comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tã in studiis dulcibus & sabubribus agut:
sã delicetur ȩccłã. & dicat. Ego dormio:
& cor meum ugilat. Quid est ego dormio
& cor meum uigilat: nisi ita quiesco ut
audiam. otium meum non impenditur
nutriende desidiȩ. s ꝑcipiende sapientiȩ :
Ego dormio: & cor meum iuigilat. Llaco.
&o uideo qm̃ tu es dñs: quia sapientiã
scribe in tempore otii. & qui minoratur
acta. ipse ꝑcipiet eam. Ego dornuo: et
cor meum uigilat. Ego requiesco a nego¬
tiosis actibis: & animus meus ditunis se
intendit affatibus. S in his qui isto mo¬
do suatuter & humiliter requiescunt:
dum otiose oblectatur ecclã. ecce pulsat
ille qui ait. Quȩ dico uobis in tenebris.
dicite in lumine: & quod in aure audi¬
tis predicate suꝑ tecta. llox ergo eius

Expanded text:
tam in studiis dulcibus et salubribus agunt, tam in studiis dulcibus et salubribus agunt, sancta delicietur Ecclesia, et dicat, Ego dormio, et cor meum vigilat. Quid est, Ego dormio, et cor meum vigilat; nisi, ita quiesco ut audiam? Otium meum non impenditur nutriendae desidiae, sed percipiendae sapientiae. Ego dormio, et cor meum vigilat: vaco, et video quoniam tu es Dominus : quia sapientia scribae in tempore otii; et qui minoratur actu, ipse percipiet eam . Ego dormio, et cor meum vigilat: ego requiesco a negotiosis actibus, et animus meus divinis se intendit affectibus. 4. Sed in iis qui isto modo suaviter et humiliter requiescunt, dum otiose oblectatur Ecclesia, ecce pulsat ille qui ait: « Quae dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et quod in aure auditis, praedicate super tect
Abbreviated transcription (Latin):
subrepit cuiuis hominum quantit lacum¬
uelor ad audiendum: tardus autem ad
Auditui meo dabis gaudium & leticiã.
& exultabunt ossa hunuliata. Hoc est qd̃
dixi: cum ueritas auditur. hunulitas
custoditur. Dicit & alius. Amicus autẽ
sponsi stat. & audit eum: & gaudio gau¬
det ꝓpter uocem sponsi. Eruamur auditu
sine strepita: nobis loquente iutrinsecꝰ
ueritate. Quamquã etiam cum forise.¬
cus insonat ꝑ legentem. ꝑ annuntiantẽ.
ꝑ p̃dicantem. ꝑ disputantem. per p̃cipi¬
entem. ꝑ consolantem. ꝑ exhortantem.
ꝑ ipsum etiam cantantem atq psallentẽ:
ipsi qui hȩc agunt. inquinare pedes suos
timent. cum placere hominibus fubripi¬
ente amore humane laudis affectant.
Ceterum qui eos audit libenter & pie.
non habet locum iactandi se in laboribꝰ
alienis: & non inflatis ossibus s humili¬
atis. gaudio guudet ꝓpter uocem dñcȩ
ueritatis. Promde in eis qui libenter &o
humiliter audire nouerunt. & uitam qͥe¬

Expanded text:
subrepit cuivis hominum quantulacumsubrepit cuivis hominum quantulacumvelox ad audiendum, tardus autem ad Auditui meo dabis gaudium et laetitiam, et exsultabunt ossa humiliata . Hoc est quod dixi, Cum veritas auditur, humilitas custoditur. Dicit et alius, Amicus autem sponsi stat et audit eum, et gaudio gaudet propter vocem sponsi . Fruamur auditu, sine strepitu nobis loquente intrinsecus veritate. Quanquam etiam cum forinsecus insonat per legentem, per annuntiantem, per praedicantem, per disputantem, per praecipientem, per consolantem, per exhortantem, per ipsum etiam cantantem atque psallentem; ipsi qui haec agunt, inquinare pedes suos timeant, cum placere hominibus subrepente amore humanae laudis affectant. Caeterum qui eos audit libenter et pie, non habet locum jactandi se in laboribus alienis; et non inflatis ossibus, sed humiliatis gaudio gaudet propter vocem dominicae veritatis. Proinde in eis qui libenter et humiliter audire noverunt, et vitam quie
Abbreviated transcription (Latin):
eum: qui laiit suorum discipłoꝵ pedes:
Timet certe. quia ꝑ terram uenit ad eũ
qui etiam in terra est: quia suos hic con-¬
stitutos non deserit. An non ipse ait:
dentes & descendentes ad filium homi¬
nis e Si ascendunt ad eum ꝓpterea qr
sursum est: quomͦ ad eum descendunt.
si non etum hic est : Dicit ergo ȩccłã.
Lam pedes meos: quomͦ inquinabo eos:
In eis hoc dicit. qui possunt omni fece
mundati dicere. cupio difsolui o esse cũ
xp̃o: ꝑmanere autem in carne magis ne¬
cessirium ꝓpter uos. Ergo in eis hoc
dicit qui p̃dicant. xp̃m: & aꝑiunt illi ostiũ.
ut habitet ꝑ fidem in cordibus omnium.
In eis hoc dicit. cum deliberant utrum mi¬
nisteruim tale suscipiant. cui se minus ido¬
neos existimant. ut sine culpa impleant:
ne forte aliis predicantes ipsi reꝓbi effici¬
antur. Tutius enim ueritas auditur.
quam p̃dicatur: qm̃ cum audit᷑. humili-¬
tas custoditur. cum autem p̃dicatur. uix nͣ

Expanded text:
eum qui lavit suorum discipulorum pedes? eum qui lavit suorum discipulorum pedes? Timet certe, quia per terram venit ad eum, qui etiam in terra est, quia suos hic constitutos non deserit. An non ipse ait, dentes et descendentes ad Filium hominis ? Si ascendunt ad eum propterea quia sursum est, quomodo ad eum descendunt, si non etiam hic est? Dicit ergo Ecclesia: Lavi pedes meos; quomodo inquinabo eos? In eis hoc dicit qui possunt omni faece mundati dicere: Cupio dissolvi et esse cum Christo, permanere autem in carne magis necessarium propter vos ? In eis hoc diciut habitet per fidem in cordibus hominum . In his hoc dicit, cum deliberant utrum ministerium tale suscipiant, cui se minus idoneos existimant, ut sine culpa impleant, ne forte aliis praedicantes, ipsi reprobi fiant . Tutius enim veritas auditur quam praedicatur: quoniam eum auditur, humilitas custoditur; cum autem praedicatur, vix non
Abbreviated transcription (Latin):
unde dicat. Dimitte nobis debita nr̃a.
Ac sic etiam inde mundatar ab eo. qui
pedes lauit discipłs suis: nec desinit int̾¬
pellare pro nobis. Hic occurrerunt.
ex cantico canticoꝵ. ȩccłȩ̃ uerba dicen¬
tis. Laui pedes meos quom̃ inquinabo
eos: cum uellet ire. & aperire ei qti uene¬
rat ad eam. & pulsauerat. sibiq aperiri
poposcerat. ille. spetiosus forma pre filiis
hominum. Hinc questio nata est. quam
coartare noliumus angustus temporis.
ideoq distulimus: quonam modo ȩccłã
timeat inquinare pedes dum pergit ad
xp̃m. quos baptismate lauerat xp̃i. Sic
enim ait. Ego dormio: & cor meum iugi¬
lat. Uox fratruelis ici pulsat ad ianuã.
Deinde dicit etiam ipse. Aperi michi
fecta mea: quia caput meum repletum
respondit illa. Exui me tunica mea quo¬
modo induam eam: Laui pedes meos:
quomͦ inquinabo eos : O ad mirabile sa-¬
cramentũ: o grande mysterum. Ergo¬
ne timet inquinare pedes ueniendo ad

Expanded text:
unde dicat, Dimitte nobis debita nostra . unde dicat, Dimitte nobis debita nostra . Ac sic etiam inde mundatur ab eo qui pedes lavit discipulis suis , nec desinit interpellare pro nobis . Hinc occurrerunt ex Cantico canticorum Ecclesiae verba dicentis, Lavi pedes meos; quomodo inquinabo eos? cum vellet ire, et aperire ei qui venerat ad eam, et pulsaverat, sibique aperiri poposcerat, ille speciosus forma prae filiis hominum . Hinc quaestio nata est quam coarctare noluimus angustiis temporis, ideoque distulimus, quonam modo Ecclesia timeat inquinare pedes, dum pergit ad Christum, quos baptismate laverat Christi. 2. Sic enim ait: « Ego dormio, et cor meum vigilat; vox fratruelis mei pulsat ad januam » Deinde dicit etiam ipse: « Aperi mifecta mea, quoniam caput meum repletum respondet illa: « Exui me tunica mea; quomodo induam eam? Lavi pedes meos; quomodo inquinabo illos » ? O admirabile sacramentum! o grande mysterium! Ergone timet inquinare pedes, veniendo ad
Abbreviated transcription (Latin):
Ion immemor mei de¬
Ibiti: iam reddendi tẽ¬
ptis agnosco. Donet
unde reddam: qui do-¬
nauit ut debeam. Do.¬
nauit enim dilectionem. de qua dictum ẽ:
nemini quicquam debeatis. nisi ut inuicẽ
diligatis. Donet etiam sermonem: quem
iudeo me debere dilectis. Expectationem
ur̃am ad hoc nempe distuleram. ut expli-¬
carem sicut possem quemadmodum etiã
ꝑ terram ueniatur ad xp̃m: ctim potius
iubeamur quȩ sursum sunt querere. ñ
quȩ suꝑ terram. Sursum enim xp̃c est:
sedens ad dexteram patris. S ꝑfecto &
bic est: ꝓpter quod saulo in terra seuienti
dicit. Quid me ꝑsequeris : Ut autem
hoc querendum susciperemus: id trac¬
tabatur quod pedes dñs discipłis lauit.
cum iam ipsi discipłi loti essent: nec opus
haberent nisi pedes latare. Ubi uisum
est intelligendum. quod baptismo qui¬
dem homo totus abluitur: sed dum isto
postea uiuit in sclõ. humanis affectibus
terram uelut pedibus calcans. ipsa scilicit
conuersatione uitȩ huius contrahit.

Expanded text:
on immemor mei debiti, jam reddendi tempus agnosco. Donet unde reddam, qui donavit ut debeam. Donavit enim dilectionem, de qua dictum est, Nemini quidquam debentis, nisi ut invicem diligatis ; donet etiam sermonem, quem video me debere dilectis. Exspectationem vestram ad hoc nempe distuleram, ut explicarem sicut possem, quemadmodum etiam per terram veniatur ad Christum; cum potius jubeamur quae sursum sunt quaerere, non quae super terram . Sursum enim Christus est sedens ad dexteram Patris: sed profecto et hic est; propter quod et Saulo in terra saevienti dicit, Quid me persequeris ? Ut autem hoc quaerendum susciperemus, id tractabatur quod pedes Dominus discipulis lavit, cum jam ipsi discipuli loti essent, nec opus haberent, nisi pedes lavare. Ubi visum est intelligendum quod Baptismo quidem homo totus abluitur; sed dum isto postea vivit in saeculo, humanis affectibus terram velut pedibus calcans, ipsa scilicet conversatione vitae hujus, contrahit
Abbreviated transcription (Latin):
imimuinditiam diltieret peccatorum:
Quid mirum. si linteo quo erat precinꝰ
podes quos lauerat tersit: qui carne qua
itat indutus. etangelistarum uestigia con-¬
firmaiit: Et linteo quidem ut se p̃cing̾et.
postut uestimenta quȩ habebat: ut autem
formam serui acciꝑet. quando semet ipsum
exinanunt. non quod habebat deposuit. sed
quod non habebat accepit. Crucifigendus
sine suis expoliatus est uestimentis. & mor-¬
tuus inuolutus est linteis: & tota illa eius
passio nr̃a purgatio est. Paffurus igitur exi¬
tia. p̃misit obsequua: non solum eis pro quibꝰ
erat fubiturus mortem. s etiam illi. qui eũ
fuerat traditurus ad mottem. Tanta est
quippe humane humilitatis utilitas. ut
eam suo cõmendaret exemplo etiam diuina
sublinitas: quia homo suꝑbus in eternũ
periret. nisi eum deus humilis inteniret.
llent enim filius hominis querere: & sal¬
ium facere. quod perierat. Perierat autẽ
uꝑbiam deceptoris secutis: humilitatem

Expanded text:
immunditiam dilueret peccatorum? immunditiam dilueret peccatorum? Quid mirum si linteo quo erat praecinctus, pedes quos laverat, tersit, qui carne qua erat indutus, Evangelistarum vestigia confirmavit? Et linteo quidem ut se praecingeret, posuit vestimenta quae habebat: ut autem formam servi acciperet quando semetipsum exinanivit, non quod habebat deposuit, sed quod non habebat accepit. Crucifigendus sane suis exspoliatus est vestimentis, et mortuus involutus est linteis: et tota illa ejus passio, nostra purgatio est. Passurus igitur exitia, praemisit obsequia; non solum eis pro quibus erat subiturus mortem, sed etiam illi qui eum fuerat traditurus ad mortem. Tanta est quippe humanae humilitatis utilitas, ut eam suo commendaret exemplo etiam divina sublimitas: quia homo superbus in aeternum periret, nisi illum Deus humilis inveniret. Venit enim Filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat . Perierat autem superbiam deceptoris secutus, ergo humilitatem
Abbreviated transcription (Latin):
dinem uoluit commendare. Ad hoc ꝑ¬
tinet quod ait: sciens quia omnia dedit
ei pater in manus. & quia ãdeo exiit.
& ad deum uadit. Cum ergo illi pat̾
omnia dedisset in manus: ille discipłoꝵ
non manus sed pedes lauit. Et cum se
sciret a deo exisse. & ad deum pergere:
non dei dm̃. sed hominis serui impletit
offitium. Ad boc atitem ꝑtinet quod
etiam de traditore ipsitis. qui iam ta¬
lis uenerat qui nec ab illo ignorabatu.
preloqui uoluit: ut hoc quoq ad maxi¬
mum cumulum humilitatis accederet.
quod etiam illi non dedignatus est pe¬
des lauare. cuius manus iam p̃uidebat
i scelere. Quid autem mirum si sur¬
rexit a cena osposuit uestimenta stia:
qui cum in forma dei esset. semet ipsũ
exinaniuit : Et quid mirum si pre.¬
cuyxit se linteo: qui formam serui ac¬
cipiens. habitu est intientus ut homor
Quid mirum simisit aquiam in pel¬
uim. unde lauaret pedes discipulorũ:
qui in terram sanguinem fudit. quo

Expanded text:
dinem ejus voluit commendare. Ad hoc pdinem ejus voluit commendare. Ad hoc pertinet quod ait, Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exiit, et ad Deum vadit. Cum illi ergo omnia Pater dedisset in manus, ille discipulorum non manus, sed pedes lavit: et cum se sciret a Deo exiisse, et ad Deum pergere, non Dei Domini, sed hominis servi implevit officium. Ad hoc autem pertinet quod etiam de traditore ipsius, qui jam talis venerat, qui nec ab illo ignorabatur, praeloqui voluit; ut hoc quoque ad maximum cumulum humilitatis accederet, quod etiam illi non dedignatus est pedes lavare, cujus manus jam praevidebat in scelere. 7. Quid autem mirum si surrexit a coena, et posuit vestimenta sua, qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit? Et quid mirum si praecinxit se linteo, qui formam servi accipiens habitu inventus est ut homo ? Quid mirum si misit aquam in pelvim unde lavaret pedes discipulorum, qui in terram sanguinem fudit, quo
Abbreviated transcription (Latin):
ter utebatu: sciens quia omnia de-¬
dit ei pater in manus. Ergo & ipsum
traditorem. Nam si eum in manibtis
non haberet: non ttiq illo uteret᷑.
ut uellet. Proinde traditor iam tra-¬
dittis erat ei. quem tradere cupiebat:
atq ita malum tradendo faciebat. ut
de illo tradito bonum fieret. quod nes-¬
ciebat. Sciebat enim dominus quid fa¬
ceret ꝓ amicis. qui pacienter utebat᷑.
inimicis: ac sic omnia dederat pater
inmanus eius. & in usu mala. & in
effectum bona. Sciens etiam quia a
deo exiit. & ad deum uadit. nec deũ
cum inde ȩxiret. nec nos deserens cum
rediret: hȩc ergo sciens. surgit a cena
et ponit uestimenta sua. Et cum ac-¬
cepisset lintheum: precuxit se. Bem¬
de mittit aquam in peluim. & cepit
lauare pedes discipuloꝵ: & extergelut
linteo quo erat precinctus. Debemus
dilectissimi: sensum euangelistȩ diligen¬
ter attendere. Locuturus quippe de
tanta dm̃ humilitate: prius eiꝰ celsitu¬

Expanded text:
ter utebatur. 5. Sciens quia omnia deter utebatur. 5. Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus. Ergo et ipsum traditorem: nam si eum in manibus non haberet, non utique illo uteretur ut vellet. Proinde jam traditor traditus erat ei quem tradere cupiebat, atque ita malum tradendo faciebat, ut de illo tradito bonum fieret quod nesciebat. Sciebat enim Dominus quid faceret pro amicis, qui patienter utebatur inimicis: ac sic omnia dederat Pater in manus ejus, et in usum mala, et in effectum bona. Sciens etiam quia a Deo exiit, et ad Deum vadit: nec Deum, cum inde exiret; nec nos deserens, cum rediret. 6. Haec ergo sciens, surgit a coena, et ponit vestimenta sua; et cum accepisset linteum, praecinxit se. Deinde mittit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus. Debemus, dilectissimi, sensum Evangelistae diligenter attendere. Locuturus quippe de tanta Domini humilitate, prius celsitu
Abbreviated transcription (Latin):
collutationem esse testatun. Non
autẽ essent etiã maligna spiritalia:. si nͣ
essent etiam maligni sp̃c. Ab sp̃u enim:
spiritalia nominant᷑. Sed quom sta fãt
ut diabolice suggestiones immitantur.
& humanis cogitationibus misceantar:
ut eas tamquam suas deputet homo.
unde scit homo: Nec dubitandum est:
etiam bona suggestio a bono sp̃u ita la¬
tenter ac spiritaliter fieri. Sed inter¬
est quibus nam earum mens humana
consentiat: diuino auxilio uel deser¬
ta per meritum. uel adiuta per
gratiam. factum ergo iam fuerat in
corde iudȩ. per immissionem diabolicã
ut traderet disciptilus magistrũ: sed
quem non didicerat deum. Iam talis
uenerat ad conuiuium. explorator
pastoris. insidiator saluatoris uendi¬
tor redemptoris: iam talis uenerat.
& uidebatum. & tolerabat᷑. & se igno¬
rari arbitrabatur. quii in eo quem
uolebat fallere fallebat᷑. At ille isto in ip¬
so corde intus conspecto. nesciente scien¬

Expanded text:
colluctationem esse testatur : non colluctationem esse testatur : non autem essent etiam maligna spiritualia, si non essent etiam maligni spiritus. A spiritu enim spiritualia nominantur. Sed quomodo ista fiant, ut diabolicae suggestiones immittantur, et humanis cogitationibus misceantur, ut eas tanquam suas deputet homo, unde scit homo? Nec dubitandum est etiam bonas suggestiones a bono spiritu ita latenter ac spiritualiter fieri: sed interest quibusnam earum mens humana consentiat, divino auxilio vel deserta per meritum, vel adjuta per gratiam. Factum ergo jam fuerat in corde Judae per immissionem diabolicam, ut traderet discipulus magistrum, sed quem non didicerat Deum. Jam talis venerat ad convivium, explorator Pastoris, insidiator Salvatoris, venditor Redemptoris; jam talis venerat, et videbatur, et tolerabatur, et se ignorari arbitrabatur: quia in eo quem volebat fallere, fallebatur. At ille isto in ipso corde intus inspecto, nesciente scien
Abbreviated transcription (Latin):
sua. Et cum accepisset lintheum: p̃cuxit
se. Deinde misit aquam in pelium: et
cepit lauare pedes discipulorum & ter¬
gere linteo quo erat precinctus. Non
ita debemus intelligere cerram fac¬
tam : ueluti iam consumptam atq
transactam. Adhuc enim cenabat᷑
cum dñs surrexit: & pedes lauit disci¬
ptilis suis. Nam postea recubuit. & bu¬
cellam suo traditori postea dedit: utiq
cena nondum finita. hoc est dum ad¬
huc runs esset in mensa. Cena ergo fac¬
ta tum est iam parata: & ad con¬
uiuantium mensam usumq ꝑducta
Quod autem ait. cum diabolus iammi¬
sisset in cor. ut traderet eum iudas
symonis si hariothis: si q ieris quid
missum sit in cor ude. hoc utiq ut
traderet eum: Missio ista: spiritalis stig¬
gestio est. Non fit ꝑ aurem. sod ꝑ cogi¬
tationem: ao ꝑ hoc non corporaliter
sed spiritaliter. Heq enim spiritale qd̾̃
dicitiur semꝑ in laude accipiendum est
Nouit apłs quedam spiritalia nequi-¬
tiȩ in celestibus: aduersus quȩ nobis

Expanded text:
t se. Deinde mittit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus. » Non ita debemus intelligere coenam factam veluti jam consummatam atque transactam: adhuc enim coenabatur, cum Dominus surrexit et pedes lavit discipulis suis. Nam postea recubuit, et buccellam suo traditori postea dedit, utique coena nondum finita, hoc est, dum adhuc panis esset in mensa. Caena ergo facta, dictum est, jam parata, et ad convivantium mensam usumque perducta. 4. Quod autem ait, Cum diabolus jam misisset in cor, ut traderet eum Judas Simonis Iscariotes; si quaeris quid missum sit in cor Judae: hoc utique, ut traderet eum. Missio ista, spiritualis suggestio est: non fit per aurem, sed per cogitationem; ac per hoc non corporaliter, sed spiritualiter. Neque enim spirituale quod dicitur, semper in laude accipiendum est. Novit Apostolus quaedam spiritualia nequitiae in coelestibus, adversus quae nobis
Abbreviated transcription (Latin):
ido pascha passio putata est uelur hoe nom̃
a passione sit appellatũ. In sua uͦ lingua.ħ.
est in hebrea: pascha transitꝰ ar. P ropterea
tẽ pͥimĩ pascha celebrauit ppł̃s dei. qͣnds ex
egypto fugientes. rubrũ mare transierunt.
Nunc gͦ figura illa ꝓpħica inueritate cõ¬
pleta ẽ. cum situc oiuis adimmolandũ ducit̾

Expanded text:
ideo Pascha passio putata est, velut hoc nomen a passione sit appellatum: in sua vero lingua, hoc est in hebraea, Pascha transitus dicitur: propterea tunc primum Pascha celebravit populus Dei, quando ex Aegypto fugientes, Rubrum mare transierunt . Nunc ergo figura illa prophetica in veritate completa est, cum sicut ovis ad immolandu
Abbreviated transcription (Latin):
mon petrus: stans & calefaciens se.
Hoc recapitulat quod ante iam dyxe¬
rat: deinde que secuta sunt iungit.
Dixerunt ergo ei. Numꝗtud & ta
ex discipłis eius es : Negaute ille
& dixit. Non sum. Iam semel nega¬
uerat: ecce itertim. Deinde ut tercu
negatio compleretur: dicit uncis ex
seruis pontificis. cognatus illius cuiꝰ
abscidit petruis auriculam. Nonne ego
te uidi in orto cum illo: Iterum ergo
negauit petrus: & statim gallus canta¬
uit. Ecce medici est completa. predictio:
egroti contucta presumptio. Non enn
factum est quod iste dixerat. animam meã
prote ponam: sed factum est quod ille
predixerat. ter me negabis. S trina pe¬
tri negatione completa. iam & iste sermo
compleatu: ut deinceps quȩ de dño apuid
pontium pilatum presidem gesta funt.
ab alio consideremus erordio. E.xplicit ser

Expanded text:
mon Petrus stans, et calefaciens se. mon Petrus stans, et calefaciens se. Hoc recapitulat quod ante jam dixerat; deinde quae secuta sunt, jungit. Dixerunex discipulis ejus es? Negavit ille, et dixit: Non sum. Jam semel negaverat; ecce iterum. Deinde ut tertia negatio compleatur, Dicit unus ex servis pontificis, cognatus ejus cujus abscidit Petrus auriculam: Nonne ego te vidi in horto cum illo? Iterum ergo negavit Petrus, et statim gallus cantavit. Ecce medici completa est praedictio, aegroti convicta praesumptio. Non enim factum est quod iste dixerat, Animam meam pro te ponam; sed factum est quod ille praedixerat, Ter me negabis . Sed trina Petri negatione completa, jam et iste sermo compleatur, ut deinceps quae de Domino apud Pontium Pilatum praesidem gesta sunt, ab alio consideremus exordio. TR
Abbreviated transcription (Latin):
euangelista cominemorat. narrans quo
tempore ceperit dñs a precursore ioħe
predicare regnum celorum. & congregare
discipulos. Sic enim dicit. Sub principi¬
bus sacerdotum anna & caypba: factũ
est uerbum dm̃ suꝑ iohannem ⁊achariȩ
filium in deserto. & cetera. Promde isti¬
ambo pontifices uicissim suos annos age-¬
bant: & erat annus cayphȩ. quando
passus est xp̃c. Ideo scdm̃ matheuni cũ
comprehensus esset ad illum ducttis ẽt
s prius ad annam scdm̃ iobannem ue-¬
nerunt cum illo. non quia collegi s ꝙ
socer eius erat. Et credendum est se¬
cundum uolantatem cayphe. id esse
factum: uel etiam domos eorum ita
fusse positas. ut non deberet annas:
a transeuntibus preteriri. S cum dixis¬
set etangelista quod eum ligatum
miserit annas ad caypham: reuersus
est ad locum narrationis ubi relique¬
rat petrum. ut explicaret quod in do¬
mo anne de trina eius negatione
contigerat. Erat autem inquit sy¬

Expanded text:
evangelista commemorat, narrans quo evangelista commemorat, narrans quo tempore coeperit Domini praecursor Joannes praedicare regnum coelorum, et congregare discipulos. Sic enim dicit: Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in desertoambo pontifices vicissim suos annos agebant, et erat annus Caiphae quando passus est Christus. Ideo secundum Matthaeum cum comprehensus esset, ad illum ductus est, sed prius ad Annam secundum Joannem venerunt cum illo, non quia collega, sed quia socer ejus erat. Et credendum est secundum voluntatem Caiphae id esse factum, vel etiam domos eorum ita fuisse positas, ut non deberet Annas a transeuntibus praeteriri. Sed cum dixisset evangelista, quod eum ligatum miserit Annas ad Caipham, reversus est ad locum narrationis ubi reliquerat Petrum, ut explicaret quod in domo Annae de trina ejus negatione contigerat. Erat autem, inquit, Si
Abbreviated transcription (Latin):
monstrauit. quod demonstrandum fait:
sua scilicet magna illa precepta patien¬
tiȩ. non ostentatione corporis. s cordis
p̃paratione facienda. fieri enim potest:
ue alteram maxillam uisibiliter homo
prebeit & iratus. Quanto ergo melius.
&o respondet uera placatus: & ad perfe¬
renda gramora tranquillo animo fit
paratus : Beitus enim est: qui in oms¬
nibus quȩ iniuste pro iusticii patitur.
potest ueraciter dicere. Paratum cor
meum deas: paratum cor metim. Hinc
sit quippe quod sequitur. cantabo et
psallam: quod paulus &c barnbas etiam
in uinculis dirissimis facere potuerunt.
S ad narrationis euangelicȩ sequentia
redeamus. Et misit eam annas ligatũ.
ad caypham pontificem. Ad illum sic̃
mathetis dicte ab initio ducebatur: qmͣ
ipse erat illitis anni princeps sacerdotũ
Alternos quippe intelligendi sunt age¬
re solere annos. ambo pontifices. id est
principes sacerdotam. qui crant illo
tempoie. annas. & cayphas: quos & lixas

Expanded text:
monstravit, quod demonstrandum fuit, monstravit, quod demonstrandum fuit, sua scilicet magna illa praecepta patientiae non ostentatione corporis, sed cordis praeparatione facienda. Fieri enim potest ut alteram maxillam visibiliter praebeat homo et iratus. Quanto ergo melius et respondet vera placatus, et ad perferenda graviora tranquillo animo fit paratus? Beatus est enim qui in omnibus quae injuste pro justitia patitur, potest veraciter dicere, Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum: hinc fit quippe quod sequitur, Cantabo et psallam ; quod Paulus et Barnabas etiam in vinculis durissimis facere potuerunt. 5. Sed ad narrationis evangelicae sequentia redeamus. Et misit eum Annas ligatum ad Caipham pontificem. Ad illum, sicut Matthaeus dicit, ab initio ducebatur, quoniam ipse erat illius anni princeps sacerdotum. Alternos quippe intelligendi sunt agere solere annos ambo pontifices, id est principes sacerdotum, qui erant illo tempore Annas et Caiphas, quos Lucas
Abbreviated transcription (Latin):
dens pontifici: Respondit ei iħ̃e. Si male
locutus stim testimonium perhibe de malx
si autem bene. quid me cedis: Quid ista
responsione tierius: mansuetius. iustits:
Etus est enim de quo ꝓphetica uox precesse¬
rat: intende. prospere. procede & regna.
ꝓpter ueritatem & mansuetudinem. et
iusticiam. Si cogitemus quis acceperit ala¬
pam: nonne uellemus eum qui ꝑcussit.
aut celesti igne consumi. aut terra dehis¬
cente sorberi. aut correptum demonio uo¬
lutari. aut aliqua huiusmodi qualibet
pena tiel etiam grauiore puniri: Quid
enim hortim per potentam iubere po
tuisset. per quem factus est mundus.
nisi patͥentiam nos docere maluisset. qua
uincitur mundus : Hic dicit aliquis. Car
non fecit. quod ipse precepit: Percati¬
enti enim non sic respondere: sed maril¬
lam debuit alteram p̃parare. Quid qd̃
& ueraciter mansut᷑e itisteq respondit.
& non solum alteram maxillam iterũ
pertussuro: sed totum corpus figendun
p̃parauit in ligno: Et hinc potius de¬

Expanded text:
tifici? Respondit Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo. Si autem bene, quid me caedis? Quid ista responsione verius, mansuetius, justius? Ejus enim est de quo prophetica vox praecesserat: Intende prospere, procede et regna, propter veritatem et mansuetudinem, et justitiam . Si cogitemus quis acceperit alapam, nonne vellemus eum qui percussit, aut coelesti igne consumi, aut terra dehiscente sorberi, aut correptum daemonio volutari, aut aliqua hujusmodi qualibet poena vel etiam graviore puniri? Quid enim horum per potentiam jubere non potuisset, per quem factus est mundus, nisi patientiam nos docere maluisset, qua vincitur mundus? Hic dicit aliquis: Cur non fecit quod ipse praecepit? Percutienti enim non sic respondere, sed malam debuit alteram praebere. Quid quod et veraciter, mansuete, justeque respondit, et non solum alteram maxillam iterum percussuro, sed totum corpus figendum praeparavit in ligno? Et hinc potius de
Abbreviated transcription (Latin):
lam. uel in occulto simul &o non in occtilto:
quomͦ dictum est ut uidentes uideant. et
non uideint. Quomͦ enini uideant: nisi
quia palam. non in occulto: Et quomodo
rursus idem ipsi non uideant: nisi ꝗuia ñ
palam. s in occalto: Ea tamen ipsi quȩ au¬
dierant. & non intellexerant. talia erant.
ut non possent iuste ac ueraciter crimina¬
ri: & quotienscumq interrogando tempta¬
uerunt. ut intienirent unde accusarent
eum. sis eis respondit. ut omnes cortim re¬
tundereatur doli ꝙ ealumpniȩ frustra-¬
rentur. Ideo dicebat. Quid me interrogas:
Interroga eos qui audierunt quid locutꝰ
sum ipsis: ecce sciunt quȩ dixerim ego. Hoc
antem cum dicisset: unus ad sistens minrstro

Expanded text:
lam, vel in occulto simul et non in occulto, lam, vel in occulto simul et non in occulto, quomodo dictum est ut videntes videant, et non videant ? Quomodo enim videant, nisi quia palam, non in occulto? et quomodo rursus iidem ipsi non videant, nisi quia non palam, sed in occulto? Ea tamen ipsa quae audierant, sed non intellexerant, talia erant, ut non possent juste ac veraciter criminari; et quotiescunque interrogando tentaverunt, ut invenirent unde accusarent eum, sic eis respondit, ut omnes eorum retunderentur doli, et calumniae fustrarentur. Ideo dicebat: Quid me interrogas? interroga eos qui audierunt, quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quae dixerim ego. Haec a
Abbreviated transcription (Latin):
est ita eum dixisse palam locutis sum
mundo: ao si dixisset multi me atidierunt.
Ipsum autem palam: modo quodam erat.
palam. modo atitem qtiodam non erat pa-¬
lam. Palam quippe erat. quia multi au¬
diebant: & rursus non erat. palam. quia
non intelligebant. Et quod seorsum disci¬
pulis loquebatur: non in occulto utiq lo¬
quebatur. Quis namq in occulto loquit᷑.
qui coram tot hominibris loquitur. cum
scriptum sit. in oie duorum uel trium
testium stabit omne uerbum. presertim
si hoc loquitur paticis. quod per eos uelit
in notescere multis: sicut ipse dñs ait. illis
quos ad hoc paticos habebat. quod dico uo¬
bis in tenebris dicite in lamine. & quod
in aure auditis predicate in tecta: Ergo
& hoc ipsum quod ab eo dici uidebanttir
occulte: quodammodo non dicebatur in oc¬
culto: quia non ita dicebatur. ut ab eis qͥb
dictum fuerat tacerettr. s ita potius.
ut usqueqitap predicaretar. Sic ergo
dici potest aliqtid & palam simul & non pa¬

Expanded text:
est ita eum dixisse, Palam locutus sum est ita eum dixisse, Palam locutus sum mundo; ac si dixisset, Multi me audierunt. Ipsum autem palam modo quodam erat palam, modo autem quodam non erat palam. Palam quippe erat, quia multi audiebant; et rursum non erat palam, quia non intelligebant. Et quod seorsum discipulis loquebatur, non in occulto utique loquebatur. Quis namque in occulto loquitur, qui coram tot hominibus loquitur; cum scriptum sit, In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum : praesertim si hoc loquitur paucis, quod per eos velit innotescere multis; sicut ipse Dominus ait illis, quos adhuc paucos habebat, Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et quod in aure auditis, praedicate super tecta ? Ergo et hoc iocculte, quodammodo non dicebatur in occulto, quia non ita dicebatur eis quibus dictum fuerat, ut taceretur, sed ita potius, ut usquequaque praedicaretur. Si ergo dici potest aliquid et palam simul et non pa
Abbreviated transcription (Latin):
occulto locutus sum nichil. Quid me
interrogas: In terroga eos qui audie¬
runt quid locutus sum ipsis: ecce hi
sciant quȩ dixerim ego. Non prece¬
reunda nascitur questio. quomͦ dixerit
dñs iħs̃ ego palam locutus sum mundo:
& maxiie illud quod ait. in occulto lo¬
ctitus sum nichil. Nonne in hoc ipso
recentiore sermone. quem post cenam
discipulis est locutus. ait illis: hec in pro¬
uerbiis locutus sum nobis. uenit hora
cam iamꝰ in prouerbiis loquar uobis.
s pabam de patre meo annuntiabo uob:
ñ loqͣbat᷑ palã s hor̃ã ꝓmittebat. qͣndo palã
fuerat locaiturꝰ. qͦmꝰ palã locutꝰ ẽ. munido÷
Deinde illis ipsis sins. sicut aliortm quoq
etiangelistarum testatur atictoritas. in eoꝵ
comparatione qui discipuli eius non erant:
multo utiq manifestius loquebatur. quan¬
do cum solis erat remotus a turbis. Tunc
enim eis & parabolas aperiebat: quas clau¬
sas proferebat ad alios. Quid est ergo: ioc¬
culto loctitus sum nichils S intelligendã

Expanded text:
 quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt, quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quae dixerim ego. Non praetereunda nascitur quaestio, quomodo dixerit Dominus Jesus: Ego palam locutus sum mundo, et maxime illud quod ait: In occulto locutus sum nihil. Nonne in hoc ipso recentiore sermone quem post coenam discipulis est locutus, ait illis: Haec in proverbiis locutus sum vobis; venit hora cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palanon loquebatur palam, sed horam promittebat quando palam erat locuturus, quomodo palam locutus est mundo? Deinde illis ipsis suis, sicut aliorum quoque evangelistarum testatur auctoritas, in eorum comparatione qui discipuli ejus non erant, multo utique manifestius loquebatur, quando cum solis erat, remotus a turbis: tunc enim eis et parabolas aperiebat, quas clausas proferebat ad alios. Quid est ergo, In occulto locutus sum nihil? Sed intelligendum
Abbreviated transcription (Latin):
autem serui & ministri ad prunas qui
frigus erat: & cale faciebant se. Non
hienis erat s tamen frigus erat: quod
solet etiam equinoctio uerno aliquan¬
do contingere. Erat autem cum eis
& petrus stans: & calefaciens se. Pon-¬
tifex ergo interrogiuit iħm discipłis

Expanded text:
autem servi et ministri ad prunas, quia autem servi et ministri ad prunas, quia frigus erat, et calefaciebant se. Non hiems erat, sed tamen frigus erat, quale solet etiam aequinoctio verno aliquando contingere. Erat autem cum eis et Petrus stans, et calefaciens se. Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis
Abbreviated transcription (Latin):
quippe eiis in antiochia primum ce¬
perunt appellari discipuli xp̃iani: iam
tamen erat res ipsa illo postea uocabu¬
lo nuncupanda. iam erant disciptili
uit esse discipulum: ipsam rem nega:¬
uit cuius nomen est uocari xp̃ianum.
Quam multi postea non dico senes. et
anis. in quibus huius itȩ satictio.
facilius potuit mortem. pro xp̃i confes¬
sione contempnere. nec solum iꝑtien¬
tus utriusq sexus. de qua etate conue¬
nienter indetur erigi fortitado. sed
etiam pueri puelleq potuerunt: et
innumerabilis societas scõrum marti.¬
rum in regnum celorum. foetiter et
iolenter intrauit. quod tunc iste non
potuit. qui claties regni eius accepit.
Ecce unde dicttm est sinite hos abire.
quando se pro nobis tradidit. qui stio san-¬
guine nos redemit: ut impleretur ser¬
mo quem dixit quia quos dedisti michi.
non perdidi ex his quemquam. Utiq
enim petrus si negito xp̃o hinc iret:
quid aliud quam periret : Stabant

Expanded text:
quippe ejus in Antiochia primum coequippe ejus in Antiochia primum coeperunt appellari discipuli Christiani, jam tamen erat, res ipsa illo postea vocabulo nuncupanda. Jam erant discipuli, vit esse discipulum, ipsam rem negavit, cujus nomen est vocari Christianum. Quam multi postea, non dico senes et anus in quibus hujus vitae satietas facilius potuit mortem pro Christi confessione contemnere, nec solum juventus utriusque sexus de qua aetate convenienter videtur exigi fortitudo, sed etiam pueri puellaeque potuerunt. Et innumerabilis societas sanctorum martyrum in regnum coelorum fortiter et violenter intravit, quod tunc iste non potuit, qui claves regni ejus accepit? Ecce unde dictum est: Sinite hos abire, quando se pro nobis tradidit, qui suo sanguine nos redemit, ut impleretur sermo quem dixit: Quia quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam. Utique enim Petrus, si negato Christo hinc iret, quid aliud quam periret? Stabant
Abbreviated transcription (Latin):
dixit ostiariȩ. & introdurit petrum.
Dicit ergo petro ancilla ostiaria. Num¬
quid & tu ex discipłic es hominis istiug:
Dicit ille. Non sum. Ecce est alla ꝓ¬
mittentis audatia: & de se plurimu᷑
prefidentis. Ubi sunt uerba illa quan¬
do att: quare non possum sequi te modo.
animam meam pro te ponamͦ. Hoccine
est sequi magistrum: se negare discipłm:
Siccine pro dño antma pro dño morit᷑.
uit hoc ne fiat uox ancillȩ formidetur:
S quid mirtim. si detis uera predixit:
homo autem falsa presumpsit: Sane in
ista quȩ iam cepta est. negatione apli pe¬
tri. debemus aduertere. non solum ab
eo negari xp̃m qui dicit eum non esse
xp̃m: sed ab illo etiam qui cum sit ne¬
gat se esse. xp̃ianum. Dñs enim non
ait petro. discipulum meum te nega¬
bis: sed me negabis. Negauit ergo ip¬
sum: cum se negauit euis esse discipu¬
lum. Quid autem aliud isto modo.
quam se negauit esse xp̃mnum : Quã¬
tus enim discipłi xp̃i nondum appella¬
rentur. hoc nomine. post ascensionem

Expanded text:
it Petrum. Dixit ergo Petro ancilla ostiaria: Nunquid et tu ex discipulis es hominis istius? Dixit ille: Non sum. Ecce est illa promittentis audacia, et de se plurimum praefidentis. Ubi sunt verba illa quando ait: Quare non possum sequi te modo? Animam meam pro te ponam . Hoccine est sequi magistrum, se negare discipulum? Siccine pro Domino anima ponitur, ut hoc ne fiat, vox ancillae formidetur? Sed quid mirum si Deus vera praedixit, homo autem falsa praesumpsit? Sane in ista quae jam coepta negatione apostoli Petri debemus advertere non solum ab eo negari Christum, qui dicit eum non esse Christum, sed ab illo etiam qui cum sit negat se esse Christianum. Dominus enim non ait Petro: Discipulum meum te negabis, sed me negabis. Negavit ergo ipsum, cum se negavit ejus esse discipulum. Quid autem aliud isto modo, quam se negavit esse Christianum? Quamvis enim discipuli Christi nondum appellarentur hoc nomine post ascensionem
Abbreviated transcription (Latin):
runt. qui nos dilexit.
tradidit eum: ut intelligatur iudas non
laudabilis utilitate traditionis s sceleris
huitis uoluntate dampnabilis. ad duxe-¬
runt eum sicut iohamies et ingłista nar¬
rat ad annam primum. Nec tacet catisã
cur ita factum sit. Erat enim inquit soceꝵ
cayphȩ: qui erat pontifex anni illius. Erat
attem inquit cayphas. qui consilitm de-¬
derat iudeis: quia expedit unum hominẽ
mori pro poplõ. Merito & matheus. cũ
id breuius narrare uoltuisset. eum ad
caypham ductum fuisse cominemorat :
quua & ad annam prius ideo ductus est
quod socer eius fuerit. Ulbi intelligendũ
est. hoc eundem caypham fieri uoluisse.
Sequebatur autem inquit ihm̃ symon
petrus: & alitis discipulus. Quis nam
sit iste discipultis. non temerarie asfir¬
mandum est: quia tacetur. Solet autẽ
se idem iohannes ita significare: & addẽ
quem diligebat iħc̃. fortassis ergo: et
hic ipse est. Quisquis tamen sit: sequen¬
tia uideamus. Discipulus atitem ille in¬

Expanded text:
 nos dilexit tradidit eum , ut intelligatur Judas non laudabilis utilitate traditionis hujus, sed sceleris voluntate damnabilis, Adduxerunt eum sicut hic Joannes evangelista narrat ad Annam primum. Nec tacet causam cur ita factum sit. Erat enim, inquit, socer Caiphae, qui erat pontifex anni illius. Erat autem, inquit, Caiphas qui consilium dederat Judaeis, quia expedit unum hominem mori pro populo. Merito et Matthaeus cum id brevius narrare voluisset, eum ad Caipham ductum fuisse commemorat ; quia et ad Annam prius ideo ductus est, quod socer ejus fuerit: ubi intelligendum est hoc eumdem Caipham fieri voluisse. 2. Sequebatur autem, inquit, Jesum Simon Petrus, et alius discipulus. Quisnam iste sit discipulus, non temere affirmandum est, quia tacetur. Solet autem se idem Joannes ita significare, et addere, quem diligebat Jesus . Fortassis ergo et hic ipse est: quisquis tamen sit, sequentia videamus. « Discipulus autem ille, » in
Abbreviated transcription (Latin):
reserendum est: Ita sanc. Nam dicendo
sicut dilexit me pater. & ego dilexi uos:
gratiam mediatoris ostendit. Mediator
autem dei & hominum. non in quantũ
illo legitur. Et iħc̃ ꝓfitiebat sapientia.
& etate. & gratia : apud deum & homi¬
nes. Scdm̃ hoc igitur recte possumus
dicere. quo cum ad naturam dei non
ꝑtineat humana natura: ad ꝑsonam
tamen unigeniti filii dei ꝑ gratiam
ꝑtinet humana natura. & tantam
gratiam ut nulla sit maior. nulla ꝓr¬
sus equalis. Neq enim illam susceꝑ¬
tionem hominis. ulla merita pre-¬
cesserunt: sed ab illa susceptione
merita eius cuncta ceperunt. Manet
ergo filius in dilectione. qua cum di¬
lexit pater: & ideo seruauit preceꝑ¬
ta eius. Quid est enim & ille homo:
nisi quod deus susceptor est eius:
Beus enim erat uerbum: unigenitus
gignenti coeternus. S ut mediator
daretur nobis: ꝑ in effabilem gratiã
uerbum caro factum est. & habita

Expanded text:
referendum est? Ita sane. Nam dicendo, referendum est? Ita sane. Nam dicendo, Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos, gratiam mediatoris ostendit. Mediator autem Dei et hominum, non in quantum illo legitur, Et Jesus proficiebat sapientia et aetate, et gratia apud Deum et homines . Secundum hoc igitur recte possumus dicere, quod cum ad naturam Dei non pertineat humana natura, ad personam tamen unigeniti Filii Dei per gratiam pertinet humana natura; et tantam gratiam, ut nulla sit major, nulla prorsus aequalis. Neque enim illam susceptionem hominis ulla merita praecesserunt, sed ab illa susceptione merita ejus cuncta coeperunt. Manet ergo Filius in dilectione qua eum dilexit Pater, et ideo servavit praecepta ejus. Quid est enim et ille homo, nisi quod Deus susceptor est ejus , Deus enim erat Verbum, Unigenitus gignenti coaeternus: sed ut mediator daretur nobis, per ineffabilem gratiam Verbum caro factum est, et habita
Abbreviated transcription (Latin):
mea seruaueritis. manebitis in dilectione
mea: nisi ex hoc scietis quod in dilectione
mea. qua uos diligo manebitis. si mea pre
cepta seruabitise Non ergo ut nos dili¬
gat. prius eius precepta seruamus: sed nos
diligat. precepta eius seruare non possumꝰ.
Hec est gratia. quȩ humilibus patet: suꝑ
bos latet. S quid ilbud est quod adiun-
etiam hic hanc dilectionem patris intel¬
ligi uoluit: qua eum diligit pater. Ita
quippe dixerat. sicut dilexit me pater &
ego dilexi uos: atq his uerbis illa subiun¬
ait. manete in dilectione mea. illa ꝓcal
dubio qua dilexi uos. Ergo quod ait etiã
de patre. maneo in eius dilectione: illa
scilicet accipienda est. qua dilexit eum
pater: S numquid & hic gratia intelli¬
genda este. qua pater diligit filium. sic̃
gratia est qua nos diligit filius: cum
simus nos filii gratia. non natura. uni¬
genitus autem. natura non gratia :
An hoc etram in ipso filio. ad hominem

Expanded text:
mea servaveritis, manebitis in dilectione mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, nisi, ex hoc scietis quod in dilectione mea qua vos diligo, manebitis, si praecepta mea servabitis? Non ergo ut nos diligat, prius ejus praecepta servamus; sed nisi nos diligat, praecepta ejus servare non possumus. Haec est gest quod adjungietiam hic hanc dilectionem Patris intelligi voluit qua eum diligit Pater. Ita quippe dixerat, Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos; atque his verbis illa subjunxit, Manete in dilectione mea: illa procul dubio qua dilexi vos. Ergo quod ait etiam de Patre, maneo in ejus dilectione, illa scilicet accipienda est, qua dilexit eum Pater. Sed nunquid et hic gratia intelligenda est qua Pater diligit Filium, sicut gratia est qua nos diligit Filius, cum simus nos filii gratia, non natura: Unigenitus autem, nAn hoc etiam in ipso Filio ad hominem
Abbreviated transcription (Latin):
diligit. Quod ergo ait. si precepta mea
scruaueritis. manebitis in dilectione mea :
ostendit non unde dilectio generetur: s
unde monstretur. tanquam diceret. Noli¬
te uos puitare manere in dilectione mea:
si non seruatis precepta mea. Si enini ser¬
uatieritis. manebitis. hoc est hinc appare:¬
bit. quod in dilectione mea manebitis. si
mea precepta sertiabitis: ut nemo se fal-¬
lat dicendo quod eum diligat. si eius pre¬
cepta non seruat. Nam in tantum eum
diligimus: in quantum eius precepta ser¬
uanus. In quantum autem minus serua¬
mus: minus. diligimus. Quamuis quod
ait. manete i clilectione mea. non appa¬
ret quam dixerit dilectionem. utrum qua
eum diliginus. an qua ipse nos diligit᷑ sed
ex uerbo suꝑiore dinoscitar. Dixerat quip¬
pe. et ego dilexi uos: cui uerbo continuo
subiunrit. Manete in dilectione mea.
Illa ergo: qua dilexit nos. Quid est ergo
manete in dilectione mea: nisi manete
in gratia meaͤ Et quid est. si precepta

Expanded text:
diligit. Quod ergo ait, Si praecepta mea diligit. Quod ergo ait, Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, ostendit non unde dilectio generetur, sed unde monstretur. Tanquam diceret, Nolite vos putare manere in dilectione mea, si non servatis praecepta mea: si enim servaveritis, manebitis. Hoc est, hinc apparebit quod in dilectione mea manebitis, si praecepta mea servabitis. Ut nemo se fallat, dicendo quod eum diligat, si ejus praecepta non servat. Nam in tantum eum diligimus, in quantum ejus praecepta servamus: in quantum autem minus servamus, minus diligimus. Quamvis quod ait, Manete in dilectione mea, non apparet quam dixerit dilectionem, utrum qua eum diligimus, an qua ipse diligit nos: sed ex verbo superiore dignoscitur. Dixerat quippe, Et ego dilexi vos; cui verbo continuo subjunxit, Manete in dilectione mea: illa ergo qua dilexit nos. Quid est ergo, Manete in dilectione mea, nisi, manete in gratia mea? Et quid est, Si praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
bonis. Sicut dilexit me pater inquit. et
ego dilexi uos: manete in dilectione mea.
Eece. unde sunt nobisopera bona. Nam
unde nobie essent: nisi quia fides per
dilectionem oꝑatur: Unde autem dilige¬
remus: nisi prius diligeremuir. Apertis¬
lȩxit me pater. & ego dilexi uos. non eqͣli¬
tatem nature ostendit nr̃e & suȩ. sicut
est patris & ipsius: sed gratiam qua me-
Mediator quippe monstratur cum dicit:
me pater. & ego uos. Nam pater utiq dili¬
git & nos. sed in ipso: quia in hoc gbrificat᷑
pater. ut fructum plurimum afferamus
in uite. hoc est in filio. & effitiamur eius
discipuli. Manete inquit in dilectione
mea. Quomodo manebitius: dudi qͥd
sequitur: Si precepta mea inquit serua¬
ueritis: manebitis in dilectione mea. Quide¬
Dilectio facit precepta seruari: an precep.¬
ta seruata. facint dilectionem : S quis
ambigat: quod dilectio precedit : Vnde
enim precepta seruet: non habet. qui ñ

Expanded text:
bonis . 2. Sicut dilexit me Pater, inquit, et bonis . 2. Sicut dilexit me Pater, inquit, et ego dilexi vos: manete in dilectione mea. Ecce unde sunt nobis opera bona. Nam unde nobis essent, nisi quia fides per dilectionem operatur ? Unde autem diligeremus, nisi prius diligeremur? Apertislexit Pater, et ego dilexi vos, non aequalitatem naturae ostendit nostrae et suae, sicut est Patris et ipsius, sed gratiam qua medis. Mediator quippe monstratur, cum dicit, Diligit me Pater, et ego vos. Nam Pater utique diligit et nos, sed in ipso; quia in hoc glorificatur Pater, ut fructum afferamus in vite, hoc est in Filio, et efficiamur ejus discipuli. Manete, imea. Quomodo manebimus? Audi quid sequitur: Si praecepta mea, inquit, servaveritis, manebitis in dilectione mea. Dilectio facit praecepta servari, an praecepta servata faciunt dilectionem? Sed quis ambigat quod dilectio praecedit? Unde enim praecepta servet non habet, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
latine goria est. Quod ideo commemo¬
randum existimaui: quia dicit apls. Si abra-¬
ham ex oꝑibus iustificatus est: habet
gloriam. s non ad deum. Hȩc est ad deu̾
gloria: qua glorificattr non homo s deus.
si non ex oꝑibus s ex fide iustificatur.
ut ex deo illi sit quod etiam bene oꝑat᷑.:
qm̃ palmes sicut iam suꝑus dixit. non
potest ferre fructum a semet ipso. Si em̃
in hoc clarificatus est deus pater. ut fruc¬
tum plurimum afferamus. & effitiam᷑
xp̃i discipłi: non hoc nr̃e gloriȩ tribua¬
ratis. tanquam hoc ex nobis ipsis habea¬
mus. Eius est enim hec gratia: & ideo
& alibi cum dixisseti sic luceat lumen ur᷑ m
coram hominibuis. tt uideant bona oꝑa
ur̃a: ne a semet ipsis putarent esse bona
opera sua. mox addidit. Et glorificent
patrem ur̃m: qui in celis est. In hoc enim
glorificatur pater. ut fructum plarinũ
afferamus: &. effitiamur: xp̃i discipuli.
A quo efficimur: nisi ab illo. ctuus mise¬
ricordia preuenit nos :  Ipsius enim stiiꝰ¬

Expanded text:
oria est. Quod ideo commemorandum existimavi, quia dicit Apostolus, Si Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non ad Deum . Haec est ad Deum gloria qua glorificatur non homo, sed Deus, si non ex operibus, sed ex fide justificatur, ut ex Deo illi sit quod etiam bene operatur: quoniam palmes, sicut jam superius dixi, non potest ferre fructum a semetipso . Si enim in hoc clarificatus est Deus Pater ut fructum plurimum afferamus, et efficiamur Christi discipuli; non hoc gloriae nostrae tribuamus, tanquam hoc ex nobis ipsis habeamus. Ejus est enim haec gratia, et ideo et alibi cum dixisset, Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona; ne a semetipsis putarent esse bona opera sua, mox addidit, Et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est . In hoc enim glorificatur Pater ut fructum plurimum afferamus, et efficiamur Christi discipuli. A quo efficimur, nisi ab illo cujus misericordia praevenit nos? Ipsius enim
Abbreviated transcription (Latin):
agis magisq saluator
gratiam qua saltamꝰ.
disciptilis loquendo
commendans: in hoc
inquit clarificatus ẽ.
pater meus. ut fructum plairintum affe¬
ratis. & effitumini mei discipaili. Siue glo¬

Expanded text:
agis magisque Salvator gratiam qua salvamur discipulis loquendo commendans: In hoc, inquit, clarificatus est Pater meus, ut fructum plurimum afferatis et efficiamini mei discipuli. Si