comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ certaui. cursũ consũmaui fidẽ
seruaui: de cȩtero reposita ẽ michi
corona iustitiȩ. & in alio loco. Quot¬
quot gͦ ꝑfecti: hoc sapiamꝰ. Incipiens
aut̃ erat cõparatione plenitudinis:
quando ex ꝑsona incipientiũ loque¬
paruulꝰ cogitabam. Et iterũ. Ex par¬
te uidemus. ⁊ ex parte cognoscimus:
donec ueniat quod ꝑfectũ ẽ. Et ideo
sponsȩ assimilat᷑ ornatui. quȩ ornat᷑
mundo muliebri: siue ut cȩteri trans¬
tuler̃. uasis uł monilib suis. Ponitq al¬
teriꝰ comparationis exempla: quoꝵ priꝰ
ad sponsũ. sequens refertur ad sponsam.
Sicut t̾ra ꝑfert germ̃ suũ. ⁊ cȩlestibus
pluuus irrigatur. ⁊ sicut bortus sem̃
suũ germinat: ui fontiũ atq fluuio¬
rũ aquas desiderat: sic inquit dñs
germinabit iustitiam atq lȩtitiam.¬
quã coram cunctis gentib nequa quã
corã israele ut suꝑciliũ decutiat iu

Expanded text:
num certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero reposita est mihi corona justitiae . Et in alio loco: Quotquot ergo perfecti, hoc sapiamus . Incipiens autem erat comparatione plenitudinis, quando ex persona incipientium loqueparvulus cogitabam . Et iterum: Ex parte videmus, et ex 738 parte cognoscimus, donec veniat quod perfectum est . Et ideo sponsae assimilatur ornatui, quae ornatur mundo muliebri, sive ut caeteri transtulerunt, vasis, vel monilibus suis. Ponitque alterius comparationis exempla, quorum prius ad sponsum, sequens refertur ad sponsam. Sicut terra profert germen suum, et coelestibus pluviis irrigatur: et sicut hortus semen suum germinat, qui fontium atque fluviorum aquas desiderat: sic, inquit, Dominus germinabit justitiam atque laetitiam coram cunctis gentibus: nequaquam coram Israel, u
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ. tumentib animis inclinantur.
Uel certe qđ prius ꝑ secutores: postea
crediderint. Qualis fuit ⁊ apłs pau¬
lus. qui ꝑsequebat᷑ eccłam dĩ: ⁊ post¬
ea uas electionis ẽ. appellatus. Cum
hȩc ita fuerint expleta. ut intret gen¬
tium plenitudo. om̃ĩs isrł saluus fi¬
et: ⁊ uocabitur uere ciuitas dñi sion

Expanded text:
tium, timentibus animis inclinantur. tium, timentibus animis inclinantur. Vel certe quod prius persecutores, postea crediderint. Qualis fuit et apostolus Paulus, qui persequebatur Ecclesiam Dei, et postea vas electionis est appellatus . Cum haec ita fuerint expleta, ut intret gentium plenitudo, tunc omnis Israel salvus fiet. Et vocabitur vere civitas Domini Sion,
Abbreviated transcription (Latin):
dificetur templũ syon. Quod si ita est
ubi erit aurea ⁊ gẽmata ierłm: Ubi
uxor agni. ubi porte duodecim gẽma¬
rũ uarietate distinctȩ : Nisi forte
muros habebit ⁊ fundam̃ta gẽmata.
& templũ qđ ornatius eẽ. deberet lig¬
nis ȩdificabitur. Qua ratione cõpelli¬
mur omĩa sp̃ualit̾ accipere: qđ abies.
cỹparissus. pinus. ⁊ cedrus excelse qͦn¬
dam libani arbores. glorificauerint
templũ dĩ ⁊locum pedũ illiꝰ. ⁊ inclitũ
fecerint. Ac ne longo sermone sensũ
traham: uir sc̃s ⁊ eloquentissimꝰ mar¬
tir cẏprianus. ⁊ nr̃i temporis confessor
hilarius. nonne tibi uidentur ex celsȩ
quondã in scło arbores ȩdificasse ec¬
cłam dĩ : Quodq sequit̾. ⁊ uenient ad
te curui. siue reuertentes filii eorũ
qui humiliauerant te. ⁊ ad orabunt
uestigia pedũ tuorũ om̃s qui detra¬
xerant tib : de his debemꝰ intellige.¬
re qui ñ uoluntate sed necessitate
sunt xp̃iani. ⁊ metu offense regnan.¬

Expanded text:
dificetur templum Sion . Quod si ita est, ubi erit aurea et gemmata Jerusalem? ubi uxor Agni? ubi portae duodecim gemmarum varietate distinctae? Nisi forte muros habebit et fundamenta gemmata, et Templum quod ornatius esse deberet, lignis aedificabitur. Qua ratione compellimur omnia spiritualiter accipere, quod abies, cyparissus, pinus, et cedrus, excelsae quondam Libani arbores, glorificaverint Templum Dei, et locum pedum illius, et inclytum fecerint. Ac ne longo sermone sensum traham, vir sanctus et eloquentissimus martyr Cyprianus, et nostri 727 temporis confessor Hilarius, nonne tibi videntur excelsae quondam in saeculo arbores, aedificasse Ecclesiam Dei? Quodque sequitur: Et venient ad te curvi, sive revertentes, filii eorum qui humiliaverunt te: et adorabunt vestigia pedum tuorum, omnes qui detraxerant tibi, de his debemus intelligere, qui non voluntate, sed necessitate sunt Christiani: et metu offensae regnan
Abbreviated transcription (Latin):
occupauit salus muros tuos siue sal¬
uator : qui inhebraico legitur iħc.
qđ proprie nom̃ dñi sonat. ipse ẽ. enĩ
fortitudo murorũ eccłȩ. Quȩ babet
portas in laude dñi: ut qui ingredi¬
unt᷑ eam primũ discant laudare dñm.
&̾ nom̃ illiꝰ confiteri. Qđ aut̃ lxx ꝓ

Expanded text:
occupabit salus muros tuos, sive saloccupabit salus muros tuos, sive salvator, qui in Hebraico legitur JESUS, quod proprie nomen Domini sonat. Ipse enim fortitudo murorum Ecclesiae, quae habet portas in laude Domini: ut qui ingrediuntur eam, primum discant laudare Dominum, et nomen illius confiteri. Quod autem
Abbreviated transcription (Latin):
terias mutabunt᷑ quȩ utilitatẽ ali¬
quã p̃beant ciuitati. Ipsũq aes et
ferrũ ꝑ augm̃ta uirtutũ. in aurũ
argentũq mutabunt᷑ : ut nequa ꝗ
utilitatis speciem. sed p̃cium quoq
habeant ac decorẽ. De auro ⁊ ar¬
gento quid significent: in scripturis
sc̃ĩs sepius diximꝰ. Ponam inquit¬
principes tuos in pacem. ⁊ episcopos tu¬
os iniustitiã: ꝓ quo in hebraico scriptũ
est. Ponam uisitationẽ tuã pacem: ⁊
p̃positos tuos iustitias. In qͦ scripturȩ
sc̃ẽ ammiranda maiestas: qđ principes
futuros eccłȩ ep̃os nominauit. Quoꝵ
om̃is uisitatio in pace ẽ: ⁊ uocabulũ
dignitatis in iustitia: ut nequaquã
accipiant ꝑsonam inudicio. nec audi¬
atur quippiã iniquũ in t̾ra eccłȩ: neq
contritio. ⁊ infelicitas in terminis eius.
Ubicunq enĩ iniquitas. ẽ. ⁊ iustitia
ñ reseruatur. ⁊ pax ꝑditur : hȩc om¬
nia consequent᷑. Sed ꝓhis ait om̃ib

Expanded text:
terias mutabuntur, quae utilitatem aliterias mutabuntur, quae utilitatem aliquam praebeant civitati. Ipsumque aes et ferrum per augmenta virtutum, in aurum argentumque mutabuntur: ut nequaquam utilitatis speciem, sed pretium quoque habeant ac decorem. De auro et argento, quid significent in Scripturis sanctis, saepius diximus. Ponam, inquitprincipes tuos in pacem, et episcopos tuos in justisitationem tuam pacem, et praepositos tuos in justitiam. In quo Scripturae sanctae admiranda majestas, quod principes futuros Ecclesiae, episcopos nominavit, quorum omnis visitatio in pace est, et vocabulum dignitatis in justitia: ut nequaquam accipiant personam in judicio, nec audiatur quidpiam iniquum in terra Ecclesiae, neque contritio et infelicitas in terminis ejus. Ubicumque enim iniquitas est, et justitia non servatur, et pax perditur, haec omnia consequentur. Sed pro his, ait, 729 omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
iniquitas in t̾ra tua: uastitas ⁊ con¬
teitio in t̾minis tuis. & occupabit
salus muros tuos: ⁊ portas tuas lau¬
datio. lxx P roaere afferam tibi
aurũ. ⁊ ꝓferro dabo tibi argentũ. ⁊
plignis tribuam tͥ aes: ⁊ ꝑ lapidib
ferrũ. & dabo principes tuos in pa¬
ce: ⁊episcopos tuos iniustitia. Et ñ
audietur ultra iniquitas in t̾ra tua
neq contritio. ⁊ miseria in finib tuiᷤ:
sed uocabunt᷑ salutare muri tui.
⁊ portȩ tuȩ scu̾ltura. Eadẽ res ꝓ
locorũ qualitate alteri genus. alteri
species ẽ. Et ne artib rethoricae
ac dialecticȩ dicere quippiã uide¬
ar: ponam exempla cõmunia. quȩ
possint simplicẽ lectorẽ instruere.
f ilius mñs qui ad me species ẽ. ⁊ me
habet genus: filio suo genus. ẽ. Di¬
cam ⁊ aliud. qͦd alteri mauis alteri
Ergo in instaurationẽ sp̃ualis ieru¬
salẽ. ligna uertent᷑ in aes ⁊ lapides
mutabunt᷑ in ferrũ: id ẽ bruti qͦn¬
dã uinsensibiles homuies. in eas ma¬

Expanded text:
uitas in terra tua, vastitas et contritio in terminis tuis, et occupabit salus muros tuos, et portas tuas laudatio. LXX: Pro aere afferam tibi aurum, et pro ferro dabo tibi argentum, et pro lignis tribuam tibi aes, et pro lapidibus ferrum. Et dabo principes tuos in pace, et episcopos tuos in justitia, et non audietur ultra iniquitas in terra tua, neque contritio et miseria in finibus tuis: sed vocabuntur salutare muri tui, et portae tuae sculptura. Eadem res pro locorum qualitate, alteri genus, alteri species. Et ne de artibus, rhetorica ac dialectica dicere quidpiam videar, ponam exempla communia, quae possint simplicem lectorem instruere. Filius meus, qui ad me species est, et me habet genus, filio suo genus est. Dicam et aliud, quod alteri majus, alteri Ergo in instauratione spiritualis Jerusalem, ligna vertentur in aes, et lapides mutabuntur in ferrum, id est, bruti quondam et insensibiles homines, in eas ma
Abbreviated transcription (Latin):
diuitias regũ cõmedes. Quȩ diuitię
scđ̾m hebraicã ueritatẽ ubera sunt
regum. atq doctorũ: quib nascentiũ
in xp̃o erudit᷑. ⁊ nutrit᷑ infantia.
Quȩ cũ suxseris ⁊ ꝑueneris ad solidũ
cybum. ut diuitias quoq huiꝰcemodi
regũ cõmedas: tunc scies qđ ego sũ
saluator tuus qͥ redemi te sanguine
meo. ds̃ siue fortis iacob. Pro ęre af¬
feram aurũ. ꝓferro afferã argentũ.
& ꝓlignis aes: ⁊ ꝓlapidib ferrum.

Expanded text:
divitias regum comedes. Quae divitiae secundum Hebraicam veritatem, ubera sunt regum atque doctorum, quibus nascentium in Christo eruditur et nutritur infantia. Quae cum suxeris et perveneris ad solidum cibum, 728 ut divitias quoque hujuscemodi regum comedas: tunc scies quod ego sum Salvator tuus, qui redemi te sanguine meo, sive Deus fortis Jacob. Pro aere afferam aurum, pro ferro afferam argentum, et pro lignis aes,
Abbreviated transcription (Latin):
mo. Os iusti meditabitur sapientiã: &
lingua eius loquet᷑ iudiciũ. Lex dĩ eius
incorde ipsius: & ñ supplantabuntur
gressus eius. Et quia sciebat sp̃s ꝓpheta¬
lis multas ꝑsecutiones credentib fore :
exhortatur eos ad fortitudinẽ. immo
ad contẽptũ eorũ qui eos ꝑsecuturi suñ.
qͦd & dñs in euangłio loquebat᷑. Nolite
timere eos qui corpus occidunt. animã
aut̃ non possunt occidere: sed potius

Expanded text:
mo: « Os justi meditabitur sapientiam, a mo: « Os justi meditabitur sapientiam, a lingua ejus loquetur judicium. Lex Dei ejus in corde illius: et non supplantabuntur gressus ejus . Et quia sciebat spiritus prophetalis, multas persecutiones credentibus fore, exhortatur eos ad fortitudinem, immo ad contemptum eorum qui eos persecuturi sunt. Quod et Dominus in Evangelio loquebatur: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt
Abbreviated transcription (Latin):
uestim̃tũ consument᷑ tempore : & sicut
lanȩ comedent᷑ a tinea. Iusticia aut̃ mea
in ȩternũ erit: ⁊ salus mea in generatio¬
nes generationũ. Qui supre dixerat
lex ame egrediet᷑ ⁊ iudiciũ meũ in lu¬
cẽ gentiũ: nunc ad eosdẽ loquitur qui
sciunt iudiciũ eius.⁊legẽ eius habent
in cordib suis. ut om̃ia cũ iudicio faciant.¬
& habeant legẽ quã ꝑ ieremiam dr̃is
pollicetur dicens. Statuã testam̃tum
nouũ. ñ iuxta testam̃tũ qđ disposui pa¬
tribus eorũ : sed statuã testam̃tũ dans
leges meas in mentib eorũ. ⁊ suꝑ cor eoꝵ
scribam eas: ⁊ ero eorũ ds̃ ⁊ ipsi erunt mͥ
popłs. Ut nequaquã uiuant iuxta litte¬
ram. sed uixta sp̃m: instaurantes natura¬
lem legẽ in cordib suis. De qua scripsit
legẽ naturalit̃ ea quȩ legis sunt facuT.
isti legem ñ habentes ipsi sibi sunt lex:
qui ostendunt opus legis scriptũ in cor¬
dib suis. De qua lege significat᷑ in psal¬

Expanded text:
tum consumentur tempore, et sicut lanae comedentur a tinea. Justitia autem mea in aeternum erit, et solus mea in generationes generationum. Qui supra dixerat: Lex a me egredietur, et judicium meum in lucem gentium: nunc ad eosdem loquitur, qui sciunt judicium ejus, et legem illius habent in cordibus suis, ut omnia cum judicio faciant, et habeant legem quam per Jeremiam Dominus pollicetur, dicens : Statuam testamentum novum, non juxta testamentum quod disposui patribus eorum: sed statuam testamentum, dans leges meas in mentibus eorum: et super cor eorum scribam eas; et erovus nequaquam ultra vivat juxta litteram, sed juxta spiritum, instaurantes naturalem legem in cordibus suis, de qua scribit elegem naturaliter, ea quae legis sunt faciunt: isti legem non habentes, sibi ipsi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis . » De qua lege significatur in psal
Abbreviated transcription (Latin):
antiquis: in generationib scłorũ. Nun¬
quid ñ tu ꝑcussisti suꝑbum: uulnerasti.
drachonẽ: Nunqͥd non tu siccasti mare.i¬
& aquã abyssi uehem̃tis: qui posusti
profundũ maris uiã : ut transirent libe¬
rati. Et nunc qui redempti sunt ad ño
reuertentur. & uenient in sion laudan¬
tes: i leticia sempit̾na suꝑ capita eorũ.
Gaudiũ & lȩticiã optinebunt: fugiet

Expanded text:
antiquis, in generationibus saeculorum. Numquid non tu percussisti superbum, vulnerasti draconem? Numquid non tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis: qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati? Et nunc qui redempti sunt a Domino, revertentur, et venient in Sion laudantes, et laetitia sempiterna super capita eorum, gaudium et laetitiam tenebunt, fugiet
Abbreviated transcription (Latin):
ad pacem st̃ tibi. qm̃ uenient dies suꝑ
te. & circundabunt te inimici tui uallo.
& obsidebt̃. & in terrã humiliaberis. &
ierłm erit conculcata anationib usq
ad consũmationẽ temporis gentium.
Aliis enĩ uerbis eadem ꝓpħa nunc dicit.
qđ huiuiliata de terra loquat᷑. & humo
audiat᷑ eloquiũ eius. & sit quasi phito¬
nis de terra uox illiꝰ & de humo instar
passerũ musiter: ut ꝑhȩc uerba signifi¬

Expanded text:
ad pacem sunt tibi, quoniam venient dies super ad pacem sunt tibi, quoniam venient dies super te, et circumdabunt te inimici tui vallo, et obsidebunt te, et in terram humiliaberis . Et Jerusalem erit conculcata a nationibus usque ad consummationem temporis gentium. Aliis enim verbis eadem propheta nunc dicit, quod humiliata de terra loquatur, et de humo audiatur eloquium ejus; et sit quasi pythonis de terra vox illius, et de humo instar passerum mussitet, ut per haec verba signifi
Abbreviated transcription (Latin):
claudis. & primꝰ ioab domatũ excelsa
conscendit. Sin aut̃ iuxta syminach ũ
& theodotionẽ: hoc sentiendũ. qđ dđ
eam instaurauerit atq munierit. Ad¬
ditus ÷ annus ad antũ siue sub tractus
ut interp̃tatus ÷ aquila : & solemnitates
euolucȩ st̃. Subuerso enĩ templo & u¬
daica religione sublata. omĩs eorũ fes¬
tiuitas perit: dicitq se dñs circũual¬
lare arih el babilonio exercitu. & fore
eam tristem atq merentẽ. quando ab
eis diruta fuerit. Rursũq sub iħ u fi¬
lio iosedech sacerdote magno. & toro¬
babel filiosalathiel. etraq & neemia.
quando ꝓphetauer̃ aggeus &e zacharia ᷤᷤ
fore eam quasi arihel qͦd habeat anti¬
qui templi similitudinẽ: sed magnifi¬
centiã ornatũq non habeat. Scdo qͦq
dñs cõminat᷑ qđ circundet arihelem
spera. & iaciat contra eã aggerem. et
munim̃ta ponat ad obsidionẽ eius. &
compleatur illud qͦd ipse plangens ie¬
rusalẽ loquit᷑ in eu̾gelio. si scires ea q̃

Expanded text:
 Joab domatum excelsa conscendit . Si autem juxta Symmachum et Theodotionem, hoc sentiendum, quod David eam instauraverit atque munierit, additus est annus ad annum, sive subtractus, ut interpretatus est Aquila; et solemnitates evolutae sunt. Subverso enim templo, et Judaica religione sublata, omnis eorum festivitas periit. Dicitque se Dominus circumvallare Ariel Babylonio exercitu, et fore eam tristem atque moerentem, quando ab eis diruta fuerit. Rursumque sub Jesu filio Josedec sacerdote magno, et Zorobabel filio Salathiel, Esdraque et Neemia, quando prophetaverunt Aggaeus et Zacharias, fore eam quasi Ariel, quod habeat antiqui templi similitudinem, sed magnificentiam ornamentumque non habeat. Secundo quoque Dominus comminatur, quod circumdet Arielem sphaera, et jaciat contra eam aggerem, et munimenta ponat in obsidionem ejus, et compleatur illud quod ipse plangens Jerusalem loquitur in Evangelio: Si scires ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
Arihel quoq interp̃tat᷑ leo dĩ. & pro
cuutate quã aquila in terp̃tatus est¬
in hebreo legunt caritha : qđ ꝓprie
uillã significat: &e lingua syra dicit᷑
caritha. unde & uilla siluarũ appel¬
latur cariathiarim. Deniq & in suꝑi¬
ath scribit᷑ id ÷ uilla. quã nos ut tranᷤ¬
lationẽ aquila exprimamꝰ ad uerbũ.
ciuitatulã possumꝰ dicere. Igit᷑ ari¬
hel id÷ leo dĩ. quondã fortissima uo¬
catur ierłm: siue ut alii arbitrantur
templũ & altare dĩ quod erat in ierłm.¬
Quodq sequit᷑ quã expugnauit dauid
ꝓ quo interp̃tatus ÷ sẏmiachꝰ castrũ

Expanded text:
Ariel quoque interpretatur leo Dei; et pro Ariel quoque interpretatur leo Dei; et pro civitate quam Aquila interpretatus estin Hebraeo legunt CARIATH , quod proprie villam significat, et lingua Syra dicitur Cartha, unde et villa silvarum appellatur CARIATH JARIM . Denique et in superiath scribitur, id est, villa: quam nos ut translationem Aquilae exprimamus ad verbum, civitatulam possumus dicere. Igitur Ariel, id est, leo Dei, quondam fortissima vocatur Jerusalem: sive ut alii arbitrantur, templum et altare Dei quod erat in JeruQuodque sequitur: Quam expugnavit David, pro quo interpretatu
Abbreviated transcription (Latin):
mabitur. Qerunt sicut puluis de ro¬
ta diuitiȩ impioꝵ: & sic̃ fauilla quȩ
rapitur multitudo eorũ qui te oppres¬
serunt. Eritq in puncto repente ad ño
sabaoth. Uisitatio enĩ erit cũ tonitruo
& cõmotione. &e uoce magna: tempestas
ualida & flãma ignis deuorans. Et er̃
quomͦ uidentes somniũ nocte diuitiȩ
om̃iũ gentiũ quȩ militauer̃ contra
arihel. & om̃s qui pugnauer̃ contra
ierłm: & uniuersi qui congregati st̃
suꝑ eam. & afflixerunt eam. Eruntq
sic̃ qui in somiis esuriunt & comedunt.
Cumq surrexerint uanum ÷ somniũ.
Et sicut qui ꝑ somnũ sitit & bibit cũ
surrexerit adhuc sitit. & anima eius
frustra sꝑauit : sic erunt diuitiȩ om̃iũ
gentiũ quȩ militauerunt controc
montẽ sion. Pro eo qđ nos interp̃tati
sumꝰ ue: in ebraico scriptũ est oi. qđ
apud ẽos interdũ uocatiuo casu dicit᷑
ut ñ plangat arihel sed uocet. licet in
p̃senti loco ꝓplanctu accipiendũ sit.

Expanded text:
mabitur. Et erunt sicut pulvis de romabitur. Et erunt sicut pulvis de rota divitiae impiorum: et sicut favilla quae rapitur, multitudo eorum qui te oppresserunt: eritque in puncto repente a Domino sabaoth. Visitatio enim erit cum tonitru, et commotione et voce magna, tempestas valida, et flamma ignis devorans. Et erunt quomodo videntis somnium nocte, divitiae omnium gentium quae militaverunt contra Ariel: et omnes qui pugnaverunt contra Jerusalem, et universi qui congregati sunt super eam, et afflixerunt eam. Eruntque sicut qui in somnis esuriunt et comedunt: cumque surrexerint, vanum est somnium eorum, et sicut qui per somnium sitit et bibit, cum surrexerit, adhuc sitiet, et anima ejus frustra speravit: sic erunt divitiae omnium gentium quae militaverunt contra montem Sion. Pro eo quod nos interpretati sumus, Vae, in Hebraeo scriptum est OI , quod apud eos interdum vocativo casu dicitur, ut non plangat Ariel, sed vocet; licet in praesenti loco pro planctu accipiendum sit.
Abbreviated transcription (Latin):
& sicut fauilla ꝑtransiens multitudo
eoꝵ qui contrac te p̃ualuer̃: erit repen¬
tiñȩ confestim adñõ exercituũ. Uisita¬
bitur in tonitruo. & in cõmotione t̾rę.
& uoce magna turbinis &e tempestatis:
& flãme ignis deuorantis. &erit sicut
somniũ uisionis nocturne: multitudo
om̃ium gentiũ quȩ dimicauer̃ contra
arihel: & om̃s qui militauer̃ & obsede¬
runt & p̃ualuerunt aduersus eã: sic̃
uacua ÷ : sic erit multitudo om̃iũ gen¬
tium quȩ dimicauer̃ contra montẽ sion.
Lxx. Uae ariel ciuitas quã expugnauit
dauid. Congregauit genimina: annum
suꝑ annũ cõmedite. Comedetis erã cũ
moab. Coangustabo enĩ arihel: &e erit
forticudo illius & diuitiȩ mͥ. & circun¬
dabo sicut dauid suꝑ te & mutã ual¬
lũ in circuitu tuo. Ponam ꝑ gyrum tui:
turres. & humiliabunt᷑ in terrã sermo¬
nes tui. & in t̾ram occident uerba tua.
&erit sicut loquentiũ de terra uox tua:
& usq ad pauim̃tum uox tua infir¬

Expanded text:
siens multitudo eorum, qui contra te praevaluerunt: eritque repente confestim. A Domino exercituum visitabitur in tonitruo, et commotione terrae, et voce magna turbinis et tempestatis, et flammae ignis devorantis. Et erit sicut somnium visionis nocturnae multitudo omnium gentium, quae dimicaverunt contra Ariel, et omnes qui militaverunt, et obsederunt, et praevaluerunt adversus eam. Et sicut vacua est: Sic erit multitudo omnium gentium, quae dimicaverunt contra montem SLXX: Vae Ariel, Ariel civitas quam expugnavit David. Congregate genimina, annum super annum comedite, comedetis enim cum Moab: coangustabo enim Ariel, et erit fortitudo illius et divitiae mihi, et circumdabo sicut David super te: et mittam vallum in circuitu tuo, et ponam per gyrum tui turres, et humiliabuntur in terram sermones tui: et in terram occident verba tua. Et erit sicut loquentium de terra vox tua, et usque ad pavimentum vox tua infir
Abbreviated transcription (Latin):
egressa esse adño. Unde p̃cipit᷑ pecca¬
tõrib qui postea puniendi sunt ut
in eant consiliũ. exaltent consolationẽ
suã. nequa quã uanã. ut in lxx. additũ
est: sed absolutȩ consolationẽ. Nunqͣm
enĩ ds̃ p̃ciperet ut exaltarent uanam
consolationẽ suã: quȩ eis ñ erat ꝓfti¬
expugnauit dauid. Additus ÷ annꝰ
ad annũ: solemuitates euolute sunt.
Circumuallabo arihel: & erit tristis
& merens. &erit michi quasi arihel.
& circundabo quasi speram in circuitu
tuo. & laciam contra te aggerem et
munim̃ta ponam in obsidionẽ tuam:
humiliaberis de terra loqueris: & de
humo audiet᷑ eloquiũ tuũ. Et erit
quasi phitonis de terra uox tua: & hu¬
mo eloquiũ tuũ musitabit. Qerit siẽ

Expanded text:
egressa esse a Domino. Unde praecipitur peccaegressa esse a Domino. Unde praecipitur peccatoribus qui postea puniendi sunt, ut ineant consilium, et exaltent consolationem suam, nequaquam vanam, ut a LXX additum est, sed absolute consolationem. Numquam enim Deus praeciperet, ut exaltarent vanam consolationem suam, quae eis non erat profcircumdedit David additus est annus ad annum sollemnitates evolutae sunt et circumvallabo Arihel et erit tristis et maerens et erit mihi quasi Arihel t circumdabo quasi spheram in circuitu tuo et iaciam contra te aggerem et munimenta ponam in obsidionem tuam humiliaberis de terra loqueris et de humo audietur eloquium tuum et erit quasi pythonis de terra vox tua et de humo eloquium tuum
Abbreviated transcription (Latin):
habuer̃ clauẽ scientie. magis supplicuᷤ
torqueant᷑. &hoc dñi fiat iudicio qui
ostendit in cunctis mirabile consilium
suũ & iustitię ueritatẽ: ut qui plus ac¬
ceperunt. plus exigat᷑ ab eis. Ero eo qͦd
nos in terp̃tati sumꝰ in uirga excutiet᷑
gith. & cyminũ in baculo: nescio quid
uolentes lxx. transtuler̾ cyminũ autẽ
cũ pane comedet᷑. Deniq & ueteres
greci interp̃tes hebraicũ disserentes
de hoc sermone tacuer̃: qͥa forsitan
qđ dicerent ñ habebant. Illud autẽ
in quo nos iuxta hebraicũ posuimus.
uerũ non imꝑpetuũ triturans tritu¬
rabit illũ. neq uexabit illũ rota plau¬
stri. nec ungulis suis cõminuet eum:
lxx. ñ uixta uerbũ sed iuxta sensũ in¬
terp̃tati sunt. Neq enĩ in sempiternũ¬
ego irascar uobis: nec uox amaritudi
nis meȩ conculcabit uos. Ostendens
futara peccatorib post torm̃ta refri¬
geria. & hȩc portenta atq mirabilia

Expanded text:
habuerunt clavem scientiae, magnis suppliciis habuerunt clavem scientiae, magnis suppliciis torqueantur: et hoc Domini fiat judicio, qui ostendit in cunctis mirabile consilium suum et justitiae veritatem, ut qui plus acceperunt, plus exigatur ab eis. Pro eo quod nos interpretati sumus: in virga excutietur gith, et cyminum in baculo, nescio quid volentes LXX transtulerunt: cyminum autem cum pane comeditur. Denique et veteres Graeciae interpretes Hebraicum disserentes, de hoc sermone tacuerunt, quia forsitan quid dicerent non habebant. Illud autem in quo nos juxta Hebraicum posuimus: Verum non in perpetuum triturans triturabit illum, neque vexabit illum rota plaustri, nec ungulis suis comminuet eum, LXX non juxta verbum, sed juxta sensum interpretati sunt: Neque enim ego in sempiternum irascar vobis, nis meae conculcabit vos: ostendentes futura peccatoribus, post tormenta, refrigeria, et haec quasi portenta atque mirabilia
Abbreviated transcription (Latin):
diximꝰ: ut facilius sensũ ꝓ quo dicunt᷑
possimꝰ intelligere. Os uarie genus dis¬
pensat humanũ. Nunc punit nc̃ mise¬
retur: nc̃ corripit nc̃ defendit. Ideo nc̃
arat. nc̃ serit maturas fruges metit: o
dimissas in areis terit. orbemq suũ gu¬
bernat. Ut uoluerit gith & cyminum
id ÷ om̃s gentes quȩ ñ receperunt eius
notitiã. nec legis habuere p̃cepta: uir¬
ga emendat & baculo. Frum̃tũ autẽ
idest popłm uideorũ: magnis torque¬
bit suppliciis. Cui enĩ plus credit̃: plus
exigitur ab eo. & seruus qui scit uolun¬
tatẽ dñi sui. & ñ fecerit eam: uapula¬
bit multa. & in alio loco scriptum. ẽ.
Potentes potent̃ torm̃ta pacient᷑. Ue¬
runtam̃ non contorquebit in ꝑpetuũ.
Aliud ÷ enĩ esse impiũ: aliud peccatorẽ.
Quod nos de gentib & iudeis interp̃tati
sumꝰ: alii exponunt suꝑ populũ &
sacerdotibus qđ uulgus indoctũ in die
iudicii quasi gith & cỹminũ corripiat᷑
uirga & baculo. Sacerdotes autẽ qui

Expanded text:
diximus, ut facilius sensum pro quo ista dicuntur, possimus intelligere. Deus varie genus dispensat humanum, nunc punit, nunc miseretur: nunc corripit, nunc defendit; id est, nunc arat, nunc serit, nunc maturas fruges metit, et demessas in areis terit, orbemque suum gubernat ut voluerit. Gith et cyminum, id est, omnes gentes quae non receperunt ejus notitiam, nec Legis habuere praecepta, virga emendat et baculo: frumentum autem, id est, populum Judaeorum magnis torquebit suppliciis. Cui enim plus creditur, plus exigetur ab eo. Et servus, qui scit voluntatem Domini sui, et non fecerit eam, vapulabit multis ; et in alio loco scriptum est: Potentes potenter tormenta patientur . Verumtamen non eos torquebit in perpetuum. Aliud enim est esse impium, aliud peccatorem. Quod nos de gentibus et Judaeis interpretati sumus, alii exponunt super populo et Sacerdotibus, quod vulgus indoctum in die judicii quasi gith et cyminum corripiatur virga et baculo; sacerdotes autem qui
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit. iuncens mentis duricia iura natu¬
rȩ: ego tam̃ ñ obliuiscar creaturã meã.
& scõꝵ animas semꝑ in meo corde reti¬
nebo. Scio enĩ tu quȩ te arbitraris pe¬
nitus derelictã in meis descriptã esse¬
te manib atq depictã : ⁊ muros tuos
corã oculis meis uigit̃ ꝑmanere. Ex qͦ
discimꝰ nequa quã ierłm in palestinȩ
regione querendã. quȩ totius ꝑiuntię
utatur pluuiis ⁊ raritatẽ fontiũ. cis¬
ternarũ ex tructione soletur : sed in dĩ
manibus. Ad quã dicit᷑ festinauerunt
structores tui. siue uxta lxx. cito ȩdifi¬
caberis aquib destructa : ab iudeis ȩdi

Expanded text:
fuerit, vincens mentis duritia jura natufuerit, vincens mentis duritia jura naturae; ego tamen non obliviscar creaturam meam, et Sanctorum animas semper in meo corde retinebo. Scito enim tu, quae te penitus arbitraris derelictam, in meis descriptam esse manibus atque depictam; et muros tuos coram oculis meis jugiter permanere. Ex quo discimus, nequaquam Jerusalem in Palaestinae regione quaerendam, quae totius provinciae utatur pluviis, et raritatem fontium cisternarum exstructione soletur; sed in Dei manibus, ad quam dicitur: Festinaverunt structores tui. Sive juxta LXX: Cito aedificaberis a quibus destructa fueras. A Judaeis eni
Abbreviated transcription (Latin):
rusalẽ libera ẽ : quȩ ẽ. mat̾ om̃ium
nr̃m. Et in alio loco. Sed accessistis
ad sion montẽ.⁊ ciuitatẽ dĩ uiuentis
ierłm cȩlestẽ. Quarto appellat᷑ ierłm.
quã udei ⁊ nr̃i udaitantes. iuxta a po¬
calipsim ioħis quã non intelligunt. p̃u¬
tant aureã atq gemmatã de cęlestib¬
deponendã. Cuius t̃minos ⁊ infinitam
latitudinẽ: etiã in iez echielis ultima
parte descripsi. Quȩ cũ ita se habeant:
nunc diligentius intuendũ ẽ. quȩ ẽ
quatuor dixerit sion. Dereliquit me
dñs: ⁊ dñs oblitus ẽ. mei. Nec dubiũ ẽ
quin congregatio scõrũ quȩ prior fueras
in uideis. ⁊ adño derelicta ẽ. ista cõmenio¬
ret: & uoce lacrimabili conquerat᷑ se esse
desertã: & dñi auxilio destitutã. Cui
respondit dñs. naturali utens similitu¬
dine.Si potest fieri ut mat̾ sui obliuis¬
catur infantis. ⁊ ad partũ uiscerũ suoꝵ
non flectatur miscđia: ⁊ ego obliuiscar
tui. Plus aliquid dicam. Q si illa oblita

Expanded text:
um . Et in alio loco: Sed accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem . Quarto appellatur Jerusalem quam Judaei et nostri Judaizantes juxta Apocalypsim Joannis, quam non intelligunt, putant auream atque gemmatam de coelestibus ponendam , cujus terminos et infinitam latitudinem etiam in Ezechielis ultima parte describi. Quae cum ita se habeant, nunc diligentius intuendum est, quae ex quatuor dixerit Sion, Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Nec dubium est quin congregatio Sanctorum, quae prior fuerat in Judaeis, et a Domino derelicta est, ista commemoret, et voce lacrymabili conqueratur se esse desertam, et Domini auxilio destitutam. Cui respondit Deus, naturali utens similitudine: Si potest fieri, ut mater sui obliviscatur infantis, et ad partum viscerum suorum non flectatur misericordia, et ego obliviscar tui. Plus aliquid dicam: etsi illa oblita
Abbreviated transcription (Latin):
nat quid agitur. Non est reductus ia cob
ad dm̃ nec isrł congregatus. ꝓpt̃ea filius
loquitur. Illis ñ credentib glorificatus sũ
in oculis dñi: in me enĩ om̃is mundus cre¬
didit. ⁊ ds̃ m̃s factus ẽ. fortitudo mea : qui
& consolatus ẽ tͣristem suꝑ ab iectionẽ po¬
puli mei. & dixitmͥ. Parum ÷ si seruias mͥ
ad suscitendas tribus iacob quȩ suo uitio
corruerunt. ⁊ ad feces siue reliquias ispł
conuertendas: hoc enĩ uerbũ hebraicum
um ut illumines uniuersũ mundũ : ⁊ sa¬
lutẽ meã ꝑ quã om̃s salui fiant usq ad ex¬
tremũ terrę facias ꝑuenire. Illud autem
bor coram dño : sic intelligi potest ut congre¬
gatus sit dñs cũ credentibus. Quodq sequit᷑
dixit mͥ: magnũ est tibi ut uoceris puer
m̃s: magnũ referamꝰ ad hominẽ. ⁊ ad pue

Expanded text:
nat. Quia igitur non est reductus Jacob nat. Quia igitur non est reductus Jacob ad Deum, nec Israel congregatus: propterea Filius loquitur illis non credentibus: glorificatus sum in oculis Domini. In me enim omnis mundus credidit: et Deus meus factus est fortitudo mea, qui et consolatus est me tristem super abjectione populi mei; et dixit mihi: Parum est si servias mihi ad suscitandas tribus Jacob, quae suo vitio corruerunt; et ad faeces, sive reliquias Israel convertendas. Hoc enim verbum Hebraicum um, ut illumines universum mundum, et salutem meam, per quam omnes salvi fiunt, usque ad extrema terrae facias pervenire. Illud autem bor coram Domino, sic intelligi potest, ut congregatus sit Dominus cum credentibus. Quodque sequitur: Dixit mihi: Magnum tibi est ut voceris puer meus, magnum referam
Abbreviated transcription (Latin):
fuit: ut pessimi uinitores inissũ susce.¬
perint filiũ. & fructus uineȩ redderent.
qui interfecer̃ eũ dicentes. Uenite occi¬
damus illũ: ⁊ nr̃a erit hereditas. Et hoc
est qͦd nunc dicit. & isrł non congrega¬
bitur. ĩd ÷ ñ reuertet᷑ ad dñm. Satisq
miror quomͦ uulgata editio. fortissim̃
contra iudȩorũ ꝑfidiam testimonium.
alia interp̃tatione subuerterit dicens. ⁊¬
congregabor ⁊ glorificabor corã dño:
cũ theodotio.⁊ simmachus nr̃ȩ interp̃¬
tationi congruant. De aquila autẽ ñ
miror. qͦd homo eruditissimꝰ linguȩ
hebreȩ & uerbũ de uerbo exprimens.
in hoc loco aut simularit imperitiam: ⁊¬
aut phariseorũ ꝑuersa expositione de¬
ceptus sit qui interp̃tari uoluit. et
issł ei congregabitur. hoc est dõ: cũ¬
uerbũ hebraicũ  in hoc loco non scribat᷑
ꝑ lamed. &uau qͦd si eẽt significaret ei uł
illi. sed ꝑ lamed & aleph quod ꝓprie ñ so¬

Expanded text:
fuit, ut pessimi vinitores missum suscifuit, ut pessimi vinitores missum susciperent Filium, et fructus vineae redderent, qui interfecerunt eum dicentes. Venite, occidamus illum, et nostra erit haereditas ; et hoc est quod nunc dicit: Et Israel non congregabitur, id est non revertetur ad Dominum. Satisque miror quomodo vulgata editio, fortissimum contra Judaeorum perfidiam testimonium alia interpretatione subverterit, dicens: Congregabor et glorificabor coram Domino: cum Theodotio et Symmachus nostrae interpretationi congruant. De Aquila autem non miror, quod homo eruditissimus linguae Hebraicae, et verbum de verbo exprimens, in hoc loco aut simularit imperitiam, aut Pharisaeorum perversa expositione deceptus sit, qui interpretari voluit, et Israel ei congregabitur, hoc est, Deo. Cuverbum Hebraicum LO, in hoc loco non scribatur per LAMED et VAV : quod si esset, significaret, ei vel illi: sed per LAMED et ALEPH quod proprie, non so
Abbreviated transcription (Latin):
est ut uoceris puer m̃s: ⁊ suscites trib
ia cob ⁊ disꝑsionẽ isrł conuertas. Ecce
posui te in testam̃tum generis in lucem
gentiũ: ut sis salus usq ad extremũ terrȩ.
Dicente me inuacuũ laboraui sine causa.
& uane fortitudinẽ meã consumpsi. quia
uidei credere noluer̃ & iudiciũ meũ cũ
dño est. & opus meũ. quod illo uidente
compleui cũ dõ meo: respondit mͥ dñs.
qui me formauit exutero seruũ sibi. Ex
quo ostendit eũ appellari seruum. qui
sit formatus ex utero: qui ⁊ in psalmo dic̃.
De uentre matris meȩ ds̃ m̃s estu. Quid
ergo dñs dixit ei : Ut reduceret iacob ad
eũ qui aberrauerat: deserto creatore.
idolis seruiebat. Unde ⁊ ipse loquit᷑ ad
discipłos. In uiam gentiũ ne ieritis. & in
ciuitatẽ samaritanorũ ne intretis. sed
ite magis ad oues ꝑditas domꝰ isrł. Et
in alio loco. Non ueni nisi ad oues ꝑdi¬
tas domꝰ israel. Hȩc igit᷑ patris uoluntas

Expanded text:
est ut voceris puer meus, et suscites tribus est ut voceris puer meus, et suscites tribus Jacob, et dispersionem Israel convertas. Ecce posui in testamentum generis, in lucem gentium, ut sis salus usque ad extremum terrae. Dicente me, In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi: quia Judaei credere noluerunt, et judicium meum cum Domino est; et opus meum, quod, illo juvante, implevi, cum Domino: respondit mihi Dominus, qui me formavit ex utero servum sibi. Ex quo ostendit eum appellari servum, qui sit formatus ex utero. Qui et in psalmo dicit: De ventre matris meae Deus meus es tu . Quid ergo Dominus dicit ei? Ut reduceret Jacob ad eum qui aberraverat, qui, deserto Creatore, idolis serviebat. Unde et ipse loquitur ad discipulos: In viam gentium ne ieritis, et in civitates Samaritanortas domus Israel ; et in alio loco: Non veni nisi ad oves perditas domus Israel . Haec igitur voluntas Patris
Abbreviated transcription (Latin):
fecerim quȩ ei facere debui. dicens in
euangłio ego te glorificaui suꝑ t̾ram ope
completo qͦd dedistimͥ ut facerẽ: ⁊ ite¬
rũ. manifestaui nom̃ tuũ bominib &
opus meũ siue labor .⁊ dolor m̃s hoc enĩ¬
mo ob incredulorũ multitudinẽ: quodã¬
modo frustra passũ esse se dicit. Quae
utilitas insanguine meo. dũ descendo
in corruptionẽ : & iuxta hebraicũ pen¬
dens in cruce loquit᷑. longe a salute mea
uerba lam̃tationũ mearũ Et nunc
dicit dñs formans me exuterõ seruum
sibi: ut reducam ia cob ad eũ. ⁊ isrł ñ
congregabitur. & glorificatus sũ in ocu¬
lis dñi: ⁊ ds̃ m̃s factus ẽ. fortitudo mea
& dixit. Parum ẽ ut sis michi seruus
ad suscitandas tribus iacob ⁊ feces ispł
LxX Et nunc sic dicit dñs qui for¬
mauit me ex utero seruũ sibi: ut congre:¬
garem iacob ad eũ ⁊ isrł congregabor.
Et glorificabor corã dño : ⁊ ds̃ m̃s erit
fortitudo mea. & dixit mͥ. Magnumcͥ

Expanded text:
fecerim quae eis facere debui, dicens in fecerim quae eis facere debui, dicens in Evangelio: Ego te glorificavi super terram, opere completo quod dedisti mihi ut facerem ; et iterum: Manifestavi nomen tuum hominibus. Et opus meum sive labor et dolor meumo ob incredulorum multitudinem, quodammodo frustra passum se esse dicit: Quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem ? Et juxta Hebraicum pendens in cruce loquitur: Longe a salute mea, verba lamentationum mearum . Et nunc dicit Dominus, formans me ex utero servum sibicongregabitur: et glorificatus sum in oculis Domini, et Deus meus factus est fortitudo mea. Et dixit: parum est, ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel LXX: Et nunc sic dicit Dominus qui formavit me ex utero servum sibi, ut congregarem Jacob ad eum et Israel: congregabor et glorificabor coram Domino et Deus meus erit fortitudo mea. Et dixit mihi: Magnum tibi
Abbreviated transcription (Latin):
Seruus m̃s es ca ispł: quia in te glorifica¬
bor. Seruus: quia cũ informa dei esset
formã serui est dignatus assumere. Et
isrł : quia natus de semine iudeorum.
Quodq de nullo alio seruorũ intelligi
potest uingit᷑: quia inte glorificabor.
Dicit enĩ ĩpse in euangłio. Pat̃ glorifica
nom̃ tuũ: qui in psalmo loquit᷑ ad filiũ.
Ex urge gła mea exurge psalterium &
cythare: id ÷ om̃ium uirtutũ chorus.
Dicente aut̃ michi patre. ista quę retu¬
li ego respondi ei. Quomͦ in me glorifi¬
eatus es pat̃. qui inuacuũ laboraui. et
magnã partẽ popli uidȩorũ ad te reuo-¬
care ñ potui : Hȩc aut̃ uniuersa dicunt᷑:
ut liberũ hominis monstraret arbitriũ.
Dĩ enĩ uocare ẽ: ⁊ nr̃m credere. Nec sta.¬
tim si nos non credimꝰ imposibilis ẽ. ds̃:
sed potentiã suã nr̃o arbitrio derelin¬
quit. ut iusti uoluntas. p̃mium consequat᷑.
Quia ergo noluer̃ ꝑ me in te credere: iu¬
diciũ meũ apud te est. Quodq omnia

Expanded text:
Servus meus es tu Israel, quia in te glorificabor . Servus, quia cum in forma Dei esset, formam servi est dignatus assumere: et Israel, quia natus de semine Judaeorum. Quodque de nullo alio servorum intelligi potest, jungitur: quia in te glorificabor. Dicit enim ipse in Evangelio: Pater, glorifica nomen tuum : qui in psalmo loquitur ad Filium: Exurge, gloria mea, et exurge, psalterium et cithara , id est, omnium virtutum chorus. Dicente autem mihi Patre ista quae retuli, ego respondi ei: Quomodo in me glorificatus es, Pater, quia in vacuum laboravi, et magnam partem populi Judaeorum ad te revocare non potui? Haec autem universa dicuntur, ut liberum hominis monstraret arbitrium. Dei enim vocare est, et nostrum credere: nec statim si nos non credimus, impossibilis Deus est; sed potentiam suam nostro arbitrio derelinquit ut justi voluntas praemium consequatur. Quia ergo noluerunt per me in te credere, judicium meum apud te est, quod omnia
Abbreviated transcription (Latin):
Redemit enĩ dñs seruũ suũ ia cob p̃ciosis¬
simo sanguine suo: ⁊ adduxit ꝑdesertũ
scłi. ⁊ aquã scidit de petra suꝑ qua et
apłs loquit᷑: petra aut̃ erat xp̃c. Scindi¬
tur aut̃ sermo diuinꝰ. ⁊ in multas partes
diuidit᷑: ut quẽ totũ suscipere ñ possu¬
mus. sumamꝰ in partibus. Ac ne puta¬
retur ista p̃dicatio dici om̃i semini iacob.
& ñ his tantũ qui ꝑ apłos credituri sunt:
infertur ⁊ iungit᷑. Non est pax impus
dicit dñs: illis uidelicet qui in errore
pristino ꝑmanser̃: qui ñ meruer̃ bibe¬
re de petra: Cuius ut noui loquar. latus
lancea uulneratũ. aquis fluxit ⁊ sangui¬
ne. baptismũ nobis.⁊ martiriũ dedicans.

Expanded text:
Redemit enim Dominus servum suum Jacob pretiosisRedemit enim Dominus servum suum Jacob pretiosissimo sanguine suo, et adduxit per desertum saeculi, et aquam scidit de petra. Super qua et Apostolus loquitur: Petra autem erat Christus . Scinditur autem sermo divinus, et in multas partes dividitur, ut quem totum suscipere non possumus, sumamus in partibus. Ac ne putaretur ista praedicatio dici omni semini Jacob, et non his tantum qui per Apostolos credituri sunt, infertur et jungitur: Non est pax impiis, dicit Dominus: illis videlicet qui in errore pristino permanserunt; qui non meruerunt bibere de petra. Cujus ut nove loquar, latus lancea vulneratum, aquis fluxit et sanguine , baptismum nobis et martyrium dedicans.
Abbreviated transcription (Latin):
trã ⁊ fluxer̃ aquȩ licet scđm historiã ex¬
pletũ docere ñ ualeant. neq enĩ sub roro-¬
babel ⁊ etra uener̃ ꝑdesertũ. & scissa
petra p̃buit eis aquas. qͦd de egrpto exe¬
untib accidisse narrat᷑. tam̃ hyꝑbolice
insimilitudinẽ prioris felicitatis imple¬
ta testantur. quando ꝑdesertũ natio¬
nũ uener̃ in uidȩã : ⁊de captiuitate sint
liberati. &ut sciamꝰ inquiunt ñ esse de
xp̃o sed de cyro ꝓphetatũ: iungitur ñ
est pax impuis dicit dñs. & ẽ. sensuᷤ. Pfec¬
ta felicitas ñ erit nisi sub xp̃o: qͦd in ulti¬
mo temꝑe reseruat᷑. Porro qui ⁊ uerius
& rectius hȩc referunt ad saluatoris ad¬
uentũ. de quo dicit᷑ annuntiare pauꝑi¬
bus misit me. p̃dicare captiuis remissio¬
nẽ: cohortationẽ ẽẽ. intelligunt eorum
qui euangłm nuntiant. siue ipsius dñi sal¬
uatoris ut egrediamur de babilone id ẽ
confusione istius mundi.  fugiamus
chaldȩos de quib crebro dictum est.

Expanded text:
ecundum historiam expletum docere non valeant; neque enim sub Zorobabel et Ezra venerunt per desertum, et scissa petra praebuit eis aquas, quod de Aegypto exeuntibus accidisse narratur: tamen hyperbolice in similitudinem prioris felicitatis impleta testantur, quando per desertum nationum venerunt in Judaeam, et de captivitate sunt liberati. Et ut sciamus, inquiunt, non esse de Christo, sed de Cyro prophetatum, jungitur: Non est pax impiis, dicit Dominus: et esse sensum, Perfecta felicitas non erit nisi sub Christo, quod in ultimo tempore reservatur. Porro qui et verius et rectius haec referunt ad Salvatoris adventum , de quo dicitur: Annuntiare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem , cohortationem esse intelligunt eorum qui Evangelium annuntiant ipsius Domini Salvatoris, ut egrediamur de Babylone, id est, confusione istius mundi; et fugiamus Chaldaeos, de quibus crebro dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
ta fuerant. ⁊ de lapsa in solitudines. et
ruinas. adueniente xp̃i euangłio instau.¬
rabuntur: ⁊ tantã habebunt habitatoꝵ
multitudinẽ. ut eos capere non possint.
lta dum taxat: ut ꝑsecutores fugentur
procul. uł hi de quib supra diximꝰ. qui
destruebant te ⁊ dissipabant ⁊ exibant
ate. Filiiq sterilitatis tuȩ quos putabas
est locus in sinagogis. fac michi spaciũ
in eccłiis. ut habitem latius: ut ñ cõmpͥ¬
mar blasphemiis iudȩorũ. ut totũ orbẽ
tua mecũ capiat latitudo. Tu aut̃ lȩti¬
ciȩ magnitudinẽ non ualens ore ꝓferre:
in tuo corde tacita cogitabis. ⁊ dices. Quis
michi istos genuit: Ego eram sterilis. ⁊ ui¬
dua deserta. atq captiua in popło iudę¬
orũ. filios habere desieram. multo tem¬
pore ñ pepererã. Post aggeũ ⁊ tachariã.
⁊ malachiã nullos alios ꝑpħas usq ad
ioħem baptistã uideram : ⁊ quomͦ quę
fueram sola ⁊uiri auxilio destituta tan

Expanded text:
ta fuerant, et dilapsa in solitudines et ta fuerant, et dilapsa in solitudines et ruinas, adveniente Christi Evangelio, instaurabuntur et tantam habebunt habitatorum multitudinem, ut eos capere non possint. Ita dumtaxat, ut persecutores fugentur procul, vel hi de quibus supra diximus: Qui destruebant te, et dissipabant, exibunt a te. Filiique sterilitatis tuae quos putabas est locus in synagogis, fac mihi spatium in Ecclesiis, ut habitem latius, ut non comprimar blasphemiis Judaeorum, ut totum orbem tua mecum capiat latitudo. Tu autem laetitiae magnitudinem non valens ore proferre, in tuo corde tacita cogitabis, et dices: Quis mihi istos genuit? Ego eram sterilis et vidua, deserta atque captiva in populo Judaeorum, filios habere desieram, multo tempore non pepereram. Post Aggaeum et Zachariam et Malachiam, nullos alios Prophetas usque ad Joannem Baptistam videram; et quomodo quae fueram sola, et viri auxilio destituta, tantos
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i congregata ⁊ tam de udeis quam
de gentib Sequit᷑. & qui destruxerant
& dissipauerant egredient᷑ exte doc¬
tores pessimi: ut nequaquã mandata
& tradiciones sequaris hominũ. sed le¬
gẽ dĩ. Diciturq ad eũ ut leuet oculos
incircuitu: ⁊ uid eat filios qͥ ei fuerint
congregati. De quib ⁊ dñs loquebat᷑.
Leuatẽ oculos ur̃os: ⁊ uidete quia iã
albȩ sunt segetes ad metendũ. Et ut
securos nos faciat. uiuo ego inquit
dñs. qđ uxta uetus testam̃tũ. uirandi di¬
citur consuetudine quia omĩb his uelut
ornam̃to uestieris. ⁊ circundabis tibi eos
quasi sponsa circundat monile sibi. felix
qui tanti meriti ẽ tantȩq uirtutis: ut
ornam̃tum dicat᷑ eccłe. Puto aut̃ diuer¬
sas significare grãs spũales: ꝑ quas sponse
ornatur ambitio. De qua ⁊ in quadrage¬
simo iiiͦi. psalmo canitur. Astitit regina
ad extris tius in uestitu deaurato. circũ¬
amicta uerietate. Quȩ enĩ prius deser¬

Expanded text:
i congregata est tam de Judaeis, quam de gentibus. Sequitur: Et qui te destruxerant et dissipaverant, egredientur ex te: doctores pessimi; ut nequaquam mandata et traditiones sequaris hominum , sed legem Dei. Diciturque ad eam, ut elevet oculos suos in circuitu, et videat filios qui ei fuerant congregati. De quibus et Dominus loquebatur: Levate oculos vestros, et videte quia jam albae sunt segetes ad metendum securos nos faciat: Vivo ego, inquit nus quod juxta vetus Testamentum, 571 jurandi dicitur consuetudine, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos, quasi sponsa circumdat monile sibi. Felix qui tanti meriti est, tantaeque virtutis, ut ornamentum dicatur Ecclesiae. Puto autem has diversas significari gratias spirituales, per quas sponsae ornatur ambitio. De qua et in quadragesimo quarto psalmo canitur: Astitit regina dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate . Quae enim prius deser
Abbreviated transcription (Latin):
ad gentes manũ meã.⁊ ad popłos exaltabo
signũ meũ : ⁊ afferent filios tuos in ulnis.
& filias tuas suꝑ humeros portabunt. Et
erunt reges nutritii tui: ⁊ reginȩ nutri¬
ces tuȩ. Uultu in t̾ram demisso ad orabt̃
te : ⁊ puluerẽ pedũ tuorũ lingent. Et
scies quia ego dñs: suꝑ quo ñ confundent᷑
qui expectant eum. Septuaginta.

Expanded text:
ad populos exaltabo signum meum. Et afferent filios tuos in ulnis, et filias tuas super humeros portabunt. Et erunt reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae: Vultu in terram demisso, adorabunt te, et pulvere pedum tuorum lingent. Et scies quia ego Dominus, super quo non confundentur qui e
Abbreviated transcription (Latin):
popłi sui. qui de oriente. ⁊ occidente. aqͥ¬
lone.⁊ austro ad eũ uocatus ẽ. ñ habens
legem nec ꝓpħas nec diuitias sp̃uales:
sed desertus pauꝑ ⁊ humilis. cunctis dę¬
monib subiacebat. Et dixit syon.
Dereliquit me dñs: ⁊ dñs oblitus ÷ mei.
Nunqͥd obliuisci potest mulier infan¬
tẽ suũ. ut non misereatur filio uteri¬

Expanded text:
populi sui, qui de Oriente et Occidente, Aqupopuli sui, qui de Oriente et Occidente, Aquilone et Austro ad eum vocatus est, non habens Legem nec Prophetas, nec divitias spirituales: sed desertus, pauper et humilis, cunctis daemonibus subjacebat. Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Numquid oblivisci potest mulier infantem suu
Abbreviated transcription (Latin):
tuor plagas orbis. his plagis ostendens. Dri¬
entẽ. ⁊ septemtrionẽ. occidentẽ. ⁊ meridiẽ.
Poriente. longe posuit. ol australi plaga in
ꝑsarum interp̃tati sunt : cȩteri ut in hebrȩo
legitur expresserunt Sinial. qđ nos in ter
mons sẏna in austracli parte positus sit:
iuxta abacue ꝓpħam. Ds̃ ab austro ueni¬
et: & sc̃s de monte pharan umbroso ⁊ con¬
denso. Si aut̃ Sinia ut lxx. transtuler̃
ꝑsas intelligimꝰ qui ad orientẽ siti sunt :
illud qđ supra dicit᷑ ecce isti de longe ue¬
nient. ad austrũ referre possumꝰ. Preci¬
piturq cęlis ⁊ terrȩ. uł his uirtutibus
quȩ in cęlo morant᷑ ⁊ terra. uł angelis
& hominib ut dĩ concinant laudẽ : ⁊qͥ
in excelso uirtutũ positi sunt mentis le¬
ticiam iubilo ⁊ exultatione testentur:
quia consolatus ẽ dñs popłm suũ. eos qͥ
ex iudȩis credere uoluer̃. Et pauꝑum
humiliũq suorũ misertus ẽ : siue om̃is

Expanded text:
tuor plagas orbis ostendens, Orituor plagas orbis ostendens, Orientem et Septentrionem, Occidentem et Meridiem, pro Oriente, longe posuit: pro Australi plaga, in rsarum intepretati sunt. Caeteri ita ut in Hebraeo legitur expresserunt sinim, quod nos interpmons Sinai in Australi parte positus sit, juxta Abacuc Prophetam: Deus ab Austro veniet: et sanctus de monte Pharan umbroso et condenso . Si autem sinim, ut LXX transtulerunt, Persas intelligimus, qui ad Orientem siti sunt, illud quod supra dicitur: Ecce isti de longe venient, ad Austrum referre poterimus. Praecipiturque coelis et terrae, vel his virtutibus quae in coelo morantur et terra, vel Angelis et hominibus, ut Dei concinant laudes. Et qui in excelso virtutum positi sunt, mentis laetitiam jubilo et exsultatione testentur. Quia consolatus est Dominus populum suum, eos qui ex Judaeis credere voluerunt. Et pauperum humiliumque suorum misertus est: sive omnis