quod facimus. 20. Regno terreno veteres justi coeleste regnum imaginabantur, et praenuntiabant. Sufficiendae prolis causa erat uxorum plurium simul uni viro habendarum inculpabilis consuetudo ; et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat: non enim mulier eo est fecundior, sed meretricia potius turpitudo est, vel quaestum vel liberos vulgo quaerere. In hujuscemodi moribus quidquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant, quamvis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt, non culpat Scriptura. Et quidquid ibi tale narratur, non solum historice ac proprie,
Abbreviated transcription (Latin):
detestat᷑. Odor eñi bonꝰ fama bona
est. Quã qͥsqͥs bone uite oꝑib
habuerit dũ uestigia xp̃i seqͥt᷑:
quasi pedes eiꝰ p̃ciosissimo odore
ꝑfundte. Ita qd̃ in aliis ꝑsonis
plerũq flagiciũ. ẽ. in diuina uł
ꝓphetica ꝓsona magne cuiꝰflã rei
signũ ẽ. Alia quippe inꝑditis
iorib alia in osee ꝓphete uaticm¬
cione. coniunctio .ẽ. meretricis.
nec si flagitione in conuiis temu¬
lentorĩi. & lasciuoꝵ nudant᷑ cor¬
pora. ꝓpt̾ea in balneis nudũ. ẽẽ.
flagic̾ium ẽ. Quid igit᷑ locis &
tẽpori & ꝑsonis c̃ueniat diligent̃.
attendendũ. ẽ: ne temere flagicia
rep̃hendamꝰ. Fieri enĩ potest. ut
sine aliquo inicio cuppidie uel
uoracitatis. p̃ciosissimo egbo sapiẽs
itat᷑. insipiens aut̃ fedissime gule
flãma inuilissimũ ardescat. ⁊ saniꝰ
qͥsq maluerit more dñi pisce uesci.
quã lenticula more esau nepotis
abraham. aut ordeo: more iunien¬

Expanded text:
detestamur. Odor enim bonus, fama bona detestamur. Odor enim bonus, fama bona est, quam quisquis bonae vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedes ejus pretiosissimo odore perfundit. Ita quod in aliis personis plerumque flagitium est, in divina vel prophetica persona magnae cujusdam rei signum est. Alia est quippe in perditis moribus, alia in Osee prophetae vaticinatione conjunctio meretricis : nec, si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora; propterea in balneis nudum esse a est. quid igitur locis et tempori et personis conueniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprehendamus. fieri enim potest, ut sine aliquo uitio cupediae uel uoracitatis pretiosissimo cibo sapiens utatur, insipiens autem foedissima gnlae flamma in uilissimum ardescat. et sanius quisque maluerit more domini pisce uesci quam lenticula more Esau nepotis Abraham, aut hordeo more iumen
Abbreviated transcription (Latin):
QA aut̃ hieremie dr̃. ecce constitui
te hodie suꝑ gentes & regna. ite
euellas & destruas & disꝑdas ⁊ dis¬
sipes: ñ dubiũ qͥn figurata locu¬
tio tota sit ad eũ funem referen¬
da quã diximꝰ. Que aut̃ quasi fla¬
gitiosa imꝑitis uident᷑. siue tantũ
dicta. siue etiã facta st̃. uł ex cĩ ꝑ¬
sona uł ex hominũ quoꝵ nob̾ scĩ¬
tas cõm̃dat᷑: tota figurata st̃. quo¬
rũ ad caritatis pastũ enueleanda
secreta st̃. Quis qͥs autẽ reb p̾t̾eun¬
tib restrictiꝰ utitur. quã sese habẽt
mores eoꝵ cũ quib uiuit. aut teꝑas.
aut suꝑsticiosus. ẽ. Quis qͥs uͦ sic eis uti¬
tur ut metas consuetudinis bonoꝵ
inter quos u̾sat᷑ excedat. aut aliqͥd
significat. aut flagiciosus est. In
om̃ib enĩ talib ñ usus rerũ: sed
libido utentis inculpa est. Neq ul¬
lo mͦ quisqͦͣ sobriꝰ crediderit dñi
pedes ita unguento p̃oso mulieris
ꝑfusos. ut luxuriosoꝵ & nequa
hominu̾ solent. quoꝵ talia c̃uuia

Expanded text:
itui te hodie super gentes et regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes, non dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda, quem diximus. Quae autem quasi flagitiosa imperitis uidentur, siue tantum dicta siue etiam facta sunt uel ex dei persona uel ei hominum, quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt, quorum ad caritatis pastum enucleanda secreta sunt. quisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese habent moreaut superstitiosus est: quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libido utentis in culpa est. Neque ullo modo quisquam sobrius crediderit, Domini pedes ita unguento pretioso a muliere perfusos , ut luxuriosorum et nequam hominum solent, quorum talia convivia
Abbreviated transcription (Latin):
quitiꝰ adunx̃. ⁊ lignũ uitȩ in medo
paradyso.⁊ lignũ scientiȩ boni⁊ mali.
Deniq flum̃ qͦ paradysus irrigaret᷑.
diuisũ in gͣctuor pͥncipia fliuuoꝵ.
qͣttuor explicant᷑. qđ totũ ꝑtinet ad in¬
sttataonẽ paradysi. Qd ubi t̃minauit:
repetiuit illud qd̾ iã dixerat. ⁊ reuera
hoc seq̃bat᷑ qd̾ ait. Et sũpsit dñs dĩ hõiẽ.
quẽ pofinxit :⁊ pofuit eũ in paradyso.
⁊ cȩtã. Post ista enĩ facta. ibi ÷ positꝰ hͦ.
sic̃ nc̃ ordo ipse demonstͣt. Non pꝰ hõiẽ
ibi positũ. facta st̃ ista. sic̃ priꝰ dictũ
putari putest. nͥ recapitulatio illa ui

Expanded text:
utus adiunxit: et lignum uitae in medio paradiso, et lignum scientiae boni et mali. deinde flumen, quo paradisus irrigaretur, diuisum in quattuor principia fluuiorum quattuor explicatur; quod totum pertinet ad institutionem paradisi. quod ubi terminauit, repetiuit illud quod iam dixerat et re uera hoc sequebatur, atque ait: et sumsit dominus deus hominem, quem finxit, et posuit eum in paradiso et cetera. post ista enim facta ibi est positus homo, sicut nunc ordo ipse demonstrat, non post hominem ibi positum facta sunt ista, sicut prius dictum putari potest, nisi recapitulatio
Abbreviated transcription (Latin):
bo mltarũ fecunditate utentẽ ꝓpter
aliud: qͣm uniꝰ carne utentẽ ꝓpter
ipsam. Ibi enim querit᷑ utilitas tem¬
ꝑum oportunitatib congrua: hͥ saci¬
atur cupiditas tẽꝑalib uoluptatib
implicata. Inferiorisq gͣdus ad deũ
sunt: quib scd̃m ueniam coueedit
apłe carnalem cum singłis coniugib con¬
suetudinẽ. ꝓpt̾ intemꝑantiã eoꝵ: quã
illi qͥ plures scłi cum habent. sicut sa¬
piens in cibo ⁊ potu non nͥ salutem cor¬
ꝑis: sie in concubitu ñ nͥ ꝓcreationem
filioꝵ intuebant᷑. Itaq si eos in hac uita
inueniss dñi aduentꝰ. cum ñ iam mitten¬
di s colligendi lapides tempꝰ ẽẽt: statim
se ipsos castͣrent ꝓpt̾ regnum cȩloꝵ Hon
enĩ.ẽ. in carendo difficultas: nͥ cũ÷ in
habendo cupiditas. Houerant qͥppe illi
homines etiã in ipsis coniugib luxuriã
ẽẽ. abutendi intemꝑantiã: qͦd tobie tes¬
tatur oratio qͣndo. ẽ. copulatꝰ uxori. Ait

Expanded text:
bo multarum fecunditate utentem propter bo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruentem propter ipsam. Ibi enim quaeritur utilitas temporum opportunitatibus congrua, hic satiatur cupiditas temporalibus voluptatibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum , quam illi qui plures singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corporis, sic in concubitu nonnisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset , statim seipsos castrarent propter regnum coelorum: non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homines etiam in ipsis conjugibus luxuriam esse abutendi intemperantiam: quod Tobiae testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait
Abbreviated transcription (Latin):
adiinmisum statũ ualitudinis: s etiã
ad suiã cuiꝰq m̃bri ꝓpͥa. infirmitatem ꝑ¬
ueniat melicina In suo qͥppe genere curan¬
clũ ÷: qđ ad melius getiꝰ non p̃otest erigi.
ltem cauendum ÷. ne forte qđ in scͥptu¬
ris ueterib ꝓ illoꝵ temꝑoꝵ conditione
etiam si non figurate s ꝓpͥe intelliga¬
tur. non. ẽe. flagitium neq facinus:
ad ista etiam temꝑa quis putet in
usum uitȩ posse tͣnsferri. qđ tͥ domi¬
nante cupiditate. & ipsarũ quoq
scͥpturarũ quib eu̾tenda. ẽ. satelliti¬
um querente non faciet. nec intelliget
miser ad hanc utilitatem illara. ẽe. sic
posita. uͭ spei bone homi nes salubriter
uideant. ⁊ consuetudinẽ quã asꝑnan¬
tur posse hab̃e usum bonũ. ⁊ eam qͣm
amplexant᷑. ẽẽ. posse dampnabilem.
si & ibi caritas utentiũ. ⁊ hic cupidi¬
tas actendatur. Nam si młtis uxorib
caste uti qͥsqͣm ꝓ temꝑe potuit: pot̾
alius una libidinosȩ. Magis enim pro¬

Expanded text:
um statum ualetudinis sed etiam ad suam cuiusque membri propriam infirmitatem medicina perueniat, in suo quippe genere curandum est quod ad melius genus non potest erigi.Item cavendum est ne forte quod in Scripturis veteribus pro illorum temporum conditione, etiamsi non figurate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista etiam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, ut spei bonae homines salubriter videant et consuetudinem quam aspernantur posse habere usum bonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabilem, si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas attendatur. 27. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pro tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim pro
Abbreviated transcription (Latin):
flagitiũ uocat᷑. Qd̾ aut̃ agte ut alt̾i no¬
ceat: facinꝰ d̾r. Et hec st̃ duo genera oĩũ
peccatoꝵ. S flagitia: pͥora st̃. Que cũ
exinuerint animũ & ad quandã eges¬
tatẽ pduxerint: in facinora psilitur.
quib remoueant᷑ impeduñt᷑a flagi¬
tioꝵ aut adium̃ta querant᷑. Itẽ qd̾ agit
caritas. qd̾ sibi psit utilitas ẽ. Qd̾ aut̃
agte ut psit ꝑximo: beueficienc ia uocat᷑.
Et huic pͣeedit᷑ utilitas: quia uemo potest

Expanded text:
flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noflagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedi
Abbreviated transcription (Latin):
rte qd̃ abhorret aconsuetudine audi¬
encium uł ad ñ abhorret culpaue¬
auctoritas figurat᷑a locueionẽ putẽt
Noͣnͣ p̾cipie scriptura. nisi caritatẽ. uec
culpat nisi cupiditatẽ. & eo modo
in format mores hominũ. Itẽ si am¬
mũ p̃occupauit alicuiꝰ herroris opun
quieqͥd alit̃ asseruirit scriptura.
figuratũ homines ar bitrant᷑t. ñ aut̃
asserit nisi catholicam fidẽ reb p̃t̾itis
& fituris & p̾sentib. Preceritoꝵ nar¬
racio est: futuroꝵ p̾nuneiacio p̃senti¬
um demonstratio. S omĩa hec ad ean¬
dem caritatẽ nutriendã atq corrobo¬
randam. & cupiditatẽ uincendam atq
extinguendã. ualent. Caritatẽ uoco
mnotu animi ad fruendũ dõ ꝓpt̃ ipsũ
& se atq ꝓximo ꝓpt̃ dm̃. Cupicditatem¬
aut̃ motũ animi ad fruendũ se ⁊pxi¬
mo: & quolibet corpore. ũ ꝑpt̾ dĩm. Qd̾
aut̃ agit indomita cupiditas ad cor¬
rumpendum auimũ atq corpus suũ:

Expanded text:
rit quod abhorret a consuetudine audirit quod abhorret a consuetudine audientium, vel quod non abhorret culpaveauctoritas, figuratam locutionem putent. Non autem praecipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem; et eo modo informat mores hominum. Item si animum praeoccupavit alicujus erroris opinio, quidquid aliter asseruerit Scriptura, figuratum homines arbitrantur. Non autem asserit nisi catholicam fidem, rebus praeteritis, et futuris, et praesentibus. Praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio: sed omnia haec ad eamdem charitatem nutriendam atque corroborandam, et cupiditatem vincendam atque exstinguendam valent. 16. Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo pautem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum,
Abbreviated transcription (Latin):
locutionẽ. id.ẽ. translatã. quasi ꝓpͥam
sequi ad iungendã etiã illa ẽͦ ne ppͥa
quasi figuratã uelimus acciꝑe. De¬
monstrandus. ẽ. igit᷑ prius modus
in ueniende locutionis. ꝓpͥane an
figurata sit. Et iste om̃ind modus
est. ut qͥcqͥd in sermone diuino. ne¬
que ad moꝵ honestatẽ neq ad fidei
ueritatẽ ꝓpͥe referri potest. figu¬
ratã. ẽẽ. cõgnoscas. Morũ honestas.
ad diligendũ dm̃ & ꝓximũ. fidei ue¬
dilectionem dei & ꝓrimi cogniciouẽ¬
q ꝓficere. de qͥb om̃ib pͥmo libro dic
nus ñ ex mom̃tis ipsuis libidinis s
pociꝰ sue cõsuetudinis estimare pec¬
cati: fit plerũq ut qͥsquis hominũ
ea tantũ culpanda arbitret᷑. que sue
regionis & tẽporis homines utcuꝑare
atq dãnare c̃osuer̃t. Et ea tantũ ꝓ¬
banda atq laudanda: que cõsuetu¬
do eoꝵ cũ quib uite amintttit. Coq
contigit : ut siqͥd scriptura uł p̾cepe

Expanded text:
locutionem, id est, translatam quasi propriam locutionem, id est, translatam quasi propriam sequi; adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum, fidei vedilectionem Dei et proximi, cognitionemque proficere. De quibus omnibus primo libro dicnus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt, et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si
Abbreviated transcription (Latin):
tissimũ in diciũ nr̃e lib̃tatis illux̃.
nec eoꝵ quidẽ signoꝵ que iam in¬
telligimus oꝑatione graui ouerati
sumus. s quedã pauca ꝓmultis.
eademq factai facillimaꝰ ⁊ intel¬
lectu an̾gustissima. & obseruati¬
one cautissima. ipse dñs & apłica
tradidie disciplina siciti.ẽ. baptis¬
ini sacram̃tũ. & celebratio corporis &
sanguinis dñi. que unus qͥsq cũ ꝑci¬
pit. quo referant᷑ imbittꝰ agnoseit.
ut ñ carnali seruitute. s sp̃itali potiꝰ
libtate ueneret᷑. Ut aut̃ litterã segͥ
& signa preb que his significant᷑
acciꝑe seriuł infirmitatis. ẽ. ita in uti¬
liter signa intẽptari male uagantis
erroris . ẽ. Qui aitt̃ ñ in telligit quid
significee signũ. & tam̃ sugnũ ẽẽ. in¬
telligit: nec ipse p̾mtt᷑ seruitute.
Melius. ẽ aut̃ uł p̃mi in cognitis sed
utilib signis: quã in itilte̾ ea inter¬
pretando. aiugo seruitutis eductã
ceruicẽ laqueis erroris inserere. Huie¬

Expanded text:
illuxit, nec eorum quidem signorum, quae jam intelligimus, operatione gravi onerati sumus; sed quaedam pauca pro multis, eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina: sicuti est Baptismi sacramentum, et celebratio corporis et sanguinis Domini. Quae unusquisque cum percipit, quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spirituali potius libertate veneretur. Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus quae iis significantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutiliter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erroris inserere. CA