comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bar hic tieram miseriam: illic fal¬
sam felicitatem appetebam. Sed
quare hinc abirem & illuc irem
tai sciclus deus: nec indicabas mͥ.
nec matri que me ꝓfectum a¬
trociter planxit. & usq ad ma¬
re sectita ẽ. S fefelli eam uio¬
senter me tenentem: ut aut re¬
nocaret aut mecum pergeret.
Et fuixi me amictim nolle de¬
serere: donec uento facto nam¬
garet. & mentitus sum matri.
& illi matri. Et etiasi. quia &
hoc dimisisti michi misericordit᷑
seruans me ab aquis maris. ple.¬
num execrandis sardibus tisq ad
aquã gratie tnȩ : qua me ablu¬
to siccarentur flumina mater¬
norum oculorum. quibus ꝑ me
cotidie tibi rigabat terran sub
ntilta suo. Et tamen recusanti
sine me redire: uix ꝑsuasi. ut in lo¬
co qui ꝑxuntis nr̃e naui erat me¬
moria beati cypriam maneret ea
nocte. S ea nocte clanculo ego
ꝑfectus sum: illa autẽ mansit orã¬
do & flendo. Et quid a te pete¬
bat deus meus tantis lacrimis:

Expanded text:
bar hic ueram miseriam, illic falbar hic ueram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam. Sed quare hinc abirem et illuc irem, tu sciebus, deus, nec indicabas mihi nec matri, quae me profectum atrociter planxit et usque ad mare secuta est. sed fefelli eam uiolenter me tenentem, ut aut reuocaret aut mecum pergeret, et finxi me amicum nolle deserere, donec uento facto nauigaret. et mentitus sum matri, et illi matri, et euasi: quia et hoc tu dimisisti mihi misericorditer seruans me ab aquis maris plenum exsecrandis sordibus usque ad aquam gratiae tuae, qua me abluto siccarentur flumina maternorum oculorum, quibus pro me cotidie tibi rigabat terram sub uultu suo. et tamen recusanti sine me redire uix persuasi, ut in loco, qui proximus nostrae naui erat, memoria beati Cypriani, maneret ea nocte. sed ea nocte clanculo ego profectus sum, illa autem non mansit orando et flendo. et quid a te petebat, deus meus, tantis lacrimis,
Abbreviated transcription (Latin):
gibus: nͥ constietudo patrona sit
Hoc miseriores eos ostendens quo
iam quasi licentia faciunt: ꝗtiod
ꝑ tuam coct̾nam legem nniquã
licebit. Et impine se facere arbi¬
trantur: cum ipsa faciendi cecita¬
te panantur: & incomparabilit̾
patiantur peiora quã faciunt.
Ergo quos mores cum studerem
meos esse nolui. eos cum docerem
cogelur ꝑpeti alienos: & ideo pla¬
cebaat ire ubi talia non fieri om̃s
qui nouerant indicabant. Uerum
autẽ tu spec me o portio mea in
terra iuuentium. ad mutandrmm
t̾rarum locum ꝑ saltite aminȩ mex̾
& carthagini stintilos quibus in¬
de auellerer admouebas: & rome
illecebras quuibus attraherer ꝓpone.¬
lus michi ꝑ homines: qui diligelit̃
uitam mortuaur: hinc insania fa¬
cientes. inde uana pollicentes: &
ad corrigendos gressus meos uteba¬
ris occulte & illorum & mea ꝑtiet¬
sitate. Nam & qui ꝑturbaent
otium meum rabie ceci erant: &
qui mintabant ad aliud terram
sapiebant. Ego antẽ qui decesta¬

Expanded text:
gibus, nisi consuetudo patrona sit, gibus, nisi consuetudo patrona sit, hoc miseriores eos ostendens, quo iam quasi liceat faciunt, quod per tuam aeternam legem numquam licebit, et inpune se facere arbitrantur, cum ipsa faciendi caecitate puniantur et inconparabiliter patiantur peiora, quam faciunt. ergo quos mores cum studerem meos esse nolui, eos cum docerem cogebar perpeti alienos, et ideo placebat ire, ubi talia non fieri omnes qui nouerant indicabant. uerum autem tu, spes mea et portio mea in terra uiuentium, ad mutandum terrarum locum pro salute animae meae et Carthagini stimulos, quibus inde auellerer, admonebas et Romae inlecebras, quibus adtraherer, proponebus mihi per homines, qui diligunt uitam mortuam, hinc insana facientes, inde uana pollicentes, et ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et mea peruersitate. nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie caeci erant, et qui inuitabant ad aliud, terram sapiebant, ego autem, qui detesta
Abbreviated transcription (Latin):
preter manum tuã. reficientem ã
ꝑsuaderetur romam ꝑgere. & potiꝰ
ibi docere quod docebam carchagi¬
bo confiteri tibuꝰ qm̃ & in hic altitli¬
mi tui recessus. & presentissima in
nos miscdĩa cogitanda o predicanda
ẽ. Non ideo romam ꝑgere uolii. qdͣ
maiores questus maiorq mibi dig.¬
nitas ab amicis qui hoc ꝑsuadelũt
ꝑmittebant᷑: quãquã & ista duce-¬
bant aminum tanc meum: sed
illa erat tunc causa maxima &
pene sola. quod andiebam quuictiꝰ
ibi studere adolescentes. & ordina¬
tiore discipline coercitione sedari.
ne in euis scolam quo magistro¬
ñ utuntur passim & ꝓtertie irrui¬
ant: nec eos admitti omnino nͥ
ille admiserit. Contra apud car¬
thaginem feda ẽ: & intemperans
licentia scolasticor̃: irrumpant
impudenter & ꝓpe furiosa fron¬
te ꝑturbant. ordinem quen qͥs¬
q disciptilis ad ꝑfitiendum insti¬
tuerit. Multa inuiriosa facitint.
mira hebitudine & punienda le-¬

Expanded text:
praeter manum tuam, reficientem quapraeter manum tuam, reficientem quapersuaderetur Romam pergere, et potius ibi docere quod docebam Carthagibo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et praesentissima in nos misericordia tua cogitanda et praedicanda est. Non ideo Romam pergere volui, quod majores quaestus, majorque mihi dignitas ab amicis, qui hoc suadebant, promittebatur — quamquam et ista ducebant animum tunc meum — sed illa erat causa maxima et paene sola, quod audiebam quietius ibi studere adulescentes et ordinatiore disciplinae cohercitione sedari, ne in eius scholam, quo magistro non utuntur, passim et proterue inruant, nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. contra apud Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum: inrumpunt inpudenter et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque discipulis ad proficiendum instituerit. multa iniuriosa faciunt mira hebetudine et punienda le
Abbreviated transcription (Latin):
se flagrabat. in eas litteras quas tunc
im rethor carthagini adolescentes
docebam. & legere cum eo fitie quȩ
ille audita desideraret. siue quȩ ipse
tali ingenio apta existimarem. Ce¬
terum conatus omnis meus quo ꝑfi¬
cere in illa secta statueram: illo ho¬
mine cognito prorsus intercidit ñ
ut ab eis omnino separarer: sed
quasi melitis quicꝗͣ non inueniens
eo quo iam quoq modo irrueram
contentus interim esse decreuerã.
nͥ aliquid forte quod magis eligen¬
dum esset eluceret. Ita ille faustꝰ
qui multis laqueus mortis extitit.
meam quo captus eram relaxare
iam ceꝑat. nec uolens. nec sciens. Mi¬
nus enim tue detis metis in abdito
ꝓuidentiȩ tue ñ deserebant animã
meam: & de sanguine cordis matris
mẽs ꝑ licrimas euis cdiebit ac noctibᷤ
ꝓ me sacrificabatur tibi. Et egisti
illao egisti deus meus. nam a dño
gressus hominis diriguntur. & uiã
eits uolet: aut quȩ ꝓcuratio salutis

Expanded text:
se flagrabat in eas litteras, quas tunc se flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quae ille audita desideraret, sive quae ipse tali ingenio apta existimarem. Caeterum conatus omnis meus, quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuae, Deus meus, in abdito providentiae tuae, non deserebant animam meam; et de sanguine cordis matris meae, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur tibi; et egisti illud egisti, Deus meus. Nam a Domino gressus hominis diriguntur; et viam ejus volet . Aut quae procuratio salutis,
Abbreviated transcription (Latin):
ubi consideranda & discatienda ꝓ¬
tuli: modeste sane ille nec ausus est
subire ipsam sarcinam. nouerat enĩ
se ista non nosse. nec eum pudite con¬
fiteri. Hon erat de talibris quales
multos loquaces passus eram conanr¬
tes ea me docere. & dicentes nichil.
Ite uͦ cor habebat. & si non rectum
Ate: nec tamen nimis in cautum
Q seipsum. Non usq quaq imꝑitꝰ
itrit imperitiȩ sie. & noliit se teme¬
re disptitando in ea coartari unde
nec exitus ei ullus nec facilis esset
reditus. etiam hinc michi amplius
platuit. Pulchrir est enim temperã.¬
tia consitentis animi. quam illa quȩ
nosse cupieham. Et etm in omnibꝰ
difficilioribtis & subtilioribus questio¬
mibtis talem inuemebam. Refracto
itaq sttidio quod intenderam in
manichei litteras. magisq desꝑans
de ceteris eortim doctoribus quando
in maltis qaẽ me mociebant ita
ille nominatus appartit: cepi cam
eo ꝓstudio eius agere utam ꝗuo ip¬

Expanded text:
ubi consideranda et discutienda proubi consideranda et discutienda protuli, modeste sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non usquequaque imperitus erat imperitiae suae, et noluit se temere disputando in ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis animi, quam illa quae nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et subtilioribus quaestionibus talem inveniebam. 13. Refracto itaque studio quod intenderam in Manichaei litteras, magisque desperans de caeteris eorum doctoribus, quando in multis quae me movebant, ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo ip
Abbreviated transcription (Latin):
magisq seductorium moderami¬
ne ingenii & quodam lepore na¬
turali. Itane ẽ ut recolo dñe dg̃
meus. arbiter conscientie mee:
Coram te cor meum & recorda¬
tio mea. qui me tunc agebas
abdito secreto ꝓuidentiȩ taiȩ
oo in honestos errores meos iam
conuertebas ante faciem meã.
ut inderem & odissem. Ham
postea quam ille mͥ imꝑitus ea¬
rum artium quibus euni excel¬
lere putaueram satis appariut
despare cepi. posse mͥ eum illa
quȩ me mouebant aperire atq
disioluere. quorum quidem ig¬
nartis posset ueritatem tenere
pietatis. s si manichens non esset.
Libri qtuppe eorum plem funt
longissimis fabulis de celo & syde¬
ribus. & sole. & luna. quȩ michi enni
quod utiq cupiebam. collatis nu¬
merortim rationibus quos alibi ego
legeram. utrum potius ita essent ut
manichei libris continebant᷑. an
certe uel par etiam inde ratio red
deretur. subtiliter explicare posse
iam non arbitrabar. Que tamen

Expanded text:
magisque seductorium moderamimagisque seductorium moderamine ingenii et quodam lepore naturali. itane est, ut recolo, domine deus meus, arbiter conscientiae meae? coram te cor meum et recordatio mea, qui mecum tunc agebas abdito secreto prouidentiae tuae et inhonestos errores meos iam conuertebus ante faciem meam, ut uiderem et odissem. Nam posteaquam ille mihi inperitus earum artium, quibus eum excellere putaueram, satis apparuit, desperare coepi posse mihi eum illa, quae me mouebant, aperire atque dissoluere; quorum quidem ignarus posset ueritatem tenere pietatis, sed si manichaeus non esset. libri quippe eorum pleni sunt longissimis fabulis de caelo et de sideribus et sole et luna: quae mihi eum, quod utique cupiebam, conlatis numerorum rationibus, quas alibi ego legeram, utrum potius ita essent, ut Manichaei libris continebatur, an certe uel par etiam inde ratio rederetur, subtiliter explicare posse jam non arbitrabar. Quae tamen
Abbreviated transcription (Latin):
expectaueram hominem. delecta¬
batur quidẽ motu affectuq
disputantis:
gruentibus atq
ab nestien¬
das sententias facile occurrentibꝰ
Delectabar autẽ & cum multis
uel eciam p̃multis laudabam ac
ferebã: s moleste habebam quod
in cetil audientium ñ sinerer in¬
gerere illi. & partiri cum eo ca¬
ras questiontim mearum confe¬
pendo familiariter: & accipiendo
ac reddendo sermonem. Quod nͥ
potui &t aures eius cum familia¬
ribiis meis. eoq tempore occuꝑa¬
re cepi. quo ñ de deceret alt̾ns
disserere. & ꝓtali quedam que
me mouebant: exꝑtus sum pͥus
hominem ex ꝑtem liberalium
disciplinarum nisi graminatice
atq ipsius usitato modo. Et qr
legerat aliquas tullianas oratio¬
nes & paucissimos senece libros
& ñ nulla poetarum & stiȩ secde
siqua uolumina latinẽ composi¬
te ͤatq conscripta erant. & qr
aderat cotidiana sermocinandi
exercitatio. inde suppetebat elo¬
quium. quod fiebat acceptius.

Expanded text:
expectaueram hominem, delectaexpectaueram hominem, delectabatur quidem motu affectuque disputantis gruentibus atque ad uestiendas sententias facile occurrentibus. delectabar autem et cum multis uel etiam prae multis laudabam ac ferebam; sed moleste habebam, quod in coetu audientium non sinerer ingerere illi et partiri cum eo curas quaestionum mearum conferendo familiariter et accipiendo ac reddendo sermonem. quod ubi potui et aures eius cum familiaribus meis eoque tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli quaedam, quae me monebant, expertus sum prius hominem expertem liberalium disciplinarum nisi grammaticae atque eius ipsius usitato modo. et quia legerat aliquas Tullianas orationes et paucissimos Senecae libros et nonnulla poetarum et suae sectae si qua uolumina latine atque conposite conscripta erant, et quia aderat cotidiana sermocinandi exercitatio, inde suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius
Abbreviated transcription (Latin):
& decorũ eloquium.
Illi autem qui eum michi
ꝓmittebant. non bom perum
existimatores erant: & ideo
illis indebatur prudens & sa¬
piens. quia delectabat eos lo¬
quens. Sensi autẽ aliud genꝰ
hominum etiam ueritatem
habere suspectam. & ei nolle ad qͥ¬
escere: si compto atq uberi ser¬
mone ꝓmeretur. Me autẽ iam
docueras deus meus miris & occul¬
tis modis. & ꝓpterea credo quod
tume docueris qm̃ uerum ẽ: nec
quisꝙͣ preter te alius doctor est:
uel ubicumq & undecumq cla¬
ruerit. Iam ergo abste didiceram.
nec eo debere uideri aliquid ue¬
rum dici quia eloquenter dicit᷑.
nec eo falsum quia in composite
sonant signa labiorum: rurfus
nec ideo falstim qunia splendidus
sermo ẽ: s ꝑ inde esse sapientiã
o stulticiam sicut sunt cibi uti¬
les & uuitiles. uerbis attẽ orna-¬
tis & mornatis. sicat uasis urba¬
nis & rusticanis: utrosq cibos
posse ministrari. Igitur ainditas
mea qua illum tanto tempore

Expanded text:
et decorum eloquium. et decorum eloquium. illi autem, qui eum mihi promittebant, non boni rerum existimatores erant, et ideo illis uidebatur prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. sensi autem aliud genus hominum etiam ueritatem habere suspectam et ei nolle adquiescere, si comto atque uberi sermone promeretur. me autem iam docueras, deus meus, miris et occultis modis, et propterea credo, quod tu me docueris, quoniam uerum est nec quisquam praeter te alius doctor est ueri, ubicumque et undecumque claruerit. iam ergo abs te didiceram nec eo debere uideri aliquid uerum dici, quia eloquenter dicitur, nec eo falsum, quia inconposite sonant signa labiorum; rursus nec ideo falsum, quia splendidus sermo est, sed perinde esse sapientiam et stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles, uerbis autem ornatis et inornatis sicut uasis urbanis et rusticanis utrosque cibos posse ministrari. Igitur auiditas mea, qua illam tanto tempore
Abbreviated transcription (Latin):
posset expon: ut si forte posset.
incertum quidem michi fie.¬
ret utrum ita seres haberet
anñ ita: s ad fidem meã illl
auctoritatẽ ꝓpter creditam
sc̃ĩtatem p̃ponerem. & per annos
ferme ipsos nouem quibus eos
ammo uagabundus audit. iii¬
mis extento desiderio uenturĩl
expectabam istum faustum. Ce¬
teri enim eorum in quos forte
incurrissem qui talium perum
questiombus a me obiectis defi¬
ciebant. illum michi ꝓmittebãt:
cuius aduentu collatoq colloqͥs.
facillime mͥ hȩc & siqua forte
maiora quererem enodatissime
expedirentar. Ergo ubi uenit.
exꝑtus sum hominem gratum
& iocundum uerbis. & ea ipsa
quȩ illi solent dicere. multo sila¬
uius garrientem. S quid ad
meam sitim pretiosorum pocu¬
lorum decentissimus ministra¬
tor ᷤ lam rebus talibus satiate
erant aures meȩ̃. nec ideo mͥ me¬
liora uidebantur. quia melius
dicebantur: nec ideo uera quia
diserta: nec ideo sapiens atuma
quia ultus congrirus.

Expanded text:
posset exponi, ut, si forte posset, posset exponi, ut, si forte posset, incertum mihi fieret, utrum ita se res haberet an ita, sed ad fidem meam illius auctoritatem propter creditam sanctitatem praeponerem. Et per annos ferme ipsos nouem, quibus eos animo uagabundus audiui, nimis extento desiderio uenturum expectabam istum Faustum. ceteri enim eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quaestionibus a me obiectis deficiebant, illum mihi promittebant, cuius aduentu conlatoque conloquio facillime mihi haec et si qua forte maiora quaererem enodatissime expedirentur. ergo ubi uenit, expertus sum hominem gratum et iucundum uerbis et ea ipsa, quae illi solent dicere, multo suauius garrientem. sed quid ad meam sitim pretiosorum poculorum decentissimus ministrator? iam rebus talibus satiatae erant aures meae, nec ideo mihi meliora uidebantur, quia melius dicebantur, nec ideo uera, quia diserta, nec ideo sapiens anima, uultus congruus
Abbreviated transcription (Latin):
omimum non credat indigna: si
forte situs & habitus creaturȩ
corporalis ignoraret. Obest autẽ
si hoc ad ipsam doctrinȩ pietatis
famam ꝑtinere arbitretur. & ꝑti¬
natius affirmare audeat quod ig¬
norat. S etiam talis infirmitas
in fidei canabulis a caritate ma¬
tre fustinetu. donec asfurgat
noutis homo in uirum ꝑfectum.
& cirtumferri ñ possit. omni uẽ¬
to doctrine. In illo autẽ qui doc¬
tor. qui auctor. qui dux & pͥn¬
ceps eorum quibus illa suaderet.
ita fieri ausus ẽ. ut qui eum se¬
querentur ñ quemlibet hominẽ
s sp̃m tuum sanctum se sequi ar¬
bitrarentur: quis tantam dem̃¬
tiam sicubi. falsa dyxisse contun¬
ceretur. ñ detestandam longeq
abitiendam esse iudicaret: S
tamen nondum liquido comps¬
reram. utrum etiam scdm eius
nerba icissitudines longiortum
& bremorum dierum atq noc¬
tium. & ipsius noctis & diei &
deliquia luminum. &o siquid
eiusmodi in aliis libris legerã

Expanded text:
omnium, non credat indigna, si omnium, non credat indigna, si forte situs et habitus creaturae corporalis ignoret. obest autem, si hoc ad ipsam doctrinae pietatis formam pertinere arbitretur et pertinacius affirmare audeat quod ignorat. sed etiam talis infirmitas in fidei cunabulis a caritate matre sustinetur, donec assurgat nouus homo in uirum perfectum et circumferri non possit omni uento doctrinae. in illo autem, qui doctor, qui auctor, qui dux et princeps eorum, quibus illa suaderet, ita fieri ausus est, ut qui eum sequerentur non quemlibet hominem, sed spirithm tuum sanctum se sequi arbitrarentur, quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse conuinceretur, non detestandam longeque abiciendam esse indicaret? sed tamen nondum liquido conpereram, utrum etiam secundum eius uerba uicissitudines longiorum et breuiorum dierum atque noctium et ipsius noctis et diei et deliquia luminum et si quid eius modi in aliis libris legeram,
Abbreviated transcription (Latin):
nota ꝓfiteri. pietas autẽ tibi con¬
fiteri. Vnde ille deuius ad hoc
ista multum locutus ẽ. ut con¬
uictus ab eis qui ista uere didi¬
cissent. quis esset eius sensus in
ceteris que abditiora sunt ma¬
nifeste cognosceretuit. Non enĩ
parui se existimari uoluit: sed
sp̃m sc̃m consolatorem & ditato¬
rem fidelium tuorum. auctoriti¬
te plenaria ꝑsonaliter in se esse
ꝑsuadere conatus ẽ. Itaq cum
de celo ac stellis ob de solis. ac lix¬
ne motibus falsa dixisse depre¬
henderetur. quamuis ad doctri¬
nam religionis ista non ꝑtineant:
tamen ausus entis sacrilegos fuisse
satis emineret: cum ea ñ solum
ignorata. s etiam falsa tam uesa¬
na suꝑbiȩ uanitate diceret :
nt ea tanꝗͣ diuine persone tri¬
buere sibi niteretur. Cum enĩ
audio xp̃ianum aliquem fra¬
trem illum aut illuim ista nes¬
cientem. & aliud ꝓ alio sentien¬
tem: pacienter intuieor opinan¬
tem hominem. nec illi obessȩ
tudeo cam de te dñe creator

Expanded text:
nota profiteri, pietas autem tibi connota profiteri, pietas autem tibi confiteri. unde ille deuius ad hoc ista multum locutus est, ut conuictus ab eis, qui ista uere didicissent, quis esset eius sensus in ceteris, quae abditiora sunt, manifeste cognosceretur. non enim parui se aestimari noluit, sed spiritum sanctum, consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria personaliter in se esse persuadere conatus est. itaque cum de caelo ac stellis et de solis. ac lunae motibus falsa dixisse comprehenderetur, quamuis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus eius sacrilegos fuisse satis emineret, cum ea non solam ignorata, sed etiam falsa tam uesana superbiae uanitate diceret, ut ea tamquam diuinae personae tribuere sibi niteretur. Cum enim audio christianum aliquem fratrem illum aut illum ista nescientem et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem hominem nec illi obesse uideo, cum de te, domine creator
Abbreviated transcription (Latin):
uis nesciat uel quot cubitis al¬
ta sit. uel quanta latitudine
diffusa. quam ille qui eam me¬
titur & omnes ramos eius mi¬
merat. &neq possidet eam ne¬
q creatorem eius nouit aut
diligit: sic fidelis homo cuius
totus mundꝰ diuitiarum ẽ. &
quasi nichil habens omnia possi-¬
det inherendo tibi. cui serui-¬
unt omnia. quamuis nec saltẽ
septemtrionũ gyros nouerit.
dubitare stultum ẽ. quin uti¬
q melior sit quã mensor ce¬
li &o nimerator syderum. &
pensor elementorum. & negli-¬
gens tui: qui omnia in men¬
sura es numero & pondere
disposusti. S tamen quis q̃re-¬
bat manicheum nescio quem
etiã ista scribere. sine quorum
peritia pietas dici poterat:
Orristi enim homini. eoce pie-¬
tas ẽ sapientia: quã ille ignora.¬
re posset. etiam si ista perfecte
nosset. Ista uͦ quia nonnonerat
impudentissime audens docere
prorsus illam nosse ñ posset. lla¬
nitas ẽ enim mundana ista etiã

Expanded text:
uis nesciat uel quot cubitis aluis nesciat uel quot cubitis alta sit uel quanta latitudine diffusa, quam ille, qui eam metitur et omnes ramos eius numerat et neque possidet eam neque creatorem eius nouit aut diligit, sic fidelis homo, cuius totus mundus diuitiarum est et quasi nihil habens omnia possidet inhaerendo tibi, cui seruiunt omnia, quamuis nec saltem septentrionum gyros nouerit, dubitare stultum est, quin utique melior sit quam mensor caeli et numerator siderum et pensor elementorum et neglegens tui, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuisti. Sed tamen quis quaerebat manichaeum nescio quem etiam ista scribere, sine quorum peritia pietas disci poterat? dixisti enim homini: ecce pietas est sapientia. quam ille ignorare posset, etiamsi ista perfecte nosset: ista uero quia non nouerat, impudentissime audens docere, prorsus illam nosse non posset. uanitas est enim mundana ista etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nebam: & occurrebat michi ra¬
tio ꝑ numeros & odinem tem¬
portim. & infibiles attestationes
sydertim. & conferebam cum dic¬
tis manichei. qui de his rebus
malta scripsit. copiosifsime de¬
lirans. & ñ michi occurrebat
ratio. nec solstitiorum & equinoe¬
tioram. nec defectuum lumina¬
rium. nec quicqͥd tale in libris
secularis sapientiȩ didiceram.
Ibi autem credere iubebar. &
ad illas rationes nimeris & ocdi¬
lis meis exploratas. ñ occurre¬
bat: & longe diuersum erat.
Nunquid dñe dens ueritatis
quaqͥs notuit ista iam plicet tͥ :
Infelix enim homo qui scit illa
omnia. te autẽ nescit. Beatus
autẽ qui te scit: etiam fi illa nes¬
ciat. Quia uͦ & te & illa nouit.
ñ ꝓpter illa beatior. s ꝓpter de so¬
lum beatus ẽ. si cognoscens te
sicut te glorificet. & gratias agat.¬
& non euanescat in cogitatiombꝰ
stus. Sicnt enim melior ẽ qui
nouit possidere arborem. & de
usii enis tibi gratias agit. quã¬

Expanded text:
nebam, et occurrebat mihi ranebam, et occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum et uisibiles attestationes siderum et conferebam cum dictis Manichaei, quae de his rebus multa scripsit copiosissime delirans, et non mihi occurrebat ratio nec solistitiorum et aequinoctiorum nec defectuum luminarium nec quidquid tale in libris saecularis sapientiae didiceram. ibi autem credere iubebar, et ad illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat et longe diuersum erat. Numquid, domine deus ueritatis, quisquis nouit ista, iam placet tibi? infelix enim homo, qui scit illa omnia, te autem nescit; beatus autem, qui te scit, etiamsi illa nesciat. qui uero et te et illa nouit, non propter illa beatior, sed propter te solum beatus est, si cognoscens te sicut te glorificet et gratias agat et non euanescat in cogitationibus suis. sicut enim melior, qui nouit possidere arborem et de usu eius tibi gratias agit, quam
Abbreviated transcription (Latin):
uit tributum cesari. Non noue¬
runt hanc uiam qua descendant
ad illum a se. o ꝑ eum ascendat̃
ad eum: ñ nouerunt hano uiami.
ob putant se excelsos esse cum
sideribis & licidos. & ecce rue¬
runt in t̾ram. & obscuratumẽ
insipient cor eoeum. & multa.
nera de creatura dicunt. & ue¬
ritatẽ creature artificem non
pie querunt & ideo ñ inueui¬
unt: arit si inuentunt. cognos¬
centes deum ñ ficut deum hono¬
rant aut gratus agunt. s etanes¬
cunt in cogitatiombus suis. & di¬
cunt se esse sapientes. sibi tri¬
buendo quȩ tua sunt: ac ꝑ hoc
student ꝑ uerfissima cecitate
etiam tibi tribuere quȩ sua
sunt: mendatia scilicet in te con¬
ferentes qui ueritas es. & mi¬
mutantes gloriam incorrupti
dei in similitudinẽ imaginis cor¬
ruptibilis hominis. & uolucrum
& quadrupedum. & serpentĩ:
& conuertunt ueritatem tuã
in mendatium. & colant & ser¬
munt creaturȩ potius quam
creatori. Multa tamen ab eis
ex ipsa creatura uera dicta reti¬

Expanded text:
uit tributum Caesari. non noueuit tributum Caesari. non nouerunt hanc uiam, qua descendant ad illum a se et per eum ascendant ad eum. non nouerunt hanc uiam et putant se excelsos esse cum sideribus et lucidos, et ecce ruerunt in terram, etobscuratum est insipiens cor eorum. et multa uera de creatura dicunt et ueritatem, creaturae artificem, non pie quaerunt et ideo non I inueniunt, aut si inueniunt, cognoscentes deum non sicut ; deum honorant aut gratias agunt et euanescunt in cogitationibus suis et dicunt se esse sapientes sibi tribuendo quae tua sunt, ac per hoc student peruersissima caecitate etiam tibi tribuere quae sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui ueritas es, et inmutantes gloriam incorrupti dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium, et conuertunt ueritatem tuam in mendacium et colunt et seruiunt creaturae potius quam creatori. Multa tamen ab eis ex ipsa creatura uera dicta reti
Abbreviated transcription (Latin):
exultant atq extulluntur qui
sciunt: &o per intpiam suꝑbram
recedentes & defitientes a bant¬
ne tuo. tanto ante solis defec¬
tum ficaram preuident. & in
presentia suum ñ uident. Non enĩ
religiose querunt unde habeant
ingenium quo ista querunt:  in¬
uenientes quia tu fecisti eos. non
ipsi se dant tibi. ut serues quod
fecisti: & quales se ipsi fecerant
occidunt se tibi & trucidant etal¬
tationes suas sicut uolatilia. octi
riositates suas sicut pisces maris.
quibtis ꝑambulant secretas semi¬
tas abyssi. &o luxtrias suas sicut
pecora campi: ut tu detis ignis edar
consumax mortuas curas eorum.
recreans eos immortaliter. S non
nouerunt uiam uerbum tutim
ꝑ quod fecisti ea quȩ numerant.¬
& ipsos qui numerant. & sensuim
quo cernunt quȩ numerant. &¬
mentem de qua numerant. & sa¬
pientiȩ tue ñ ẽ nuimerus. Iꝑse
autẽ uingenitus factus ẽ nobis
sapientia. & iusticia. & sc̃ificatio
& nuimeratus ẽ. inter nos. & sol¬

Expanded text:
exultant atque extolluntur qui exultant atque extolluntur qui sciunt, et per inpiam superbiam recedentes et deficientes a lumine tuo tanto ante solis defectum futurum praeuident et in praesentia suum non uident - non enim religiose quaerunt, unde habeant ingenium, quo ista quaerunt — et inuenientes, quia tu fecisti eos, non ipsi se dant tibi, se ut serues quod fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi et trucidant exaltationes suas sicut uolatilia et curiositates suas sicut pisces maris, quibus perambulant secretas semitas abyssi, et luxurias suas sicut pecora campi, ut tu, deus, ignis edax consumas mortuas curas eorum recreans eos immortaliter. Sed non nouerunt uiam, uerbum tuum, per quod fecisti ea quae numerant et ipsos qui numerant et sensum, quo cernunt quae numerant, et mentem, de qua numerant; et sapientiae tuae non est numerus. ipse autem unigenitus factus est nobis sapientia et iustitia et sanctificatio et numeratus est inter nos et sol
Abbreviated transcription (Latin):
illis manicheorum longis fabulit
& michi ꝓbabiliora ista uidebant᷑
que dixerunt illi: qui tantum
potuerunt ualere. ut possent esti.¬
nune intienerunt: qm̃ magnus
es dñe & humilia respicis. excelsa
autẽ a longe cognoscis. nec ꝓpinqͥt
nisi obtritis corde. nec inueniris
a suꝑbis. nec si illi cariosa ꝑitia
ntmerent stellas. & arenam. &
dimetiantur sidereas plagas. &o
inuestigent etias astroetim. Men¬
de enim sua querunt ista ooinge¬
nro qͥuod dedisti eis: o multa in¬
ante multos annos t fectus lu¬
minarium solis & lne. ꝗtio die.
qua hora. quanta eł parte futti¬
riessent. oñ eos st fellit nume¬
rus: & ita factim̃ ẽ. ut prentin¬
tlaterunt. & s. erunt regulas
ihdagatas. & leguntur hodie: atq
ex eis p̃nuntiatur quo ano &
quo mense anni. & quo die men¬
sis. & qua hora diei. & quota par¬
te luminis sui defectura sit lu¬
na uel sol. & ita fiet ut prenintia¬
tur & mirantur hec homines.
oostupent qui nesdiunt ea. et¬

Expanded text:
illis Manichaeorum longis fabulis: illis Manichaeorum longis fabulis: et mihi probabiliora ista videbantur, quae dixerunt illi, qui tantum potuerunt valere, ut possent aestinime invenerint. Quoniam magnus es, Domine, et humilia respicis; excelsa autem a longe cognoscis : nec propinquas nisi obtritis corde; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa peritia numerent stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et vestigent vias astrorum. 4. Mente enim sua quaerunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis: et multa inante multos annos defectus luminarium solis et lunae, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos fefellit numerus, et ita factum est ut praenuntiaverunt: et scripserunt regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis praenuntiatur quo anno et quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte luminis sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut praenuntiatur. Et mirantur haec homines et stupent qui nes
Abbreviated transcription (Latin):
mine ñ aliquis homo caro ob san¬
guis. s tu dñe qui fecisti. resicis &
consolaris eos. Et ubi ego eram.
quando te querelum: Et tueras
ante me. ego autẽ & a me dicesse¬
ram. nec ine inueniebam: quanto
mintis te: Poquar in conspectui
dei mei annum illum unde trigesi¬
mum etatis mex̃. Iam uenerat car¬
thaginem quidam manicheoetim
episcopus faustus nomine. magnꝰ
laqueus diaboli: & multi implica¬
bantur in eo ꝑ illecebram sutus elo¬
quentiȩ. quã ego iam tametsi lan¬
dabam dicernebam tamen a ueri¬
tate rerum quarũ dicendarum atui
dus eram. Hec quali uasculo ser-¬
monis. s quid michi scientiȩ come¬
dendum apponeret intuebar no¬
minatus apud eos ille faustus.
fama enim de illo prelocata mͥ
erat. quod esset honestarum om-¬
nium doctrinar ũ ꝑitissintis: o ad¬
pͥme disciplinis liberalibus eruditꝰ.
Et qm̃ malta philosophorum le¬
geram memorieq mandata retine¬
bam. & ex eis quedam cõparabam

Expanded text:
mine, non aliquis homo, caro et sanmine, non aliquis homo, caro et sanguis, sed tu, domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. et ubi ego eram, quando te quaerebam? et tu eras ante me, ego autem et a me discesseram nec me inueniebam: quanto minus te! Proloquor in conspectu dei mei annum illum undetricensimum aetatis meae. iam uenerat Carthaginem quidam manichaeorum episcopus, Faustus nomine, magnus laqueus diaboli, et multi inplicabantur in eo per inlecebram suauiloquentiae. quam ego iam tametsi laudabam, discernebam tamen a ueritdus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid mihi scientiae comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus, intuebar. Fama enim de illo praelocuta mihi erat quod esset honestarum omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriaeque mandata retinebam, ex eis quaedam comparabam
Abbreviated transcription (Latin):
quid noctierunt tibi. aut quo im¬
pertum tuum de honestauerunt
a celo usq in nouissima. iustum &
integrum: Quo enim fugerunt.
cum fugerent a facie tiia: aut
nͥ tii inienis eos. D fugerunt
ut uiderent te uidentẽ se: atq
excecati in te offenderent: quia
non deseris aliquid eoram quȩ
fecisti. In te offenderunt iniisti.
ut iuste uexarentur: subtrahen¬
tes se lenitati tue. & offenden¬
tes in rectitudinem tuam. & ca¬
dentes in asꝑitatem suã: indelicet
nesciunt quod ubiq sis. quẽ nuil¬
lus circuniscribit locus: & solus
es presens. etiam his qui longe st̃
a te. Contertantur gͦ ob quetãt
te: quia ñ sicat ipsi deseruert̃¬
te. creatorem sutn. itada dese¬
riusti creaturam tuã. Ipsi conuer.¬
in corde eorum. in corde confiten¬
tium tibi. & ꝓitientium se in te
& plorantiumꝰ in simi tuo post iuᷤ
suas difficiles. & tu facilis terges
lacrimas eorum. ut magis plorent
& gatdeant in fletibtis: qm̃ tu do¬

Expanded text:
quid nocuerunt tibi? aut in quo imquid nocuerunt tibi? aut in quo imperium tuum dehonestauerunt a caelis usque in nouissima iustum et integrum? quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua.? aut ubi tu non inuenis eos? sed fugerunt, ut non uiderent te uidentem se atque excaecati in te offenderent — quia non deseris aliquid eorum, quae fecisti — in te offenderent iniusti et iuste negarentur, subtrahentes se lenitati tuae et offendentes in rectitudinem tuam et cadentes in asperitatem tuam. uidelicet nesciunt, quod ubique sis, quem nullus circuminscribit locus, et solus es praesens etiam his, qui longe fiunt a te. conuertantur ergo et quaerant te, quia non, sicut ipsi deseruerunt creatorem suum, ita tu deseruisti creaturam tuam. ipsi conuerin corde eorum, in corde confitentium tibi et proicientium se in te et plorantium in sinu tuo post uias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrimas eorum, et magis plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, do
Abbreviated transcription (Latin):
ccipe sacrifitium
confessiontim
mearum de ma¬
nt lingae meẽ
quam formasti
& excitasti
ut confiteattir nomini tuo: & sa¬
na omnia ossa mea o dicant. Do¬
mine quis similis tibi : Neq enĩ
docet te quid in se agatur. qui tͥ
confitetur: quia octilum tutim
ñ excludit cor clanisum. nec manũ
tuam repeslit. duritia hominũ:
s solitis eam cum uoles. ant mise¬
rans. aut itusdicans: & ñ ẽ. qui se
abscondat a calore tuo. S te
laudet aniila mea ut amet te:
& confiteat᷑ tibi miserationes
tuas. ut laudet te. Non cessat nec
tacet landes tuas uniuersa crea¬
tura. nec sp̃e omnis hominis ꝑ
os conuersum ad te. nec anmia¬
lia nec corporalia ꝑ os consideran.¬
tium. ea: ut exurgat inte alas¬
situdine aninia nr̃a. initens eis
que fecisti. & transiens ad te qͥd
fecisti hec mirabiliter. & ibi re¬
fectio. & nera foctitudo. Eant
& fugiant a de inquieti & iniqui.
& tui indes eos. & distinguis um¬
bras. & ecce pulchra funt cum eis
omnia. & ipsi tarꝑes sunt. Et

Expanded text:
ccipe sacrificium confessionum mearum de manu linguae meae, quam formasti et excitasti, ut confiteatur nomini tuo, et sana omnia ossa mea, et dicant: domine, quis similis tibi? neque enim docet te, quid in se agatur, qui tibi confitetur, quia oculum tuum non excludit cor clausum nec manum tuam repellit duritia hominum, sed soluis eam, cum uoles, aut miserans aut uindicans, et non est qui se abscondat a calore tuo. sed te laudet anima mea, ut amet te, et confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. non cessat nec tacet laudes tuas uniuersa creatura tua nec spiritus omnis hominis per os conuersum ad te nec animalia nec corporalia per os considerantium ea, ut exsurgat in te a lassitudine anima nostra innitens eis, quae fecisti, et adtransiens ad te, qui fecisti haec mirabiliter: et ibi refectio et uera fortitudo. Eant et fugiant a te inquieti iniqui. et tu uides eos et distinguis umbras, et ecce pulchra sunt cum eis omnia et ipsi turpes sunt. et
Abbreviated transcription (Latin):
ex animo meo: sed ñ poteram. lle¬
rumptamen de ipso mundi huiꝰ
corpore omniq natttra quã senstis
carnis attingeret: multo ꝓbabihori
plerosq sensisse philosophos magis
magisq confiderans atq comparais
iudicabam. Itaq achademicoꝵ more
sicut existimantur dubitans de om-¬
nibus atq inter omnia fluctuans.
manicheos quidem relinquendos
esse decreui. non arbitrans eo ipso
tempore: dubitationis meẽ in illa
secta michi ꝑmanendum esse. cui iã
nonnullos philosophos p̃ponebam:
quibus tamen philosophis quod si

Expanded text:
ex animo meo: sed non poteram. ueex animo meo: sed non poteram. uerum tamen de ipso mundi huius corpore omnique natura, quam sensus carnis attingeret, multo probabiliora plerosque sensisse philosophos magis magisque considerans atque comparans iudicabam. itaque Academicorum more, sicut existimantur, dubitans de omnibus atque inter omnia fluctuans manichaeos quidem relinquendos esse decreui, non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meae in illa secta mihi permanendum esse, cui iam nonnullos philosophos praeponebam: quibus tamen philosophis, quod si
Abbreviated transcription (Latin):
imptidenter asseri existimabam: ma¬
xime audito uno atq altero & sepiꝰ
enignate soluto de scͥpturis neteribꝰ.
Ubi cum ad litteram acciperem: occi¬
debar sp̃naliter. Itaq pletisq libroꝵ
illortim locis expositis. iam reprehen¬
debam desꝑationem meam. illam
dum tarat qua credideram legem
& ꝓphas detestantibus atq irridẽ¬
tibus resisti omnino ñ posse. Nec
tamen iam ideo michi catholicam
tram tenendam esse sentiebam. qi
& ipsa poterat habere doctores &¬
assertores suios: qui copiose o non
absurde obiecta refellerent: nec
ideo iam dampnanditm illud quod
tenebam: quia desensionis partes
eqnabantur: Ita enin catholica ñ
michi uicta tudebatur: ut nondum
etiam uctrix apparerit. Cunc uͦ
fortiter intendi amnitm: si quomͦ
possem certis aliquibus documen¬
tis manicheos contuncere falsitatis.
Quod si possem sp̃ualem suibstantiũ
cogitare. statim machinamenta illa
omnia soluerentur: &o abioerentur

Expanded text:
inpudenter asseri existimabam, mainpudenter asseri existimabam, maxime audito uno atque altero et saepius aenigmate soluto de scriptis ueteribus, ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar. spiritaliter itaque plerisque illorum librorum locis expositis iam reprehendebam desperationem meam illam dumtaxat, qua credideram legem et prophetas detestantibus atque irridentibus resisti omnino non posse. nec tamen iam ideo mihi catholicam uiam tenendam esse sentiebam, quia et ipsa poterat habere doctos adsertores suos, qui copiose et non absurde obiecta refellerent, nec ideo iam damnandam illud, quod tenebam, quia defensionis partes aequabantur. ita enim catholica non mihi uicta uidebatur, ut nondum etiam uictrix appareret. Tunc uero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus documentis manichaeos conuincere falsitatis. quod si possem spiritalem substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia soluerentur et abicerentur
Abbreviated transcription (Latin):
suspendebar intentus. Rerum antẽ
incuriostis & contemptor astabam.
& delectabar suatutate sermonis:
quamꝗͣ. eruditioris: minus tamen
hilarescentis atq itlcentis ꝗtiam
fausti erat. quod attinet ad dicendi.
modtim. Ceterum rerum ipsatũ
ntlla comparatio. Nam ille ꝑ ma¬
nicheas fallacias aberrabat: iste
autẽ saluberrime docebat salutẽ.
S longe ẽ a peccatoribus saltis. qͥlis
ego tunc aderam: & tamen ꝓpinqua
tantum quẽ ad modum dicebat
audire: ea michi quippe iam des-¬
peranti ad te uiam patere homi¬
ni manis cura remanserat. S ue¬
niebant in anuintim meum simul
cum uerbis que diligebam. res
etiam quas negligebam. Neq eñ
ea dirimere poteram. & dum cor
aperirem ad excipiendum quam
diserte diceret. pariter intrabat.
& quam uere diceret. gradatim
qtudem. Nam primo etiã ipsa
defendi posse michi iam ceꝑant ui¬
deri: & fidem catholicam ꝓ qua
nichil posse dici aduersus opptignã.¬
tes manicheos putatieram. iam non

Expanded text:
suspendebar intentus; rerum autem suspendebar intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Caeterum rerum ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichaeas fallacias aberrabat; iste autem saluberrime docebat salutem. Sed longe est a peccatoribus salus, qualis ego tunc aderam: et tamen propinquabtantum quemadmodum dicebat audire ea mihi quippe jam desperanti ad te viam patere homini, inanis cura remanserat, veniebant in animum meum simul cum verbis quae diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram. Et dum cor aperirem ad excipiendiserte diceret, pariter intrabat et quam uera diceret, gradatim quidem. nam primo etiam ipsa defendi posse mihi iam coeperunt uideri et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici aduersus oppugnantes manichaeos putaueram, iam non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtita etiam euectione publica:
ego ipse ambiui ꝑ eosdem mani¬
cheis uanitatibꝰ ebrios. quibus
ut carcerem ibam. s utriq nescie¬
bamis: ut dictione ꝓposita me
ꝓbatum prefectus tunc symmna¬
chus mitteret. Et ueni medio¬
lantim ad ambrosyum episcopũ
in optimis notum orbi terrȩ. prã
cultorem tuum. cuits tunc elo¬
quia strenue ministrabant ady¬
pem frumenti tui. & leticiam
olei. & sobrram uim ebrietatem
popło trio. Ad eum autẽ duce¬
bar abs te nesciens: ut ꝑ eum
ad te sciens ducerer. Suscepit
me paterne ille homo dei. & ꝑe¬
grinationẽ meã satis eꝑiscopalit̾
dilexit. Et eum amare cepi:
pͥmo quidem ñ tanꝗͣ doctorem
ueri. quod in ęccła tua prorsus des¬
perabam: s tanꝗͣ hominem benig¬
num in me. Et studiose audiebã
dispuitantem in popło. non intentio¬
ne qua debui: sed quasi explorans
enis facuindiam. utrum conueniret
famȩ suȩ. an maior minorue ꝓflcxe-¬
ret quã predicabatur: & uerbis eiꝰ

Expanded text:
pertita etiam euectione publica, pertita etiam euectione publica, ego ipse ambiui per eos ipsos manichaeis uanitatibus ebrios - quibus ut carerem ibam, sed utrique nesciebamus — ut dictione proposita me probatum praefectus tunc Symmachus mitteret. et ueni Mediolanium ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terrae, pium cultorem tuum, cuius tunc eloquia strenue ministrabant adpem frumenti tui, et laetitiam olei, et sobriam vini ebrietatem populo tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer. Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem meam satis episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non tanquam doctorem eri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam hominem benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non intentione qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam, utrum conveniret famae suae, an major minorve proflueret, quam praedicabatur: et verbis ejus
Abbreviated transcription (Latin):
dei: & quibus pre pectinȩ carita¬
te itsticia uilis est. Oderat etiã
istos cor metim. quamuis non
ꝑfecto odio. Quod enim ab eis
passurus eram magis oderam for-¬
tasse: quam eo quod culibet il¬
licita faciebant. Certe tamen
turpes sunt tales. & fornicant᷑
abs te. amando uolatica ludibria
temporiim. & lucrum luteum.
quod cum apprehenditur ma-¬
num inquinat: & amplectendo
mundum fugientem. contemp-¬
nendo te manentẽ. & reuocan¬
tem. & igno centẽ redeunti ad te
meretrici animȩ humanȩ. Et nẽ¬
odi tales pranos. & distortos quã¬
tis eos corrigendos diligam. ut pe-¬
cumȩ. doctrinam ipsam quã dis-¬
cunt preferant: ei uͦ te. deum ue¬
ritatem & ubertatẽ certi bom. &
pacem castissimam. S tunc ina¬
gis eos pati nolebam malos ꝓpter
me: quã fieri ꝓpter te bonos uole¬
bam. Itaq postea quam missum
est a medyolan o romam ad pre-¬
fectum urbis. ut illi ciuitati re¬
thorice magister ꝓuideretur. im¬

Expanded text:
dei et quibus prae pecuniae caritadei et quibus prae pecuniae caritate iustitia uilis est." oderat etiam istos cor meum quamuis non perfecto odio. quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse quam eo, quod cuilibet inlicita faciebant. certe tamen turpes sunt tales et fornicantur abs te amando uolatica ludibria temporum et lucrum luteum, quod cum adprehenditur manum inquinat, et amplectendo mundum fugientem, contemnendo te manentem et reuocantem et ignoscentem redeunti ad te meretrici humanae animae. et nunc tales odi prauos et distortos, quamuis eos corrigendos diligam, ut pecuniae doctrinam ipsam, quam discunt, praeferant, ei uero te deum ueritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. sed tunc magis eos pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos uolebam. Itaque posteaquam missum est a Mediolanio Romam ad praefectum urbis, ut illi ciuitati rhetoricae magister prouideretur in
Abbreviated transcription (Latin):
imbecilla michi responsio uidebat᷑
istortim. Quam quidem ñ facile
palam ꝓmebant: sed  nobis secre¬
tius. ctim dicerent scripturas
noni testamenti falsatas fais.¬
se a nescio quib.  qui itideorũ
legem inserere xp̃iane fidei uolu.¬
erunt. atq ipsi incorrupta exen¬
plaria nulla ꝓferrẽt̃. S me ma¬
xime captum & offocatum quo¬
dami depͥmebant corporalia cogi¬
tantem. moles ille sub quibus an¬
helans in aurem tuȩ ueritatis li¬
quidam & simplicem: respirare
ñ poteram. Sedulo gͦ agere ce¬
peram ꝓpter quod ueneram. ut
Docerem rome artẽ rethoricam.
Et prius domi congregare ali¬
quos. quibus & ꝑ quos in notesc̾e̾
ceꝑam. Et ecce cognosco alia
rome fieri. quȩ ñ patiebar in af¬
frica. Nam reuera illas euersio¬
nes a ꝑditis ad olescentibus ibi ñ
fieri manifestatum est michi:
s subito inquiunt ne mercedem
magistro reddant conspirant
multi adolescentes. & transfe-¬
runt se ad alium. desertores fi¬

Expanded text:
inbecilla mihi responsio uidebatur inbecilla mihi responsio uidebatur istorum; quam quidem non facile palam promebant, sed nobis secretius, cum dicerent scripturas noni testamenti falsatas fuisse a nescio quibus, qui Iudaeorum legem inserere Christianae fidei noluerunt, atque ipsi incorrupta exemplaria nulla proferrent. sed me maxime captum et offocatum quodam modo deprimebant corporalia cogitantem moles illae, sub quibus anhelans in auram tuae ueritatis liquidam et simplicem respirare non poteram. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod ueneram, ut docerem Romae artem rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos innotescere coeperam. et ecce cognosco alia Romae fieri, quae non patiebar in Africa. nam re uera illas euersiones a perditis adulescentibus ibi non fieri manifestatum est mihi: "sed subito" inquiunt "ne mercedem magistro reddant, conspirant multi adulescentes et transferunt se ad alium, desertores fi
Abbreviated transcription (Latin):
tanqꝗͣ de massa lucidissima molis
tuiȩ porrectum. ad nr̃am saltẽ
ta putabam: ut aliud de illo ñ cre.¬
derem. nisi quod possem̃ uanitate
imagmari. Talem itaq naturã
nasci non posse de orntia uirgine
arbitrabar nisi carni concernere¬
tur. Concerni autẽ o ñ comqͥ¬
nari non uidebam: quod michi
talem figarabam. Mettiebam ita¬
q credere in carne natum: ne
credere cogerer ex carne inqͥna¬
tam. Hunc sp̃uales tui blande
& amanter ridebunt me: si hac
confessiones meas legerint. Sed
tamen talis eram. Deinde quȩ
illis scͥpturis tiis reprehenderãt
defendi posse non existimabuam.
s aliquando sane cupiebam. cum
aliqtio illorum librorum doctissi.¬
mo conferre singula. & experii
quid inde sentiret. Iam enim ha¬
pidiĩ cuiꝰdan aduersiis eoscdem
manicheos coram loquentis & dis.¬
serentis. sermones etiam apud
carthagineni mouere me cepant.
cum talia de scͥpturis ꝓferret.
quibus resisti ñ facile posset. &

Expanded text:
tamquam de massa lucidissimae molis tamquam de massa lucidissimae molis tuae porrectum ad nostram salutem ita putabam, ut aliud de illo non crederem nisi quod possem uanitate imaginari. talem itaque naturam eius nasci non posse de Maria uirgine arbitrabar, nisi carni concerneretur. concerni autem et non coinquinari non uidebam, quod mihi tale figurabam. metuebam itaque credere incarnatum, ne credere cogerer ex carne inquinatum. nunc spiritales tui blande et amanter ridebunt me, si has confusiones meas legerint; sed tamen talis eram. Deinde quae illi in scripturis tuis reprehenderant defendi posse non existimabam, sed aliquando sane cupiebam cum aliquo illorum librorum doctissimo conferre singula et experiri, quid inde sentiret. iam enim Elpidii cuiusdam aduersus eosdem manichaeos coram loquentis et disserentis sermones etiam apud Carthaginem monere me coeperant, cum talia de scripturis proferret, quibus resisti non facile posset. et