comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ri potestatem sui corporis quantũ
in se est tollat. quod sui iuris ꝑdere
potest. quod suum non est tollere
non potest. Sic ergo ce si aliquando
faciat ut debitum suum in corpo¬
re alterius. uire exigere non possit.
non tam̃ facit ut debitum alterius
in corpore suo iure negare possit.
Queritur autem de his qui se dicũt
post coniugalem pactionem siue
ante. cum sororib. aut matribus
aut aliis quibuslibet linea cognatio¬
nis ꝓpinquis comertium carnale
habuse quod faciendum sit. si
hoc factuni esse legiytimo testimo¬
nio ꝓbari possit. E go quidem quam¬
diu ficri rationabiliter ꝓpter seruandã
pacem thori coniugalis eiusmodi testi¬
monia ce ꝓbationes declinarẽ. Si aũt
res omuino manifesta fieret. tune
quidem ꝓpter errorem facti &e scan¬
dalum uitandum separationem
ficri suaderem. sic tamen ut uterq
incontinentia ꝑ manere cogeretur.
quandoquidem coniugii sacram̃¬
tum adinuicem nonscinditur etra

Expanded text:
ri potestatem sui corporis quantum ri potestatem sui corporis quantum in se est tollat. Quod sui juris est perdere potest: quod suum non est tollere non potest. Sic ergo et si aliquando faciat ut debitum suum in corpore alterius jure exigere non possit, non tamen facit ut debitum alterius in suo corpore jure negare possit. Quaeritur autem et de iis qui se dicunt post conjugalem pactionem, sive ante; cum sororibus ac matribus, aut aliis quibuslibet in linea cognationis propinquis commercium carnale habuisse, quid faciendum sit, si hoc factum esse legitimo testimonio approbari possit. Ego quidem quandiu fieri rationabiliter posset propter servandam pacem tori conjugalis ejusmodi, testimonia et probationes declinarem. Si autem res omnino manifesta fieret, tunc quidem propter horrorem facti et scandalum vitandum, separationem fieri suaderem, sic tamen ut uterque in continentia permanere cogeretur, quoniam quidem conjugii sacramentum adinvicem non scinderetur, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
mordent. maxune si talia fucrint
in quib dispensatio institutionis in¬
dulgentiam adinittat. quia que õ
naturam sunt. & sine peccato niu¬
quam fieri potuerunt. non accipiũt
remissionem. nisi habuerint corta¬
tionem. In huiusmodi ergo oceultĩ.
in quib temporalis institutionis.
non naturalis p̃ceptionis p̃uaricatio.
est. uidetur michi nũquã ea quẽ
latent manifestis & maxime his
que sine graui scandalo mutari nͣ
possunt p̃iudicare debere. sed ma¬
gis expedire. ut manifestis scanda¬
lum caueatur. & de occultis ad
qtãm &e misericordiam confugiatur.
Posse autem fieri ut quod aliquando
pro scandalo uitando ex uecessitate
contra institutionem agitur. quia
cordiam non imputetur. Uir pote¬
statem corporis sui non habet. sed
mulier. Similiter mulier potestatẽ¬
sui corporis non habet. sed uir. Potest
ergo uir siue mulier peccando facere
ut potestatem in corpore alterius
perdat. sed facere non potest ut alte¬

Expanded text:
remordent, et maxime si talia fuerint remordent, et maxime si talia fuerint in quibus dispensatio institutionis indulgentiam admittat, quia ea quae contra naturam sunt et sine peccato nunquam fieri potuerunt, non accipiunt remissionem nisi habuerint correctionem. In hujusmodi ergo occultis in quibus temporalis institutionis, non naturalis praeceptionis praevaricatio est, videtur mihi nunquam ea quae latent manifestis, et maxime iis quae sine gravi scandalo mutari non possunt, praejudicare debere; sed magis expedire ut in manifestis scandalum caveatur, et de occultis ad gratiam et ad misericordiam confugiatur: posse autem fieri ut quod aliquando pro scandalo vitando ex necessitate contra institutionem agitur, quia ti per misericordiam non imputetur. Vir potestatem corporis sui non habet, sed mulier. Similiter mulier potestatem corporis sui non habet, sed vir . Potest ergo vir sive mulier peccando facere ut potestatem in corpore alterius perdat; sed facere non potest ut alte
Abbreviated transcription (Latin):
iusseris. ut postposito ecdesiȩ scandda¬
quam hominem quem audire nec
debeo nisi ꝓpter te. nec uolo contra te.
Siergo tu iubes dñe adhominem
seruare. ego quidem peccatis meis¬
non in iudicio tuo sum. sed tam̃
seio quia benignus e misericors
es. & potes si uolueris non impu¬
tare necessitatem si acceptam ha¬
bueris uoluntatem. Magis crgo
uolo incidere in manus tuas.
quam in manus hominum. qͥa
tibi & ad est potestas. oe non
deest pietas. Homo ĩmĩtare lege
non potest. Tibi lex non dñatur
qui conditor & dñs legis es. Homo fae¬
ta iudicat. non uoluntatem. tu factis
parcis propter uoluntatem. Confidii
engo in misericordia tua occulta nensi¬
tatis meȩ tibi cõmitto non presumcns
ꝓpter timorem uium ecclesie scandi¬
lum facere. quia spero quod offensi
tuam michi pie ignoscere debcas.
cum idcirco non presumo offendest
mum offendam d̃m meum. Su
michi uidetur quotiens occulta al¬
qua in necessitatem cõscientiami

Expanded text:
jusseris, ut postposito Ecclesiae scandajusseris, ut postposito Ecclesiae scandaquam hominem quem audire nec debeo, nisi propter te, nec volo contra te. Si ergo tu jubes, Domine, ad hominem rum: ego quidem pro peccatis meis in judicio tuo sum. Sed tamen scio quod benignus et misericors es, et potes si volueris non imputare necessitatem, si acceptam habueris voluntatem. Magis ergo volo incidere in manus tuas, quam in manus hominum; quia tibi et adest potestas, et non deest pietas. Homo immutare legem non potest. Tibi lex non dominatur, quia conditor et dominus legis es. Homo facta judicat, non voluntatem: tu factis parcis propter voluntatem. Confidens ergo in misericordia tua occulta necessitatis meae tibi committo, non praesumens propter timorem tuum Ecclesiae scandalum facere; quia spero quod offensam tui mihi pie ignoscere sustineas. Cum idcirco non praesumo offendere mo offendam et Deum meum. Sic mihi videtur quoties occulta aliqua in necessitate conscientiam
Abbreviated transcription (Latin):
ens non esset. E cce ego miser. ꝓpter
peccata mea in contradictionem ueni.
laqueum incidi necessitatis. ut exire
sine peccato non possim. Si manco
accusat me conscientia mea aduer¬
sum te de occultis meis. quib contra
tuam dispositionem facio. Sirecedo.
inobediens cro ecelesis tue. & scanda¬
lizo non solum pusillos. seil etiam
magnos seruos tuos. qui in hac
parte quod occultum est nescier᷑.
tamen quod iustum est uolunt.&
accusat me conscientia mea de ma¬
nifestis meis quib contra tuam¬
preceptionem ago. E go igitur in
arto positus. ex cinctus undiq
periculis. tuam miscricordiam
imploro. paratus ad omne quod
iubes. si illud scire dederis. Si
dixeris diccede. non maneo: si
dieris mane. non discedo. Scio enĩqͥd
qͥeqͥd te iubente fit. malum esse non
posse. quodcumq illud fuerit. ẽ ua
est enim potestas exqua bonũ est om¬
ne quod tibi placuerit. Cui indul¬
ges. non imputatur. Cui imputas.
non indulgetur. Si ergo dñe tu

Expanded text:
ens non esset. Ecce ego miser propter ens non esset. Ecce ego miser propter peccata mea in contradictionem veni, laqueum incidi necessitatis, ut exire sine peccato non possim. Si maneo, accusat me conscientia mea adversum te de occultis meis, quibus contra tuam dispositionem facio. Si recedo, inobediens ero Ecclesiae tuae, et scandalizo non solum pusillos, sed etiam magnos servos tuos, qui in hac parte quod occultum est nesciunt, tamen quod justum est volunt, et accusat me conscientia mea de manifestis meis, quibus contra praeceptionem tuam ago. Ego igitur, in arcto positus et cinctus undique periculis, tuam misericordiam imploro: paratus ad omne quod jubes, si illud scire dederis. Si dixeris discede, non maneo. Si xeris mane, non discedo. Scio enim quod, te jubente, fit, malum esse non posse quodcunque illud fuerit. Tua est enim potestas ex qua bonum est omne quod tibi placuit. Cui indulges non imputatur, cui imputas non indulgetur. Si ergo, Domine, tu
Abbreviated transcription (Latin):
illi dicam. Querit ame quid sibi faci¬
cudum sit. ostendit periculum suum.
necessitatem suam demonstrat. se pa
iussus fuerit. E go minus de me con¬
sido. dico illi ut ꝑgat al dm̃. Dñe tu
legem eblbis ꝑ seruos tuos qualer
instituisti quando uoluisti. & quãdiu
ueliuisti. potes cum uolueris &e quib
uolueris sine preuaricationis reatu
indulgere. Neq enim iam culpaerit
qued indulgentis est remissio. non
agentis presumtio. Tu ergo prece¬
pisti dñe per seruos tuos ꝑ quos locu¬
ius es. & ordinasti eclesiam tuam.
ut uir uiuente uxore. alteri non
adhereret. E go uxorem habii. ce
ila uiuente alteri ad hesi. E cc ego
facere non possum ut hoc factum non
sit. sed tu facere potes ut hoc dampna¬
biliter factum non sit. Item tu manda¬
sti dñe ut ecclesie tuie uicem tuam in
terra agenti obediremus sicut tibi &
ut non scandalrzemus unum de pu¬
sillis istis. & dixisti quia qui ecclesic
tue mandatum sperneret. tibi obedi¬

Expanded text:
illi dicam. Quaerit a me quid sibi faciilli dicam. Quaerit a me quid sibi faciendum sit, ostendit periculum suum, necessitatem suam demonstrat, se parjussus fuerit. Ego minus de me confido, dico illi ut pergat ad Deum. Domine, tu legem dedisti per servos tuos qualem instituisti quando voluisti, et quandiu voluisti, potes cum volueris et quibus volueris sine praevaricationis reatu indulgere. Neque enim jam culpa erit quod indulgentis est remissio, non agentis praesumptio. Tu ergo praecepisti, Domine, per servos tuos per quos locutus es, et ordinasti Ecclesiam tuam, ut vir, vivente uxore sua, alteri non adhaereret. Ego uxorem habui, et illa vivente alteri adhaesi, ecce jam ego facere non possum ut hoc factum non sit. Sed tu facere potes ut hoc damnabiliter factum non sit. Item tu mandasti, Domine, ut Ecclesiae tuae vicem tuam in terra agenti obediremus sicut tibi; et non scandalizemus unum de pusillis tuis, et dixisti: quia qui Ecclesiae tuae mandatum sperneret tibi obedi
Abbreviated transcription (Latin):
Si dixero illi recede. facio illũ ine¬
obedientem ecelisis matri sue. &
exemplo eius alios consirmo ut di¬
mittant uxores suas legiptimas. &
cum eas odio habuerint fingant qͥd¬
cumq sibi placuerit. & mentiantur
ccdesie ut libertatem habeant rreedẽs¬
di ab eis quia cas non amant. Et si
hec cedesia receperit & passa fuerit.
ueniet magnum malum. & dimit¬
tent omnes prolibito. aut uiri uxo
aut mulieres maritos suos¬
res luas & pro uno homine mubti
lampnabuntur. quod ita ficri non
oportet. Quidam accute se consideras¬
se putauerunt sibi non ꝑrimo consu¬
lentes. dicentes quotiens eiue modi
fortt aliquid continget ȩcdesiam utrũq
fuere debere. & in occulto scilicet peniten¬
n consulere. ut abhuiusmodi cõpula rece¬
deret & in manifesto disedentem co¬
gere ut maneret. Quod quidem nõ
esset salutem proximi querere. sed
quasi se uelle apericulo liberare. Non
michi suadet conscientia mea. ut hoc

Expanded text:
Si dixero illi recede, facio illum inSi dixero illi recede, facio illum inobedientem Ecclesiae matri suae, et exemplo ejus alios confirmo, ut dimittant uxores ejus legitimas; et cum eas odio habuerint, fingant quodcunque sibi placuerit, et mentiantur Ecclesiae ut libertatem habeant recedendi ab eis, quia eas non amant. Et si hoc Ecclesia receperit et passa fuerit, veniet magnum malum, et dimittent omnes pro libito, aut viri uxores suas, aut mulieres maritos suos, et pro uno homine multi damnabuntur, quod ita fieri non oportet. Quidam acute se considerasse putaverunt, sibi non proximo consulentes, dicentes, quoties ejusmodi forte aliquid contingeret, Ecclesiam utrumque facere debere: et in occulto scilicet poenitenti consulere, ut ab ejusmodi copula recederet; et in manifesto discedentem cogere ut maneret. Quod quidem non esset salutem proximi quaerere, sed quasi se velle a periculo liberare. Non mihi suadet conscientia mea ut hoc
Abbreviated transcription (Latin):
qui euladere potuisset maledictionẽ.
quia non erat qui cauere posset pre¬
uaricationem donee ipse legislator
ueniens maledictionem ꝑgr̃am ab¬
stulit. &e ne semꝑ maledictio &
preuarleatio regnarent. ꝑcandem
gr̃am. ipsam etiam legen muta¬
uit ita &e modo non nĩquã cũ
homo peccato suo & malitia ur¬
gente in necessitatem peccandi ue¬
nit. nec potest legem portare nisi
maledictionem preuarieationis
incurrat. mutat illi dñs ꝑ mise¬
ricordiam legem. & donat pe¬
mtenti ut saluus esse possit. qui
utiq non saluareretur si ꝑ iusticiam
&e rigorem legis sine misericordia
iulicarctur. Non tibi fortassis susm
non de tuo est lo quor. Non aliul pos
quod michi mens suggerit ꝓfiteor.
Sed aliud ilicens contra continentũ
meam ce estimationem dicerẽ. queq
pro se iudicet. ego de corde meo lo quor¬
tibi. Uenit peccator ad me ce expont
michi conscientiam suam: consciliut
salutis querens. Quid illi dicam:

Expanded text:
qui evadere potuisset maledictionem, qui evadere potuisset maledictionem, quia non erat qui cavere posset praevaricationem, donec ipse legislator veniens, maledictionem per gratiam abstulit; et ne semper maledictio et praevaricatio regnarent, per eamdem gratiam ipsam etiam legem mutavit: ita et modo nunquam homo cum peccato suo et malitia urgente in necessitatem peccandi venit, nec potest legem portare nisi maledictionem praevaricationis incurrat: commutat illi Deus per misericordiam legem, et donat poenitenti ut salvus esse possit, qui utique non salvaretur, si per justitiam et rigorem legis sine misericordia judicaretur. Non tibi fortassis secunnon de tuo quod loquor. Non aliud possum. Quod mihi mens suggerit profiteor. Si aliud dicerem contra conscientiam meam et existimationem dicerem. Quisque pro se judicet; ego tibi de corde meo loquor. Venit peccator ad me et exponit mihi conscientiam suam consilium salutis quaerens. Quid illi dicam?
Abbreviated transcription (Latin):
postquam reulauit peccatũ suum:
hoc est dicere quantum uidetur. ut
mancat in peccato. Si uero nec
hoc nec illud dicere potest. quãtũ
uidetur homini tali. uia salutis
monstrari non potest. Sedhoc
abhorret. ut dicatur talis esse ali
quis qui non possit siue penitue¬
rit inqualicumq periculo sit. saliuis
esse. Multa sunt quę adhũc modũ
contingere potuissent. Alius dicit
se cum sorore aut cum matre uxo¬
ris sue rem habrusse. Alius ut¬
urerem se prius aliam duxisse fatetur.
&e multa alia horrenda quȩ miseria
homiuum uel falsa confingit. uel uera
cõnutit. & uerum est. quia multa
tiunt horrenda ab hominib. disideris
suis malis excecatis. ut faciant que ñ
oportet. & sunt tanta hec mala: ut
uix conscilium ailmittant. nisi deus
qui legeni iledit. grãm e misericordiã
prestet. Per legem enim non iustifica¬
bitur in conspectu eius omnis caro.
S icut olim maledictum legis omues
qui sub loge erant premebat. nec erat

Expanded text:
postquam revelavit peccatum, postquam revelavit peccatum, hoc est dicere, quantum videtur ut maneat in peccato. Si vero nec hoc nec illud dicere potest, quantum videtur, homini tali via salutis monstrari non potest. Sed hoc abhorret, ut dicatur aliquis talis esse, qui non possit si vere poenituerit in qualicunque sit periculo salvus esse. Multa sunt quae ad hunc modum contingere potuissent. Alius dicit se cum sorore, aut cum matre uxoris suae rem habuisse. Alius uxorem se prius aliam duxisse fatetur, et multa alia horrenda quae miseria hominum vel falsa confingit, vel vera committit. Et verum est quidem quod multa fiunt horrenda ab hominibus in desideriis suis malis, sic excaecatis ut faciant quae non oportet, et sunt tanta haec mala ut vix consilium admittant; nisi Deus, qui legem dedit, gratiam et misericordiam praestet. Per legem enim non justificabitur in conspectu ejus omnis caro. Sicut olim maledictum legis omnes qui sub lege erant premebat; nec erat
Abbreviated transcription (Latin):
Si dixerit ei ecclesia. ut scđam qͣm
publice duxit dimittat. & ad pri-¬
orem reuertatur. quam modo se
contra primam testationẽ suam
uxorem duxisse confitetur. &e in hoc
receperit testimonium eius. omnes
deinceps qui odio habebunt uxores
suas fiugent & mentientur se pͥus
alias duxisse. ut abhis quas oderũt
separentur. & ita lex matrimonii
nichil in se stabilitatis habebit. secd
passim ubiq pro uoluntate uriius¬
cuiusq dissoluctur. Non ergo scelesia
aliud ili dicere potest. quam ut
matrimonio quo eiꝰ attestatione firma¬
tus est seruet fidem. S eddicis. C ausa
illi est pro anima sua: consciliũ salutis
quęrit. Nam utrobiq periculum ui¬
det. & quid potius eligat non inue
discedere liccat. sed si non discedit. utrũ q¬
ꝑ manere exƿediat. conscientiam expo¬
nit. & conscilium salutis querit.
Quid illi dicet ecclesia homini con¬
fitenti peccata: & querenti conscili¬
um  Si dixerit illi ut maneat

Expanded text:
Si dixerit ei Ecclesia ut secundam quam Si dixerit ei Ecclesia ut secundam quam publice duxit dimittat, et ad priorem revertatur, quam modo se contra primam testationem suam uxorem duxisse confitetur, et in hoc receperit testimonium ejus, omnes deinceps qui odio habebunt uxores suas fingent et mentientur se prius alias duxisse, ut ab iis quas odiunt separentur; et ita lex matrimonii nihil in se stabilitatis habebit, sed passim ubique pro voluntate uniuscujusque dissolvetur. Non ergo Ecclesia aliud dicere potest illi quam ut matrimonio quod ejus attestatione firmatum est, fidem servet. Sed dicis: Causa illi est pro anima sua, consilium salutis quaerit; nam utrobique periculum videt, et utrum potius eligat non invendiscedere liceat, sed si non discedit utrum permanere expediat. Conscientiam exponit, et consilium salutis quaerit. Quid illi dicet Ecclesia homini confitenti peccatum et quaerenti consilium? Si dixerit illi ut maneat
Abbreviated transcription (Latin):
monium eius. quia uariaur uet¬
bum suum. & contra semetipsum
testimonium suum tulit. & abfu¬
lit sibi fidem in utroq. C̃ ame ȩade¬
sia id quod ipsa falcit. sine causa legiys¬
tima rescindere non potest. sed ratũ
esse debere censet. ne occulta manist¬
stis preiudicent. Itaq illam homins
mulierem pro legiptima uxore ad¬
legiptime duxisse cognoscitur. Sed
dicis. Si sic ergo iudicium ud esis
firr dibet quoniam occulta manife¬
es prtiudicare non possunt. quid illi
pomins pro anima sua faciendum est
qui uiuente ixore sua altti acherere
cogitur. quam nec dimutere potest
ne preceptions ce iudieio ȩclesie contͣ¬
ae uideatur. nec sine scrupulo consei¬
aitiȩ tenere. quam uiuente aclhue pri¬
bre contra huiuam iusticiam. e in¬
stitutionem illicite sibi sociasse cog¬
noscit ͦ Si ergo iste talis ad ȩcelesiã
consugiat quȩrens conscilium salutis:
quid illi dicet ȩcclesia sͦ Rudi  in¬
tallige. quid illi dicere potest ecclesia.

Expanded text:
imonium ejus, quia variavit verimonium ejus, quia variavit verbum suum; et contra se testimonium tulit, et abstulit sibi fidem in utroque. Tamen Ecclesia id quod ipsa fecit, sine causa legitima rescindere non potest. sed ratum esse debere censet, ne occulta manifestis praejudicent. Itaque illam homini mulierem pro legitima uxore adEcclesiae legitime duxisse cognoscitur. Sed dicis: Si sic ergo judici Ecclesiae stare debet, quoniam occulta manifestis praejudicare non possunt, quid illi homini pro anima sua faciendum est, qui vivente uxore sua alteri adhaerere cogitur, quam nec dimittere potest, ne praeceptioni et judicio Ecclesiae contraire videatur, nec sine scrupulo conscientiae tenere quam vivente adhuc priore contra divinam justitiam et institutionem illicite sibi sociasse cognoscit? Si ergo iste talis ad Ecclesiam confugiat quaerens consilium salutis, quid illi dicet Ecclesia? Audi et intellige quid illi dicere potest Ecclesia.
Abbreviated transcription (Latin):
nam negligentiȩ. ut aliis mulierib
ne ulem presumant correptionis
&e cautele exemplum fiat. Continere
peccatum non est. nec impossibile.
est. etiam si difficile est. Si ergo mu¬
lieres uolunt continere. caueant
i occulto nubere. Ibi nubant. ubi
testes habere possuint. si maritos cõ¬
sentientes habere non possunt.
Q uod si culyam uitare nolunt.
sustincant penam. Qui ergo conug¬
um suscipere uult. cogitet primim
quia cum illuad suscepit. legem ene
portare debet. Qui aypetit quod a¬
lectet. portet necesse est si i co ueli
co euenerit etiam id quos grauat q̃
ergo ꝑmittit ȩcclesia illi mulicri qo
se alteri uiro nupsisse confitetur.a
uiuente ad alias transire nuptias a
si post modum contingat ut iden
ipse uir post celebrationem sccłaꝵ
nuptiaꝵ ad se reuersus. & defo
penitens. peccasse se confiteatus. o
ad priorem uxorem redire uolue¬
rit. eiq de ueritate primi pacrias¬
testetur. non recipit ecclesia tesa¬

Expanded text:
nam negligentiae ut aliis mulieribus, nam negligentiae ut aliis mulieribus, ne idem praesumant, correctionis et cautelae exemplum fiat. Continere peccatum non est, nec impossibile est. etiamsi difficile est. Si ergo mulieres nolunt continere, caveant in occulto nubere. Ibi nubant ubi testes habere possunt, si maritos consentientes habere non possunt. Quod si culpam vitare nolunt, sustineant poenam. Qui ergo conjugium suscipere vult, cogitet primum quod, cum illud susceperit legem ejus portare debet. Qui appetit quod delectat, portet necesse est, si in eo vel pro eo evenerit, etiam id quod gravat. Non ergo permittit Ecclesia illi mulieri quae se alteri viro nupsisse confitetur, illo vivente ad alias transire nuptias; etiam si postmodum contingat, ut idem ipse vir post celebrationem secundarum nuptiarum ad se reversus et de facto poenitens peccasse se confiteatur, et ad priorem uxorem redire voluerit, eique de veritate primi pacti contestetur, non recipit Ecclesia test
Abbreviated transcription (Latin):
mulieri. que uirum suum ab
scclesia requirit. sea habere non
potest ⁊ quia ul qued eccultum
fuit probare non potest Portassis
cum uiderit quia maritum suũ
habere non potest. alteri nubere
uolet. & ueniet ad ccelesiam expo¬
stulas ut aut suus mai itus illi
reddatur. uit alteri nubere conce¬
datur. Eł it engo quoris quid pelesia
facere debeat. si ꝓpterta quia priorem
reddere non potest. secundum conce¬
det. Scil uide quomodo concedere
scclesia possit illi maritum alterum
que suum uiuum adhuc esse confi¬
tetur. Ipsa dicit. uir mceus uiuit.¬
& tamen petere presumit ut alti¬
us nubat. E rgo dicis. Nd continẽ¬
tiam cogenda est mulier ista. Ita
sane. quia negligentiã cauere no¬
luit. iustum est ut penam susti¬
neat. Quare in manifesto non
nupsitꝰ Si prius in nubendo testi¬
monium xcelesiȩ habere contemp¬
sit: qua ratione nunc iudicium
xcedesie interpellat. Ipsa igitur se¬
obligauit. Sustincat igitur nunc pe¬

Expanded text:
mulieri quae virum suum ab mulieri quae virum suum ab Ecclesia requirit, sed habere non potest, quia id quod occultum fuit probare non potest? Fortassis cum viderit quod maritum suum habere non potest, alteri nubere volet et veniet ad Ecclesiam expostulans, aut ut sibi maritus suus reddatur, aut alteri nubere concedatur. Hic ergo quaeris quid Ecclesia facere debeat, an propterea quia priorem reddere non potest, secundum concedet? Sed vide quomodo concedere Ecclesia possit illi maritum alterum, quae suum adhuc vivum esse confitetur. Ipsa dicit vir meus vivit, et tamen petere praesumit ut alteri nubat. Ergo dicis, ad continentiam cogenda est mulier ista. Ita sane quia negligentiam cavere noluit, justum est ut poenam sustineat. Quare in manifesto non nupsit? Si prius in nubendo testimonium Ecclesiae habere contempsit, qua ratione nunc judicium Ecclesiae interpellat? Ipsa se igitur obligavit. Sustineat itaque nunc poe
Abbreviated transcription (Latin):
hoc recipit. ut siue in manifesto hue
in eiculto talis consensus inter legipti¬
mas personas factus fuerit. ꝓfecto
coniugii sacramentum iudicetur.
Qued si ita uerum esse constare de¬
bebit. consulerandum est quomodo
uipmanorate questioni responderi
eporteat. Dubium non est. quia id
qued ecclesie ꝓbari non potest. xcelesia
ipsa iudicare non potest. Et rursum
lubium nen est. quod id qͦd legip¬
timũ & manifesto ecclesie uulicio fac¬
tum est. sinc legiptima & rationabili
& manisesta causa rescindi non põt.
Ratio nos urget. Ista mulier dicit.
quia pari consensit cum uiro suo ma¬
trimonium fecit. Sul quod dicit.
nec ipsa probare potest. nee ecclesia qͦd
ꝓbatum non est approbare potest.
Non potest ergo pro co quod occultũ
est. id qued manifestum est infir¬
mari. Quappter oportet ut se¬
cundam copulam que iudicio ccde¬
sie legiptime facta est. ipsa xcelesia
iudicet ratam esse debere. Sed eli¬
cis. Quid ergo faciendum est huie

Expanded text:
hoc recipit ut sive in manifesto sive hoc recipit ut sive in manifesto sive in occulto talis consensus inter legitimas personas factus fuerit, perfectum conjugii sacramentum judicetur. Quod si ita verum esse constare debebit, considerandum est quomodo supra memoratae quaestioni responderi oporteat. Dubium non est quin id quod Ecclesiae probari non potest, Ecclesia ipsa judicare non potest. Et rursus dubium non est quin id quod legitimo et manifesto Ecclesiae judicio factum est, sine legitima et rationabili et manifesta causa rescindi non potest. Ratio nos urget. Ista mulier dicit quod pari consensu cum viro illo matrimonium fecit. Sed quod dicit, nec ipsa probare potest, nec Ecclesia quod probatum non est approbare potest. Non potest ergo pro eo quod occultum est, id quod manifestum est infirmari. Quapropter oportet ut secundam copulam quae judicio Ecclesiae legitime facta est, ipsa Ecclesia judicet ratam esse debere. Sed dicis: Quid ergo faciendum est huic
Abbreviated transcription (Latin):
tassis tibi potiora dicturus nonsũ.
tamen oportet. ut in tantis malis prer¬
sus ignorantes non simus. Siquis pu¬
tauerit ꝓpter huiusmodi mala uitan¬
la. talem consensum qui nullo te
confessione firmaturum irritum esse
lebere. neq in co ullatenus conug̃¬
um stare posse. facilius in conueniens
dalinat. Potest ctiam id quod supa¬
ditum elt furtiuos consensus non cõ¬
iuga esse. sed alulterina contuber¬
ma. uel stupra. ubr uoluntas ꝓpria
ri. quia qusmodi consensus qui in
occulto fiunt coniugium non sancti¬
unt. niũ idem ipsi qui sibi in occulto
consenscrint. cundem consensũ suũ
utriq uoluntarie in manifesto con¬
ntcantur. Tunc siquidem uolun¬
tas ꝓpria suffragatur. & uota sue¬
in occulte feccrunt. sponte utriq
in manifesto ꝓfitentur. Siquis gͥ
alhunc modum dicat coniugiũ¬
in ecculto quidem consensu mi¬
uare posse. sed non nssi manifesta
mari. compendiosius mala multa
delinat. Sed plurium approbatio

Expanded text:
tassis tibi potiora dicturus non sum, tassis tibi potiora dicturus non sum, tamen oportet ut in tantis malis prorsus ignorantes non simus. Si quis putaverit propter hujusmodi mala vitanda talem consensum qui nullo tesconfessione firmatur, irritum esse debere, neque in eo ullatenus conjugium stare posse, facilius inconveniens declinat. Potest enim etiam id quod supradictum est, furtivos consensus non conjugia esse, sed adulterina contubernia vel stupra, nisi voluntas propria ri quod ejusmodi consensus qui in occulto fiunt conjugium non sanciunt, nisi idem, ipsi, qui in occulto sibi consenserint, eumdem consensum suum utrique voluntarie in manifesto profiteantur. Tunc siquidem voluntas propria suffragatur et vota lein occulto fecerunt sponte utrique in manifesto profitentur. Si quis igitur ad hunc modum dicat conjugium occulto quidem consensu initiari posse, sed non nisi manifesta mari compendiosius mala multa declinat, sed plurium approbatio
Abbreviated transcription (Latin):
Negat ille. nec sunt testes qui possit
ꝓbare quod occultum est. Nic que¬
ril. quid facere debeat ecclesia. qͥa
utrimq inconueniens aliquod
incurrere uidetur. Si enim illi
mulieri quȩ quidem uerum ai¬
cit. sul tamen occultum est. nec
pbatum quod dicit sine legiptimo
testimonio ꝓpter solum dictum suum
ereditur. & pro co ucertum est. &
occultum ul quel ccitum & manife¬
itum est dissoluitur. poterit deinaps
quelibet siue quibuolibet in alim
uel in aliam quod cũq uoluerit sing¬
re. ut sibi simili ratione eredatur
qued si amissum fuerit. magna ssit
adueniet. neq demnceps in ecclesia
quid firmum stabit. Si uero ꝓpte
utilitatẽ ccdesie conseruandam an¬
iugium quod primum factum at
s̃cinditur.& adulteriũquod scdõ rse¬
sumptum est ꝯsirmatur. ahud mas¬
num malum est. qm Ndo non solium
libertas ilatur. sed etiam necessitas n¬
dicitur homini ut mancat in pccatosu¬
E ic ergo consilium quęris. E gofir¬

Expanded text:
Negat ille, nec sunt testes qui possunt Negat ille, nec sunt testes qui possunt probare quod occultum est. Hic quaeris quid facere debet Ecclesia, quia utrinque inconveniens aliquid incurrere videtur. Si enim illi mulieri quae quidem verum dicit, sed tamen occultum est, nec probatum quod dicitur, sine legitimo testimonio propter solum dictum ejus creditur, et pro eo quod incertum est et occultum, id quod certum et manifestum est dissolvitur, poterit deinceps quilibet sive quaelibet in alium vel in aliam quodcunque voluerit fingere, ut sibi simili ratione credatur. Quod si admissum fuerit, magna confusio proveniet neque deinceps in Ecclesia aliquid firmum stabit. Si vero propter auctoritatem Ecclesiae conservandum conjugium, quod primum factum est, scinditur, et adulterium, quod secundo praesumptum est, confirmatur, aliud magnum est; quando non solum libertas datur, sed etiam necessitas inducitur homini ut maneat in peccato suo. Hic ergo consilium quaeris. Ego for
Abbreviated transcription (Latin):
nino coniuges sunt. nec deinceps
nisi alia emergat causa discidii
ab inuicem separari licite possunt.
etiam ũ propter furguum consen¬
sum si factum negauer ĩt conuin¬
aliqua uerenda faciunt tͣ ꝯiugiii¬
E Odicis. quid
ergo faciendum
di qui clanculo conuenerunt. si postra
aut alter aut uterq factum negan¬
do ail alienam societatem transicrit:
Quidam uxorem duxit elancule. si¬
ne presentia testium. solo achinuicem
maritali consensu firmato. deuitans
ut non nunquã solet aliqͣ de causa
conscientiam alienam. Postea breui
tempore intericcto priusquã con¬
sensum occultum facto manufesto
ꝓbasset de facto penituit. camq
quam in huisc modum uxorem
duxerat dimisit. aliam duxit.
elebri apparatu mariifeste coram
scclesia fortasis cum parentum tra¬
ditione. cum sacerdotis benedictione
nuptias fecit. filios genuit. Uenit
prior illa ad ecelesiam. iudicium
intersellat. iusticiam postulat. in¬
iuriam sibi illatam ralam exponeñ.

Expanded text:
nino conjuges sunt, nec deinceps nino conjuges sunt, nec deinceps nisi alia emergat causa dissidii ab invicem separari licite possunt, etiam si propter furtivum consensum si factum negaverint convinaliqua verenda faciunt. Sed dicis: Quid ergo faciendum di qui clanculo convenerunt, si postea aut alter aut uterque factum negando ad alienam societatem transierit? Quidam uxorem duxit clanculo sine praesentia testium solo adinvicem maritali consensu firmato, devitans ut nonnunquam fieri solet aliqua de causa conscientiam alienam, postea brevi tempore interjecto, priusquam consensum occultum facto manifesto probasset de facto poenituit, eam quam in hunc modum uxorem duxerat dimisit: aliam duxit celebri apparatu manifeste coram Ecclesia fortassis cum parentum traditione, cum sacerdotis benedictione nuptias fecit, filios genuit. Venit prior illa ad Ecclesiam, judicium interpellat, justitiam postulat. Injuriam sibi illatam palam exponens.
Abbreviated transcription (Latin):
nec ante legiptuni consensus ante¬
stationẽ in quo utrumꝰ alteri ad
coniugalis federis societatem se tra¬
dit uerũ esse credatur. neͤ postea
imperfectum. Uis scire quid dicorͤ
Cur ille dicit. ego te accpio ininc̃a.
deinceps & tu uxor mea sis. & ego
maritus tiiuis. & illa similiter
dicit. ego te accipio in meum. ut
deinceps & ego tua uxor sun. &
tu maritus meus. Aut scilicet hoc
dicunt. aut aliud quodeumq simile
illi. in quo & si non hoc dicunt. hoc
tamen intelligunt. Aut si hoc non
dicunt. quia fortassis alicubi uerba
non celebrantur. sed res agitur tam̃
hoc faciunt. ducit illam. accipit
illam. sicut mos legitimus ducendi
urores. Cum igitur hoc sicut mos
est dicunt. ud faqunt. & in hoc
sibi consentiunt. hoc est quod dice¬
re uolo. quia deinceps coniuges sũt.
siue hoc dixerint. & in hoc sibi con¬
senseruit coram legiptimis testibus
sicut debent. sue forte soli d inse
creto seorsum nemine astante uel ate¬

Expanded text:
nec ante legitimi consensus attenec ante legitimi consensus attestationem, in quo uterque alteri ad conjugalis foederis societatem se tradit, verum esse credatur, nec postea imperfectum. Vis scire quid dico? Cum ille dicit: Ego te accipio in meam, ut deinceps et tu uxor mea sis, et ego maritus tuus, et illa similiter dicit: Ego te accipio in meum, ut deinceps et ego uxor tua sim et tu maritus meus, aut scilicet hoc dicunt, aut aliud quodcunque simile illi, in quo et si non hoc dicunt, hoc tamen intelligunt. Aut si non hoc dicunt quia fortassis alicubi verba non celebrantur, sed res agitur, tamen hoc faciunt. Ducit illam, accipit illam, sicut mos est legitimus ducendi uxores. Cum igitur hoc sicut mos est dicunt vel faciunt et in hoc sibi consentiunt, hoc est quod dicere volo, quod deinceps conjuges sunt, sive hoc dixerint; et in hoc sibi consenserint coram legitimis testibus sicut debent, sive forte soli seorsum et in secreto nemine attestante vel a
Abbreviated transcription (Latin):
mus. tunc fidem desponsatiosis
consensum mutue societatis que
coniugium dicitur conuensenter
accipimus. Unde .. de matre dũs.
augustinus dicit. quia aprima
desponsionis fide coniunr uocata
est ioseph. quam concubitu nec o¬
gnouerat. nec fuerat cognitur ils.
Ambrosius similiter. desponsasa
uro coniugis nomen accepit. Cum enĩ
iitiatur coniugium. tunc coniugii
homen assumitur. In quibꝰ uerbis. sic̃
supra scriptum est. si desponsationẽ
accipimus in co quando consensu
maritali coniugium sancitur. recte tc̃
ipsum coniugium inchoari & nom̃
coniugis assuii dicitur. S i autem
desponsationem intelligimus in eo
quod futurus ad coniugium facien¬
dum consensus ꝓmittitur. tunc qͥd̃e
coniugium in his que coniugium
antecederet inchoari dicitur. & a¬
bunde etiam quȩ futura est conux
ꝓpterea quib iam coniugium initi¬
atum est nomine coniugis censet᷑.
Sed ubi libet de his & de huiusmo¬
di sentiatur. tamen ut coniugium

Expanded text:
mus, tunc fidem desponsationis mus, tunc fidem desponsationis consensum mutuae societatis quae conjugium dicitur, convenienter accipimus. Unde et de matre Domini Augustinus dicit, quod a prima desponsationis fide conjux vocata est Joseph, quam concubitu non cognoverat, nec fuerat cogniturus. Et Ambrosius similiter; Desponsata viro conjugis nomen accepit. Cum enim initiatur conjugium tunc conjugii nomen assumitur, in quibus verbis, sicut supra dictum est si desponsationem accipimus in eo quando consensu maritali conjugium sancitur, recte tunc ipsum conjugium inchoari et nomen conjugis assumi dicitur. Si autem desponsationem intelligimus in eo quod futurus ad conjugium faciendum consensus promittitur, tunc quidem conjugium in iis quae conjugium antecedunt inchoari dicitur; et ab inde etiam quae futura est conjux, propter ea quibus jam conjugium initiatum est nomine conjugis censetur. Sed ut libet de his et de hujusmodi sentiatur, tantum ut conjugium
Abbreviated transcription (Latin):
ium incipit. cum fides desponsati¬
ouis in ꝓmissione futuri consensus
precedere uideatur. quando coniu¬
gium ab hac fide initiali dicitur.
ꝓculdubio ipsum matrimonii
consensum ante ire ꝓbatur. Sed
si dsspensationem ipsam futuri
matrimonii pactionem. & ꝓmis¬
sionem intelligere debemus. tunc
nimirum fidem desponsationis
impletione promisionis & pac¬
tionis exhibitionẽ couenienter accipi¬
muĩ. f quã nimirum quia in prdis¬
to consensii constat. merito coniugũ
exordium sũmit. quia in eo que
fides pactienls oe sponsionis quei
futuro coniugio utrimq facta fucca
adimpletur in consensu maritaloẽ¬
iugu sacramentum perficitur. Ni
autem desponsationis non ipsum m¬
iugis consensum quo matrimonũ
firmatur. sed pactionem & ꝓmussia¬
nem futuri consensus significar. n
ipsa uocis cxpressione conicunus ꝗ
& spondere non dare est aut fucat
sed ꝓiittere. Qnde & apostals
tractu matrimonii intelliger adbe¬

Expanded text:
ium incipit, cum fides desponsatiium incipit, cum fides desponsationis in promissione futuri consensus praecedere videatur, quando conjugium ab hac fide initiari dicitur, procul dubio etiam ipsum matrimonii consensum anteire probatur. Sed si desponsationem ipsam futuri matrimonii pactionem et promissionem intelligere debemus, tunc nimirum fidem desponsationis impletionem promissionis et pactionis exhibitionem convenienter accipimus. A qua nimirum quia in praedicto consensu constat, merito conjugium exordium sumit, quia in eo quod fides pactionis et sponsionis quae de futuro conjugio utrinque facta fuerat adimpletur, in consensu maritali conjugii sacramentum perficitur. Nomen autem desponsationis non ipsum conjugii consensum quo matrimonium firmatur, sed pactionem et promissionem futuri consensus significare in ipsa vocis expressione conjicimus, quia et spondere non dare est aut facere, sed promittere. Unde et Apostolus tractu matrimonii intelligere debe
Abbreviated transcription (Latin):
consecratio. bapti: andi. cathezizatio.
eroreizatio. & ubi non sequitur olu
& crismatis unctio. Sed sicut bap¬
tisinus esse potest sine istis. quãuis
ista debeant csie cum baptisino. ita
& sinc illis coniugium esse potest
ctiam ibi ubi illa in coniugio &e cũ
coniugio esse debent. Nam cũos con¬
iugium non in cõitu constit. sed in
consensu. nec consensu coitus. quia
custitatis. & continentie ꝓpositum
placitum fuerit beatuss ambrosus
testatur dicens. Non defloratio uir¬
ginitatis. sed pactio coniugalis coniu¬
gum facit. Itẽ. Coniugium non
facit coitus sed consensus. qui si de¬
fucrit. omnia etiam cum ipso coi¬
tu frustrantur. Iũdorus etiam dicit.
quia coniuges uerius appellantur
a prima desponsationis fide. quãuis
adhuc inter eos ignoretur coniuga¬
lis conc ubitus. Sed forte uidetur
hec contrarium esse. illi quod supe¬
rius diximus coniugium in con¬
sensu maritali sanciri. Sienim a
prima desponsationis fide coniugi¬

Expanded text:
consecratio, baptizandi exorcizatio, consecratio, baptizandi exorcizatio, et ubi non sequitur olei et chrismatis unctio. Sed sicut baptismus esse potest sine istis, quamvis ista debeant esse cum baptismo, ita et sine illis conjugium esse potest, etiam ibi ubi illa in conjugio et cum conjugio esse debent. Nam quod conjugium non in coitu constet, sed in consensu, nec in consensu coitus; quia castitatis et continentiae propositum placitum fuerit, beatus Ambrosius testatur, dicens: Non defloratio virginitatis, sed pactio conjugalis conjugium facit. Item: Conjugium non facit coitus, sed consensus, qui si defuerit omnia etiam cum ipso coitu frustrantur. Isidorus etiam dicit, quod conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus. Sed forte videtur hoc contrarium esse illi quod superius diximus conjugium in consensu maritali sanciri. Si enim a prima desponsationis fide conjug
Abbreviated transcription (Latin):
siue incensensu siue in eoitu adiissum
surit ad incestus & adulterii maculã
q̃ al ioniugii sacramentum ꝑtinebit.
Sil ilieis. Si post primũ coniugalem
ederis consensum statim coniugiũ est.
qui gͥ sibi uult quod clicit auctoritaᷤ.
ut mos est. cun precib & oblatio¬
iib a saccrdote benedicatur. & cete
ihiunit dicens. quoniã aiter p̃sũpta.
non consugia scd adulteria centuber¬
uil ul iupta. aut foruicationes po¬
hus quam lagiptima coniugia esse dicen¬
dla sunt: Sel il inhoe loco intelligi
oportet uel legiptima non esse iclest
non fieri scđm institutionẽ legum que
in bune modum ceniuges desponsari
inllituunt. Nam quod postea adiun¬
uel stupra esse. quam legiptima con¬
iugia confestim subsequenti sermone
temperat dicens. nisi forte uoluntas
ꝓpria suffragauerit. & uota succur¬
rerut legiptiuna. Illic ergo ubi uolun¬
tas ꝓpria. & uotum legiptimum
succurrerit. etiam sine his omnib
esse potest. ubi non precedit fontis

Expanded text:
sive in consensu, sive in coitu admissum sive in consensu, sive in coitu admissum fuerit, ad incestus et adulterii maculam non ad conjugii sacramentum pertinebit. Sed dicis: Si post primum conjugalis foederis consensum statim conjugium est, quid ergo sibi vult quod dicit auctoritas: ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur, et pta non conjugia, sed adulterina contubernia, vel stupra aut fornicationes potius quam legitima conjugia esse dicenda sunt. Sed id in hoc loco intelligi oportet legitima non esse, id est non fieri secundum institutionem legum, quae in hunc modum conjuges desponsari instituunt. Nam quod postea adjunrnia potius, vel stupra esse, quam legitima conjugia, confestim subsequenti sermone temperat, dicens: Nisi forte voluntas propria suffragata fuerit, et vota succurrerint legitima. Illic ergo, ubi voluntas propria et votum legitimum succurrit, etiam sine his omnibusesse potest, ubi non praecedit fontis
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Precedens ergo mendatium pe¬
tentia corrigendum est. sed seques en¬
iuigium dissoluendum non est. sser
sic est quando saeramentum cenug
non quidem ut supradictum at miri
sponsione futurum ꝓmittituir. sils
sens assensus attestatione firmati. qu
post talem consensum quisquid in ahat
societate etiam cum caris cõmixtione.
posterius factum idcirco stare debere.
quia in io amylius isse uidetur. ubi pꝰ
censensum ctiam carnis cẽmritio scat¬
ta est. Sul cur ideo stare liberet. in
quo plus factum᷑ si totum id qued
gum al. prre factum non est
gꝓpollerius ꝓpterea coniugium iu¬
deatur. quia in eo copula carnis fuit. q̃
npori ñ fuit. gͦ si t̃tiũ pꝰt h secutũ fuerit
dicet aliquis. quia melius iulicandu
est quan sicundũ. quia in eo fortassi
spuiz copula carns fuit quam in scdo
quod ratio non almittit. Qua ꝓpter
quicquid post consensum coniugalem
qui matrimoniũ sacrat cumalio uel alia

Expanded text:
letum. Praecedens ergo mendacium poeletum. Praecedens ergo mendacium poenitentia corrigendum est, sed sequens conjugium dissolvendum non est. Non autem sic est quando sacramentum conjugii non quidem, ut supra dictum est, mutua sponsione futurum promittitur, sed praesentis assensus attestatione firmatur; quia post talem consensum quidquid in aliena societate etiam cum carnis commistione,posterius factum idcirco stare debere quia in eo amplius esse videtur, ubi post consensum etiam carnis commistio secuta est. Sed cur ideo stare debet in quo plus factum est, si totum id quod factum est, juste factum non est? Si posterius propterea conjugium judicatur; quia in eo copula carnalis fuit, quae in priori non fuit, ergo si tertium post hoc secutum fuerit, dicet aliquis quod melius judicandum est quam secundum; quia in eo fortassis saepius copula carnalis fuit quam in secundo fuit, quod ratio non admittit. Quapropter quidquid post consensum conjugalem qui matrimonium sacrat, cum alio vel alia
Abbreviated transcription (Latin):
postquam sicunda copula illicita
omnino iudicatur redire debebit.
Suldicis michi. Eliquis ꝓmisit. si¬
ue torte iurauit aliciii sẽ usq ad tem¬
rus complacitum illam ducturum.
ill i similittr ꝓmisit. uel iurauit
si illi nupturam. Iterum iutato
nubit. Quid ergo ficin dum᷑: Nũ¬
quid ppter priorem sponsionem. se¬
cunde federationis ractum sc̃den¬
dum est. Sad considera. quia lon
es aliud est ꝓniitere. iu aliud faccre.
Quii ꝓmnittit. nondum facit. qui autẽ¬
facit. iam facit quod facit. In co qui
ymittit li non facit quod ymitut men¬
datium est. in eo autem qui facit. Era
si post factum post factum penitet. tn
sactum emnino est. quod factum est i
cigo promuisit sc uxorem ducturum:
dum tam̃ uxorem duxit. &e que si¬
ponderit se nuptur am nondũ niis
nec ceniugium adhuc fuit. sel fira me
sse dibuit. Cum autem postra &e is
urorem duxit. & illa nupsit mar
potest disoliii quod factum est. auis
ul quod ꝓmissum fuerit non est res¬

Expanded text:
postquam secunda copula illicita postquam secunda copula illicita omnino judicatur, redire debebit. Sed dicis mihi: Aliquis promisit sive forte juravit alicui se, usque ad tompus complacitum illam ducturum; et illa similiter promisit vel juravit se illi nupturam. Interim mutato nubit. Quid ergo faciendum est? Nunquid propter priorem sponsionem secundae foederationis pactum scindendum est? Sed consest aliud promittere, et aliud facere. Qui promittit, nondum facit. Qui efacit jam facit quod facit. In eo qui promittit si non facit quod promittit, mendacium est. In eo autem qui facit, etiam si post factum poenitet, tamen factum omnino est quod factum est. Qui ergo se promisit uxorem ducturum, nondum tamen uxorem duxit; et quae spopondit se nupturam nondum nupsit, nec conjugium adhuc fuit, sed futurum esse debuit. Cum autem postea et ille uxorem duxit, et illa marito nupsit, poterit dissolvi quod factum est, etiam si id quod promissum fuit non est imp
Abbreviated transcription (Latin):
sotietas quȩ adinuicem per ipsum ii¬
tiata est. uiuente utroq amplius di¬
scidium non patiatur. Qui ergo dif¬
tinire uolunt coniugium dicere possĩ
coniugium esse conscusum legiptimũ
hoc est inter legiptimas personas. &
legiptimum factum masculi & fe¬
mine. ad indiuidualem uite consue¬
tudinem obseruandam. In quo qͥdc̃
consensu copulȩ carnalis comertium
pari uoto. aut futurum non essẽ¬
dicitur. aut non futurũ laudatur.
¶QUH autem
quęrat quando con¬
iugium esse incipiat.
dicimus quia ex quo
talis consensus qualem supra dif¬
finiuimus inter masculum o feminã
sactus suerit. & eo fatiin conugium est.
quem & si postẽa copuli carnis sequitur
nichil tamen coniugio amplius aduix¬
tutem sacramenti cõfertur. Unde con¬
stat quia si uir uel mulier post talẽ
consensum ad l am societatem trã¬
sierit.&. si comixtio carnis illie sequa¬
tur. ad priorem tam̃ sotietatem in
qua sacramentum coniugiis inccitũ ẽ.

Expanded text:
societatis quae adinvicem per ipsum inisocietatis quae adinvicem per ipsum initiata est utroque vivente amplius dissidium non patiatur. Qui ergo diffinire voluerit conjugium, dicere potest: « Conjugium esse consensum legitimum, hoc est inter legitimas personas et legitime factum masculi et feminae ad individualem vitae consuetudinem observandam. » In quo quidem consensu copulae carnalis commercium pari voto aut futurum non contradicitur, aut non futurum laudatur. Si quis autem quaerat quando conjugium esse incipiat, dicimus quod ex quo talis consensus qualem supra diffinivimus inter masculum et foeminam factus fuerit, ex eo statim conjugium est, quem etsi postea copula carnis sequitur, nihil tamen conjugio amplius ad virtutem sacramenti confertur. Unde constat quod si vir vel mulier post talem consensum, ad alienam societatem transierit, etiamsi commistio carnis illic sequatur ad priorem tamen societatem in qua sacramentum conjugii sancitum est et
Abbreviated transcription (Latin):
iocictatẽ ne separet. E ec gͦ societas
coniugium est. quȩ federe sponsionis
mutue consecratur. quando utrũq
uoluntaria ꝓmisione debitoreni
se facit alteri. ut deinceps neq ad
alienam altero uiuente sotietatẽ tran¬
consensum si etiam carnalis comixti¬
onis consensus in pruna federatione
coniungitur. qusdem comietionis
debito coniugati. post modum ad
inuieem constringantur. Quod
si forte in federatione coniugii utrũq
pari uoto consensus carnis remit¬
titur. pro eodem deuicepe cõiugati
aibitores adinuicm non teuent᷑.
Quod cuini ab utrisq pari consensis
dimissum & uoto firmatum est iuste
postmodum ab altero exigi non potest.¬
& tamen firmum constat etiam sic
couiugii sacramentum cuius uirtutem
copula carnis sicut non efficit cum ad¬
est. ita etiam si defecerit. tollere non
potest. Calis itaq consensus incdiuidu¬
alem uite consuctudinem retinere cre¬
ditur. quia adhoc factus est. ut mutua

Expanded text:
societate non separaret. Haec ergo societas societate non separaret. Haec ergo societas conjugium est, quae foedere sponsionis mutuae consecratur, quando uterque voluntaria promissione debitorem se facit alteri, ut deinceps neque ad alienam altero vivente societatem tranidem societatis consensum, si etiam carnalis commistionis consensus in prima foederatione conjungitur, ejusdem commistionis debito conjugati, postmodum ad invicem constringuntur. Quod si forte in foederatione conjugii utrinque pari voto consensus carnis remittitur, pro eodem deinceps conjugati debitores adinvicem non tenentur. Quod enim ab utriusque pari consensu dimissum et voto firmatum est, juste postmodum ab altero exigi non potest; et tamen firmum stat etiam sic conjugii sacramentum cujus virtutem copula carnis sicut non efficit cum adest, ita si defuerit tollere non potest. Talis itaque consensus individualem vitae consuetudinem retinere creditur qui ad hoc factus est, ut mutua