comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inocculta p̃scientia dĩ: necesse est ut re¬
deant: Quã multi nonnr̃i adhuc quasi
intus : & quã multinr̃ĩ ad huc quasi foris:
Nouit dñs qui sunt eiꝰ: & illi nonnr̃i qui n¬
tus sunt. quando occasiones inuenerint
exeunt: & illi nr̃i qͥforissunt. quando
occasiones inuenerint. redeunt: Illud
xit̾ eos in inuio & non inuia: & quid deil¬
lis fecit : qđ dicere coeperã : qđ attente
audiatis: potuit illos pati intus semper:
sed nos de illis non ꝓficeremꝰ : Cũ autem
separatisunt & ꝑquestiones malignas
inquietant nos: ꝓpositũ. ẽ. nobis exillis.
& inqͥsitionis studium & timoris exẽplũ:
Vnꝰqͥsq tremit cũ alterũ idet exisse :
tanquã exillius exitu dicat᷑ illi Qua ꝓpt̃
qͥseputat stare : uideat necadat. Prosunt
ergo : quia exeunt Nã si intus eẽnt. & tã
malieẽtit : nihil de illis ꝓdesset Quid de
illis dictũ ẽ. in quodã psalmo: congrega¬

Expanded text:
in occulta praescientia Dei, necesse est ut rein occulta praescientia Dei, necesse est ut redeant. Quam multi non nostri adhuc quasi intus, et quam multi nostri adhuc quasi foris? «Novit Dominus qui sunt ejus.» Et illi non nostri qui intus sunt, quando occasiones invenerint, exeunt; et illi nostri qui foris sunt, quando occasiones invenerint, redeunt. Illud xit eos in invio, et non in via.» Et quid de illis fecit? Quod dicere coeperam, quod attente audiatis. Potuit illos pati intus semper, sed nos de illis non proficeremus: cum autem separati sunt, et per quaestiones malignas inquietant nos, propositum est nobis ex illis et inquisitionis studium, et timoris exemplum. Unusquisque tremit, cum alterum videt exisse, tanquam ex illius exitu dicatur illi: «Quapropter qui se putat stare, videat ne cadat» . Prosunt ergo quia exeunt: nam si intus essent, et tam mali essent, nihil de illis prodesset. Quid de illis dictum est in quodam psalmo? «Congrega
Abbreviated transcription (Latin):
ti: istiautẽ minuio seducti Quid.ẽ.
sedux̃ eos : tradidit illos ds̃ in concupis¬
centias cordis eorũ. Hoc ẽ. enĩ sedux̃
donauit illos sibi : Nã si ꝓprie quȩras:
ipsi se seducunt Quienĩ putat se. eẽ.
aliquid cũsit nihil: seipsum seducit:
Quid ẽ. ergo seduxit eos: dimisit eos
minuio & non inuia: Quomodo enims̃
inuia homines. qͥ partẽ tenent. & totũ relin¬
quunt: quomodo inuia: quȩ ẽ. enĩ muiã.
aut ubi agnoscit᷑ uia: ds̃ inqͥt misereat᷑
nr̃i. & benedicat nos. illum inet uultũ suũ
suꝑnos: Ut cognoscamꝰ int̾ra uiã tuam:
Inqua terra : in om̃ib gentib salutare tuũ:
Utiq tales ut minuantur. ut paucifiant :
hinc exeunt: Amultitudine unitatis om̃s
exier̃: sicut paulo ante memoraui dictũ
deillis. ex nobis exier̃ sed non fuerunt
ex nobis. Sienĩ ex nobis fuissent: ꝑman¬
sissent utiq nobiscũ: Sed si forte nr̃i sunt

Expanded text:
ti: isti autem in invio seducti. Quid est, ti: isti autem in invio seducti. Quid est, «seduxit eos? Tradidit illos Deus in concupiscentias cordis eorum» . Hoc est enim, «seduxit,» donavit illos sibi. Nam si proprie quaeras, ipsi se seducunt. «Qui enim putat se esse aliquid, cum nihil sit, seipsum seducit» . Quid est ergo, «seduxit eos?» Dimisit eos. «In invio, et non in via:» quomodo enim in via homines qui partem tenent, et totum relinquunt? quomodo in via? Quae est ergo via, aut ubi agnoscitur via? «Deus,» inquit, «misereatur nostri, et benedicat nos; illuminet vultum suum super nos, ut agnoscamus in terra viam tuam.» In qua terra? «In omnibus gentibus salutare tuum» . Utique tales ut minuantur, ut pauci fiant, hinc exeunt; a multitudine unitatis omnes exierunt, sicut paulo ante commemoravi dictum de illis: «Ex nobis exierunt, sed non fuerunt ex nobis; si enim ex nobis fuissent, permansissent utique nobiscum» . Sed si forte nostri sunt
Abbreviated transcription (Latin):
sȩua: erunt enĩ homines seipsos aman¬
tes: Primũ malũ seipsos amantes: utiq
sibi placentes Vtinã sibi displicerent.
& dõ placerent: utinã indifficultatib
exclamarent . & a necessitatib liberarent᷑.
Sedmultũ dese p̃sum̃tes: paucifaca sunt:¬
A anifestũ. ẽ. fr̃s: om̃s qͥse diuidunt ab uni¬
tate : paucifiunt: Multienĩ sunt :
Sed inunitate dũ non sunt. separantur
abunitate. Cũ enĩ cȩperit ad eos non ꝑ¬
tinere multitudo imitatis: in heresi.
& inscismate pauci sunt: & paucifacti suns:
& uexatisunt atribulatione malorũ
& dolore: E ffusa. ẽ. contentio suꝑ prin¬
cipes: Reꝓbati enĩsunt ab eccła dĩ: &
magis quia principes. eẽ. uoluer̃. ideo
contẽptisunt : & facti sunt sicut sal infa¬
tuatũ ꝓiectũ foras: ideo concul catur
ab hominib:: Effusus est contẽptus
suꝑ principes: & sedux̃ eos in in uio & non
inuia: Illi superius inuia: illi adciuita¬
tẽ directi. Deniq illi deducti. non seduc¬

Expanded text:
ipsos amantes» . Primum malum, «seipsos amantes;» utique sibi placentes. Utinam sibi displicerent, et Deo placerent; utinam in difficultatibus exclamarent, et a necessitatibus liberarentur. Sed multum de se praesumentes, «pauci facti sunt.» Manifestum est, fratres; omnes qui se dividunt ab unitate, pauci fiunt. Multi enim sunt, sed in unitate, dum non separantur ab unitate: cum enim coeperit ad eos non pertinere multitudo unitatis, in haeresi et in schismate pauci sunt. «Et pauci facti sunt, et vexati sunt a tribulatione malorum et dolore. Effusus est contemptus super principes.» Reprobati enim sunt ab Ecclesia Dei: et magis, quia principes esse voluerunt, ideo contempti sunt, et facti sunt sal infatuatum projectum foras; ideo conculcatur ab hominibus . «Effusus est contemptus super principes. Et seduxit eos in invio, et non in via.» Illi superius in via, illi ad civitatem directi, denique deducti, non seduc
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s. & intẽpestate periclitant᷑. & in por¬
tu saluantur. Post hȩc enĩ om̃ia seqͥtur:
Quidescendunt mare in nauib. facientes
oꝑationẽ inaquis multis id ẽ inpopłis multis:
A quas enĩ sȩpe ꝓpopłis pom. testis. ẽ. apo¬
calypsis ioħis: Ubi interrogat ioħs qͥd ille
aquȩ eẽnt. responsum ẽ ei. popłisunt:
nde plerũq uenti erum punt ꝰ. seditionũ¬

Expanded text:
omnes et in tempestate periclitantur, et in poromnes et in tempestate periclitantur, et in portu salvantur. Post haec enim omnia sequitur, «Qui descendunt mare in navibus, facientes operationem in aquis multis:» id est, in populis multis. Aquas enim saepe pro populis poni, testis est Apocalypsis Joannis, ubi interrogans Joannes quid illae aquae essent, responsum est ei, «Populi sunt» Inde plerumque venti erumpunt, t
Abbreviated transcription (Latin):
non accepisti: Hoc ergo intelligens.
& hoc uitio atq langore periclitans:
fac qđ sequit᷑ : Et exclamauer̃ ad dñm
cũ tribularent᷑ : & de necessitatib: eorũ
liberauit eos: & quia langor erat non
delectari: Misit uerbũ suũ & sanauit eos
Uide qͥd mali habeat fastidium: uide unde
liberat ille. adquẽ clamant fastidientes:
misit uerbũ suũ & sanauit eos: & eripuit
eos: Vnde non errore. Nonde fame. non de
difficultate uincendi peccata: sed de cor¬
ruptela eorũ: Quȩdã corruptela m̃tis ẽ:
fastidire qđ dulceest: Ergo & dehoc
beneficio. sicut decȩteris superiorib:
Confittantur dño miserationes eiꝰ. & mira¬
bilia eiꝰ filiis hominũ : Etsacrificent
sacrificium laudis : Iam enĩ ut laudetur.
exultatione. Noncũ tedio. noncũ merore.
noncũ anxietate: non cũ fastidio: sed in
om̃s pericditam᷑ : Om̃s enĩ innaui sumus
Alii oꝑantur. alii portant᷑: simul tam̃

Expanded text:
non accepisti ? Hoc ergo intelligens, non accepisti ? Hoc ergo intelligens, et hoc vitio atque languore periclitans, fac quod sequitur: «Et exclamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit eos.» Et quia languor erat non delectari: «Misit verbum suum, et sanavit eos.» Vide quid mali habeat fastidium; vide unde liberat ille, ad quem clamat fastidiens. «Misit verbum suum, et sanavit eos: et eripuit eos.» Unde? Non de errore, non de fame, non de difficultate vincendi peccata, sed «de corruptela eorum.» Quaedam corruptela mentis est, fastidire quod dulce est. Ergo et de hoc beneficio, sicut de caeteris superioribus, «Confiteantur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum. Et sacrificent sacrificium laudis.» Jam enim ut laudetur, exsultatione:» non cum taedio, non cum moerore, non cum anxietate, non cum fastidio, sed «inomnes periclitamur. Omnes enim in navi sumus: alii operantur, alii portantur; simul tamen
Abbreviated transcription (Latin):
quia contriuit portas ȩreas. & uectes fer¬
reos confregit: Suscepit eos deuia
iniqͥtatis eorũ: ꝓpt̃ in iustitias enĩ suas hu¬
milia tisunt: Quia sibi tribuebant non dõ:
quia suã iustitiã constituebant. ignorantes
dĩ iustitiã humiliati sunt: inuener̃ se ñ posse
sine eiꝰ adiutorio. quide suis solis uirib
Omnẽ ȩscã abominata ẽ. anima eorum:
Iam fastidium patiunt᷑: fastidio languent:
fastidio periclitant᷑. Nisi forte putas oc¬
cidi eos fame potuisse. & non potuisse fastidio:
uide quid sequatur : Cũ dixisset omnẽ ȩscã
abominata ẽ. anima eoꝵ: nequasi eos
putares desatietate securos. non magis
uideres defastidio morituros: & apꝓpin¬
quauer̃ inquit usq: ad portas mortis:
Quidergo restat: ut & qđ te delectat
uerbũ dĩ nontibi tribuas. neq hinc
aliqua infleris arrogantia: & auidus
cibi. in eos qͥfastidio periclitantur suꝑbe
insilȩas: Intellige etiã p̃stitũ tibi. eẽ.
hoc: non ate tibi ẽẽ : Quid enĩ habes qđ

Expanded text:
ontrivit portas aereas, et vectes ferreos confregit. Suscepit eos de via iniquitatis eorum: propter injustitias enim suas humiliati sunt.» Quia sibi tribuebant, non Deo: quia suam justitiam constituebant, ignorantes Dei justitiam, humiliati sunt. Invenerunt se non posse sine ejus adjutorio, qui de suis solis viribus«Omnem escam abominata est anima eorum.» Jam fastidium patiuntur, fastidio languent, fastidio periclitantur: nisi forte putas occidi eos fame potuisse, et non posse fastidio. Vide quid sequatur, cum dixisset, «Omnem escam abominata est anima eorum;» ne quasi eos putares de satietate securos, non magis videres de fastidio morituros: «Et appropinquaverunt,» inquit, «usque ad portas mortis.» Quid ergo restat? Ut quod te delectat verbum Dei, non tibi tribuas, neque hinc aliqua infleris arrogantia, et avidus cibi, in eos qui fastidio periclitantur superbe insilias. Intellige etiam tibi praestitum esse hoc, non a te tibi esse. Quid enim habes quod
Abbreviated transcription (Latin):
noni. infine his qui immutabunturꝰ intituli
inscriptionẽ ipsi dauid indoctrina. cum
succendit mesopotamiã syriae & spriã
sobal. & conuertit io ab. & pet cussit
inualle salinarũ duodecĩmilia: Nãp̃t̃ id¬

Expanded text:
nem, in his, qui inmutabuntur, in tituli inscriptione Dauid in doctrinam, cum succendit Mesopotamiam et Syriam Sobal, et conuertit Ioab et percussit uallem Salinarum duodecim milia. Deus,
Abbreviated transcription (Latin):
storiȩ. sed altitudine ꝓphetiȩ Copulatis
utriusq finibus. in hoc uno cuiꝰ est titulus
canticũ psalmi ipsidauid. neuetro illiatulo
m̃ multis partib & multis modis. sicut adebrȩ¬
os epłaloqͥt᷑ olimds̃ locutꝰ ẽ. patrib ꝑꝓpħas:¬
in eo tam̃ locutꝰ ẽ. quẽ misit post ea. ut com¬
plerent᷑ eloquia ꝓpħarũ : Quot qͦt enĩ ꝓmis¬
siones dĩ : in illo etiam amen

Expanded text:
storiae, sed altitudine prophetiae, copulatis utriusque finibus in hoc uno, cujus est titulus, «Canticum psalmi, ipsi David;» neutro illi titulo Quoniam multis partibus et multis modis, sicut ad Hebraeos Ep eum tamen locutus est quem misit postea, ut complerentur eloquia Prophetarum: «Quotquot enim promissiones Dei, in illo etiam» . IN
Abbreviated transcription (Latin):
exponendũ non putaui. quia
iã exposui eũ inpsalmo qͥnqͣgesi¬
mo sexto. & in psalmo qͥnquagesi monono:
ex quorũ postremis partib iste constat:
Nampostrema pars qͥn quagesimi sexti.
prima .ẽ. huiꝰ : usq ad esiuiersũ ubidicit᷑
ad finẽ postremapars. ẽ. qͥnqͣgesimi noni :
sicut postrema parscentesimi tricesimi
quarti: eadẽ ẽ. qualiscentesimi tertii
decimi. ab eouersu ubi dicit᷑. simulachra
gentiũ argentũ & aurũ : sic̃ tertius decimꝰ.
& qͥnquagesimꝰ scđs. mutatis aliqͥb medus.
eadẽ habent om̃ia a principiis usq in finẽ:
Quecũq igit᷑ in hoc psalmo centesimosep¬
timo aliquantulũ aliter posita s̃. quã in il¬
lis duob: ex quorũ partibi c̃stat: non ha¬
bent intellectũ difficilem: Sicut in qͥn¬
quagesimo sexta dicit᷑. cantabo & psallã.
exurge głamea : in isto autẽ. cantabo
& psallã ingłamea: Adhoc enĩ dictũ. ẽ.¬
ad cȩlos: ut magnasit incęlis: Hoc enĩ uoluit

Expanded text:
exponendum non putavi; quoniam jam exposui eum in psalmo quinquagesimo sexto, et in psalmo quinquagesimo nono, ex quorum postremis partibus iste constat. Nam postrema pars quinquagesimi sexti, prima est hujus, usque ad eum versum ubi dicitur, in finem, postrema pars est quinquagesimi noni: sicut postrema pars centesimi tricesimi quarti, eadem est quae centesimi tertii decimi, ab eo versu ubi dicitur, «Simulacra Gentium argentum et aurum:» sicut tertius decimus et quinquagesimus secundus, mutatis aliquibus mediis, eadem habent omnia a principiis usque in fines. Quaecumque igitur in hoc psalmo centesimo septimo aliquantulum aliter posita sunt, quam in illis duobus, ex quorum partibus constat, non habent intellectum difficilem: sicut in quinquagesimo sexto dicitur, «Cantabo, et psallam; exsurge, gloria mea;» in isto autem, «Cantabo, et psallam in gloria mea.» Ad hoc enim dictum esad coelos,» ut magna sit in coelis; hoc enim voluit
Abbreviated transcription (Latin):
exaltationẽ ꝑtinere. At ideo lȩtet᷑ quia
exaltat᷑. Unde alibi dicit. Conuerasti
luctũ meũ ingaudiũ mihi: conscidisti saccũ
meũ & accinxistime lȩtitia. Itẽ ibi Qeffrẽ
fortitudo capitis mei : hic autẽ & effrem
susceptio capitis mei Suscipiendo enĩ fit
foratudo : id .ẽ. suscipiendo fortes facit.
fructi ficans in nobis. Interp̃tat᷑ eñi efraim:
fructificatio: Susceptio autẽ adutrũq
referri potest: siue cũ suscipimꝰ xpm. sue
cũ ipsenos suscipit. qͥ est caput eccłȩ : & qđ
ibiait tribulantes nos: hic ait in imicosnros :
utiq idem ipsi sunt: Ad monemur sane isto
psalmoẽos titulos qͥtanquã dehystoria
positis̃. rectissime fieri: ut scđm ꝓphetiã
in telligamꝰ: scđm qđ uidemꝰ psalmos ẽẽ.
conscriptos: Quid enĩ tã diuersum scđm

Expanded text:
ationem pertinere; ut ideo laetetur, quia exaltatur. Unde alibi dicit, «Convertisti luctum meum in gaudium mihi; conscidisti saccum meum, et accinxisti me laetitia» . Item ibi, «Et Ephraem fortitudo capitis mei:» hic autem, «Et Ephraem susceptio capitis mei.» Suscipiendo enim fit fortitudo, id est, suscipiendo fortes facit, fructificans in nobis: interpretatur enim Ephraem Fructificatio. Susceptio autem ad utrumque referri potest, sive cum suscipimus Christum, sive cum ipse nos suscipit, qui est caput Ecclesiae. Et quod ibi ait, «Tribulantes nos;» hic autem, «inimicos nostros:» utique iidem ipsi sunt. 2. Admonemur sane isto psalmo, eos titulos qui tanquam de historia positi sunt, rectissime fieri ut secundum prophetiam intelligamus, secundum quod videmus psalmos esse conscriptos. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
putaret: continuo subiecit. Eloquor
dr̃ iNELÃ MAVIt etm : Vel qđ magis
degreco exp̃ssũ alii codices habent.
eloquiũ dñi igniuit eũ: Ut etiã ipse
inter eos cõputaretur. qͥb: dictũ. ẽ. lauda¬
mini in nomine scõ eiꝰ: eloqͥũ dñi ignunt eũ.
Merito sp̃s sc̃s. quando adño missus ẽ: uisȩs

Expanded text:
putaret; continuo subjecit, «Eloquium Domini inflammavit eum:» vel, quod magis de graeco expressum alii codices habent, «Eloquium Domini ignivit eum;» ut etiam ipse inter eos computaretur, quibus dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus. Eloquium Domini ignivit eum.» Merito Sp
Abbreviated transcription (Latin):
dans grãm. ramos naturales ꝓpt̃ suꝑbiã
amputans. oleastrũ ꝓpter humilitatem
inserens. qͥd fecit ds̃ : audite hȩc duo:
primo quẽ ad modũ suꝑbis resistat. de inde
quẽ admodũ humilib d& grãm Posuit
flumina in defertũ. Currebant ibiaquȩ.
currebant ꝓphetiȩ : Quȩre modo apud
uidȩos ꝓpħam: non inuenis. Posuit enĩ
flumina in defertũ : & exitꝰ aquarũ insitim
Posuit flumina indesertũ. Dicant. iam non est
ꝓpħa & nos non cognoscet amplius: Adhuc
posuit flumina in desertũ : & exitꝰ aquarũ
insitim Terrã fructiferã insalinas. Quȩris
ibi fidẽ xp̃i : non inuenis: quȩris ꝓphetiã:
non inuenis : quȩris sacerdotẽ : non inuenis:
Quȩris sacrifitiũ : non inuenis : quȩris tẽplũ:

Expanded text:
dans gratiam; ramos naturales propter superbiam dans gratiam; ramos naturales propter superbiam amputans, oleastrum propter humilitatem inserens ? quid fecit Deus? Audite haec duo: Deus primo quemadmodum superbis resistat, deinde quemadmodum humilibus det gratiam. «Posuit flumina in desertum.» Currebant ibi aquae, currebant prophetiae: quaere modo apud Judaeos prophetam, non invenis. «Posuit» enim «flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim. Posuit flumina in desertum.» Dicant, «Jam non est propheta, et nos non cognoscet adhuc» . «Posuit flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim, terram fructiferam in sanitas.» Quaeris ibi fidem Christi, non invenis; quaeris prophetam, non invenis; quaeris sacerdotem, non invenis, quaeris sa
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ siluer̃ : & dedux̃ eos inportũ uolun¬
tatiseorũ: C onfiteantur dño miseratio¬
neseꝰ: ubiq: om̃ino. ubiq: confiteantur
dño. non merita nr̃a. non uires nr̃ȩ. non
sapientia nra : sed miserationes eius:
unde om̃ia ista p̃locutꝰ sit : unde hȩc
om̃ia enumerauerit: ubi agantur haec:
Et exaltent eũ in eccła popłi: & incathedra
seniorũ laudent eum Qexaltent eum.
hoc. ẽ. laudent eũ : & laudent eũ. hociẽ
exaltent eũ Exaltent. laudent popłi
& seniores : negotiatores. & gubernatores :
Quid eñi fecit in hac ȩcła. quid consti¬
tuit: unde illã eruit᷑. qͥd ei prȩstitit:
quẽ ad modũ suꝑbis resistit. humilib¬
autẽ gratiam deditꝰ. suꝑbis scilicet.
primo popło iudȩorũ arroganti & extollen¬
ti se degenere abra hȩ : & qđ illi genti sint
credita eloquia dĩ: Non eis hȩc ualebant
adsanitatẽ. sed adexaltationẽ cordis. ad
tumorẽ potius quã ad magnitudinem:
Quidergo fecit ds̃. suꝑbis resistens. humilib

Expanded text:
os in portum voluntatis eorum. Confiteantur Domino miserationes ejus.» Ubique omnino, ubique «confiteantur Domino,» non merita nostra, non vires nostrae, non sapientia nostra, sed «miserationes ejus.» unde omnia ista praelocutus sit, unde omnia haec enumeraverit, ubi agantur haec. «Et exaltent eum in Ecclesia populi, et in cathedra seniorum laudent eum. Et exaltent eum,» hoc est, «laudent eum:» et laudent eum,» hoc est, «exaltent eum.» Exaltent, laudent populi et seniores, negotiatores et gubernatores. Quid enim fecit in hac Ecclesia? quid constituit? unde illam eruit? quid ei praestitit? Quemadmodum superbis restitit, humilibus gratiam dedit : superbis, scilicet primo populo Judaeorum, arroganti et extollenti se de genere Abrahae, et quod illi genti sint credita eloquia Dei . Non eis haec valebant ad sanitatem, sed ad exaltationem cordis, ad tumorem potius quam ad magnitudinem. Quid ergo fecit Deus, superbis resistens, humilibus
Abbreviated transcription (Latin):
daret delictũ Accepisti uerbũ. accepisti
p̃ceptũ: nedesinis facere qđ male faciebas
& accepto p̃cepto. auges peccata ꝑ p̃uarica¬
tionẽ suꝑbiȩ : Site ignorabas: uel disce
te humiliatus clamabis : a necessitatib
liberaberis: liberatꝰ miserationes dñi con¬
fiteberis. Et exclamauer̃ ad dñm cũ
tribularentur : & denecessitatib: eorum
saluos fecit eos Liberati sunt de scđa tẽp¬
tatione: restat tedu atq fastidn: Sed pri¬
mo quidistis p̃strat liberatis: uidete:
&edux̃ eos de tenebris. &umbra mortis :¬
& uincula eoꝵ disrupit: Confiteant᷑

Expanded text:
daret delictum» . Accepisti verbum, accepisti daret delictum» . Accepisti verbum, accepisti praeceptum, nec desinis facere quod male faciebas; et accepto praecepto, auges peccata per praevaricationem. Superbe, si te ignorabas, vel disce te humiliatus: clamabis, a necessitate liberaberis; liberatus miserationes Domini confiteberis. «Et clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum salvos fecit eos.» Liberati sunt de secunda tentatione, restat taedii atque fastidii. Sed primo quid istis praestitit liberatis, videte. «Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis, et vincula eorum disrupit. Confitean
Abbreviated transcription (Latin):
ua positꝰ es :iã audistiquid agere debeas.
quid sꝑare : ꝗd aliud excipitꝰ qm̃ conaris
& superaris  Sedentes intenebris & um
bra mortis : cõpeditos inm̃ dicitate & in
ferro : Vnde hoc nisi quia tibi tribuebas.
quia grãm dĩ non agnoscebas: qui a consi¬
lium dñi circate reꝓbabas: Nã uide
& humiliatũ. ẽ. in laborib coreorum.
& nunc pugna contra concupiscentiã dõ
desistente abad uitorio. laborare potes:
uincere non potes : & cũ fueris p̃ssus
consuetudine tua praua. humiliabitur
cortuum in laborib:. ut iam corde humi¬
liato discas clamare: infelix ego homo qͥs me
liberabit decorpore mortis huiꝰ : humiliatũ
est ergo in laborib cor eorũ infirmati sunt
nec fuit qui ad iuuaret eos Quidergo restat.
nisi quare factũ. ẽ : sienĩ data eẽtlex quȩ
posset uiuificare: omino exlege ẽẽt. iusti¬
tia : Sed conclusit scriptura om̃ia sub pec¬
cato : ut ꝓmissio exfide iħuxp̃i daretur
credentibus: lex autẽ sub intrauit : ut ab un¬

Expanded text:
in via positus es, jam audisti quid agere debeas, quid sperare. Quid aliud excipit, quoniam conaris et superaris? «Sedentes in tenebris et in umbra mortis, compeditos in mendicitate et ferro.» Unde hoc, nisi quia tibi tribuebas, quia gratiam Dei non agnoscebas, quia consilium Domini circa te reprobabas? Nam vide Et humiliatum est in laboribus cor eorum.» Et nunc pugna contra concupiscentiam. Deo desistente ab adjutorio, laborare potes, vincere non potes. Et cum fueris pressus consuetudine tua prava, humiliabitur cor tuum in laboribus; ut jam corde humiliato discas clamare: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Humiliatum est» ergo «in laboribus cor eorum; infirmati sunt, nec fuit qui adjuvaret eos.» Quid ergo restat, nisi quare factum est? «Si enim data esset lex quae posset vivificare, omnino ex Lege esset justitia: sed conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus» . «Lex autem subintravit, ut abun
Abbreviated transcription (Latin):
rius ille qui dicit: non quia quȩro datũ
sed reqͥro fructũ: Et benedix̃ eis &
multiplicati s̃ nimis: & ium̃ta eorum
non sunt diminuta. hocstat Firmum
eñi fundam̃tũ dĩstat: quia nouit dñs
qui sunt eiꝰ : Ium̃ta & petora dicuntur
in eccła simpliciter ambulantia. sed
utilia. non multũ docta sed fide plena:.
Ergo & spiritales & carnales benedix̃
immo deinterno: Ut enĩ pauci fierent
ex nobis exier̃ : sed non erant ex nõbis:
I deo autẽ tanquã dehis dicit. deqͥb
antea loqueba tur. ut cũ intellectu discer¬
nantur: quia tanquã dehisdẽ loquitur
ꝓpt̃ cõmunia sacram̃ta: Ad popł m enĩdĩ
ꝑtinent: & si non ꝑ urtutẽ. certe ꝑspe

Expanded text:
quaero datum, sed requiro fructum» . «Et benedixit eos, et multiplicati sunt nimis, et jumenta eorum non sunt deminuta.» Hoc stat. «Firmum» enim «fundamentum Dei stat, quia novit Dominus qui sunt ejus» . Jumenta et pecora dicuntur, in Ecclesia simpliciter ambulantia, sed utilia; non multum docta, sed fide plena. Ergo et spirituales et carnales «benedixiImo de interno. Ut enim pauci fierent, «ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis.» Ideo autem tanquam de his dicit, de quibus antea loquebantur, ut cum intellectu discernantur; quia tanquam de hisdem loquitur, propter communia Sacramenta. Ad populum enim Dei pertinent, etsi non per virtutem, cert
Abbreviated transcription (Latin):
mina indesertũ. & exitꝰ aquarũ insitim :
Terrã fructiferã in salinas: Vnde : qͦme¬
rito s amalitia in habitantium in ea. ecce
qͦ modo suꝑbis resistit: Audi qͦ modo humi¬
lib datgrãm. ꝑosuit desertũ instagna
aquarum : & terrã sine aqua in exitus
aquarum: & habitare fecit illic esurien¬
tes : qm̃ illi dictũ est. tues sacerdos inȩt̃¬
nũ scđm ordinẽ melchi sedeth Quęris
enĩ sacrificium apud iudeos: non habes
scđm ordinẽ a aron. quia posuit flumina
indesertũ: Quȩris scđm ordinẽ melchi¬
sedech: apud illos non in uenis. sed ꝑ totũ
orbem celebrattir in eccła: A solisortu
usq ad occa sum. laudatur nomen dñi :
in desertũ : non est mihi uoluntas in uobis
dicit dñs. nec accipiam sacrificiũ dema
sum. sacrificiũ mundũ offertur nomini
meo: Ubierant om̃ia in munda sacrificia.
quando desertũ erant. quando squale¬
bant. quando salinȩ erant om̃sgentes:
ibinunc fontes. ibi nunc flumina. ibi

Expanded text:
rtum, et exitus aquarum in sitim; terram fructiferam in salinas.» Unde, quo merito? «A malitia inhabitantium in ea.» Ecce quomodo superbis resistit: audi quomodo humilibus det gratiam. «Posuit desertum in stagna aquarum, et terram sine aqua in exitus aquarum. Et habitare fecit illic esurientes.» Quoniam illi dictum est: «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedec» . Quaeris enim sacrificium apud Judaeos; non habes secundum ordinem Aaron, quia posuit flumina in desertum: quaeris secundum ordinem Melchisedec; apud illos non invenis, sed per totum orbem celebratur in Ecclesia. «A solis ortu usque ad occasum laudatur nomen Domini» . in desertum: «Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus, nec accipiam sacrificium de masum, sacrificium mundum offertur nomini meo» . Ubi erant omnia immunda sacrificia, quando desertum erant, quando squalebant, quando salinae erant omnes gentes; ibi nunc fontes, ibi nunc flumina, ibi
Abbreviated transcription (Latin):
Q quid custoditurus.ẽ. sapiens : id ẽ. si pau
ꝑsit : custodit Si non sit diues. id est
non sit suꝑbus. nonsit inflatꝰ: custodit hȩc:
Quare enĩ custodit hȩc : quia intelliget
miserationes dñi : Non merita sua. non
uires suas. non potentiã. sed miserationes
dñi: qͥerrantẽ & egentẽ inuiã deduxit.
& pauit: qͥpugnantẽ aduersus difficul¬
tatẽ peccatorũ & colligatũ uinculis
consuetudinis soluit. & liberauit. qͥ fasti¬
dientẽ uerbũ dĩ. & tedio qͦdã pęne mori¬
entẽ missa medicina uerbi sui recreauit:
quipericlitantẽ inter naufragia & ꝓcellosa¬
maris huiꝰ discrimina mariplacato ad
portũ ꝑdux̃: qͥ eũ deniq c̃stiaut in eo
popło ubi humilib dat gram. non in illo
ubi supbis resistit. & fecit eũ suũ. ut intꝰ
manens multiplicaretur. nonut foras
exiens minueretur: Hoc uident recti:
Unde custodiet : ꝑ humilitatẽ intelligen¬

Expanded text:
Et quid custoditurus est sapiens? Id est, si pauper Et quid custoditurus est sapiens? Id est, si pauper sit, custodit; si non sit dives, id est, non sit superbus, non sit inflatus, custodit haec. Quare enim custodit haec, Quia «intelliget miserationes Domini:» non merita sua, non vires suas, non potentiam suam; sed «miserationes Domini,» qui errantem et egentem in viam deduxit et pavit; qui pugnantem adversus difficultatem peccatorum, et colligatum vinculis consuetudinis solvit et liberavit; qui fastidientem verbum Dei, et taedio quodam pene morientem, missa medicina verbi sui recreavit; qui periclitantem inter naufraga et procellosa discrimina, mari placato ad portum perduxit: qui eum denique constituit in eo populo, ubi humilibus dat gratiam, non in illo ubi superbis resistit; et fecit eum suum, ut intus manens multiplicaretur, non ut foras exiens minueretur. Hoc vident recti, Unde custodiet? Per humilitatem, intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
bi: & instructis humiles. Hoc feciꝰt: & hoc fa¬
ciendo aduuit pauperẽ am̃dicitate: Mendicꝰ
illeaẽ nihil sibi tribuens. totũ demi sedia dĩ
expectans. ante ianuã dm̃cã qͦti die clamat.
pul sans ut aperiat᷑ ei : nudus & tremens
ut uestiat᷑ . oculos in terrã deiciens. & pectꝰ
tundens: Istũ m̃dicũ. hunc pauperẽ. hunc
humilẽ. adiuuit dse Plurimũ etiã deipsa
pauci factis : uexatisunt: In ad iutorio pauꝑi
quidfit: Et posuit sicut oues familias:
Quasi unũ pauperẽ. & unũm̃dicũ intelligebas
un a plebs: una familia. una ouis est : & po¬
suit: ðues familias: Magnamisteria ista.
magna sacram̃ta. Quã ꝓ funda plensmyste¬
riorũ. quã dulciter inuenta: quia diu
latentia: Ergo Nidebt̃ recti & iocunda¬
buntur : & om̃is in iqͥtas oppilabit ossuum
Imquita s illa garriens contra unitatem.
& cogens manifestari ueritatẽ : uicta oppi¬
hȩc. & intelliget miserationes dñi : Uidete
qͦͣ fine clausit: quissapiens & custodi& hȩc:

Expanded text:
bi, et instructus est humilis. Hoc fecit, et hoc faciendo «adjuvit pauperem a mendicitate.» Mendicus est ille, nihil sibi tribuens, totum de misericordia Dei exspectans; ante januam Dominicam quotidie clamat, pulsans ut aperiatur ei, nudus et tremens ut vestiatur, oculos in terram dejiciens, et pectus tundens. Istum mendicum, hunc pauperem, hunc humilem adjuvit Deus plurimum, etiam de ipsapaucis factis, vexatis, in adjuto paupere quid fit? «Et posuit sicut oves familias.» Quasi unum pauperem et unum mendicum intelligebas,una plebs, una familia, una ovis est. «Et posuit sicut oves familias.» Magna mysteria ista, magna sacramenta, quam profunda, plena mysteriorum; quam dulciter inventa, quia diu latentia. Ergo, «Videbunt recti, et jucundabuntur; et omnis iniquitas oppilabit os suum.» Iniquitas illa garriens contra unitatem, et cogens manifestari veritatem, convicta «oppihaec, et intelliget miserationes Domini.» Videte quo fine clausit: «Quis sapiens? et custodiet haec.»
Abbreviated transcription (Latin):
gat oues. quȩ perier̃ domꝰ isrł: sed eas
etiã quȩ non sunt deillo ouili. ut sit unꝰ
grex ut dictũ est & unꝰ pastor: Iudȩiuero
cõputant ad suũ regnũ uisibile istam
ꝑtinere ꝓphetiã : quia spe inuisibiliũ
bonorum gaudere nonnorunt: In la¬
queos illius ruituri sunt. de qͦ dñsait :
Ego ueni in nomine patris mei. & non sus¬
cepistisme : alius ueniet in nomine suo
hunc suscipietis  Deͦ & paulus apłs dicit:
quia reuelabit᷑ homo peccati filius interitꝰ
qui aduersatꝰ & suꝑ extollit᷑ supra om̃e
qđ dicit᷑ ds̃ aut qđ colit᷑: itaut intẽplo

Expanded text:
gat oves quae perierunt domus Israel , sed etiam gat oves quae perierunt domus Israel , sed etiam eas quae non sunt de illo ovili; ut sit grex unus, ut dictum est, et unus pastor. Judaei vero cum putant ad suum regnum visibile istam pertinere prophetiam, quia spe invisibilium bonorum gaudere non norunt; in laqueos illius ruituri sunt, de quo Dominus ait: «Ego veni in nomine Patris mei, et non suscepistis me; alius veniet in nomine suo, hunc suscipietis» . De quo apostolus Paulus dicit, «Quia revelabitur homo peccati, filius interitus, qui adversatur et superextollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo
Abbreviated transcription (Latin):
nis xp̃i: Itaq eiectis dȩmoniis aqͥb cap¬
tiui tenebamur: ꝑficit sanitates: Ideo
& hic cũ dixisset. & dedit eos inmiscđias
in conspectu om̃iũ qͥcȩꝑant eos: tanquã
eiectis de moniis qͥ coeꝑant. fit oratio:
Vt confiteamꝰ nomini scõ tuo: & gloriemꝰ
in laude tua : Deinde breuiter subiecit
fine laudabit᷑ ab eis deqͥb dicitur beati
quihabitant indomo tua. in scła scłorum
laudabuntte : ipsa. ẽ. tertia consummatio
corporis xp̃i. eiectis de monis & ꝑfectis
sanitatib: usq ad ipsius corporis immor¬
talitatẽ. regnũ sempiter nũ ꝑfecte lau¬
dantium. quia ꝑfecte amantiũ. Perfecte
autẽ amantium : quia facie ad faciem
contẽplantium: Tunc enĩ ꝑficiet᷑ : qđ in
primordio psalmi huiꝰ oratum est :
Mem̃to nr̃i dñe inbene placito popłi tui:
uisitanos insalutari tuo: Aduidendum
in bonitate electorũ tuorũ : adlȩtiendũ
inlȩtitia gentis tuȩ. ut lauderis cũ heredi¬
tate tua:. Non eñi degentib solascongre¬

Expanded text:
 48 Itaque ejectis daemoniis, a quibus captivi tenebamur, perficit sanitates. Ideo et hic cum dixisset, «Et dedit eos in misericordias, in conspectu omnium qui ceperant eos;» tanquam ejectis daemoniis qui ceperant, fit oratio ut confiteamur nomini sancto tuo, et gloriemur in laude tua.» Deinde breviter subjecit fine laudabitur ab eis de quibus dicitur, «Beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te» . Ipsa est tertia consummatio corporis Christi, ejectis daemoniis et perfectis sanitatibus, usque ad ipsius corporis immortalitatem, regnum sempiternum perfecte laudantium, quia perfecte amantium: perfecte autem amantium, quia facie ad faciem contemplantium. Tunc enim perficietur quod in primordio psalmi hujus oratum est: «Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui; visita nos in salutari tuo, ad videndum in bonitate electorum tuorum, ad laetandum in laetitia gentis tuae, ut lauderis cum haereditate tua.» Non enim de Gentibus solas congre
Abbreviated transcription (Latin):
tarituo: Ipse. ẽ. enĩ saluator in qͦ peccata
dimittuntur. & animȩ sanantur : ut possit
custodire iudiciũ & facere iustitiã: Quoscũ
beatos. eẽ. intelligerent qͥhȩc locuntur:
hoc sibi consequenter orando petunt: De
isto salutari alibi dicitur : ut cognoscamꝰ
in terra uiã tuã : & quasi quȩ reremꝰ inquat̾ra.
secutũ ẽ. in om̃ib gentib ÷ Rursũ quasi

Expanded text:
tari tuo.» Ipse est enim Salvator, in quo peccata tari tuo.» Ipse est enim Salvator, in quo peccata dimittuntur, et animae sanantur, ut possint custodire judicium, et facere justitiam; quos cum beatos esse intelligerent qui haec loquuntur, hoc sibi consequenter orando petunt. De isto salutari alibi dicitur, «Ut cognoscamus in terra viam tuam:» et quasi quaereremus in qua terra, secutus est, «In omnibus gentibus;» rurs
Abbreviated transcription (Latin):
ut iudicium custodire dicatur. qͥ rec̾te
iudicat iustitiã uero facere. qui recte
agit : Nec absurde existimo intelligi
scđm illud qđ dictũ est. quousq iusticia
conuertat᷑ iniudicium. etiã hiceos dictos
beatos. qͥuidicium custodiunt infide. iusti¬
tiam faciunt in opere : Veni& enĩtẽpus ut
iudicium qđ modo custoditur infide. etiam
exerceatur in opere : tũ iustitia conuersa fuerit
iniudiciũ : id.ẽ. cũ acceperint iusti pocestatẽ
udicandi eos recte aquib: modo non recte¬
udicantur: Vnde alibi ipsum corpꝰ xp̃i intel¬
ligitur dicere : cũ accepero tẽpꝰ. ego iustitias
udicabo : qđ uerbũ euerbo. magis diceretur
ficat id.ẽ. iustos facit sanando eos abimqͥta¬
tib suis: seqͥtur oratio. Mem̃to nr̃ĩ dñe.
in bene placito popłitui : Id.ẽ. ut in eissimꝰ.
in qͥb bene placitũ.ẽ. tibi: quia non in om̃b
illis bene placitũ. ẽ. dõ Uisitanos in salu¬

Expanded text:
ut judicium custodire dicatur qui recte ut judicium custodire dicatur qui recte judicat, justitiam vero facere qui recte agit. Nec absurde existimo intelligi secundum illud quod dictum est, «Quousque justitia convertatur in judicium,» etiam hic eos dictos beatos qui judicium custodiunt in fide, justitiam faciunt in opere. Veniet enim tempus ut judicium quod modo custoditur in fide, etiam exein judicium, id est, cum acceperint justi potestatem judicandi eos recte a quibjudicantur. Unde alibi ipsum corpus Christi intelligitur dicere, «Cum accepero tempus, ego justitias judicabo» . Quod verbum e verbo magis diceretur, ficat, id est, justos facit, sanando eos ab iniquitatibus suis, sequitur oratio, «Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui:» id est, ut in eis simus in quibus beneplacitum est tibi; quia non in omnibus illis beneplacitum est Deo. «Visita nos in salu
Abbreviated transcription (Latin):
facere: id ẽ. cũ auditȩ fuerint. facere om̃s
Quienĩ ꝑseuerauerit usq infinẽ: hic saluus
erit : Potest autẽ inderi eiꝰdẽ sententiȩ
repettio : ut hoc sit facere iustitiã qđ ẽ
custo dire iudiciũ: ut etiã insuperiori
uersu subaudiatur in om̃ itẽpore. sicut
inposteriore subaudiat᷑ beati: & redditis
quȩ sub audiuntur ita dicantur. P eati
qcustodiunt iudiciũ in om̃i tẽpore: beat
qui faciunt iustitiã in om̃i tẽpore: Sed
nisi aliquid inter. ẽẽt. inter iudicium
& iustitiã: non in alio psalmo diceretur.
qͦusq iustitia conuertatur iniudicium:
Amat quidem scriptura. ista duo simul
iustitiã tuã. Qudiciũ tuũ sicut meridiei¬
u&illi eiꝰdẽ sententi ȩ repetitio uideat᷑
& fortasse ꝓpt̃ uicinitatẽ significationis.
etiam alterũ ꝓaltero ponipotest. uł iudi¬
ciũ ꝓ iustitia. uel iustitia ꝓiudicio: tamen
siꝓpriȩ dicatur aliqd inter eẽ. non dubito

Expanded text:
facere? id est, cum auditae fuerint, facere omnesfacere? id est, cum auditae fuerint, facere omnesQui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Potest autem videri ejusdem sententiae repetitio, ut hoc sit facere justitiam, quod est custodire judicium: ut etiam in superiore versu subaudiatur, «in omni tempore;» sicut in posteriore subauditur, «beati;» et redditis quae subaudiuntur, ita dicatur, «Beati qui custodiunt judicium» in omni tempore, beati qui «faciunt justitiam in omni tempore.» Sed nisi aliquid interesset inter judicium et justitiam, non in alio psalmo diceretur, «Quousque justitia convertatur in judicium» . Amat quidem Scriptura, ista duo simul justitiam tuam, et judicium tuum sicut meridieillic ejusdem sententiae repetitio videatur. Et fortasse propter vicinitatem significationis etiam alterum pro altero poni potest, vel judicium pro justitia, vel justitia pro judicio: tamen si proprie dicantur, aliquid interesse non dubito,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ intelligimꝰ ita dictũ. acsi diceretur :
Sona in eiꝰ laude & dicite & facite: qͥbi duob
uerbis id ẽ. cantandi & psallendi. conue¬
mre duos consequentes uersus: ut qđ dic¬
tũ .ẽ. narrate om̃ia mirabilia eiꝰ. hoc sit
cantate ei : qđ uero dictũ. ẽ. laudamini
in nomine scõ eiꝰ. hoc sit psallite ei:
Huic qpie semini eciã ipse dñs dicit: lu¬
ceant oꝑa ur̃a corã hominib ut ui¬
deant bona factaurã. & glorificent patrẽ
urm qui incȩlis. ẽ: hic ergo ipsadĩ p̃cepta
considerans. quorũ p̃ceptorũ oꝑa laudes
sunt eiꝰ. qͥopatur insuis : ait : quis loquet᷑
potentias dñi : q̃m hȩcsineffabiliter oꝑaciꝰ.
quis auditas faciet om̃s laudes eiꝰ.: id est
quis cũ dudierit faciet om̃s laudes eius:
quȩ sunt oꝑa p̃ceptorũ eiꝰ: quia i quantũ
fiunt. & sinon om̃ia quȩ audita sunt fiunt.
ut dictũ .ẽ in quantũ fiunt ipse laudandus
est: Qua stam̃ laudes qͥsña sufficit auditas

Expanded text:
dictum, ac si diceretur, Bona in ejus laudem et dicite, et facite. Quibus duobus verbis, id est, cantandi et psallendi, convenire duos consequentes versus, ut quod dictum est, «Narrate omnia mirabilia ejus;» hoc sit, «Cantate ei:» quod vero dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus» ; hoc sit, «Psallite ei.» Huic quippe semini etiam ipse Dominus dicit: «Luceant opera vestra coram hominibus, ut videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est» . Hic ergo ipsa Dei praecepta considerans, quorum praeceptorum opera laudes sunt ejus qui operatur in suis, ait, «Quis loquetur potentias Domini?» quoniam haec ineffabiliter operatur. Quis «auditas faciet omnes laudes ejus?» id est quis cum audierit, facit omnes laudes ejus? quae sunt opera praeceptorum ejus. Quia in quantum fiunt, etsi non omnia quae audita sunt fiunt, ut dictum est, in quantum fiunt, ipse laudandus est. Quas tamen laudes, quisnam sufficit auditas
Abbreviated transcription (Latin):
pouib: quȩ perierant domus isrł: sed ut¬
& filios dĩ quierant disꝑsi congregaret
inunum: Habebat enĩ alias oues. quȩ
nonerant deillo ouili: Istas uniuersas
oues. & de israhelitis & degentib:: diabo¬
lus & eiꝰ angłi captiuauerant : Expulso
itaq: ab eis diaboli dominatu: in tonspec¬
N on sic ꝑ anticristũ compleri existim et
tare eiꝰ: Dequo & hic dictũ ẽ. uisitanos
insalutari tuo: & dicet om̃is popłsiste.
popłs p̃destinatoꝵ. decircũcisione¬

Expanded text:
pro ovibus quae perierant domus Israel, «sed ut filios Dei qui erant dispersi, congregaret in unum» . Habebat enim alias oves quae non erant de illo ovili: istas universas oves, et de Israelitis, et de Gentibus, diabolus et ejus angeli captivaverant. Expulso itaque ab eis diaboli dominatu, in conspecNon sicut per antichristum compleri existimant tare ejus;» de quo et hic dictum est, «Visita nos in salutari tuo. Et dicet omnis populus:» iste populus p
Abbreviated transcription (Latin):
greganos degentib: qđ illo duce uelut
in conspectu inimicorũ suorũ uisibilium.
quieos insibiliter captiuauerant: habituri
sint ui sibilemgłam: Siccredent m̃dacio:
quia dilectionẽ ueritatis non receperunt.
ut non bona carnalia sed spiritalia con¬
cupiscerent: Sic eñĩ adiabolo deceptis.
ut occiderent xp̃m. quando dixer̃: sidimit¬
timꝰ eũ sic. om̃s credunt in eũ. & uenient
romani & tollent nrm locũ & gentem :
Quando ca iphas unꝰ ex ipsis cũ eẽt. pontifex
anni illius. dix̃ eis : Vos nescitis quicquã.
nec cogitatis : quia expedit nobis ut unꝰ¬

Expanded text:
grega nos de Gentibus;» quod illo duce, velut in conspectu inimicorum suorum visibilium, qui eos visibiliter captivaverant, habituri sint visibilem gloriam. Sic credent mendacio, quia dilectionem veritatis non receperunt, ut non bona carnalia, sed spiritualia concupiscerent. Sic enim a diabolo decepti sunt, ut occiderent Christum, quando dixerunt, «Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum et locum et gentem:» quando «Caiphas unus ex ipsis, cum esset pontifex anni illius, dixit eis, Vos nescitis quidquam, nec cogitatis quia expedit nobis ut
Abbreviated transcription (Latin):
unde dictũ. ẽ. effuder̃ sanguinẽ in no¬
centẽ: Ergo interfecta ẽ. terra in san¬
guinib E t cõtaminata ẽ. in oꝑib eoꝵ
cũ ipsi interfectis inanima. & conta¬
minati in operib suis: Et fornicatis
in adinuentionib: suis: Hoc dicit ad inuentio¬
nes quas greci EΠITHEΛEΥMΑTA appel¬
lant : Nam hoc uerbũ . ẽ. in codicib grecis.
& hoc loco & superius ubi dictũ ẽ & irrita¬
uer̃ eũ in ad inuentionib suis : cũ & illic & hic
eas dicit ad inuentiones. inqͥb: alios imita¬
ti sunt : Nonitaq sic dictas arbitrem ad¬
inuentiones: quasi ab ipsis institutas nulto
in aliis p̃cedente qđ imitaret᷑ exempło:
Vnde alii in terp̃tes nr̃i. non ad inuentiones
sed studia: alii uero affectiones. uł affecta¬
tiones. alii uoluptatesdicere malu¬
erunt : &idem ipsi qͥdixer̃ ad inuentiones :
alio locostudia posuer̃: Hoc cõmemorare
uolui: nequestionẽ faceret nom̃ ad inuen¬

Expanded text:
unde dictum est, «Effuderunt sanguinem innounde dictum est, «Effuderunt sanguinem innocentem.» Ergo, «Interfecta est terra in sanguinibus, et contaminata est in operibus eorum,» cum ipsi interfecti sunt in anima, et contaminati in operibus suis. «Et fornicati sunt in adinventionibus suis.» Has dicit adinventiones, quas Graeci ἐπιτηδεύματα appellant: nam hoc verbum est in codicibus graecis et hoc loco, et superius, ubi dictum est, «Irritaverunt eum in adinventionibus suis;» cum et illic et hic eas dicat adinventiones, in quibus alios imitati sunt. Non itaque sic dictas arbitremur adinventiones, quasi ab ipsis institutas, nullo in aliis praecedente quod imitarentur exemplo. Unde alii interpretes nostri, non adinventiones, sed studia; alii vero affectiones, vel affectationes, alii voluptates dicere maluerunt: et iidem ipsi qui dixerunt adinventiones, alio loco studia posuerunt. Hoc commemorare volui, ne quaestionem faceret nomen adinven
Abbreviated transcription (Latin):
der̃ sanguinẽ in nocentẽ. sanguinẽ filioꝵ
suorũ & filiarũ suarũ. quas sacrifica ueruñ
sculptilib chanaan: Immolasse filios
suos & filias suas demoniis & idolis.
non eos illa narrat historia. Sed neq iste
psalmꝰ mentiri potest. neq ꝓphetȩ qͥ hoc
dicunt. multis increpationum suarũ locis
errorẽ. ẽẽ. eũq diceremꝰ ꝓeo qđ ẽ. infecta.
fecisse interfecta: nisi haberemꝰ beneficũd ĩ
qui scripturas suas inmultis linguis. eẽ.
uoluit: atq ita eẽ. scriptũ interfecta ẽ
terra insanguinib: inspectis grecis codicib
uideremꝰ: Quid ẽ. ergo interfecta c̃.
terra: nisi hoc referatur ad homines
qui habitabant in terra. tropica locutio¬
ne qua significatur ꝑ id qđ continet
id quod contin&ur : Sicut dicimꝰ malã
domũ. in qua mali habitant. & bonam
inqua boni᷑ Ipsinãq interficiebant
animassuas immolando filios suos.
& effundendo sanguinẽ paruulorum
aconsensigne illius sceleris alienorum:

Expanded text:
sanguinem innocentem, sanguinem filiorum suorum et filiarum suarum, quas sacrificaverunt sculptilibus Chanaan.» Immolasse filios suos et filias suas daemoniis et idolis, non eos illa narrat historia; sed neque iste psalmus mentiri potest, neque Prophetae, qui hoc dicunt multis increpationum suarum locis.errorem, eumque diceremus pro eo quod est «infecta,» fecisse «interfecta,» nisi haberemus beneficium Dei, qui Scripturas suas in multis linguis esse voluit; atque ita esse scriptum, «Interfecta est terra in sanguinibus.» inspectis graecis codicibus videremus. Quid est ergo, «Interfecta est terra,» nisi hoc referatur ad homines qui habitabant in terra, tropica locutione, qua significatur per id quod continet, id quod continetur, sicut dicimus malam domum, in qua mali habitant, et bonam in qua boni? Ipsi namque interficiebant animas suas immolando filios suos, et effundendo sanguinem parvulorum a consensione illius sceleris alienorum:
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ait peccauimꝰ cũpatrib nr̃is. tanquã dice¬
ret. peccauimꝰ sicut & patres nr̃i. eorũ uidelic&
imitando peccata : qđ siita.ẽ: astruendum. ẽ.
aliquo huiꝰmodilocutionis exemplo. Quodcũ
in p̃sentia quȩrerẽ. non occurrit ut illo seqͥsq
peccasse uelcũ illose aliquid fecisse dicat.
quẽ insimili facto. etiã post multũ tẽporis
fuerit imitatꝰ. Quid. ẽ. ergo patres nr̃i non
intellexer̃ mirabilia tua. nisi non cognouer̃
quid ꝑ illa mirabilia eis p̃stare uoluerstis:
quidutiq nisiuitã ȩternã. & non tẽporale
sed in cõmutabile bonũ. qđ ꝑpatientiam
expectat᷑ : Id eo impatienter murmura uer̃
&amarica uer̃ : & bonis p̃sentib fallacib
atq fugacib beatos eẽ. sefieri quȩ sier̃¬

Expanded text:
 ait, «Peccavimus cum patribus nostris,» tanquam dice ait, «Peccavimus cum patribus nostris,» tanquam diceret, Peccavimus sicut patres nostri, eorum videlicet imitando peccata? Quod si ita est, astruendum est aliquo hujusmodi locutionis exemplo: quod cum in praesentia quaererem, non occurrit, ut cum illo se quisquam peccasse, vel cum illo se aliquid fecisse dicat, quem in simili facto etiam post multum temporis fuerit imitatus. 7. Quid est ergo, «Patres nostri non intellexerunt mirabilia tua;» nisi, non cognoverunt quid per illa mirabilia eis praestare volueris? Quid utique nisi vitam aeternam, et non temporale sed incommutabile bonum, quod per patientiam exspectatur? Ideo impatienter murmuraverunt, et amaricaverunt, et bonis praesentibus fallacibus atque fugacibus beatos se fieri quaesier
Abbreviated transcription (Latin):
uisitari insalutare dĩ id. ẽ. in xp̃o eiꝰ: utnon
confiteantur: audiamꝰ. Peccauimꝰcũ
patrib nr̃is. iniuste egimꝰ iniqͥtatẽ fecimꝰ:
Quid ẽ. cũ patrib nr̃is: ansicut habet
epła adhebreos quia & leui cũ abra ham
decimatꝰ ẽ. qm̃ in lumbis eiꝰ fuit quando
decimas dedit facerdoti mel chisedeth.
sic & isti pec cauer̃ cũ patribus suis in quo¬
rũ lumbis erant quando illi in ȩgẏpto
fuer̃: Nam qͥ fuer̃ eo tẽpore cũpsalmꝰ
iste conscriptus est. maximeq posteri
eorũ : quia uł ab eis quitunc erant dici.
uel de post futuris potuit ꝓpħ&ari.
longe aberant abȩtate illorũ quun
ȩgypto peccauer̃ : non intelligentes
mirabilia dĩ. Hoc em̃ seqͥtur. exponendo.
quomodo peccauerint cum patribus suis
Patres nr̃i inquit in egypto non intellexerunt
mirabilia tua : & cȩtera quȩ depeccatis illorũ
multa cõmemorat: Ansic potius accipiendũ ẽ.

Expanded text:
visitari in salutari Dei, id est in Christo ejus, ut non visitari in salutari Dei, id est in Christo ejus, ut non confiteantur, audiamus: «Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus.» Quid est, «cum patribus nostris?» An sicut habet Epistola ad Hebraeos, quia et Levi cum Abraham decimatus est, quoniam in lumbis ejus fuit, quando decimas dedit sacerdoti Melchisedec ; sic et isti peccaverunt cum patribus suis, in quorum lumbis erant quando illi in Aegypto fuerunt? Nam qui fuerunt eo tempore, cum psalmus iste conscriptus est, maximeque posteri eorum quia vel ab eis qui tunc erant dici, vel de post futuris potuit prophetari, longe aberant ab aetate illorum qui in Aegypto peccaverunt, non intelligentes mirabilia Dei. Hoc enim sequitur, exponendo quomodo peccaverunt cum patribus suis: «Patres nostri,» inquit, «in Aegypto non intellexerunt mirabilia tua;» et caetera, quae de peccatis eorum multa co