comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
culpa. Dixitergo & aduirũ
eius quia audistiuocẽ muli¬
eristuae & edisti deligno
de quo p̃ceperã tibi de eo solo
non edere maledicta terra
÷in operibus tuis intristitus
edes illã omnesdies uit a&uȩ
spinas & tribulos ed&tibi
um donec conuestaris int̃rã
ex qua sumtus es quia terta es&
iuterram ibis hos ẽẽ in terra labo¬
reshumanigeneris. quis ignorat
& quia non e&. sifelicitas quae
in para diso fuerat tener&ur
non .ẽ. utiq dubitandum acꝑ
hoc &iam proprie uerba. haec
primitus accipere nepigeat
seruanda tamen ẽ. & expectan¬
da significatio proph&ice quã
maxi mehic intu&ur dĩ loquex¬
tis intentione quae enĩ frustra
& ipse adam. miro quodã instinc¬
tu tunc uocauit nomen mulieris
suae uitam subiciens &iã quoniã
ista .ẽ. mat̃ omniũ uiuentiũ
Nam& haec non scriptoris nar¬
rantis uel affirmantis. Seo
ipsius primi hominis. uerba in¬
tellegenda s̃ ut dicer& qm̃
haec ẽ mat̃ omniũ uiuentiũ

Expanded text:
culpa. Dixit ergo et ad virum culpa. Dixit ergo et ad virum ejus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies vitae tuae, spinas et tribulos edet alum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis . Hoc esse in terra labores humani geet quia non essent, si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur, non est utique dubitandum; ac per hoc etiam proprie uerba haec primitus accipere ne pigeat. seruanda . tamen est et expectanda significatio prophetiae, quam maxime hic intuetur dei loquentis intentio. neque enim frustra et ipse Adam miro quodam instinctu tunc uocauit nomen mulieris suae "Uitam", subiciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium,
Abbreviated transcription (Latin):
statu felicioreuicturis. do¬
nec postuitã benegestã in
melius mutari merer&us.
sicutiam supra plurib locis
insinuauimus. refestur haec
poenae & adpropri&atem
littere nisi quia id qõ dictũ ẽ.
& adurũ tuũ conuersio tua
& ipsed ominabit᷑ tui. uidex¬
e possit accipi. Neque enĩ
lierem nisi ut uireidomi¬
nar&ur. & ad eũ ipsa ser¬
uiendo conuester&ur sed
recte accipotest. haric ser¬
uitutẽ significatum quae
cuius dã conditionis ẽ. poti¬
us qua indilectionis. ut &iã
ipsatalis seruitus qua homi¬
nes hominib postea. ẽẽ ser¬
ui coeperunt depoena pec¬
catireperiutur efta dixit
quidem a postolus percarita
tem seruite inuicẽ sed nequa¬
quã dicer& inuicem domina¬
mini. Posritaq coniuges ꝑ
caritatẽ seruire inuicẽ sed mu
enimuiro potius sententia
dĩ d&ulit. & maritũ habȩ¬
re dominũ meruit mulieris
non natura sedculpa. qd
tamenniseruet᷑ deprauabit᷑
amplius natura & augebit᷑

Expanded text:
statu feliciore victuris, dostatu feliciore victuris, donec post vitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut jam supra pluribus locis insinuavimus. Refertur haec poena et ad proprietatem litterae. Nisi quia id quod dictum est: Et ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur, videne possit accipi: Neque enim lierem nisi ut vir ei dominaretur, et ad eum ipsa serviendo converteretur; sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apotem servite invicem , sed nequaquam diceret, invicem dominamini. Possunt itaque conjuges per charitatem servire invicem, sed mulenim viro potius sententia Dei detulit, et maritum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi servetur, depravabitur amplius natura, et augebitur
Abbreviated transcription (Latin):
generihumano profuturus
e&̃. qd genus humanum pro¬
pagari. Tunc coepit. quan¬
dohaec indiabo lũ. est tam¬
quam in serpentẽ plorata
sententia. hacc itaq uerba
quo modo figuris expositis acci¬
pienda sint & in illis duobus
aduersus manicheos editis
libris degene si quantũ potui¬
mus disseruimus. & siquid di¬
ligentius & congruentius
alias potuerimus ds̃ aderit u
efficiamus. Nunc ta men nr̃a
intentio in aliud quã sus cepi¬
mus nullo efigente auesten¬
mulieri dis multiplicabotris
titiastuas & gemitũ tuũ in
tristitus paries filios. & ad
uirum tuũ conuersiotua & ip¬
s&ui dominabit᷑. Haec quoq
inmulierem di uerba figurate
ac proph&ice multo commo¬
dius intelleguntur. Uerum
tamen quia non dupepererat
femina. Necdolor & gemitis
parientis nisi efcorporemor¬
tis .ẽ. q̃illa precepti transgres¬
sione concepta. ẽ. animalib
quidem &iã tẽ mẽbris.
Sedsi homo non peccass& non
utiq morituris & alio quodã

Expanded text:
generi humano futurus generi humano futurus esset, quod genus humanum propagari tunc coepit, quando haec in diabolum est tamquam in serpentem prolata sententia. haec itaque uerba quomodo figuris expositis accipienda sint, et in illis duobus aduersus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus, disseruimus et, si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, deus aderit, ut efficiamus; nunc tamen nostra intentio in aliud quam suscepimus nullo exigente auertenmulieri dixit: multiplicanstum tuum; in tristitiis paries filios, et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. haec quoque in mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animquidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris, et alio quodam
Abbreviated transcription (Latin):
inteste& mulierẽ. & inter
sementuũ & inter semeneius.
ipse tibi serua uit caput. & tu
seruabis eius calcaneum.
Tota ista sententia figurata
est. Nec aliud cideb&. scripto¬
ris fides narrationis quȩ ue¬
ritas nisineillã dictã fuisse
dubitemus. Quod enimpo¬
uerba sola scribentis sunt
haec efigenda sunt ꝑpropri¬
&atem. Hoc ergo uerumest.
dictũ e. serpenti. Iamcetera
uerbadĩ sunt q̃liberolectoris
intellectui relinquentur utrũ
propne anfigurate accipide¬
beant sicut in exordio uolumi¬
nis huius nr̃i prelocutisumus
proinde quod serpens quur
hoc fecerit. Non ẽ interroga¬
tus potest uideriqõ non ipse
utiq: id insua natura. & uolun¬
tate secerat. sed diabolus
deillo & ꝑillũ & in illo fuerat
operatus qui iamespeccato
impi&atis acsuꝑbie suae.
igni destinatus fuerat sempi¬
terno. Nunc ergo qd serpen¬
tidicit᷑. Et ad eum qui per
serpentẽ operatus ẽ. utiq
refestur pro culdubio sigu¬
ratum .ẽ. nã in his uerbistem¬
tat᷑ ille describitur. qualis

Expanded text:
ter mulierem et inter semen tuum et inter semen eius. ipsa tibi seruabit caput, et tu seruabis eius calcaneum. tota ista sententia figurata est nec aliud ei debet scriptoris fides narrationisque ueritas, nisi ne illam dictam fuisse dubitemus. quod enim pouerba scribentis sunt; haec exigenda sunt per proprietatem. hoc ergo uerum est dictum esse serpenti. iam cetera uerba dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur, utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio uoluminis huius nostri praelocuti sumus. proinde quod serpens, cur hoc fecerit, non est interrogatus, potest uideri, quod non ipse utique id in sua natura et uoluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum et in illo fuerat operatus, qui iam ex peccato inpetatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat sempiterno. nunc ergo quod serpenti dicitur et ad eum, qui per serpentem operatus est, utique refertur, procul dubio figuratum est; nam his uerbis temtator ille describitur, qualis
Abbreviated transcription (Latin):
tomelius sic &isti. sed ad huc
ceruices peccatorũ non con¬
ciderat dñs restabat lubores
dolores mostis & omnes con¬
triotio scłi & gratia dĩ qua
tempore. opostuno subuenit
hominib: quos ad flictos do¬
cuit. non de seipsis deberepre¬
sumere. serpons in quit se diyx̃
me & manducaui. qua sicuius¬
qͥuam sua sio praecepto didebu¬
ledictus tuab omnib pecori¬
b & ab omnib bestus quae
sunt supesterrã. Superpectus
tuum & uentrẽ tuũ ambula

Expanded text:
to melius sic et isti? Sed adhuc to melius sic et isti? Sed adhuc cervices peccatorum non conciderat Dominus . Restabant labores, dolores mortis, et omnis contritio saeculi, et gratia Dei qua tempore opportuno subvenit hominibus, quos afflictos docuit non de seipsis debere praesumere. Serpens, inquit, seduxit me, et manducavi: quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuledictus tu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. Super pectus tuum et ventrem t
Abbreviated transcription (Latin):
ui. hab& de formitatẽ confusi¬
onis & non hab& confessionis
humilitatẽ ad hoc ista conscrip¬
ta s. Quia &ipse in terro gationes
nimirum ad hoc factȩ sunt. ut
& ueraciter & utilit̃ scribereNt᷑
Quia simenda cit̃ non utique
utilit̃. ut ad uestamus. Quo
morbo suꝑbi &e laborant homi¬
nes hodie nonnisi in creatorem
conantes refere siquid egerint.
malicũ sibiue Nent tribui.
Si quid egerint boni mulierinquit
quã dedistimecum. id .ẽ. quã dedis¬
tiut ẽ&. mecũ haecmihidedit alig¬
no &ediquasi ad hocdata sit. uł
non ipsa potius oboedir& uiro
& ambodo. Et dixit dñs ds̃muli¬
eri quid hoc fecisti. & dixit mulier
serpens seduxit me & manducaui
Nec ista confit&ur peccatũ sed in
alterum refest inparis efupar
fastu Exhistamennatus ẽ. nec¬
eosimitatus .ẽ. sed plane purib
malis esescitatus quidix̃ & di¬
c& usq: ad temminũ sȩculi. Ego
dixi dñẽ miserere mei sana ani¬
mã meã qm̃ pec cauitibi. quar¬

Expanded text:
ui? habet deformitatem confusiui? habet deformitatem confusionis et non habet confessionis humilitatem. ad hoc ista conscripta sunt, quia et ipsae interrogationes nimirum ad hoc factae sunt, ut et ueraciter et utiliter scriberentur, quia, si mendaciter, non utique utiliter, ut aduertamus, quo morbo superbiae laborent homines hodie nonnisi in creatorem conantes referre, si quid egerint mali, cum sibi uelint tribui, si quid egerint boni. mulier, inquit, quam dedisti mecum, id est quam dedisti, ut esset mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi: quasi ad hoc data sit, ut non ipsa potius obediret viro, et ambo Deo. Et dixit Dominus Deus mulieri: quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi . Nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert, impari sexu, pari fastu. Ex his tamen natus eeos imitatus est, sed plane pluribus malis exercitatus, qui dixit, et dicet usque ad terminum saeculi: Ego dixi, Domine, miserere mei; sana animam meam, quia peccavi tibi . Quan
Abbreviated transcription (Latin):
uehementius. ab illo &iã sic suc
cincti uideri uerebant᷑ quitã¬
quã familiari tẽperamento
ad eos uiuendos ꝑcreaturam
uisibilẽ ueluthumanos oculos
afferebat. Si enĩ propter&e a
sic ap parebat. ut homines tã¬
quam cum homineloquerentur
quem ammodũ abrahã ad querũ
mambrȩ illa ipsa prope amici¬
tia pudore onerabat. postpec¬
catum quae fiduciã dabat ante
peccatũ. Nec iam illamnudi¬
tatẽ aud ebant ostendere ta¬
libus oculis quaedipli rebat.
rogatos punire amplius.
quam erat illa poena de qua iam
cogebant᷑ erubescere quis nuntia¬
uit inquit tibi qua nudus es nisi
aligno qõ preceperã tibitantũ ne
ex eomanducares abeo edisti
hinc enimmors concepta prop¬
terdĩ sententiam: qui sic fuerat
comminatus fecit ad uesticon¬
cupis centialit̃ membra. ubidic¬
tis a pesti oculi & secutũ .ẽ. quod
puder& & dixit ada mulier quã
de distimecũ haec mihidedit alig¬
no& edi. suꝑbinũ quiddix̃ pecca¬

Expanded text:
uehuehcincti videri verebantur, qui tanquam familiari temperamento ad eos videndos per creaturam visibilem velut humanos oculos afferebat. Si enim propterea sic apparebat, ut homines tanquam cum homine loquerentur, quemadmodum Abraham ad quercum Mambre , illa ipsa prope amicitia pudore onerabat post peccatum, quae fiduciam dabat ante peccatum; nec jam illam nuditatem audebant ostendere talibus oculis, quae displicebat erogatos punire amplius quam erat illa cogebantur erubescere, quis nuntiauit, inquit, tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares ab eo edisti? hinc enim mors concepta propter dei sententiam, qui sic fuerat comminatus, fecit aduerti concupiscentialiter membra, ubi dicti sunt aperti oculi, et secutum est, quod puderet. et dixit Adam: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. superbia! numquid dixit: pecca
Abbreviated transcription (Latin):
Seddehis idagente potentissi¬
ma sapientia dĩ non autem
nunc significata reseramus
sed gesta defendimus res
audiui in paradiso & timui
satis probabile ẽ. solere dm̃
percreaturã taliactionic̃¬
gruã informa humana prims
illis hominib apparere quos
tamen numquã ꝑmisit ad¬
uestere nuditatẽ suã eorũ
intentionẽ insuꝑna sustol¬
lens nisi postpeccatũ pu¬
dendum in membris motũ
poenale mẽbrorũ legesen¬
sissent. Sic ergo affecti sunt
ut solent affici homines sub
oculis hominũ. & talis affec¬
tio de peccatipa en aerat.
Cum latere uellequẽ late¬
re nihil potest & abeo car¬
nẽ occulta requi cordis ins¬
pectorest. Sed quid mirũ
si suꝑ beuolentes. eẽ sicut
dii euanuer̃ in cogitationib¬
suis & obscuratũ .ẽ. insi pienstor
eorum sequippedixerunt ẽs es
sa pienter inabundantia sua &
illo auestente faciem stulti fac¬
tisunt. Quod enimiamipsospu¬
debat erga scipsos. undeibi &
suc cintoria fecerant multo

Expanded text:
sed de his id agente potentissised de his id agente potentissima sapientia Dei non autem nunc significata referamus, sed gesta defendimus. audivi in paradiso, et timui Satis probabile est solere Deum per creaturam tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus apparere, quos tamen nunquam permisit advertere nuditatem suam, eorum intentionem in superna sustollens, nisi post peccatum pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. Sic ergo affecti sunt, ut solent affici homines sub oculis hominum: et talis affectio de peccati poena erat, eum latere uelle, quem latere nihil potest, et ab eo carnem occultare, qui cordis inspector est. sed quid mirum, si superbe uolentes esse sicut dii euanuerunt in cogitationibsuis et obscuratum est insipiens cor eorum? se quippe dixerunt esse sapientes in abundantia sua et illo auertente faciem stulti facti sunt. quod enim iam ipsos pudebat erga se ipsos, unde sibi et succinctoria fecerant, multo
Abbreviated transcription (Latin):
diso ad uesperam non nisi per
creaturã uisibilit̃ factum. ẽ.
Nesubstantia illa in uisibilis.
sensibus. locali& temporali
motuappura isse credatur
Et abconderunt se adã & mu¬
lier eius a faciedñi in medio
ligno qd .ẽ in paradiso. Cum
ds̃ auestit intrinsecus faciem
suam & fit homo conturbatus.
Nonmiremur haec furi que simi¬
lias̃ dementiae ꝑnimiũ pudo¬
rẽ actimorem illo quoq oc cul¬
to in stinctu non quies cente
ut ea nes cientes sacerent quȩ
aliquid significarent. Quan¬
do quȩ scituris posteris propt̃
quos istascriptas. & uocauit
increpantis uox ẽ. non ignoran¬
tis & hoc sane aliquã ꝑtinet
significationẽ qd sicut precep¬
tũ uiridatũ ẽ perquẽ ꝑuenir&¬
ad feminã. It auirprioriinter¬
rogatur. Praeceptũ enĩ ad nõ
peruirũ usq ad feminã pecca¬
tum aũ adia bolo perfeminã
usq: aduirũ ha ec misticis sig¬
nificationib plenas non id
agentib inquib: facta sunt

Expanded text:
diso ad uesperam, nonnisi per diso ad uesperam, nonnisi per creaturam uisibiliter factum est, ne substantia illa inuisibilis etsensibus locali et temporali motu adparuisse credatur. Et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini in medio ligno, quod est in paradiso. cum deus auertit intrinsecus faciem suam et fit homo conturbatus, non miremur haec fieri, quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significarent quandoque scituris posteris, propter quos ista conscripta sunt. Et uocauit increpantis uox est, non ignorantis. et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum uiro datum est, perad feminam; ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis significationibus plena sunt, non id agentibus in quibus facta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ peccatorẽ facta conuinir&
& docer& scriptalector.
Et audierunt uocẽ dnĩdi am¬
bulantis in paradiso aduespe¬
rã ea quippehosta les iam
conuenerat uisitare. quide¬
fecerant a luceueritatis. for¬
uel in effabilib: modis ds̃cũ
illis antealo quaebat᷑. sicut¬
&iam cum angelis loquitur
ipsa in cõmutabi liueritat e
in lustrans mentes eorum
ubi ẽ. intellectus nos sesimul
q̃ cũq &iã ꝑ tẽpor a non fiunt
degposimul. Fostein quã siccũ eislo
s quebat᷑ & si non tanta pastici¬
patione diuine sapientia e quar¬
tam capiunt. Angelitamen
prohumano modulo quantũ¬
lib& minus. s. ipso genere uisi¬
tationis & loquutionis. fostas¬
sis &iã illo qui fit ꝑcreaturam.
siue in extasi sp̃s corporalib:
imaginib: scipsis sensib corpo¬
ris. aliquaspecie presentata
uel aduidendũ uelad audien¬
dũ sicut in angelis suis sol&
uiderids̃ uel sonareper nubẽ.
Nunctamenqo audierunt
uocem dĩ ambulantis in para¬

Expanded text:
quae peccatorem facta conuinceret quae peccatorem facta conuinceret et doceret scripta lectorem. Et audierunt uocem domini dei ambulantis in paradiso ad uesperam. ea quippe hora tales iam conuenerat uisitari, qui defecerant a luce ueritatis. foruel ineffabilibus modis deus cum illis antea loquebatur, sicut etiam cum angelis loquitur ipsa incommutabili ueritate inlustrans mentes eorum, ubi est intellectus nosse simul quaecumque etiam per tempora non fiunt simul: forte, inquam, sic cum eis loquebatur, etsi non tanta participatione diuinae sapientiae, quantam capiunt angeli, tamen pro humano modulo, quantumlibet minus, sed ipso genere uisitationis et locutionis; fortassis etiam illo qui fit per creaturam siue in extasi spiritus corporalibus imaginibus siue ipsis sensibus corporis aliqua specie praesentata uel ad uidendum uel ad audiendum, sicut in angelis suis solet uideri deus uel sonare per nubem. nunc tamen quod audierunt uocem dei ambulantis in para
Abbreviated transcription (Latin):
nascentia. morientib sed tam̃
&iã in ipsaiam potna sua ege¬
nerositatis indefanimaratio¬
nalis bestialẽ motũ in mẽbris
suae carnis erubuit. Eiquȩ incus¬
sit pudorẽ non solum quia hoc ci¬
bisentiebat. ubinũ quid antea
talealiquio senserat uerum &iã
quod illepudendus motus dep̃¬
cepti trans gressione ueniebat.
Ibi enĩ sensit. quaprius grati¬
a uestir&ur. quando in sua
nuditate nihilindecens patie¬
batur ibi conpl& ũ ẽ. dnẽ inuo¬
luntat&ua prestitisti decori
meo iustutẽ auestisti autẽ
faciemtuã & factus sum con¬
turbatus. Deniq illa cont᷑¬
batione ad folia ficulnea cucur¬
rerunt succinctoria consuerunt
& quia glorianda deseruerant
pudenda texer̃. Nec arbitror
cos cogitasse aliquid in illis
foliis qd̃ talib congruer& con¬
tegiiã mẽbra prurientia seo
occulto instinctu ad hocilla
cont᷑batione conpulsi sunt
ut &iã talis poene suae signi¬
ficatio. anescientib fier&

Expanded text:
nascentia morientibus, sed tamen nascentia morientibus, sed tamen etiam in ipsa iam poena suae generositatis index anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit eique incussit pudorem non solum, quia hoc ibi sentiebat, ubi numquam antea tale aliquid senserat, uerum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione ueniebat. ibi enim sensit, qua prius gratia uestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. ibi conpletum est: domine, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem. auertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatus. denique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda texerunt. nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis, quod talibus congrueret contegi iam membra prurientia; sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret,
Abbreviated transcription (Latin):
trans gressis intrinsecus gratiade¬
serente. omnino nudati. Quãtr¬
poquodã & suꝑboa moresuac potes¬
tatis offenderant. in sua membra
oculos iniecer̃ eaq motu eoquem
non nouer̃ concupiuer̃. Ad hoc
ergo apesti sumt oculi adqd̃ antea
non patebant quãuis ad aliã par
qua factũ .ẽ qđ ds̃ u&uit. Amis¬
soquippe statumira libili corpus
ipsũ quistatus &iam delignouitȩ.
uis tute mrstica prebebatur. Per
quenec morbotẽtari nec mutare¬
&ate potuissent. ut hocineorũ
carne quamuis adhuc anim ali.
Et inmelius postea commutan¬
da. iamn tamen significar&ur
ꝑescam ligniuitae qđ efipsospi¬
ritali. alimento sapientia e
cuius sacramentũ illud lignũ
erat ficinangelis ꝑ a&ernita¬
tis pasticipationẽ ut ind&erus
non mutentur. Hoc ergo amisso
statu. corpus corũdufit morbidã
& mostiferã. qualitatẽ quȩ in est¬
&iam pecorũ carni acꝑ hoc &iã
eundẽ motũ qd fit inpecorib con¬
cumbendi app&itus ut succedat

Expanded text:
transgressi sunt, intrinsecus gratia detransgressi sunt, intrinsecus gratia deserente omnino nudati, quam typho quodam et superbo amore suae potestatis offenderant, in sua membra oculos injecerunt, eaque motu eo quem non noverant, concupiverunt. Ad hoc ergo aperti sunt oculi, ad quod antea non patebant, quamvis ad alia paterqua factum est quod Deus vetuit. Amisso quippe statu mirabili, corpus ipsum cui status etiam de ligno vitae virtute mystica praebebatur, per quem nec morbo teaetate potuissent, ut hoc in eorum carne quamuis adhuc animali et in melius postea commutanda iam tamen significaretur per escam ligni uitae, quod ex ipso spiritali alimento sapientiae, cuius sacramentum illud lignum erat, fit in angelis per aeternitatis participationem, ut in deterius non mutentur — hoc ergo amisso statu corpus eorum duxit morbidam et mortiferam qualitatem, quae inest etiam pecorum carni, ac per hoc etiam eundem motum, quo fit in pecoribus concumbendi adpetitus, ut succedant
Abbreviated transcription (Latin):
cum frogiss eis dñs panẽ aꝑti sunt
oculiamborum & cognouer̃ eũ.
quẽ periuamnon cognouer̃. Nonuti
quedausis oculis ambulantes. sco
cum eog noscere non ualentib. sica
ergoibisie nec istolo co narratio figu¬
rata .ẽ. quamuis trans lato uerbo
scriptura usa sit ut apestos dice¬
& oculas qui& antea patebant
a pestos utiq ad aliqa intuendũ
& cogitandum qđ anteanũ quã
aduesterant. ubi enim ad trans¬
grediendum preceptũ autem¬
daxcuriositas mota .ẽ. auida
& peririlatentia quid namtac¬
to u&ito sequer&ur & noxiali¬
bestate habenas prohibitionis
rumpere delectata probabilius
efistimans non eẽ mostẽ quã
timuerant secuturã talequip¬
pe pomum credendum ẽ. fuisse
in illa arbore cuius generispo¬
ma iam in aliis arborib: innoxia
senserant undemagis credide¬
runt dm̃ posse peccantibus
facileignoscere quã patienter
tuler̃ non cognos cere quidna eã
uelquur eosindecibum sum mereue¬
tuiss. Moxut ergopreceptum

Expanded text:
cum fregisset eis dominus panem, aperti sunt cum fregisset eis dominus panem, aperti sunt oculi eorum et cognouerunt eum, quem pque clausis oculis ambulantes, sed eum cognoscere non valentibus. Sicut ergo ibi, sic nec isto loco narratio figurata est, quamvis translato verbo Scriptura usa sit, ut apertos diceret oculos, qui et antea patebant: apertos utique ad aliquid intuendum et cogitandum, quod antea nunquam adverterant. Ubi enim ad transgrediendum praeceptum audax curiositas mota est, avida experiri latentia, quidnam tacto vetito sequeretur, et noxia libertate habenas prohibitionis rumpere delectata, probabilius existimans non esse mortem, quam timuerant, secuturam: tale quippe pomum credendum est fuisse in illa arbore, cujus generis poma jam in aliis arboribus innoxia senserant; unde magis crediderunt Deum posse peccantibus facile ignoscere, quam patienter tulerunt non cognoscere quidnam esset, vel cur eos inde cibum sumere vetuisset: mox ut ergo praeceptum
Abbreviated transcription (Latin):
ut deilla quã non uidebat dice¬
r& hoc nunc osecossib meis
& carode carne mea &c&era
Postre mo quomodo uidit mulier quiabo¬
num elignũ in escam & quia plac& ocu¬
lis aduidendũ & decorũ .ẽ. cognoscere
sie orum clausierant oculi. Nec tamer
ideo propt̃ unius uerbi trans latio¬
nẽ totũ figurate accipiendũ. ẽ.
Viderit enĩ que a modũ dixeritserpens
aperientur uobis oculi. Hoc enim
cum scriptor libri dixisse narra uit
inqua uero significatione uelsenter¬
tia dixerit lectori considera reper¬
misit. Hoc autẽ quod scriptũ est.
ecaptis oculieorũ & cognouerunT
qui a nudierant. Ita scriptumest
quẽ amodum omnia qua e gesta
narrant᷑ nec tamen ideo in allego¬
ricam narrationẽ nos debenꝰdice¬
re Neque enĩ & cuangelistanar¬
ratur dicta cuius quã figurata
ex eius persona inserebat ac non
expersona sua quȩ fuerant gesta
narrabat. Cuidicer& deillis du¬
obus quorũ erat unus cleo pͥas qd

Expanded text:
ut de illa, quam non uidebat, diceut de illa, quam non uidebat, diceret: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea et cetera? postremo, quomodo uidit mulier, quia bonum est lignum in escam et quia placet oculis ad uidendum et decorum est cognoscere, si eorum clausi erant oculi? Nec tamen ideo propter unius uerbi translationem totum figurate accipiendum est. uiderit enim, quemadmodum dixerit serpens: aperientur uobis oculi. hoc enim eum scriptor libri dixisse narrauit; in qua uero significatione uel sententia dixerit, lectori considerare permisit. hoc autem, quod scriptum est: et aperti sunt oculi eorum et cognouerunt, quia nudi erant, ita scriptum est, quemadmodum omnia, quae gesta narrantur, nec tamen ideo in allegoricam narrationem nos debent ducere. neque enim et euangelista narrator dicta cuiusquam figurata ex eius persona inserebat, ac non ex persona sua, quae fuerant gesta, narrabat, cum diceret de illis duobus, quorum erat unus Cleophas, quod,
Abbreviated transcription (Latin):
uerit dm̃ alicuius significationis
causa dixisse. Simanduca ueri¬
tis morte moriemini atqueideo
sum sit defructueius & manda¬
cauit & dedit &iam uiro suo sẽcum
fortassis &iam cum uerbo
sua sorio quod scripture tacens
intellegendum relinquit. An
forte nec suaderi iamopus erat
& apertis̃ oculi amborum. quod
nisi ad inuicem concupiscendũ
ad peccati poenam carnir ipsiur
morte conceptã utiam ess&cor¬
pus non animal&antũ quod po¬
terat sio boedientiã conseruare
in meliorẽ spiritaleq habitũ sine
mostemutare. Sediam corpus
mostis in quolex in membris.
repugnar& legimentis. Neq
onim clausisoculis sactierant.
& in paradisodiliciarũ cecipal pan¬
tesq oberrabant. Vt u&itulis¬
num &iam nescientes atting ereN
pil pantesq fructus probibitos
ignorando decerperent. Quo¬
modo autẽ animalia & uolati¬
lia adductas ad adã. ut uider&
quid eauocar& si non uidebat.
Et quo modo ipsa mulier adui¬
rum adducta ẽ. quando facta ẽ.

Expanded text:
verit Deum alicujus significationis verit Deum alicujus significationis causa dixisse, Si manducaveritis, morte moriemini: atque ideo sumpsit de fructu ejus, et manducavit, et dedit etiam viro suo secum; fortassis etiam cum verbo suasorio, quod Scriptura tacens intelligendum relinquit. An forte nec suaderi jam opus erat et aperti sunt oculi amborum. Quo, nisi ad invicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam; ut jam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si obedientiam conservarent, in meliorem spiritualemque habitum sine morte mutari, sed jam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis ? Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant, ut vetitum lignum etiam nescientes attingerent, palpantesque fructus prohibitos ignorando decerperent. Quomodo autem animalia et volatilia adducta sunt ad Adam, ut videret quid ea vocaret, si non videbat? et quorum adducta est, quando facta est,
Abbreviated transcription (Latin):
lis neglegentiae ꝑtiner& : Verũ¬
tam̃ euidentior eius trans grersio
est cum memoria r&in&ur: &tã¬
quam in illo dr̃ assistens p̃sensq:
conteminitur. undenecessarium
fuit. cũ mm psalmodicer&ur & me¬
moria r&inentibus mandata eius
addere Vfaciant ea: multienim
ea p̃uaricationis maiore peccato
ubi obliuionis. nulla estexcusa¬
tio : Dixit ergo serpens mulieri :¬
ns non morte moriemini: sciebat
enimds̃ qm̃ quodiemanduc aberitis
deco ad aperientur uobis oculi&
eritis sicuidii cognoscentes bonũ
& malum : Quando his uerbis
creder& mulier abona atque
utilire diuinitus sefuirse ꝓhi¬
bitos nisuiam in esr& mentiamor
ille propriȩ potestatis & quae¬
dam dese superba p̃sutio : Quae
perillam temptationem fuenit
conuincendam & humiliandã
denique uerbis non contenta ser¬
pentis considenruit lignum uidit¬
q: bonum adescam &decorum
adaspactum & non credens posse
inderemori arbitror quod puta¬

Expanded text:
lis negligentiae pertineret: verumlis negligentiae pertineret: verumtamen evidentior ejus transgressio est, cum memoria retinetur, et tanquam in illo Deus assistens praesensque contemuitur. Unde necessarium fuit, cum in Psalmo diceretur, Et memoria retinentibus mandata ejus, addere, ut faciant ea . Multi enim ea, praevaricationis majore peccato, ubi oblivionis nulla est excusatio. 39. Dixit ergo serpens mulieri, Non morte moriemini. Sciebat enim Deus, quoniam quo die manducaveritis de eo, adaperientur vobis oculi, et eritis sicut dii, cognoscentes bonum et malum. Quando his verbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi jam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaedam de se superba praesumptio, quae per illam tentationem fuerat convincenda et humilianda? Denique verbis non contenta serpentis consideravit lignum, viditque bonum ad escam, et decorum ad aspectum, et non credens posse inde se mori, arbitror quod puta
Abbreviated transcription (Latin):
inqua sedebat balam locuta est
homini: Nisi quod illud opus fuit
diabolicũ hocangelicum habent
enim quaedam boni & mali angeli
open similia sicut morses & magi
pharronis. Uerum in his &iam
boni angeli potentiores sunt
Nec mali angeli & iam talium
operũ quicquã possunt nis i qđ
ꝑ bonos angelos ꝑmiserit ds̃ ut
r&ribuatur unicuique secundũ
cor eius uel secundum gratiam
dĩ utrumq iuste acbenigne
ꝑ altitudinem diuitiarum sapi¬
entiae & scientiae dĩ: Dix̃
ergo serpens mulieri quid quia
dixit dr̃: Non ȩditis ab omnilig
penti: a fructu ligni quod est in
panidrso edemus defructu
autem ligni quod est in mediopane¬
drso dix̃ dr̃ : Ñ ed&is exeo neque
prius int̾rogauit serpens & res¬
pondit hoc mulier ut prceuari¬
catio ess& in excusabilis. Neque
ullomodo dicipossit id qđ prae¬
ceperat dr̃ oblitam fuisse muli¬
erem quamquam &obliuio p̃cep¬
ti maximehuius & tam necesra¬
rii : Ad maximam culpã dãnabi¬

Expanded text:
in qua sedebat Balaam, locuta est in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali angeli opera similia, sicut Moyses et magi Pharaonis. uerum in his etiam boni angeli potentiores sunt nec mali angeli etiam talium operum quidquam possunt, nisi quod per bonos angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum cor eius uel secundum gratiam dei utrumque iuste ac benigne per altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei. Dixit ergo serpens mulieri: quid quia dixit penti: Ab omni ligno, quod est in paradiso edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non edetis ex eo neque prius interrogavit serpens, et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis, neque ullo modo dici posset, id quod praeceperat Deus oblitam fuisse mulierem. Quanquam et oblivio praecepti, maxime unius et tam necessarii, ad maximam culpam damnabi
Abbreviated transcription (Latin):
Proinde prudentissimus omnium
bestiarũ hoc ẽ. astutissimus. Ita dic¬
tuse serpens propter astutiã dia¬
boli quȩ in illo & deillo agebatdo¬
lum : Que a modumdicit᷑. prudens
uel astuta lingua: quam prudens
uelastutus mou&. ad aliquid
prudenter astuteq: suadendum :
Non enim ẽ. haecuisscuuistus
membricorporalis: ꝗd uoca t᷑
lingua sedutiq mentis quaeuti¬
turea. Ita &iãdictus .ẽ. stilus
mendaf scribarũ neque enĩ. ẽẽ
tem. Sed stilus maendaxdic¬
tus est. quod pereũ mendax men¬
dacit̃ oper&ur quemã modum
si & isteserpens mẽ daxdicer&
qo eodiabolus tam quã stilomer¬
dacit̃. uter&ur: hoc ideo con¬
mendandũ putaui nequis quã
ecistimans animantia ratio¬
nis experientia humanũ habe¬
reintellectũ uel inanimalrati¬
onalerepente mutari seducat᷑
in illam opinionem ridiculam
& noxiam reuolutionȩs animarũ
uel hominum inbestias uel in ho¬
mines bestiarũ : Siergo loquu¬
tus est serpens. homini sicut asia

Expanded text:
Proinde prudentissimus omnium Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus, ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae in illo et de illo agebat dolum: quemadmodum dicitur prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet ad aliquid prudenter astuteque suadendum; non enim est haec uis seu uirtus membri corporalis, quod uocatur lingua, sed utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus mendax scribarum; neque enim esse tem; sed stilus mtus est, quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam stilo mendaciter uteretur. Hoc ideo commendandum putaui, ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum habere intellectum uel in animal rationale repente mutari seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum. sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina,
Abbreviated transcription (Latin):
Plerumq delatebris &iã illicdia¬
bolicauis operat᷑ ad agnoscendã
ubiq pro uidentiã : Quã rẽ ciuirei
naturali ordine subiciat. Vt quid &iã
uoluntatib malis sapientis sima
potestate pmittat. Vt hoc ma¬
gis hacbeat usus. serpentes mo¬
uericarminib hominũ quã ullũ
aliud genus animantiũ. Etiã
haec enĩ non parua testatio. est
Naturã primitus humanã serper
tis seductã .ẽe. conloquio: Cau¬
dent enim demones hanc sibipo¬
testatẽdare ut ad incantati¬
onem hominũ serpentes moue¬
ant : ut quolib& modo fallant
quos pos sunt: hoc autẽ ꝑmit¬
tunt᷑ ad primifacti memoriã
commendandã : quod sit ei quedã
cum hoc genere samiliaritas. porro
ipsum primũ factũ ad hoc permis¬
sum .e. ut ꝑnaturã serpentis sig¬
nificar&ur generi hamanum
cui erudiendo hȩc gesta conscri¬
bi opostebat omnis diabolicae
tem tationis similitudo qdap¬
parebit cum inserpentẽ profer
ri coeperit diuina sententia :

Expanded text:
plerumque de latebris, etiam illic diaplerumque de latebris, etiam illic diabolica uis operatur ad agnoscendum ubique prouidentiam, quam rem cui rei naturali ordine subiciat et quid etiam uoluntatibus malis sapientissima potestate permittat, at hoc magis habeat usus, serpentes moueri carminibus hominum quam ullum aliud genus animantium. etiam haec enim non parua testatio est naturam tis seductam esse colloquio. Gaudent enim daemones hanc sibi potestatem dari, ut ad incantationem hominum serpentes moveant, ut quolibet modo fallant quos possunt: hoc autem permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quod sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. Porro ipsum primum factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis significaretur generi hominum, cui erudiendo haec gesta conscribi oportebat, omnis diabolicae tentationis similitudo: quod apparebit, cum in serpentem ri coeperit diuina sententia.
Abbreviated transcription (Latin):
der& xpm̃ poss efficere in am̃a
suꝑba amoresuae potestatis
inducta: Sed sicut iam dixi
temtandiuoluntatẽ hab&
diabolus. Inpotestate autẽ
nec ut faciat hab&. nec quo¬
modo faciat. Quia ꝑ missus:
ergotem tauit. Et quo modo ꝑmissus.
ita temtauit:: Cu autẽ generiho¬
minum prode. e&. qd faciebat neq
sciebat. neq uolebat. & eo ipsom
iudeba t᷑ ab angelis: nonitaq ser¬
pens uerborum sonos intellegebat.
qui exillo fiebant. ad mulierem:
neq: enim conuersa credenda .ẽ.
anima eius inturã rationalẽ
quando quidẽ nec ipsi homines quo¬
rum rationalis natura .ẽ: cũdemo
neis loquit eapassione. Cui ex¬
oscista requirit sciunt quidlo¬
quantur. Quantominus ille in¬
telleger& uerborũ sonos quos
percum exeodiabolus illo modo
faciebat: Qui hominẽ loquentẽ¬
p non intelleger&. Si eũ adia¬
iubolica passione inmunis audir& :
Nam & quod putant᷑ audire &
intellegere serpentis uerba mar¬
sorum ut eis in cantib prosiliaNT

Expanded text:
deret Christum, posset efficere in anima deret Christum, posset efficere in anima superbo amore suae potestatis induta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodo faciat. quia permissus est ergo, temtauit et, quomodo permissus est, ita temtauit; cui autem generi hominum prodeesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat et eo ipso inludebatur ab angelis. Non itaqpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo fiebant ad mulierem. neque enim conuersa credenda est anima eius in naturam rationalem, quando quidem nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione, cni exorcista requiritur, sciunt quid loquantur: quanto minus ille intellegeret uerborum sonos, quos per eum ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intellegeret, si eam a diabolica passione immunis audiret. nam et quod putantur audire et intellegere serpentes uerba Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant
Abbreviated transcription (Latin):
eius uoluntatẽ non conuer¬
tat inbonũ : Scđm ea quȩ dis¬
seruimus. cum demalis homi¬
nibus similiterque reremus
si ue intellegat᷑. si uecreda t̃:
nia q̃ creauit sũma potestas
ẽ. ꝑ angelos scõs aquib in ludi¬
turdiabolus: Cũ d& de ipsiur
mala uolentia consol&ur
ecclesi aedĩ non est permis¬
sus tẽtare feminã nisi ꝑser¬
pentẽ. Nec uirũ nisi ꝑfeminam:
Sed in serpentẽ ipselo quutus. ẽ.
utens eouelut organo mouensq
cius naturã comodo quo modo¬
uere ille & moueri: illa potuit
ad exprimendos uerborũ sonos:
et sgnacorporalia ꝑq̃mulier
suadenteͥs intelleger& uolun¬
tatem. In ipsauero muliere
quia illa rationalis creatur aerat
quae motusuoposs. uti aduer¬
ba facienda. non ipseloquutus
est sed eius operatio. atq ꝑsua¬
sio. quamoe culto in stinc tuad¬
iuuar& interius quod exterius
egerat perserpentẽ : Quod qui¬
dem sisolo instinctu occultius
a ger& sicut egit iniuda: ut tri¬

Expanded text:
eius uoluntatem non conuereius uoluntatem non conuertat in bonum, secundum ea, quae disseruimus. cum de malis hominibus similiter quaereremus, siue intellegatur siue credatur snia, quae creauit, summa potestas est, per angelos sanctos, a quibus inluditur diabolus, cum et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesiae dei, non est permissus temtare feminam nisi pernec uirum nisi per feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut tra
Abbreviated transcription (Latin):
suis angelis diabolus uixit :
Nondũ habuerint &iã ipsicer¬
tam prescientiã ꝑp&u& felici¬
tatis suae sed eã postca sũei
acceperint: Aut quo merito
ante suũ peccatũ diabolus
cũ sociis suis ac& eris ange¬
lis discretus fuerit: utipse
suicaus futuri e& ignarus:
Illi autẽ cesti ꝑ mansionissuȩ
dumtamen & peccatores an¬
gelos minime dubite mus o&¬
rursos tã quã incarcerẽ ca¬
liginis huius a erie circater¬
ras scđm a postolicã fidem
in iudicio puniendo seruari:
& in illa supernabe atitu dinitete
scorum angelorũ non ẽẽ in cestã
uitã a &ernã nec tiobis scundũ
dĩ misericordiã & gratiã & fide¬
lissimã pollicitationẽ : Incer¬
tam futurã cum fuerimus eis
postresurrectionẽ &istorũ
mutationẽ corporum copulati:
Ad hanc enimspemuiuimus.
& cius promissionis gratiare¬
creamur: Quic quid aũ & iã
diabolo dicipot:. .C.ureum
ds̃ creauerit. cumtalẽ p̃scir&
futurũ & quu romni potens

Expanded text:
suis angelis diabolus uixit, suis angelis diabolus uixit, nondum habuerint etiam ipsi certam praescientiam perpetuae felicitatis suae, sed eam post casum eius acceperint, aut quo merito ante peccatum suum diabolus cum sociis suis a ceteris angelis discretus fuerit, ut ipse sui futuri casus esset ignarus, illi autem certi permansionis suae, dum tamen et peccatores angelos minime dubitemus detrusos tamquam in carcerem caliginis huius aeriae circa terras secundum apostolicam fidem in iudicio puniendos seruari et in illa superna beatitate sanctorum angelorum non esse incertam uitam aeternam nec nobis secundum dei misericordiam et gratiam et fidelissimam pollicitationem incertam futuram, cum fuerimus eis post resurrectionem et istorum mutationem corporum copulati. ad hanc enim spem uiuimus et eius promissionis gratia recreamur. quidquid autem etiam de diabolo dici potest, cur eum deus creauerit, cum talem praesciret futurum, et cur omnipotens
Abbreviated transcription (Latin):
rum spũ feruentium lapidũ
uiuorum. Ambula stisineui¬
tio tuindieb tuis : e quo dieere¬
atus estudonec inuenta sunt
dil ectatua inte: Possint dili¬
gentius ista tractari ut sostas¬
sis ostendenat᷑ non solũ & hupe
intellectũ cẽ. in his uerbis pos¬
sc sedo mino aliũ eẽ. non posse :
Vcrũ quialongũ .ẽ. & aliũ ser¬
monem exigit eidem tantum
qua estioni deputatũ : Nunc
sufficiat ista conplexio. Aut
abinitio conditio nis suae
diabolũ ab eatitu dine quã
si uoluiss. ꝑcepturus fuerat
impia superbia caccidisse.
aut alios. eẽ angelos inferi¬
oris ministerii in hocmundo.
interquos secđm eorũ quan¬
dã non presciã beatitudi¬
nem uixerat & aquorũ
soci& atecum sibi subditis ange¬
lis sus tam quã archangelus
caecidit ꝑsu perbiã impi&atẽ si
hoc ullo modo asseripotest :
Quod mirũ si potest. Autcestara¬
tionẽ requirendã quẽ ad modũ
omnes sc̃ĩ angeli sunter illos
aliquando pari terbeatus. cũ

Expanded text:
rum spiritu feruentium, lapidum rum spiritu feruentium, lapidum uiuorum, ambulasti sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu, donec inuenta sunt delicta tua in te. possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendant non solum et hunc intellectum esse in his uerbis posse, sed omnino alium esse non posse. Uerum quia longum est et alium sermonem exigit eidem tantum quaestioni deputatum, nunc sufficiat ista conplexio aut ab initio conditionis suae diabolum a beatitudine, quam si uoluisset percepturus fuerat, inpia superbia cecidisse aut alios esse angelos inferioris ministerii in hoc mundo, inter quos secundum eorum quandam non praesciam beatitudinem uixerat et a quorum societate cum sibi subditis angelis suis tamquam archangelus cecidit per superbam inpietatem — si hoc ullo modo adseri potest, quod mirum si potest — aut certe rationem requirendam, quemadmodum omnes sancti angeli, si inter illos aliquando pariter beatus cum
Abbreviated transcription (Latin):
pomorum indececider ulapt
& corporali separatione omnes
her&ici uel occulta a spirita li
quamuis incacorporalit de iu
deant omnes conuersia duo¬
mitũ suũ : Cum postremissi¬
Oranem peccatorũ paululum
ambulassent inuia iustitiae
in quib facta sposteriora :¬
Deteriora priorib & quibus expe¬
diabat non cognoscerent. uiam
iustitiae : Quã cognoscentib
r& rorsũ reflectia tradito sibi
scõmandato : hanc pessimam
generationẽ dñs describit cum
dicit sp̃m̃ nequã ecire abomine.
et cum aliis septe redire & indo¬
moquã mundatã iaminuene¬
rat in habitare. ut sint nouissi¬
ma hominis illius peior aprio¬
ribus : Talienim generi hominĩ
qo iam factũ .e. corpus diaboli
possint haec uerba congruerr
adiequã creatus estucum cerub
id .ẽ cũ sededĩ q̃ interpr&atur.
multiplicata scientia & posuite
inmonte sco di hoc ẽ in ec clesia
unde .ẽ. x exaudiuit mede
monte scõsuo: fuistim medio
lapidum flãmeorũ idẽ. scõ¬

Expanded text:
pomorum. inde ceciderunt uel aperta pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separathaeretici, uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum, cum post remissionem peccatorum paululum ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus, et quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire, in domo quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerba congruere: a die qua crid est cum sede dei, quae interpretatur "multiplicata scientia", et posui te in monte sancto dei, hoc est in ecclesia — unde est: et exaudiuit me de monte sancto suo - fuisti in medio lapidum flammeorum, id est sancto
Abbreviated transcription (Latin):
do&iã corpusdiaboli : Cui capi
cdiabolus id c̃. ipsa impiorũ
multitudo maxime qͥ corũ quia xp̃o
uelde ecclesia si cut decaelo decidunt
dicitur diabolus & im psum corpus
figurate multadicunt᷑. que nontam
capiti quã corpori membrisq conueniat:
Itaq luciser quimane oribat. & ceci¬
dit potest in tellegi a postatarũge¬
nus uelaxpo. uelab ecclesia: qoita
conueslitur ad tenebras amissalu¬
cequã postabat quẽ ammodũ qui
conuestuntur addm̃. a tenebris
adlucem transeunt. id .ẽ. qui fu¬
erunt tenebrae luxfiunt : Itẽ
infigura principis trriꝑhieze¬
chielẽ proph&ã. indiabolũdicta
intellegunt᷑ : tu es signaculum
similitudinis &coronadecoris
indiliciis paradisidi fuisti omni
lapide precioso ornatus es : &e&
qua e non tã in ipsum principẽ
spm̃ nequitiae: quã incorpus ei
dicta conueniunt: Paradisus
enimdicta ẽ. & ecclesia sicut le¬
git̃ incantico canticoru ostur
conclusus fonssignatus pute¬
us aquiuae paradisus cũ fructu

Expanded text:
etiam corpus diaboli, cui caput est diabolus, id est ipsa inpiorum multitudo maximeque eorum, qui a Christo uel de ecclesia sicut de caelo decidunt, dicitur diabolus et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu
Abbreviated transcription (Latin):
& non pudebat illos serpens aũ
erat prudentissimus. Omniũ
bestiarũ que sunt supraterram
quas fecit dñs ds̃: et dixit serpens
mulieri : quid quia dixit dñs none¬
dixit mulier serpenti: a fructu
ligni qđ ẽ in para diso edemus de
fructu aũ ligni qđ ẽ. in medio pa¬
q: tang&is illud nemoriamini
Et dixit serpens muli eri. ñ moste
moriemini: sciebat enim ds̃ qm̃
quadie manduca uentis deco ape¬
rient᷑ uobis oculi &eritis tãquã
dii scientisbonũ & malũ: Qui¬
dit mulier quia bonũ lignũ ines

Expanded text:
er ejus, et non pudebat illos. Serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae sunt super terram, quas fecit Dominus Deus. Et dixit serpens mulieri, Quid, quia dixit Deus, Non edixit mulier serpenti: ex omni ligno quod est in paradiso edemus, de fructu autem ligni quod est in medio paque tangetis illud, ne moriamini. Et dixit serpens mulieri, Non morte moriemini: sciebat enim Deus, quoniam qua die manducaveritis de eo, aperientur vobis oculi, et eritis tanquam dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier qui
Abbreviated transcription (Latin):
uocem dñi dĩ abulantis in para¬
diso ad perã. &abs conderunt
seadã & mulier eiꝰ a faciedr̃a
dĩ in medio ligni para disi:
et uocauit dñs ds̃ adã & dixit
illi ubies: Et dix̃ ei uocem tuã
audiui deãbulantis inpara¬
diso &timui quia nudus sum
& abs condime: Et dixitilliquis
nuntia uit tibi quia nudus es
nisialigno quod prȩceperã tibi
tantum neecco manducaris abeo

Expanded text:
bulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini dei in medio ligni paradisi. et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? et dixit ei: uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares, ab eo