comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
folia ñ requiras : quia ꝑsacra eloquia abeorũ tractatorib
tuosȩ loquacitatis leuitas studiose cõpescitur. dũ intẽplo dei
nemus plantari ꝓ hibetur  Et cunctiꝓculdubio scimas. quia quoties
in foluis male letȩ segetis culmi ꝓficiunt : minoriplenitudine spi¬
carum grana turgescunt: Unde & ipsam loquendi artẽ quã ma¬
gisteria disciplinẽ exterioris insinuant c̃ seruare despexi: Nam
sicut huius quoq epłȩ tenor enuntiat: ñ metacismi collisionem
fugio: ñ barbarismi confusionem deuito situs. motusq & iam p̃po¬
sit̃ionum casus seruare contẽpno: Quia in dignũ uehem̃ter existi¬
mo: ut uerba cę̧lestis oraculi. restringã sub regulis donati Neq
enĩ haec abullis in terp̃tib inscripturȩ sacrȩ auctoritate seruata
sunt: Exquanimirũ quia nr̃a expositio oritur. dignũ ꝓfecto. ẽ.
ut quasi edita soboles. speciem suȩ matris imitetur : Nouã uero

Expanded text:
folia non requiras, quia per sacra eloquia ab eorum tractatoribus folia non requiras, quia per sacra eloquia ab eorum tractatoribus infructuosae loquacitatis levitas studiose compescitur, dum in templo Dei nemus plantari prohibetur . Et cuncti procul dubio scimus, quia quoties in foliis male laetae segetis culmi proficiunt, minori plenitudine spicarum grana turgescunt. Unde et ipsam loquendi artem, quam magisteria disciplinae exterioris insinuant, servare despexi. Nam sicut hujus quoque epistolae tenor enuntiat, non metacismi collisionem fugio, non barbarismi confusionem devito, situs motusque et praepositionum casus servare contemno, quia indignum vehementer existimo, ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati. Neque enim haec ab ulus interpretibus, in Scripturae sacrae auctoritate servata sunt. Ex qua nimirum quia nostra expositio oritur, dignum profecto est ut quasi edita soboles speciem suae matris imitetur. Novam vero
Abbreviated transcription (Latin):
menauibaneti daritite secutisunt: Quod diuma faclu idũ bispen¬
sationc utris picio : ut cort semꝑ exẽplo adoraionis placidũ laets
quasi anchospifio testr gns :  Num causarũ seculariũ inces¬
sabisi inchol sus quuctuarem: adilloꝵ quippe consortiũ uelut
laboris mei studiis in hoc molestia corporalis obsistit : qđ carnis uirtus
cũ collocutionis ministeriũ exhibere uircsũfficit: mens digne non po¬
test intimare qđ sentit: Quidnãque .ẽ. officiũ corporis. nisi orga¬
nũ cordis: & quã lib& peritus cantandi artifex ex plere artẽ non ua¬
let : nisi ad hanc sibi & ministeria ex teriora concordent: Quia ni¬
nirũ canticũ qđ docta manus imferat: quassata organa
Quanto itaq grauius expositionis meȩ qualitas p̃mitur : inqua dicen¬
digrãm sic fractura organi dissipat. ut hanc peritiȩ arsnulla com¬
ponat: Quȩso autẽ ut huius operis dicta ꝑ currens. in his uerborũ

Expanded text:
rmana vincti charitate, secuti sunt. Quod divina factum dispenrmana vincti charitate, secuti sunt. Quod divina factum dispensatione conspicio, ut eorum semper exemplo ad orationis placidum littus, quasi anchorae fune restringerer, cum causarum saecularium incessabili impulsu fluctuarem. Ad illorum quippe consortium, velutlaboris mei studiis in hoc molestia corporalis obsistit, quod carnis virtus cum locutionis ministerium exhibere vix sufficit, mens digne non potest intimare quod sentit. Quid namque est officium corporis, nisi organum cordis? Et quamlibet peritus sit cantandi artifex, explere artem non valet, nisi ad hanc sibi et ministeria exteriora concordent: quia nimirum canticum, quod docta manus imperat, quassata organa Quanto itaque gravius expositionis meae qualitas premitur, in qua dicendi gratiam sic fractura organi dissipat, ut hanc peritiae ars nulla componat? Quaeso autem ut hujus operis dicta percurrens, in his verborum
Abbreviated transcription (Latin):
oxcutn cũtẽpestas excrescit repente me subpretextu cuele¬
si astici ordinis incausarũ sȩculariũ pelagus repperi: & qͥuictẽ
monasterii quia habendo non fortiter tenui: tuã distriedie
tenenda fuerit. perdendo cognoui: Nancummali diuo¬
cipiendum sacri altaris ministeriũ oboedientiȩ untus oppo¬
nstur duoe subecdȩ colore susceptũ est quodsi multe locecetꝰ
nerũ fugiendo defleatur: Postq hocnoloiti mihi atqu renitenti
cũ ersue st dqris minis terium : &iã pondus est cure pastora¬
cũ inunctum: Quodtanto nuncdurius tolero  quantoe ei
in parene usentiens innulla fiduciȩ consolatione ness. prop
Quibarm mundi atẽpora malis crebrescentibo teritrios propidi¬
mur curis deterioribi implicamur. Dicut eo quoq tẽpore quo
adminteriũ altaris accessi. hocdeme gnorartem e detuo licẽt
saemordinis pandus acciperẽ. quatinus interreno palato licenta¬

Expanded text:
excutit, cum tempestas excrescit, repente me, sub praetextu eccleexcutit, cum tempestas excrescit, repente me, sub praetextu ecclesiastici ordinis, in causarum saecularium pelago reperi; et quietem monasterii, quia habendo non fortiter tenui, quam stricte tenenda fuerit, perdendo cognovi. Nam cum mihi ad percipiendum sacri altaris ministerium, obedientiae virtus opponitur, hoc sub Ecclesiae colore susceptum est, quod 3 si inulte liceat, iterum fugiendo deflectatur. Postque hoc nolenti mihi atque renitenti, cum grave esset altaris ministerium, etiam pondus est curae pastoralis injunctum. Quod tanto nunc durius tolero, quanto me ei imparem sentiens, in nulla fiduciae consolatione respiro. Quia enim mundi jam tempora, malis crebrescentibus, termino propinmur, curis exterioribus implicamur: sicut eo quoque tempore, quo ad ministerium altaris accessi, hoc de me, ignorante me, actum est, ut sacri ordinis pondus acciperem, quatenus in terreno palatio licent
Abbreviated transcription (Latin):
udum te frater beatissime. in constantino politina urbe cognos¬
cens: cũme illic sedis apostolicȩ responsa constringerent. & te il¬
luc iniuncta procausis fidci uiusi gotharũ legatio ꝑduxisset dm̃e
intiuis aurib quod mihi deme displicebut: exposui Nm̃ diu longeq
conuersionis gratiam distuli: et postquã caclesti sum desiderio
affiatus. sȩculari habitu contegi melius putaui:. Aperiebatur
enm mihi iam de acternitatĩs amore quid quȩrerem: sedui¬
olta me consuetudo deuinxerat. ne exteriorẽ cultũ mucarẽ
Cumq ad huc me cogeret animus presenti mundo quas spend¬
etenus dese iure : cȩperunt multa controne exeiasde i inde
curi suc crescere : ut ingo iam nonspecie. sed quodẽ grauius nñte
retinerer : Quaetandẽ cuncta sollicite fugiens. portum
monasterii petii : & relictis quȩ mundisunt ut frustratunc
credidi exhuius uitȩ naufragio nudis euasi &idenoni
plerumq nauem incaute religatã. &iã desinututi litorisunda

Expanded text:
udum te, frater beatissime, in Constantinopolitana urbe cognoscens, cum me illic sedis apostolicae responsa constringerent, et te illuc injuncta pro causis fidei Visigothorum legatio perduxisset, omne in tuis auribus, quod mihi de me displicebat, exposui: quoniam diu longeque conversionis gratiam distuli, et postquam coelesti sum desiderio afflatus saeculari habitu contegi melius putavi . Aperiebatur enim mihi jam de aeternitatis amore quid quaererem, sed inolita me consuetudo devinxerat, ne 2 exteriorem cultum mutarem. Cumque adhuc me cogeret animus praesenti mundo quasi specie tenus deservire, coeperunt multa contra me ex ejusdem mundi cura succrescere, ut in eo jam non specie, sed, quod est gravius, mente retinerer. Quae tandem cuncta sollicite fugiens, portum monasterii petii, et relictis quae mundi sunt, ut frustra tunc credidi, ex hujus vitae naufragio nudus evasi. Quia enim plerumque navem incaute religatam, etiam de sinu tutissimi littoris unda
Abbreviated transcription (Latin):
IUITEX TUM CONSIDERIT.ETSENS U
sacrȩ locutionis ignorat. hontã se eruditione
instruit. quã ambiguitate confundit: Quia
non nũquã sibi littere uerba contradicunt: sed
dũ a semet ipsis ꝑ contrarietatẽ dissidunt. lectorẽ
ad intelligentiã ueritatis mittunt :
re ÷ & ñ longe postsubicit. melius ẽ . ire ad domũ luctus. quã
lomũ c̃uiuii:. Curluctũ c̃uiuio p̃tulit. qui prius esũ potũq: l.
ẽ. melius deb& addomũ gaudii. quã addomũ lamenti ꝓ¬
ire : Hinc ẽ qđ iterũ dicit᷑  Iarire uuienis in adolescentiati

Expanded text:
considerat, et sensum sacrae locutionis ignorat, non tam se eruditione instruit, quam ambiguitate confundit, quia nonnunquam sibi litterae verba contradicunt; sed dum a semetipsis per cotrarietatem dissident, lectorem ad intelligentiam veritatis mittunt. Qre ; et non longe post subjicit: Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii ? Cur luctum convivio praetulit, qui prius esum potumque laprocul dubio esse melius debet ad domum gaudii, quam ad domum lamenti properare. Hinc est quod iterum dicit: Laetare, juvenis, in adole
Abbreviated transcription (Latin):
EATIS IOB AdMORTEM PETIIUS. INTEPTATIONE
aduitã creuit exuerbere : & antiquus. hostis undese
bona eiꝰ estimauit extinguere. inde doluit multi
setẽptationũ bella restaurat: & de scõ uiro mala adhuc in
sperat : quia bona malus credere non potest uel exꝑta:
tẽ quȩ in prima eiꝰ ꝑcussione prȩmissa sunt: iterũ subnei¬

Expanded text:
eatus Job ad mortem petitus in tentatione, ad vitam crevit ex verbere; et antiquus hostis unde se bona ejus aestimavit exstinguere, inde doluit multipse tentationum bella restaurat, et de sancto viro mala adhuc impudenter sperat; quia bona malus credere non potest, vel experta. Ea autem quae in prima ejus percussione praemissa sunt, iterum subne
Abbreviated transcription (Latin):
& plena mors eius ẽ. ꝑfectus amor ȩternitatis : Nã cũmens abeiꝰ
rei appetitu retrahitur. quȩ accipientiũ numero partitur : tan¬
tomagis ꝓximũ diligit . quanto minꝰ exꝓuectu illius sua dãp¬
na ꝑtimescit : Quȩ sĩ ꝑfecte in amore cȩlestis patriȩ rapitur:
Quȩnimirũ caritas. quid .ẽ. aliud. quã oculus m̃tis : quisi terreni
amoris puluere tangitur : ab int̾nȩ lucis moxintuitu lesus
reuerberatur : Quia autẽ paruus. ẽ. qui terrena diligit. mag¬
nus quiȩterna concupiscit: potest &ĩã sic ñ in conuenient᷑
intelligi : Paruulum occidit inuidia : qm̃ huius pestis
languore nonmoritur. nisi qui adhuc indesi derii

Expanded text:
 plena mors est ejus, perfectus amor aeternitatis. Nam cum mens ab ejus rei appetitu retrahitur, quae accipientium numero partitur, tanto magis proximum diligit; quanto minus ex provectu illius sua damna pertimescit. Quae si perfecte in amore coelestis patriae rapitur, Quae nimirum charitas quid est aliud quam oculus mentis; qui si terreni amoris pulvere tangitur, ab internae lucis mox intuitu laesus reverberatur? Quia autem parvulus est qui terrena diligit, magnus qui aeterna concupiscit, potest etiam sic non inconvenienter intelligi: Parvulum occidit invidia, quoniam hujus pestis languore non moritur, nisi qui adhuc in desideriis
Abbreviated transcription (Latin):
ti iob uel omnes hereici quorumnu
em tenent seruare nesciunt : Inuentum uer¬
a proferre ꝑhibentur: quianimirum dicta
quaedis cretionis pondus non solidat. a unele¬
uittitis postat.¬

Expanded text:
ti Job, vel omnes haeretici, quorum hi speciem tenent, servare nesciunt, in ventum verba proferre perhibentur, quia nimirum dicta quae discretionis pondus non solidat aura levitatis portat.
Abbreviated transcription (Latin):
solum iudaicum populum extimore seruientemi sed
ipsos quoque a postolos insuo amore regeneratos.
passionis eius tempore teloperfidiae perculit uul¬
nere beati iob corpus at teritur : quia redemptor nãr
configi clauis incrucispatibulo non dedignatur:.
aplanta autem pedis usque aduerticem uulnera
sus cepit : quia scãm xcdesiam quae corpus eius esc

Expanded text:
ex timore servientem, sed ipsos quoque apostolos in suo amore regeneratos, passionis ejus tempore telo perfidiae perculit. Vulnere beati Job corpus atteritur, quia Redemptor noster configi clavis in crucis patibulo non dedignatur. A planta autem pedis usque ad verticem vulnera suscepit, qu
Abbreviated transcription (Latin):
auctoritatscriptur arũ om̃ib: p̃ferendã sequi uultis : eam sequamini quae
ab ipsius p̃sentiȩ xp̃i tẽporib ꝑ dispensationes apłoꝵ & ceteras ab eoꝵ sedib:
successiones ep̾orũ usq ad hec tẽpora toto orbe terrarũ custodita com̃data
clarificata ꝑuenit. Ibi enĩ uidebitis etiam uet̃ is testamti & obscurareue¬
lari  & p̃dicta cõpleri. Si autẽ quasi ratione mouemini : pͥmũ cogitetis qͥnã
sitis. qua minus idonei ad cõphendendã naturã. ñ dicã dei sed animȩ urȩ.
Cõp̃hendendã sane que ad modũ uelle aut uoluisse uos dicitis. certari
tione : ñ uanissima credulitate. Qđ cũ minime potueritis sine dubio enĩ
quã diutales estis nullo mͦ poteritis. illud saltẽ qđ om̃i humanȩ menti. ẽ.
naturalit̃ insitum. simͦ id ꝑuerse opinionis prauitate ñ turbetur : dei na¬
turam atq: substantiam in cõmuta bilẽ om̃ino. om̃ino incorruptibilẽ. cogi¬

Expanded text:
auctoritatem scripturarum omnibus praeferendam sequi uultis. eam sequamini, quae ab ipsius praesentiae Christi temporibus per dispensationes apostolorum et certas ab eorum sedibus successiones episcoporum usque ad haec tempora toto orbe terrarum custodita, commendata, clarificata peruenit. ibi enim uidebitis etiam ueteris testamenti et obscura reuelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemini, primum cogitetis, quinam sitis, quam minus idonei ad conprehendendam naturam, non dicam dei. sed animae uestrae, conprehendendam sane, quemadmodum uelle aut uoluisse uos dicitis, certissima ratione, non uanissima credulitate: quod cum minime potueritis — sine dubio enim quamdiu tales estis, nullo modo poteritis — illud saltem, quod omni humanae menti est naturaliter insitum, si modo id peruersae opinionis prauitate non turbetur, dei naturam atque substantiam incommutabilem omnino, omnino incorruptibilem cogi
Abbreviated transcription (Latin):
deet astruendũ. est .s Sicut ad quosdã in ꝑfectos loquens apłs. ait. Gaudens
& udens urãm conuersationẽ. & id quod deest fidei ur̃ȩ. in xp̃o. Cernebat

Expanded text:
deest astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens deest astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens et uidens uestram conuersationem et id quod deest fidei uestrae in Christo. cernebat
Abbreviated transcription (Latin):
atis suꝑq in lucẽ iã traductis errorib ac iudaicȩ suꝑstitionis
simul & soemi xp̃ianorũ abunde detecta fallacia: a doctissimo sei¬
licet & solo nobis post beatũ patrẽ nr̃m manicheũ studendo adi
responsa ꝑpt̾ callidas & astutas conferentiũ nobiscũ ꝓpositiones scribe.
quod cũ idẽ uos ex more parentis sui serpentis. captiosis circũ uenire questi¬
unculis uoluerint: & ipsi ad respondendũ iugilanter eis sitis instructi.
Ita enĩ fiet ut ad ea ipsa quȩ proposuerint religati ulterius huo. atq
illuo uagari non possint. Ac ne ꝓfusa confusaue oratione legentiũ in¬
poidarentur ĩgenia : tã breuiter quã distinete ex aduerso sibi ipsorũ atq
cauenus. quod uos eẽ. ostendimꝰ. Nã quod semũ ẽ: ex quadã parte in ꝑfeccũ.
exnulla tam̃ falsũ ẽ. Quid ergo: Si aliquid de est fidei eorũ quos circũ ue¬
nire conamini. nũqͥd ideo. id qđ eis ad est destruendũ. ac ñ potius id. quod eis¬

Expanded text:
atis superque in lucem iam traductis erroribus ac Iudaicae superstitionis simul et semichristianorum abunde detecta fallacia a doctissimo scilicet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendo Adimresponsa propter callidas et astutas conferentium nobiscum propositiones scribere, quo cum idem uos ex more parentis sui serpentis captiosis circumuenire quaestiunculis uoluerinIta enim fiet ut ad ea ipsa quae proposuerint religati, ulterius huc atque illuc vagari non possint. Ac ne profusa confusave oratione legentium inundarentur ingenia, tam breviter quam distincte ex adverso sibi, ipsorum atqcauemus, quod uos esse ostendimus. nam quod semum est, ex quadam parte inperfectum, ex nulla tamen falsum est. quid ergo? si aliquid deest fidei eorum, quos circumuenire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod
Abbreviated transcription (Latin):
Au semi apͥianos cauendos putas. qđ nos eẽ dicis nos autẽ pseudo ap̃ianoꝰ
cauenis: quod uos eẽ. ostendimꝰ. Nã quod semũ ẽ. ex quadã parte in ꝑfeccũ
exnuilla tam̃ falsũ ẽ. Quid ergo: Si aliquid deest fidei eorũ quos circũue¬
nire conamini. nũqͥd ideo id qđ eis ad est destruendũ. ac ñ potuis id quod eis¬
de est astruendũ est  Sicut ad quosdã inꝑfectos loquens apłs. ait. Gaudens
& uidens urãm conuersationẽ. & id quod deest fidei ur̃ȩ. in xp̃o. Cernebat

Expanded text:
Tu semichristianos cauendos putas, quod nos esse dicis; nos autem pseudochristianos Tu semichristianos cauendos putas, quod nos esse dicis; nos autem pseudochristianos cauemus, quod uos esse ostendimus. nam quod semum est, ex quadam parte inperfectum, ex nulla tamen falsum est. quid ergo? si aliquid deest fidei eorum, quos circumuenire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod deest astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens et uidens uestram conuersationem et id quod deest fidei uestrae in Christo. cernebat
Abbreviated transcription (Latin):
giuis ab crrarent. Cõniaddã aucẽ arbitror sub eiꝰ nomine uerba eiꝰ ponert̃.¬
atis suꝑq in lucẽ iã traductis errorib ac iudaicȩ suꝑstitionus
sinul ar semi x p̃ianorũ abunde dececta fallacia a doctus simo sti¬
licet & solo nobis post beatũ patrẽ nr̃m manicheũ studendo adi¬
responsa ꝑpt̾ callidas &e astutas conferentiũ nobiscũ ꝓpositiones seribe
quod cũ ile uos er more parentis sui serpentis. captionis circũ uenire questi¬
unctilis uoluerint: & ipsi ad respondendũ iugilanter eis ñcis instructi.¬
Ita enĩ fict ut adea ipsa quȩ proposuerint religati: ulterius hue atq
illuo uagari non possint. Ac ne ꝓfusa consusa ue oratione logentii ina¬
upidantur ĩgenia : tã breuiter quã distoicte ex aduerso sebi ipserũ acq
nr̃orũ uerba constitui. AUSUSTIN U S. ao o cco exo ao

Expanded text:
gius aberrarent. commodum autem arbitror sub eius nomine uerba eius ponere egius aberrarent. commodum autem arbitror sub eius nomine uerba eius ponere eatis superque in lucem iam traductis erroribus ac Iudaicae superstitionis simul et semichristianorum abunde detecta fallacia a doctissimo scilicet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendo Adiresponsa propter callidas et astutas conferentium nobiscum propositiones scribere, quo cum idem uos ex more parentis sui serpentis captiosis circumuenire quaestiunculis uoluerint, et ipsi ad respondendum uigilanter eis sitis instructi.ita enim fiet. ut ad ea ipsa, quae proposuerint, religati ulterius huc atque illuc uagari non possint. ac ne profusa confusaue oratione legentium inundarentur ingenia, tam breuiter quam distincte ex aduerso sibi ipsorum atque nostrorum uerba constitui. AUGUSTINUS respondit:
Abbreviated transcription (Latin):
Saustus quida fuit gente a for. cuitate mileutanus. eloquio suauis. ingenio
callidus. secta manicheus. ac ꝑ hoc nefando errore ꝑuersus. Nouera ipse
hominẽ quẽ admodũ eũ cõmenioraui in libris confessionũ mearũ. Hic quod dani
uosumon edidit aduersus rectã xp̃ianã fidẽ. & catholicã ueritate. Qđ cuon
uonisset imanus nras. lectũq eẽt a fribus. desi derauerunt & iure caritatis
ꝑ quã eis serumus. Flagitanerunt. ut ei responderemus. Hoc aggrediar nẽ
in nomine atq adiutorio dnĩ & saluatoris nt̃i cħuxpi. ut oñis qui hed legora¬
intelligant: quã nichil sit acutũ ingeniũ &e lingua expolita. iust a dño gressus
homiinis dirigantur. Quod multis eciã tardiorib & inualidiorib occultaes¬
equitate diuinȩ miscdiȩ p̃stitũ ẽ: cũ multi acerrimi & facundis sunr deser
ad iutorio dei ad ħoo uelocit x ꝑtinaciter currerent. ut auentatis ua lorie¬

Expanded text:
austus quidam fuit gente Afer, ciuitate Mileuitanus, eloquio suauis, ingenio callidus, secta Manichaeus ac per hoc nefando errore peruersus. noueram ipse hominem, quemadmodum eum commemoraui in libris Confessionum mearum. hic quoddam uolumen edidit aduersus rectam christianam fidem et catholicam ueritatem. quod cum uenisset in manus nostras lectumque esset a fratribus, desiderauerunt et iure' caritatis, per quam eis seruimus, flagitauerunt, ut ei responderemus. hoc adgrediar nunc in nomine atque adiutorio domini et saluatoris nostri Iesu Christi, ut ointelligant quam nihil sit acutum ingenium et lingua expolita, nisi a Domino gressus hominis dirigantur . Quod multis etiam tardioribus et invalidioribus occulta aequitate diuinae misericordiae praestitum est, cum multi acerrimi et facundissimi deserti adiutorio dei ad hoc uelociter et pertinaciter currerent, ut a ueritatis uia lon
Abbreviated transcription (Latin):
nire conamini. nũqͥd ideo id qđ eis ad est destruendũ. ac ñ potuis id quod eis¬
de est astruendũ est  Sicut ad quosdã inꝑfectos loquens apłs. ait. Gaudens
& uidens urãm conuersationẽ. & id quod deest fidei ur̃ȩ. in xp̃o. Cernebat

Expanded text:
nire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod nire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod deest astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens et uidens uestram conuersationem et id quod deest fidei uestrae in Christo. cernebat
Abbreviated transcription (Latin):
licet & solo nobis post beatũ patrẽ nr̃m manicheũ studendo adi¬
responsa ꝑpt̾ callidas &e astutas conferentiũ nobiscũ ꝓpositiones seribe
quod cũ ile uos er more parentis sui serpentis. captionis circũ uenire questi¬
unctilis uoluerint: & ipsi ad respondendũ iugilanter eis ñcis instructi.¬
Ita enĩ fict ut adea ipsa quȩ proposuerint religati: ulterius hue atq
illuo uagari non possint. Ac ne ꝓfusa consusa ue oratione logentii ina¬
upidantur ĩgenia : tã breuiter quã distoicte ex aduerso sebi ipserũ acq
nr̃orũ uerba constitui. AUSUSTIN U S. ao o cco exo ao
Au semi apͥianos cauendos putas. qđ nos eẽ dicis nos autẽ pseudo ap̃ianoꝰ
cauenis: quod uos eẽ. ostendimꝰ. Nã quod semũ ẽ. ex quadã parte in ꝑfeccũ
exnuilla tam̃ falsũ ẽ. Quid ergo: Si aliquid deest fidei eorũ quos circũue¬

Expanded text:
licet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendo Adilicet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendo Adiresponsa propter callidas et astutas conferentium nobiscum propositiones scribere, quo cum idem uos ex more parentis sui serpentis captiosis circumuenire quaestiunculis uoluerint, et ipsi ad respondendum uigilanter eis sitis instructi.ita enim fiet. ut ad ea ipsa, quae proposuerint, religati ulterius huc atque illuc uagari non possint. ac ne profusa confusaue oratione legentium inundarentur ingenia, tam breuiter quam distincte ex aduerso sibi ipsorum atque nostrorum uerba constitui. AUGUSTINUS respondit: Tu semichristianos cauendos putas, quod nos esse dicis; nos autem pseudochristianos cauemus, quod uos esse ostendimus. nam quod semum est, ex quadam parte inperfectum, ex nulla tamen falsum est. quid ergo? si aliquid deest fidei eorum, quos circumue
Abbreviated transcription (Latin):
Saustus quida fuit gente a for. cuitate mileutanus. eloquio suauis. ingenio
callidus. secta manicheus. ac ꝑ hoc nefando errore ꝑuersus. Nouera ipse
hominẽ quẽ admodũ eũ cõmenioraui in libris confessionũ mearũ. Hic quod dani
uosumon edidit aduersus rectã xp̃ianã fidẽ. & catholicã ueritate. Qđ cuon
uonisset imanus nras. lectũq eẽt a fribus. desi derauerunt & iure caritatis
ꝑ quã eis serumus. Flagitanerunt. ut ei responderemus. Hoc aggrediar nẽ
homiinis dirigantur. Quod multis eciã tardiorib & inualidiorib occultaes¬
equitate diuinȩ miscdiȩ p̃stitũ ẽ: cũ multi acerrimi & facundis sunr deser
ad iutorio dei ad ħoo uelocit x ꝑtinaciter currerent. ut auentatis ua lorie¬
giuis ab crrarent. Cõniaddã aucẽ arbitror sub eiꝰ nomine uerba eiꝰ ponert̃.¬
atis suꝑq in lucẽ iã traductis errorib ac iudaicȩ suꝑstitionus
sinul ar semi x p̃ianorũ abunde dececta fallacia a doctus simo sti¬

Expanded text:
austus quidam fuit gente Afer, ciuitate Mileuitanus, eloquio suauis, ingenio callidus, secta Manichaeus ac per hoc nefando errore peruersus. noueram ipse hominem, quemadmodum eum commemoraui in libris Confessionum mearum. hic quoddam uolumen edidit aduersus rectam christianam fidem et catholicam ueritatem. quod cum uenisset in manus nostras lectumque esset a fratribus, desiderauerunt et iure' caritatis, per quam eis seruimus, flagitauerunt, ut ei responderemus. hoc adgrediar nunc hominis dirigantur. quod multis etiam tardioribus et inualidioribus occulta aequitate diuinae misericordiae praestitum est, cum multi acerrimi et facundissimi deserti adiutorio dei ad hoc uelociter et pertinaciter currerent, ut a ueritatis uia longius aberrarent. commodum autem arbitror sub eius nomine uerba eius ponere eatis superque in lucem iam traductis erroribus ac Iudaicae superstitionis simul et semichristianorum abunde detecta fallacia a doctissimo sci
Abbreviated transcription (Latin):
Saustus quidã fuit gente. afor. ciuitate mileuitanus. ȩloquio suauis. ingenio
ꝓallidus. secta manicheus. ac ꝑ hoc nefando errore ꝑuersus. Nouerã ipse
hominẽ quẽ ad modũ eũ cõmenioraui in libris confessionũ mearũ. Hic quoddam
uolunen edidit aduersus rectã xp̃ianã fidẽ. & catholicã ueritate. Qđ cum
uenisset inmanus nrãs. lectãq c̃ẽt a fribus. desi derauerunt & iure caritatis
ꝑ quã eis seruimus. flagitauerunt. ut ei responderemus. Hoc aggrediar nõ
incelligant. quã nichil sit acutũ ingeniũ. ce lingua ex polita. nisi a dñogressus
homunis dirigantur. Quod multis eciã tardiorib & inualidiorib occulta
equitate diuinȩ miscdiȩ p̃stitũ. ẽ : cũ multi acerrimi & facundis simi desera
ad iutorio dei ad hoo uelocit̾ & ꝑtinaciter currerent. ut aueritatis ua lon-¬
gus aberrarent. Cõniedã aucẽ arbitror sub eiꝰ nomine uerba eiꝰ ponerẽ.¬

Expanded text:
austus quidam fuit gente Afer, ciuitate Mileuitanus, eloquio suauis, ingenio callidus, secta Manichaeus ac per hoc nefando errore peruersus. noueram ipse hominem, quemadmodum eum commemoraui in libris Confessionum mearum. hic quoddam uolumen edidit aduersus rectam christianam fidem et catholicam ueritatem. quod cum uenisset in manus nostras lectumque esset a fratribus, desiderauerunt et iure' caritatis, per quam eis seruimus, flagitauerunt, ut ei responderemus. hoc adgrediar nunc intellegant, quam nihil sit acutum ingenium et lingua expolita, nisi a domino gressus hominis dirigantur. quod multis etiam tardioribus et inualidioribus occulta aequitate diuinae misericordiae praestitum est, cum multi acerrimi et facundissimi deserti adiutorio dei ad hoc uelociter et pertinaciter currerent, ut a ueritatis uia longius aberrarent. commodum autem arbitror sub eius nomine uerba eius ponere e
Abbreviated transcription (Latin):
tum. ẽ. mane. & trans actus unus dies. incipit oꝑatio quȩ seqͥtꝰ.
ab ipso mane qđ iam factum est post ipsam oꝑationẽ sit ues¬
& dixit ds̃. Fiat firmamentũ inmedio aquȩ. & sit diuisio
inter aquã & aquã & sic est factum. Et fecit dr̃ firmam̃tũ
& diuisit ds̃ inter aquã quȩ est subfirmamento et inter aquã
cellim. Et uidit ds̃ quia bonũ . ẽ. Hoc non memini maniche¬
os solere reprehendere. Tamen quod diuisȩ sunt aquȩ ut aliȩ
essent supra firmamentum. et aliȩ subfirmamento. qnm̃
materiam illam dicebamus nomine aquę appellata. Cre¬
do firmamenti cȩli. materiam corporalem rerũ uisibilium
abilla incorporali rerum uisibilium fuisse discretam.
Cumenim sic cȩlũ corpus pulcherrimum omĩs in uisibilis creatura
excidit etiam pulchritudinẽ cȩli. Ideo fortasse suꝑ cȩlũ esse
dicuntur aquȩ in uisibiles quȩ a paucis intelleguntur non lo¬

Expanded text:
tum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur tum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit ves dixit deus: fiat firmamentum in medio aquae et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit inter aquam quae erat sub firmamento et inter aquam coelum: et vidit Deus quia bonum est. Haec non memini Manichaeos reprehendere solere: tamen quod divisae sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non lo
Abbreviated transcription (Latin):
accipere. Sed post ea suo loco requiremꝰ utrum uere sic est acci¬
piendum. quia uocauit ds̃ qm̃ quantũ accedimus inscripturis
& in eisdẽ ad suescimꝰ. tantũ nobis locutiones earũ innotescunt
Sic enĩ dicimꝰ. Ille pat̾ familias aedificauit istã domũ. id est
aedificari fecit. Et multa talia ꝑ om̃s libros diuinarũ scrip¬
mane diesunus. Et hic calumniantur manichei. dũputant.
ita dictũ. eẽ. quasi auespera dies coeperit. Non intellegunt
oꝑationẽ illam qualux factaest. Et diuisum. ẽ. inter lucẽ
& tenebras. Et uocata .ẽ. lux dies. & tenebrȩ nox. Hancer¬
go tam oꝑationẽ non intellegunt addiem ꝑtinere. Post hanc
autẽ oꝑationẽ tamquã finito die facta . ẽ. uespera. Sed quia
etiã nocte trans acta cũ factũ.ẽ. mane. Sic de inceps reliqui
dies conputantur a mane usq in mane. Nunc enĩ qđ fac¬

Expanded text:
accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est acciaccipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enim dicimus, Ille paterfamilias aedificavit domum istam, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripmane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum fac
Abbreviated transcription (Latin):
dictum est. lucis absentia.ẽ. Distinctio tamen facta est int̃
lucẽ & tenebras. quẽ ad modum nos clamando facimꝰ uocẽ
Silentium autẽ non sonando facimꝰ quia cessatio uocis. silen¬
tium est. Diftinguimus tam̃ sensu quodã inter uocẽ & silen¬
tium. & illud uocamꝰ uocẽ & illud silentium. Sic recte multis
diuinarum scripturarum locis ds̃ dicitur facere teneip¬
bras quia lucẽ quib uult tẽporib uł locis uł dat uel detra-¬
hit. Hoc autẽ totũ ad intellectũ nr̃m dictum est. qua ẽnim
lingua uocauit dr̃. diem lucem. & tenebras noctem. utrũ
hȩbrea. angreca an latina an aliqua alia. Et sic omnia
quȩ uocauit quęri potest. quia lingua uocauerit. Sed
a pud dm̃ purus intellectus ẽ sine strepitu. & diuersitate
linguarum. Vocauit autem dictũ .ẽ. uocari fecit. quia sic dis¬
tinc xit omia & ordinauit. ut & diescerni possent & nomina

Expanded text:
dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et idivinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina
Abbreviated transcription (Latin):
in illis fecerat ipsam fidem. nisi ipse qui eam mirabat᷑. qđ si
& alius eam feciss&. ut quid miraret᷑ qui prescius erat. Si sol¬
uunt manichei questionẽ istam uideant quia & illa soluere
possunt. Si autẽ non soluunt. quid ista reprȩhendunt. quȩ
ad se nolunt ꝑtinere cũ illa quae ad se ꝑtinere dicunt non
nouerint. Quod enĩ mirat᷑ dñs. nob mirandum esse significat.
quibus adhuc opus. ẽ. sic moueri. Om̃sergo tales motus non
ꝑ turbati animi signa sunt. sed docentis magistri. sic sunt
& uerba u&eris testamenti. quȩ non dm̃ infirmum docent.
Sed nr̃e infirmitati blandiuntur. Nihil enim dedõ dignũ
dici potest. Nobis tamen ut nutriamur. et ad ea ꝑ ueniamꝰ
quȩ nullo humano sermone nec dici possunt ea dicuntur
Et uocauit dr̃. diem lucem. & tenebras uocauit noctem. Hic
non dictum erat. fecit ds̃ tenebras quia tenebrȩ sicut suꝑius

Expanded text:
in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur et vocavit Deus diem lucem, et tenebras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius
Abbreviated transcription (Latin):
brum. quãuis in conparationẽ sapientiȩ et potentiȩ dĩ pęne
nullussit. Tamen tam diu lignum cȩdere adq tractare. do¬
lando asciando. planando. uł tornando. adq: poliendo qͦ¬
adusq ad artis regulam ꝑducat᷑ quantum potest & placeat᷑.¬
& placeat artifici suo. Num quid ergo quia placet qđ fecit
ldeo non nouerat bonum. prorslis nouerat intus in animo
Vbi ars ipsa pulcrior .ẽ. quam illa quȩ arte fabricantur.
sed quod uidet in tus in arte. hoc foris ꝓbat inoꝑe. Et hoc. ẽ.
ꝑfectum quod artifici suo plac&. Uidit ergo ds̃ lucẽ. quia
bona .ẽ. quibus uerbis non ostenditur. luxisse dõ in solitũ
bonum. Sed placuis se ꝑfectum. quid si dictum esset. mira¬
tus est ds̃ lucem quia bonaest quantum clamarent. quan¬
tum litigarent: ad miratio en imreuera de reb. insperatis
nasci solet & tamen legunt isti. et laudant in euuangłio dnm

Expanded text:
brum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene brum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen legunt isti, et laudant Dominum nostrum J
Abbreviated transcription (Latin):
tur. om̃ia in formis materia. ut resignota notis uocabu¬
lis insinuaretur. anperitiorib & non inuno uocabulo sed
cȩlũ & terra: quia inde futurum erat cȩ̨lũ & terra. Dic¬
ta .ẽ. t̃ra in uisibilis & in composita. et tenebrȩ suꝑ abyssũ.
quia in formis erat & nulla specie cerni aut tractari poterat
etiam si esset homo qui uider& ad que tractar&. Dicta. ẽ. aqͣ
quia facilis. inductilis subiacebat oꝑanti. ut de illa om̃ia
formarentur. sed sub his om̃ib nominib materia erat in¬
uisa & informis. dequa condidit mundũ. Et dixit ds̃ Piat¬
lux : & facta . ẽ.lux. Hoc non solent rep̃hendere manichei
sed illud qđ sequitur. &uidit dr̃. lucẽ quia bona ẽ. Dicunt
enim. Ergo non nouerat ds̃ lucẽ. aut non nouerat bonum.
Miseri homines. quib displicet. quod dõplacuer̃ oꝑa sua.
Cũ uideant etiam hominẽ artificẽ uerbi grã lignarium fa¬

Expanded text:
tur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabutur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum. CAPUT VIlux. Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fa
Abbreviated transcription (Latin):
dine est sermonis nr̃i cũ id qđ certissime futurũ speramus
dicimus. factum puta. Hanc autẽ adhuc informã mate
riam. etiam t̾rã in uisibilẽ adque in conpositã uoluit ap¬
pellare quia inter omia elementa mundi. in t̾ra uidebat᷑.
minus speciosa. quã cetera. Inuisibilẽ autẽ dixit ꝓpter
suꝑ quã ferebatur sp̃s dĩ. Sicut suꝑ fertur reb fabrican¬
dis uoluntas artificis. quod & si paucorũ intellegentia po¬
test ad tingere. humanis autẽ uerbis. nescio utrum uel
a paucis hominib possit exponi. Propterea uero non ab¬
surde etiam aqua dicta . ẽ. ista materia quia om̃ia quȩ int̾ra
nascuntur. siue animalia. siue arbores. uł herbȩ. & siqua
similia. ab umore incipiunt formari adque nutriri. Haec
ergo om̃ia. siue celum & terra. siue terra in uisibilis & in con¬
posita & abyssus cũ tenebris siue aqua. suꝑquam sp̃s fereba¬

Expanded text:
dine sermonis nostri, cum id quod certissime futurum speramus, dine sermonis nostri, cum id quod certissime futurum speramus, dicimus: jam factum puto. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abyssus cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus fereba
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ cȩlũ & terrã. quasi semen cȩli & terrae cũ in confuso
adhuc ess&r cȩli & terrȩ materia. Sed quia certum erat
in de futurum. eẽ . cȩlũ & terrã. Iã & ipsa materia. cȩlum
& terra appellata.ẽ. isto genere locutionis etiam dñr.
Locutus ẽ cum dicit : Iã non dicã uosseruos: qr seruus
nescit quid faciat dñs eiur. Uos autẽ dixi amicos quia
om̃ia quȩcũq audiui apatre meo. nuntiaui uobis. Nonqr¬
iã factũ erat. sed quia certissime futurum erat. Nã post
paululum dicit illis: Ad huc multa habeo dicere uobis.
sed non potestis ea portare modo. Vt quid ergo dixerat
om̃ia quȩcũq audiui a patre meo. nota uobis feci. qr se
sciebat hoc esse facturum sic etiã cęlũ & t̾rã potuit dicere
materia. Unde nondũ erat factũ cȩlũ & terra. sed tamen
non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locu¬
tiones inscripturis diuinis inueniuntur: sicut in consuetu¬

Expanded text:
Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis . Non quia factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo dicere vobis, sed non potestis portare modo . Ut quid ergo dixerat: Omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis, nisi quia sciebat hoc se esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locutiones in scripturis divinis inveniuntur, sicut in consuetu
Abbreviated transcription (Latin):
Aurificem. & terra figulũ adiuuat ut possit ꝑficere oꝑa
sua. Si enĩ non ad iuuentur eam materiam unde aliquid fa¬
ciunt. Nihil possunt facere. cũ materiã ipsã non ipsi faci¬
ant. Non enĩ faber facit lignũ. sed deligno aliquid facit
dic & ceteri om̃s huius modi opifices. Omp̃s autem dr̃.
nullare ad uuandus erat quam ipse non fecerat ut quod
uolebat efficer&. Si enim ad eas res quas facere uolebat
adiuuabat eum aliqua res quam ipse nonfecerat. ñ erat
omp̃s. Quod sacrilegum. ẽ. credere. In formis ergo illa
matheria quam denihilo dr̃ fecit: appellata est primo
cȩlum & terra: Et dictum est Inprincipio fecit dr̃ cȩlum
& t̾ram. Nonquia iam hoc erat. sed quia hoc esse poterat
Nã & cȩlum postea scribitur factum quem ad modum si
semen arboris considerantes dicamus ibi esse radices & ro¬
bur & ramos & fructus & folia. non qui iam sunt sed
quia inde futura sunt. Sic dictum est. In principio fecit

Expanded text:
aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia, unde aliquid faciunt: nihil possent facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit: sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens, quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia, quam de nihilo Deus fecit, appelcoelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit
Abbreviated transcription (Latin):
nomine. uniuersa creatura significata .ẽ. quã fecit & condi¬
dit dr̃. Ideo autẽ nominib uisibilium rerum haec appella¬
ta sunt ꝓpt̃ paruulorum in firmitatẽ quiminus idonei sunt
inuisibilia conprȩhendere. Primo ergo materia facta ẽ.
confusa & informis. Unde omia fierent quȩ distincta
adq formata sunt. qđ credo agrȩcis. chaos appellari.
Sic enĩ & alio legimus dictũ in laudib dĩ. qui fecisti mun¬
dum demateria informa. qđ aliqui codices habent
demateria inuisa. Et idõ ds̃. rectissime creditur omnia
denihilo fecisse qr etiam si om̃ia formata de ista materia
facta sunt. Hȩc ipsa tamen materia denihil om̃ino facta. ẽ.
Non enĩ debemus. eẽ. similis istis qui om̃ĩpotentem dm̃
non credent aliquid denihilo facere potuisse cũ considant
fabros. & quos lib& opifices non posse aliquid fabricare
nisi habuerint unde fabricent. & ligna enim adiuuant
fabrum. Q argentum adiuuat argentarium. & aurum

Expanded text:
nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent, quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei: Qui fecisti mundum de materia informi, etc. Quod aliqui codices habent de materia invisa, et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia omnino de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent: ligna enim et adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum
Abbreviated transcription (Latin):
regul ii cogitur & quod dicitur appirert aridan qua
aluid dici uitellegendum ẽ. Nunutilla materia aci¬
ptat uisbilem formã. quam nunc habet terra quã ai¬
demus & tangimus Suꝑius ergo quo đ nominabutur
terra inuisibilis & in composita. mnateriȩ confiliio
& obscuritas nominabatur. Et quod nominalitur aqua suꝑquã
ferebatur sp̃sdi. Eadem rursus materia nominabatur. Nunc
uero aqua ista & terra formantur ex illa materia. que poun
nominbus a ppollabatur. Antequã formasistas quas muine
uodemus ⁊ cupera: Sane dicitur in hebrea locutione omnẽ
uquarũ congregatione. sue sal sarum. siue duleu abate

Expanded text:
Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur terra invisibilis et incomposita, materiae confusio et obscuritas nominabatur; et quod nominabatur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eadem rursus materia nominabatur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, mare
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ facer& lucẽ quis illas fecerat uł genuerat. aut
sinemo fecerat. uel genuerat eas. aet̃ ne erant tenebrȩ.
quasi aliqͥd sint tenebre. Sed sicut dictum . ẽ. lucis ab¬
sentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis sius decepti
credider̃ esse gentẽ tenebrarum. Inqua & corpora & formas
& animas in illis corporib fuisse arbitrant᷑. Idõ putant.
quod tenebrȩ aliquid sunt. & non in tellegunt. non sentiri
hil ẽ. sic & tenebrę nihil sunt. Sicut autẽ isti dicunt gentẽ
tenebrarum contra dĩ lucẽ pugnasse sic potest. Et alius
similiter uanus dicere. Cientem silentiorũ contra dĩ uocẽ
pugnasse. Sed illas uanitates modo non suscepimus
re follere adq conuincere. Nunc enim ea quae re¬
prehendunt. in ueteri testamento statuimus defendere
quantũ uires dñs prestare dignat᷑ & in eis ostendere contra
dert ut dicant. Aqua ergo erat habitaculũ spsdi. RIA¬

Expanded text:
Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae? quasi aliquid sint tenebrae. Sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas, et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur; ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri hil est; sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in veteri testamento statuimus defendere, quantum ut res Dominus praestare dignetur, et in eis ostendere, contra ehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiri