comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tradent manus suas apłis. ut oboediant
euangelicȩ p̃dicationi: sic ipse dñs quia
in apłissius illa ꝑfecit. desolabit. ñ mare
maris egipti. quȩ prius contra dñm blas¬
phemabat. & suꝑstitione̾ egyptiȩ preerat.
unde & in psalmis legimus. Hoc mare mag¬
nũ & spaciosũ: ibi reptilia quorũ non est
numerus. Iuib infertur: dracco iste quẽ
plasmasti ut illuderet ei. Desolabit igit᷑
siue intficiet. hoc est anaematice ut the¬
odotio. aquila ⁊ simmachus transtulert̃
linguã maris egipti. &leuabit manũ suã¬
suꝑ flumina egypti infortitudine sp̃u sui
uel sp̃u uiolentissimo: qđ regnũ intelligimꝰ
romanoꝵ. Regrante enĩ cȩsare augusto.
quando flos de radice conscendit. ⁊ in orbe
romano prima facta. ẽ descriptio: poten¬
tissimũ prius regnũ egiptiorũ. qͦd multis
durauit ȩtatib eleõpatre morte destructũ
est: & ꝑcussus. ẽ. amnis egyptius in septem

Expanded text:
tradent manus suas Apostolis, ut obediant tradent manus suas Apostolis, ut obediant Evangelicae praedicationi, sic ipse Dominus qui in Apostolis suis illa perfecit, desolabit non mare maris Aegypti, quae prius contra Dominum blasphemabat et superstitioni Aegyptiae praeerat. Unde et in Psalmis legimus: Hoc mare magnum et spatiosum, ibi reptilia quorum non est numerus . Quibus infertur: Draco iste quem plasmasti, ut illuderet ei. Desolabit igitur, sive interficiet, hoc est ἀναθεματίσει, ut Theodotio, Aquila et Symmachus transtulerunt, linguam maris fortitudine spiritus sui, vel spiritu violentissimo, quod regnum intelligimus Romanorum. Regnante enim Caesare Augusto , quando flos de radice Jesse conscendit, et in orbe Romano prima facta est descriptio, potentissimum prius regnum Aegyptiorum, quod multis duravit aetatibus, Cleopatrae morte destructum est, et percussus est amnis Aegyptius in septem
Abbreviated transcription (Latin):
simul p̃dabuntur orientẽ. & in idumẽã.¬
& moab extendent manus suas. iuxta
illud qͦd sub ꝑsona dauid. xp̃s mistice
loquit᷑. In idumeã extendã calciam̃ tum
meũ .mͥ. alienigene seruient. Hȩ enun
gentes eo temꝑe quo isaias propħabat.
aduersariȩ erant popło iudȩoꝵ : &e id¬
circo nunc dicit. quod postqnã surrexit
radix iesse ut regnet ingentib & uexil¬
lum crucis obsalutẽ totius orbis fuerit
eleuatũ: tunc etiã idumea. ⁊ moab &
filii ammon. om̃is scilicet arabiȩ latitu¬
do dent apłis manus: & in locis idola¬
triae xp̃i ȩcclesiae suscitentur.
Et desolabit dñs linguã maris egypti. & le¬
uabit manũ suã suꝑ flumen infortitudine
sp̃s sui: & ꝑcutiet eũ inriuis septẽ. ita ut
transeant ꝑ eũ calciati: &iua erit residuo
popło meo qͥ derelinquet᷑ ab assyruis. sicut
fuit israeli in die qua ascendit de terra ȩ¬
gipti. Q uomͦ idumea ⁊ moab ⁊ filii ammon

Expanded text:
simul praedabuntur Orientem, et in Idumaea esimul praedabuntur Orientem, et in Idumaea et Moab extendent manus suas, juxta illud quod sub persona David Christus mystice loquitur: In Idumaeam extendam calceamentum meum: mihi alienigenae servient . Hae enim gentes eo tempore quo Isaias prophetabat, adversariae erant populo Judaeorum, et idcirco nunc dicit quod postquam surrexerit radix Jesse, ut regnet in gentibus, et vexillum Crucis ob salutem totius orbis fuerit elevatum, tunc etiam Idumaea et Moab et filii Ammon, omnis scilicet Arabiae latitudo dent Apostolis manus, et in locis idololatriae Christi Ecclesiae suscitentur. Et desolabit Dominus linguam maris Aegypti, et levabit manum super flumen in fortitudine spiritus sui, et percutiet eum in rivis septem: ita ut transeant per eum calciati. Et erit via residuo populo meo qui relinquetur ab Assyriis, sicut fuit Israel in die qua ascendit de terra Aegypti. Quomodo Idumaea et Moab, et filii Ammon
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. sed qm̃ repellitis illud & indignos
uos iudicatis ȩterna uita: ecce conuer¬
timur ad gentes. sicut p̃cepit nob̾ dñs.
Quatuor autẽ plagas. orientẽ. & occi¬
dentẽ. meridiem. & septentrionẽ. signifi¬
cat. ut ꝑ hȩc mundi uocatio demonstret᷑.
Eo temꝑe inquit isaias. nequaquã ephra¬
im & uidas. qui nunc me ꝓphetante int̾
se hostili odio dissidunt inimici eoꝵ. sed
uixta et echielis ꝓphetiã. duȩ uirgę in
unã uirgã copulabunt᷑: &e iungent᷑ in xp̃i
eccła. qui prius fuerant separãti: ita ut in
gentib comiuni labore desudent. & uo¬
ꝑ mare uolueri cursu ꝑgant ad cȩteras
nationes. siue uixta .lxx. interp̃tes. uola¬
bunt in nauib alienigenarũ: &e mare si¬
mul p̃dabuntur. quod de unius pauli
& diuersas insulas atq prouintias. ad
italiam quoq ut ipse scribit. & ad hispa¬
nias alienigenarũ portaret nauib Igit᷑
ephraim oe̾ udas. idest qui de duodecĩ
tribub in xp̃m crediderint ex iudȩis.

Expanded text:
os vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes, sicut praecepit nobis Dominus . Quatuor autem plagas, orientem, et occidentem, meridiem et septentrionem significat, ut per haec mundi vocatio demonstretur. Eo tempore, inquit Isaias, nequaquam Ephraim et Judas, qui nunc, me prophetante, inter se hostili odio dissident, inimici erunt, sed juxta Ezechielis prophetiam, duae virgae in unam virgam copulabuntur, et jungeEcclesia qui prius fuerant separati, ita ut in gentibus communi desudent labore et vo mare volucri cursu pergant ad caeteras nationes. Sive juxta LXX Interpretes: volabunt in navibus alienigenarum, mare simul praedabuntur: quod de unius Pauli chaiam, et diversas insulas atque provincias, ad Italiam quoque , et ut ipse scribit, ad Hispanias, alienigenarum portatus est navibus . Igitur Ephraim et Judas, id est, qui de duodecim tribubus in Christum crediderunt ex Judaeis,
Abbreviated transcription (Latin):
cessit de fontib isrł. Melius autẽ ÷ ut
sion idest speculã insublimib collogatã.
interp̃temur eccłiam: de qua & quinqͣ¬
gesimus psalmus canit. Benigne fac in
bona uoluntate sion. ⁊ edificent᷑ mu¬
ri ierłm: ut acceptabile fiat in ea dño
sacrificium iustitiȩ. oblationes & holocau¬
sta. & uitulus quẽ poenitenti pat̾ clemen¬
tissimus im molauit.

Expanded text:
rocessit a fontibus Israel, melius autem est, ut rocessit a fontibus Israel, melius autem est, ut Sion, id est speculam in sublimibus collocatam interpretemur Ecclesiam, de qua et quinquagesimus psalmus canit: « Benigne fac in bona voluntate tua, Sion, ut aedificentur muri Jerusalem. » Ut acceptabile fiat in ea Domino sacrificium justitiae, oblationes et holocausta, et vitulus, quem filio poenitenti pater clementissimus immolavit.
Abbreviated transcription (Latin):
Cantate dño qm̃ magnifice fecit. annunti¬
ate hoc in uniuersa terra. Hȩc p̃cipiunt᷑
ab apłis. & reliquis isrł. his qui de gentib
crediderunt: ut soli confiteantur dño.
& idolis derelictis inuocent nom̃ eius: &
cuncta eius oꝑa p̃dicent infidelib: ut
sciant qm̃ solus excelsus. ẽ. cui cantandũ
est qđ magnifice fecerit. & in om̃i orbe
habitatiosion: quia magnus in medio tui
sc̃s isrł. Primũ dicendũ uxta litteram.
Ohabitatiosion exulta ⁊ lauda dm̃ tuũ.
quod qui tułs ante uidebatur deus. &
modicis iudeȩ terrȩ claudebat᷑ angustiis:
nunc repleuerit om̃em terrã scientia
sua. & de morte consurgens regnet iN
gentib & ipsũ nationẽs dep̃cent᷑ atque
adorent. lta dum taxat ut adiciat se¬
cundo manũ suã ad possidendũ quod
reliquũ est popłi sui. & congregandos
profugos isrł. & disꝑsos uida colligendos
aquatuor plagis terrȩ: q̃uia seminarum
euangelui ꝑ apsos qui exudeis erant. ꝓ¬

Expanded text:
m magnifice fecit: annuntiate hoc in universa terra. Haec praecipiuntur ab Apostolis et reliquiis Israel his qui de gentibus crediderunt: ut soli confiteantur Domino, et idolis derelictis, invocent nomen ejus: et cuncta opera ejus praedicent infidelibus; ut sciant, quoniam solus excelsus est: cui cantandum sit quod magnifice fecerit, et in omni orbe habitatio Sion, quia magnus est in medio tui sanctus Israel. » Primum dicendum juxta litteram: O habitatio Sion, exsulta et lauda Deum tuum, quod qui tuus ante videbatur Deus et modicis Judaeae terrae claudebatur angustiis, nunc repleverit omnem terram scientia sua, et de morte consurgens regnet in gentibus, et ipsum nationes deprecentur atque adorent, ita duntaxat, ut adjiciat secundo manum tuam ad possidendum, quod reliquum est populi sui, et congregantes profugos Israel et dispersos Juda colligendos a quatuor plagis terrae, quia seminarium Evangelii per apostolos, qui ex Judaeis erant, p
Abbreviated transcription (Latin):
tur chabob: qͦd ꝑspicue głam sonat & est
sensus. Erit mors eius gloriosa. Et implebi¬
tur illud qđ saluator in euangłio dep̃catur.
Pater glorifica me. gła quã habui priusq¬
mundus ess& apud te. Dictum ÷ de natiui¬
tate eius. dictũ de cęteris in medio sacra¬
m̃tis: uenit ad mortẽ quȩ non consueto
mortaliũ nomine. sed quia in xp̃o erat
uita ꝑpetua requies appellat᷑. Nos aut̃
ut manifestũ legenti sensũ faceremꝰ: pro
dormitione ⁊ requiȩ altero uerbo sed eo¬
dem sensu sepulchrũ uertimꝰ. In tempore
igit᷑ illo quanto xp̃i in toto mundo euan¬
geliũ coruscarit & repleta fuerit om̃is t̾ra
scientia dñi. sicut aquȩ maris terrã ope¬
rientes: erit radix iesse & quiꝰ eiꝰ stirpe
qui habebit cornua in manib suis inqui¬
bus abscondet᷑ fortitudo eiꝰ ut exaltatꝰ
trabat om̃ia ad se: siue ut lex. transtu¬
lerunt. resurget amortuis ut princeps

Expanded text:
tur CHABOD , quod perspicue gloriam sonat. Et est tur CHABOD , quod perspicue gloriam sonat. Et est sensus: erit mors ejus gloriosa, ut impleatur illud quod Salvator in Evangelio deprecatur: Pater, glorifica memundus esset apud te . Dictum est de nativitate ejus, dictum est de caeteris in medio Sacramentis: venit ad mortem, quae non consueto mortalium nomine, sed quia in Christo erat vita perpetua, requies appellatur. Nos autem, ut manifestum legenti sensum faceremus, pro dormitione, et requie, altero verbo, sed eodem sensu, sepulcrum vertimus. In tempore igitur illo, quando Christi in toto mundo Evangelium coruscarit, et repleta fuerit omnis terra scientia Domini, sicut aquae maris terram operientes, erit radix Jesse, et qui de ejus stirpe o Matth. XIV. Qui habebit cornua in manibus suis, in quibus abscondetur fortitudo ejus, ut exaltatus omnia trahat ad se . Sive ut LXX transtulerunt, resurget a mortuis, ut princeps
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Sicut aquȩ inquit maris operientes.
Quomͦ aquȩ maris operiunt ꝓfunda maris.
hoc est terrã quȩ oꝑta ÷ fluctib: sic scientia
dñi om̃is terra complebitur: quã diuersoꝵ
prius morũ coniunctionẽ. etiã beatꝰ apłs
petrus in uase linteo. qͦđ de cęlo demissũ ÷
se uidisse testatur: habentẽ quatuor pͥn¬
cipia. quas quatuor mundi plagas intelli¬
gimus: ut repletam terrã dĩ scientia cogno¬
scamus. In quo uase erant quadrupedia. &
serpentes. & bestiȩ. & uolatilia cęli: ut qͦd
archa indiluuio. hoc eccła prestet in mun¬
do. In die illa. radix iesse qui stat in signĩ
popłoꝵ. ipsũ gentes dep̃cabunt᷑ & erit
sepulchrũ eius gloriosũ. lxx. Et erit in
die illa. radix iesse & qui consurget ut pͥn¬
ceps sit gentiũ. in ipso gentes sꝑabunt. c̃e
requies eius honor. Pro requie eius in hebra¬
ico positum. ẽ. nuthu: qđ om̃s similit̃ trans¬
tulerunt. Pro honore quoq in hebreo legi¬

Expanded text:
tur: Sicut aquae, inquit, maris operientes. tur: Sicut aquae, inquit, maris operientes. Quomodo aquae maris operiunt profunda maris, hoc est, terram quae operta est fluctibus, sic scientia Domini omnis terra complebitur. Quam diversorum prius morum conjunctionem etiam beatus Apostolus Petrus in vase linteo , quod de coelo dimissum est, se vidisse testatur, habente quatuor principia, quae quatuor mundi plagas intelligimus, ut repletam terram Dei scientia cognoscamus: in quo vase erant quadrupedia, et serpentes, et bestiae, et volatilia coeli, ut quod Arca in diluvio, hoc Ecclesia praestet in mundo. In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum: ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum. LXX: Et erit in die illa radix Jesse, et qui consurget, ut princeps sit gentium, in ipso gentes sperabunt, et erit requies ejus honor. Pro requie ejus, in Hebraico positum est, MNUATHO , quod omnes similiter transtulerunt. Pro honore quoque in Hebraeo legi
Abbreviated transcription (Latin):
corporib fugabit dȩmones. Qui aut̃
ablactatus ÷ & nequaquã lacte nutr̃i¬
tur infantiȩ. sed iam sõlido uescitur
cibo: iste in reguli cauernã mittet
manũ. hoc ÷ in ipsũ sathanȩ habita¬
culũ. & inde eũ extrahet. Unde &¬
Apłis potestas data ÷. ut calcarent suꝑ ser¬
pentes & scorpiones: & suꝑ om̃em forti¬
tudinẽ in imici. Noce̾re autẽ & occiđe
nequaquã põterunt uenenata priꝰ ani¬
malia eos qui habitauerint in monte sc̃o
dĩ: qͥ interp̃tat᷑ eccła. de quo in eu̾głio
dicit᷑. Non potest ciuitas abscondi super
montẽ posita. Ac ne hoc putemꝰ dici de
monte syon iuixta errorẽ hebreorũ: seq̃n¬
ti uersiculo euangłicȩ p̃dicationis sacra¬
m̃ta monstrantur. Quia repletat terra
scientia dñi. hoc ÷ illud qͦd supra dicebat᷑
obscurius. habitabit lupus cũ agno. &
pardus cũ hedo accubabit. Qiuxta consu¬
etudinẽ suã : ꝓpħalia infine uerba pandũ¬

Expanded text:
corporibus fugat daemones. Qui autem corporibus fugat daemones. Qui autem ablactatus est, nequaquam lacte nutritur infantiae, sed jam solido vescitur cibo. Iste in reguli cavernam mittit manum, hoc est, in ipsius Satanae habitaculum, et inde eum extrahit. Unde etolis potestas data est, ut calcarent super serpentes, et scorpiones, et super omnem fortitudinem inimici . Nocere autem et occidere nequaquam poterunt venenata prius animalia eos qui habitaverint in monte sancto Dei, quod interpretatur Ecclesia, de quo in Evangelio dicitur: Non potest civitas abscondi super montem posita . At ne hoc putemus dici de monte Sion juxta Hebraeorum errorem, sequenti versiculo Evangelicae praedicationis sacramenta monstrantur: Quia repleta est terra scientia Domini: hoc est illud quod supra dicebatur obscurius: Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit; et juxta consuetudinem suam prophetalia in fine verba pandun
Abbreviated transcription (Latin):
&oius & uitulus parit̃ morabunt᷑. Qđ̃
cotidie cernimꝰ in eccła. diuites ⁊ pau¬
peres. potentes: ihumiles: reges atque
priuatos parit̃ cõmorar. & apueris
paruulis quos apłos intelligimꝰ. & a pos¬
tolicos uiros imperitos sermone: sed
ñscientia regi in eccła. Qui cũ int̃ se
disciplina dñi fuerint federati. itaut
eorũ quoq familiȩ coniungant᷑: cunc
complebit᷑. simul requiescent catuli eo¬
rum. Leo quoq ñ carnes comedet sed
paleas. qͥuo scilicet uescatur cibo simpli¬
ci. &hic obseruandũ qͦd nonbos car¬
nes. sedleo paleas cõmedat. Paleas puto
inscripturis sc̃is. uerba simplicia in tel¬
ligi. Triticũ autẽ ⁊ interiorẽ medul¬
lam sensũ qui inuenit᷑ in littera. Et
frequent̃ euenit. ut homines scłi misti¬
ca nescientes. simplici scripturarũ lec¬
tione pascantur. Infans quoq qͥ ma¬
litia paruulus ÷ mittet manũ in fora¬
mine aspidis: & de obsessis hominũ

Expanded text:
et ovis, et vitulus pariter morabuntur. Quod et ovis, et vitulus pariter morabuntur. Quod quotidie cernimus in Ecclesia, divites et pauperes, potentes et humiles, reges atque privatos pariter commorari, et a pueris parvulis, quos Apostolos intelligimus, et Apostolicos viros, imperitos sermone, sed non scientia, regi in Ecclesia. Qui cum inter se disciplina Domini fuerint foederati, ita ut eorum quoque familiae conjungantur, tunc complebitur: Simul requiescent catuli eorum. Leo quoque non carnes comedet, sed paleas, quod scilicet vescatur cibo simplici. Et hic observandum, quod non bos carnes, sed leo paleas comedat. Paleas puto in Scripturis sanctis verba simplicia intelligi. Triticum autem, et interiorem medullam, sensum qui invenitur in littera: et frequenter evenit, ut homines saeculi, mystica nescientes, simplici Scripturarum lectione pascantur. Infans quoque, qui malitia parvulus est, mittit manum in foramine aspidis, et de obsessis hominum
Abbreviated transcription (Latin):
tia & his contraria. pauꝑtas. infir¬
mitas. in opia etiã apud philosophos
scłi: nec int̾ bona reputant᷑. nec int̾
mala: sed appellantur in differentia.
Unde & stoici qui nr̃o dogmati in ple¬
risq concordant: nichil appellant bo¬
nũ. nisi solam honestatẽ atq uircutẽ.
nichil malũ. nisi turpitudinẽ. Haec
breuit̃ diximus: ut iudaitantes nr̃os
grauissimo somno stertere conuinca¬
mus. Cȩterũ uixta uiuificantẽ sp̃m
facilis intelligentia. ẽ. Lupus enĩ pau¬
lus qui primꝰ ꝑ sequebat᷑ & lacerabat
eccłiam de qͦ dictum ÷ beniamin lupꝰ
rapax habitabit cũ agno. uel a nania
a quo baptizatus .ẽ. uł petro apło cui
dictum ÷ pasce agnos meos. Et pardus
qui prius mutabat uarietates suas. lotꝰ
in fonte xp̃i accubabit cũ hedo. ñ qui
asinistris. ẽ sed qui immolant᷑ in pascha
dñi. Et hoc notandũ qđ non agnus &e
hedus habitent cũ lupo & pardo. sed¬
lupus & pardus agni & hedi imitentur
innocentiã. Leo quoq prius ferocissimꝰ.

Expanded text:
raria, paupertas, infirmitas, et inopia, etiam apud philosophos saeculi, nec inter bona reputantur, nec inter mala, sed appellantur indifferentia. Unde et Stoici, qui nostro dogmati in plerisque concordant, nihil appellant bonum, nisi solam honestatem atque virtutem: nihil malum, nisi turpitudinem. Haec breviter diximus, ut Judaizantes nostros gravissimo somno stertere convincamus. Caeterum juxta vivificantem spiritum facilis intelligentia est. Lupus enim Paulus, qui primum persequebatur, et lacerabat Ecclesiam, de quo dictum est: Benjamin lupus rapax, habitavit cum agno, vel Anania a quo baptizatus est , vel Petro apostolo, cui dictum est: Pasce agnos meos . Et pardus qui prius non mutabat varietates suas, lotus in fonte Domini accubuit cum haedo, non qui a sinistris est, sed qui immolatur in pascha Domini. Et hoc notandum, quod non agnus et haedus habitent, et lupus et pardus agni et haedi imitentur innocentiam. Leo quoque prius ferocissimum,
Abbreviated transcription (Latin):
ruit. Dein. tria milia ⁊ quinq milia
udeorũ in dñm credider̃. lacob qͦq
adpaulũ apłm loquit᷑. qui & ipse de
reliquiis erat. Uides fr̃ quanta milia
sint udȩorũ credentiũ. hi om̃s emu¬
latores legis sunt. Et in eodẽ uolumine
legimus. Erant autẽ in ierłm habitanteᷤᷤ
udei uri timorati. de uniuersis gentib
quȩ sub cęlosunt. qui om̃ib mirabant᷑
atq dicebant: nonne om̃s isti galilȩi st̃:
Et quomͦ nos audiumꝰ unusquisque
linguã nr̃am in qua nati sumꝰ. parchi.

Expanded text:
de tria millia, et quinque millia Judaeorum in Dominum crediderunt. Jacobus quoque ad Paulum apostolum loquitur, qui et ipse de reliquis erat: Vides, frater, quanta millia sint Judaeorum credentium? hi omnes aemulatores legis sunt . Et in eodem volumine legimus: Erant autem in Jerusalem habitantes Judaei viri timorati, de universis gentibus quae sub coelo sunt, qui omnes mirabantur atque dicebant: Nonne isti Galilaei sunt, et quomodo nos audivimus unusquisque ling
Abbreviated transcription (Latin):
non habetur. Ad sonitum fugae eius¬
contremisc& rama ciuitas saul: qͦd per¬
spicue falsum ÷. Ciuitas enĩ saul appel¬
latur gabee.ut in hebraico continet᷑:
deinde ueniet in gallim. audiet laisa.
audiet anathot. contremiscet mede¬
mena. habitatores autẽ gebin & col¬
les qͥsunt in ierłm idest excelsi quiq
uiri. ꝓuocantur ad consolandã ieru¬
salẽ. non longo post temꝑe sed imp̃¬
sentiarũ: & eadẽ die dum inuia est
assyrius. ut maneant in locis suis. &
ꝑturbati timore nequaquã fugiant.
Hoc iuxta litterã: cęterũ quidam in
isto loco cũ falsoꝵ nominũ iuxta .lxx.
echimologias inuenire ñ possit. nec se
inlibro hebraicorũ repperire potus¬
se testet᷑: mittit nos ad incertũ ut di¬
cat in extremo mundi temꝑe & in con¬
sũmatione huiꝰ scłi. imminentib pę¬
nis sensũ magnũ principẽ assirioꝵ
esse fugiturũ: & ꝑ diuersa loca uariosq
ꝓfectus fugere cupere abira dĩ. Cũqꝙ

Expanded text:
non habetur. Ad sonitum fugae ejusnon habetur. Ad sonitum fugae ejuscontremiscet Rama, civitas Saul: quod perspicue falsum est. Civitas enim Saul appellatur Gaba, ut in Hebraico continetur. Deinde veniet in Gallim: audiet Laisa, audiet Anathoth, contremiscet Medemena. Habitatores autem Gebim et colles, quae sunt in Jerusalem, id est, excelsi quique viri, provocantur ad consolandam Jerusalem: non longo post tempore, sed in praesentiarum, et eadem die dum in via est Assyrius; ut maneant in locis suis, et perturbati timore nequaquam fugiant. Hoc juxta litteram. Caeterum quidam in isto loco, cum falsorum nominum juxta LXX ἐτυμολογίας invenire non possit, nec se in libro Hebraicorum Nominum reperire potuisse testetur, mittit nos ad incertum, ut dicat in extremo mundi tempore, et in consummatione hujus saeculi imminentibus poenis, sensum magnum, principem Assyriorum esse fugiturum: et per diversa loca variosque profectus fugere cupere ab ira Dei. Cumque
Abbreviated transcription (Latin):
despiciens eã atq cõntinens. uł salu̾tais
& cõminans. & ad mirans qđ toto sibi ori¬
ente subiecto. tam parua ciuitas poten¬
tiȩ suȩ ualeat repugnare. Hȩc iuxta
hebrȩos ut nobis abeis traditũ est. breui
sermone ꝑstrinximꝰ. Nunc qͥd iuxta. lxx
editionẽ ecelesiastici uir de hoc loco
sentiant subiciamꝰ. Cum uigũ assyriisiue
ut quidã male arbitrant᷑ babylonii ab¬
latum fuerit de humeris tuis atq cor¬
ruptũ. fugiens assirius sennacherib cũ
paucis reliquis ueniet inaggai: quae in
hebraico ñ habetur. & tanta erit fugien
tis trepidatio. ut ibi manere non audeat
sed transibit in mageddo: quã ⁊ ipsa scri¬
ptura ñ continet. Et quia sarcinis ppe¬
ditus uelocius fugere ñ poterit: depo¬
net uasa sua in machinis. & gradu con¬
cito transibit uallẽ: quã & ip̃sã hebreus
sermo ñ resonat. &rursũ ueni& inaggai.
quȩ bis in hoc loco ponit᷑ & in hebraĩco

Expanded text:
despiciens eam atque contemnens, vel insultans despiciens eam atque contemnens, vel insultans et comminans, et admirans, quod toto sibi Oriente subjecto, tam parva civitas potentiae suae audeat repugnare. Haec juxta Hebraeos, ut nobis ab eis traditum est, brevi sermone perstrinximus. Nunc quid juxta LXX editionem Ecclesiastici viri de hoc loco sentiant, subjiciamus. Cum jugum Assyrii, sive ut quidam male arbitrantur, Babylonii, ablatum fuerit de humeris tuis, atque corruptum, fugiens Assyrius Sennacherib, cum paucis reliquiis veniet in Aggai, quae in Hebraico non habetur. tis trepidatio, ut ibi manere non audeat, sed transibit in Mageddo, quam et ipsa Scriptura non continet. Et quia sarcinis suis praepeditus velocius fugere non poterit, deponet vasa in Machmas, et gradu concito transibit vallem, quam et ipsam Hebraeus sermo non resonat: et rursum veniet in Aggai, quae bis in hoc loco ponitur, et in Hebraico
Abbreviated transcription (Latin):
magron. tantamq capiendȩ urbis
habebit fidutiã. ut apud machinas
comm̃det sarcinas suas quasi cito sub¬
uersa urbe reditũrus. quib depositis
transibit eã cursim & in gabee habe¬
bit diuersoriũ. quo paululũ ibidem
subsistente ut lassum refoueat exerci¬
tũ. rama urbs uicina terrebit᷑. gabee
saulis quondã ciuitas fugiet: tunc
& filia gallim quȩ hebraice dicit᷑ bech
gallim. ita heiulabit ut equoꝵ arbitre¬
ris hinnitũ. Unde olaisa. ⁊ pauꝑcula
uł obȩdiens siue humilis anathot: trib¬
attendite. & declinate currentes impe¬
tũ si potestis. Migrabit enĩ iã de sedib
suis urbs medemena. Uos aut̃ qui habi¬
tatis in collib qđ interp̃tat᷑ gebim. cuti
locorũ altitudine confortamini: id est
arma corripite: adhuc tantũ suꝑerat
diei ut stans in oppidulo nob & procul
urbẽ conspiciens ierłm agitaret manũ
suã. atq concu̾teret suꝑ montẽ sioruł

Expanded text:
Magron, tantamque capiendae urbis Magron, tantamque capiendae urbis habebit fiduciam, ut apud Machmas commendet sarcinas suas, quasi cito subversa urbe rediturus: quibus depositis, transibit eam cursim, et in Gabee habebit diversorium: quo paululum ibidem subsistente, ut lassum refoveat exercitum, Rama urbs vicina terrebitur: Gaba Saulis quondam civitas fugiet. Tunc et filia Gallim, quae Hebraice dicitur BETH GALLIM , ita ejulabit, ut equorum arbitreris hinnitum. Unde, o Laisa, et paupercula, vel obediens, sive humilis Anathoth ,et declimate currentis impetum, si potestis: migravit enim jam de sedibus suis urbs Medemena. Vos autem qui habitatis in collibus, quod interpretatur Gebim, tuti locorum altitudine, confortamini, id est, arma corripite. Adhuc tantum supererat diei, ut stans in oppidulo Nob, et procul urbem conspiciens Jerusalem; agitaret manum suam, atque concuteret super montem Sion, vel
Abbreviated transcription (Latin):
uigum hostiũ conputrescat. Ueni&e
in aiath. transibit in magron. apud
machinas comindabit uasa sua. tran¬
Obstipuit rama. gabaa saulis fugit: hin¬
ni uoce tua filia gallim. attende laisa.
pauꝑcula anathot. ĩigrabit medeme¬
na. habitatores gebim. confortamini ad¬
huc dies est ut in nob stetur. agitabit
manũ suã suꝑ montẽ filiȩ sion. collem
uitatẽ aggai. ⁊ transibit in mageddo.
& in machinas ponet uasa sua: & tran¬
sibit uallẽ &e ueniet in aggai. Timor ap¬
p̃bendit rama ciuitatẽ saul: fugiet fi¬
lia gallim. attende laisa. audiet᷑ in
anathot. obstupuit medemena. & ha¬
bitatores gebim consolamini hodie in
uia. ut maneat. consolamini montem
filiȩ sion. &collem ierłm. Multum in
hoc loco .lxx. abhebraico discordant.
bit sermo ꝓpheticus assiru iter. pom¬
pamq redeuntis de egỹpto ierłm : &
quanto strepitu quantoq cursu ad
oppugnandã eam ueniat. & primum
ne nimia nolens manere. transibit in

Expanded text:
jugum hostium computrescat. Veniet jugum hostium computrescat. Veniet in Aioth, transibit in Magron: apud Machmas commendabit vasa sua. Tranobstupuit Rama, Gaba Saulis fugit. Hinni voce tua, filia Gallim; attende, Laisa, paupercula Anathoth: migravit Medemena: habitatores Gebim confortamini. Adhuc dies est, ut in Nob stetur: agitabit manum suam super montem filiae Sion, collem vitatem Aggai, et transibit in Mageddo: et in Machmas ponet vasa sua: et transibit vallem, et veniet in Aggai. Timor apprehendet Rama civitatem Saul: fugiet filia Gallim: attende Laisa: audietur in Anathot: obstupuit Medemena, et habitatores Gebim. Consolamini hodie in via, ut maneat: consolamini montem filiae Sion, et collem Jerusalem. Multum in hoc loco LXX ab Hebraico discrepant: bit sermo propheticus Assyrii iter pompamque redeuntis de Aegypto Jerusalem, et quanto strepitu quantoque cursu ad oppugnandum eam veniet. Et primumne nimia nolens manere, transibit in
Abbreviated transcription (Latin):
ta . ẽ: quã & in psalmo legimꝰ. Pone
principes eorũ sicut horeb & zeb. &
tebee. & salmana. Erant gͦ qͥ putant
illud significare tempus. quando in
libro numeroꝵ madianite cęsi refe¬
runtur ab israel in deserto sur. ⁊ mon¬
te dĩ horeb quȩ aliis apud hebreos
scribunt᷑ litteris: cũ eo temꝑe ñ fue¬
rint in monte horeb. sed in solitudine
sechim. luxta anagogen p̃cipitur
popło in eccłiam cõmoranti. ne time¬
at aduersarios qui ad pugnandũ
semꝑ parati sunt: ⁊ multa disputati¬
one sua animas sub uerter̃. Ideo enĩ dic̃¬
eos contra popłm dĩ pauxillũ acci¬
pere potestatẽ: & ñ tam gladio ꝑcu¬
tere quã uirga. id ÷ ñ occidere sed
minari: quia in uia ambulauerint
egipti. ⁊ non in dño sint confisi. Cũ
aut̃ ad dñm reuersi fuerint & reli¬
querint iter egipti: tunc flagellũ
dĩ iudicio suscitandũ contra aduer¬
sarios. Madian enĩ interp̃tat᷑ ex iu¬
dicio: ut sp̃u oris eius & oleo miscdiȩ

Expanded text:
quam et in Psalmo legimus: Pone principes eorum sicut Oreb, et Zeb, et Zebee, et Salmana . Errant ergo qui putant illud significari tempus, quando in libro Numerorum Madianitae caesi referuntur ab Israel a deserto Sur usque ad montem Dei Oreb: quae aliis apud Hebraeos scribuntur litteris, cum eo tempore non fuerint in monte Oreb, sed in solitudine Sethim. Juxta anagogen praecipitur populo in Ecclesia commoranti, ne timeat adversarios, qui ad pugnandum semper parati sunt, et multa disputatione sua animas subverterunt. Ideo enim eos contra populum Dei pauxillum accipere potestatem, et non tam gladio percutere quam virga, id est, non occidere, sed minari, quia in via ambulaverint Aegypti, et non in Domino sint confisi. Cum autem ad Deum reversi fuerint, et reliquerint iter Aegypti, tunc flagellum Dei judicio suscitandum contra adversarios. Madian enim interpretatur ex judicio: ut spiritu oris ejus, et oleo misericordiae
Abbreviated transcription (Latin):
& aliud testimoniũ. qm̃ quẽ tu ꝑcussisti
ipsi persecuti st̃. Uerbũ hebraicũ. fura.
theodotio symmachusq uerterunt
AIINION id est torcular. qđ & ipsũ iuxta
inscriptionẽ trium psalmoꝵ dñicam
significat passionẽ. ipso dicente in isaia.
Torcular calcaui solus. & de gentib uir
non erat mecũ. Lxx. autẽ ꝓ torculari
nouũ sensũ inferentes. gloriosũ inter¬

Expanded text:
sti, ipsi persecuti sunt . Verbum Hebraicum PHURA, Theodotio Symmachusque verterunt ληνὸν, id est, torcular, quod et ipsum juxta inscriptionem trium psalmorum dominicam significat passionem, ipso dicente in Isaia: Torcular calcavi solus, et de gentibus vir non erat mecum . LXX autem pro torculari, novum sensum inferentes, gloriosos inter
Abbreviated transcription (Latin):
ac mare rubrũ. ꝑuiam egipti: bacu¬
lum tantũ suũ eleuet contra te. & fe¬
rire non poterit. Adhuc enĩ paulu¬
lũ & reuersus de egipto cũ infinita ex¬
ercitus multitudine. atq obsidere te
cupiens. statim mea indignatione fe¬
rietur. & flagello illo quod quondã
aduersũ madianitas sub gedeone qͥ
altero nomine uocabatur hiero baal
suscitaui. quando oreb & rebee pͥnci¬
pes madianitarũ occisi sunt. suꝑ pe¬
tram durissimã id est silicẽ quȩ he¬
braice appellatur sur. ita ut expe¬
tra & ex rege qui in ea occisus ẽ. locus
petrȩ horeb nom̃ acciꝑet. Leuabit
ergo uirgam suã suꝑ mare rubrum
ꝑgens aduersum ethiopes: & leuabit
reuertens ad te ꝑuiam egipti. Sed
statim ut de egipto uenerit. auferet᷑
onus de humeris tuis & uigũ imꝑii
eius: ac seruire desistes. Quod iugũ
idest potentia assyrii: afacie olei id÷¬

Expanded text:
ac mare Rubrum per viam Aegypti, bacuac mare Rubrum per viam Aegypti, baculum tantum suum elevet contra te, et ferire non possit. Adhuc enim paululum, et reversus de Aegypto cum infinita exercitus multitudine, atque obsidere te cupiens, statim mea indignatione ferietur, et flagellum illud, quod quondam adversum Madianitas sub Gedeone , qui altero nomine vocabatur Jerobaal, suscitavi: quando Oreb et Zebee principes Madianitarum occisi sunt super petram durissimam, id est, silicem, quae Hebraice appellatur SUR , ita ut ex petra et ex rege, qui in ea occisus est, locus petrae Oreb nomen acceperit. Levabit ergo virgam suam super mare Rubrum pergens adversus Aethiopes, et levabit revertens ad te per viam Aegypti: sed statim ut de Aegypto venerit, auferetur onus de humeris tuis et jugum imperii ejus, ac servire desistes. Quod jugum, id est, potentia Assyrii, a facie olei, id
Abbreviated transcription (Latin):
plagam madian in petra horeb: & uir¬
gam suã suꝑ mare: & leuabit eã in uiã
egipti. Qerit in die illa. auferet᷑ onus
eius de humero tuo: ⁊ iugũ eius de col¬
lo tuo: & computresc& iugũ a facie olei.
est aquila. simmachus & theodotio ip¬
sum uerbũ posuere hebraicũ sur. ho¬
reb. ꝓ quo lxx interp̃tati sunt locũ tri¬
bulationis. De quo in suo dicemꝰ loco.
Difficile inquit tibi uidet᷑ oh abitator
sion. ut cunctis in circuitu assirio genti¬
bus subuigatis: tu solus de manib eius
libereris. Ausculta quȩ dico: noli tune¬
re popłs m̃s qđ assur uincente capiariᷤᷤ.
Licet enĩ anno quarto decimo regis ete¬
chiȩ ascensurus sit sennacherib rex as¬
syrius. suꝑ om̃s ciuitates uida muni¬
tas & capiat eas. & misurus rapsacen
qui obsessum in ierłm popłm t̾reat:
tam̃ hoc scire debes. quod ñ te gladio
sed uirga ꝑcussurus sit. & ꝑgens contͣ
taracam regem echiopiȩ. & egyptios

Expanded text:
plagam Madian in petra Horeb, et virplagam Madian in petra Horeb, et virgam suam super mare, et levabit eam in via Aegypti. Et erit in die illa: Auferetur onus ejus de humero tuo, et jugum ejus de collo tuo, et computrescet jugum a facie olei.est Aquila, Symmachus et Theodotio ipsum verbum posuerunt Hebraicum SUR OREB . Pro quo LXX interpretati sunt, locum tribulationis: de quo in suo dicemus loco. Difficile, inquit, tibi videtur, o habitator Sion, ut cunctis in circuitu ab Assyrio gentibus subjugatis, tu solus de ejus manibus libereris. Ausculta quae dico: noli timere, populus meus, quod Assur vincente capiaris. Licet enim anno quarto decimo regis Ezechiae ascensurus sit Sennacherib rex Assyrius super omnes civitates Judae munitas, ut capiat eas, et missurus Rabsacen, qui obsessum in Jerusalem populum terreat; tamen hoc scire debes, quod non te gladio, sed virga percussurus sit, et pergens contra Taracham regem Aethiopiae, et Aegyptios
Abbreviated transcription (Latin):
breuiatus atq saluatus sermo euangeli¬
cus. ẽ. qui ꝓ cunctis laciniosȩ legis ceri¬
moniis dedit p̃ceptũ breuissiũ dilec¬
tionis & fidei. & quod nobis fieri nolue¬
rimus: ne fecerimus alteri. Unde & dñs in
euangłio. In his inquit duob mandatis.
pend&e om̃is lex & ꝓphȩ. Nonnulli hoc
capitulũ ad illa temꝑa referunt: qͣndo
sub ⁊orobabel filio salathiel & iħu filio
popłi reuersa ÷ in iuidȩam. Quib respon¬
debimus ñ eos seruare ordinẽ bistoriȩ.
maximȩ cũ ea quȩ secunt᷑ non aduer¬
sum babylonios quoꝵ rex nabuchodo¬
nosor fuit. sed aduersum sennacherib
regem dicant᷑ assyrioꝵ. Propt̃ hoc hȩc
dicit dñs exercituũ. Noli timere popłs
m̃s habitator sion ab assur. in uirga ꝑ¬
cutiet te. & baculũ suũ leuabit suꝑ te
in uia egipti. Adhuc enĩ paululũ mo¬
dicũq & consũmabitur indignatio. &
furor m̃s suꝑ scelus eorũ. & suscitabit
suꝑ eũ dñs exercituũ flagellũ. iuxta

Expanded text:
utem atque perfectus sermo Evangelicus est, qui pro cunctis laciniosae Legis caeremoniis, dedit praeceptum brevissimum dilectionis et fidei, ut quod nobis fieri noluerimus, ne fecerimus alteri. Unde et Dominus in Evangelio: In his, inquit, duobus mandatis pendet omnis Lex et Prophetae . Nonnulli hoc capitulum ad illa tempora referunt, quando sub Zorobabel filio Salatiel, et Jesu filio Quibus respondebimus, non eos servare ordinem historiae, maxime cum ea quae sequuntur, non adversum Babylonios, quorum rex Nabuchodonosor fuit, sed adversum Sennacherib regem dicantur Assyriorum. Propter hoc haec dicit Dominus Deus exercituum: Noli timere, populus meus habitator Sion ab Assur, in virga percutiet te, et baculum suum levabit super te in via Aegypti. Adhuc enim paululum modicumqfuror meus super scelus eorum. Et suscitabit super eum Dominus exercituum flagellum, juxta
Abbreviated transcription (Latin):
erechia factum legimꝰ ita ut idolis dere¬
lictis. conuertant᷑ ad cultũ dĩ: & quia
dixerat reliquias. ẽẽ. saluandas. Transit
ad posteriora temꝑa: &e plenã saluatio¬
nem futurã dicit. ẽẽ. sub. xp̃o. Quod &
apłs paulus intelligens scribit ad roma

Expanded text:
Ezechia factum legimus: ita ut idolis dereEzechia factum legimus: ita ut idolis derelictis, converterentur ad cultum Dei. Et quia dixerat reliquias esse salvandas, transit ad posteriora tempora, et plenam salvationem futuram dicit esse sub Christo. Quod et apostolus Paulus intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
sariasub De hac occasione sermonis:
putant iasub filiũ isaiȩ insignũ saluan¬
di exisrł popłi p̃cessisse. Quando ergo
lumen isrł & sc̃s. carmeli saltũ uepresq
consumpserit. ⁊rex assirius cũ paucis
fugerit: tunc residui isrł quicũ eze¬
chia principe captis cęteris iudeȩ ur¬
bibus obsidebant᷑ in ierłm. nequa quã
confident in assyriosicut nuno faciunT
sub achat rege. qui misit nuntios ad
regem assiriorũ dicens. seruus tiuis ego
sum. ascende & libera me de manu re¬
gis sẏriȩ. & de manu regis isrł: qui consur¬
rexerunt aduersum me. quando tulit
aurũ & argentũ quod inuentum est in
thesauris domus dñi ⁊ in domo regia. &e
misit regi assiriorũ munera : audiuitq
eũ rex assirius & uenit in damascũ. & cȩ¬
pit eam ⁊ transtulit. & rasin interfecit:
sed liberati ab ipso assirio ꝑcussore. qui
prius amicus. ⁊ postea hostis extiterat.
innitentur atq confident suꝑ dñm sc̃m
fecerant regib. sed in ueritate quod sub

Expanded text:
SAR JASUB . Et ex hac occasione sermonis putant Jasub filium Isaiae in signum salvandi ex Israel populi, praecessisse. Quando ergo lumen Israel, et sanctus Carmeli saltus vepresque consumpserit, et rex Assyrius cum paucis fugerit: tunc residui Israel, qui cum Ezechia principe captis caeteris Judaeae urbibus obsidebantur in Jerusalem, nequaquam confident in Assyrio: sicut nunc faciunt sub Achaz rege, qui misit nuntios ad regem Assyriorum dicens: Servus tuus ego sum, ascende et libera me de manu regis Syriae, et de manu regis Israel, qui consurrexerunt adversum me ; quando tulit aurum et argentum, quod inventum est in thesauris domus Domini, et in domo regia, et misit regi Assyriorum munera, audivitque eum rex Assyrius, et venit in Damascum, et cepit eam, et transtulit, et Rasin interfecit; sed liberati ab ipso Assyrio percussore, qui prius amicus, et postea hostis exstiterat, innitentur atque confident super Dominum rioribus fecerant regibus, sed in veritate. Quod sub
Abbreviated transcription (Latin):
ris reliquiȩ saluȩ fient. Uerbũ enĩ con¬
sũmans & ad breuians in ȩquitate: q̃uia
uerbũ breuiatũ faciet dñs suꝑ terram.
Et sicut dixit isaias: Nisi dñs sabaoth re¬
liquiss& nobissemen sicut sodoma facti
essemꝰ & gomorrȩ similes fuissemus. Ubi
ergo tanti uiri p̃cẽdit auctoritas. cessoe
alia om̃is interp̃tatio. Et reuera silega¬
mus iõsephũ. & quanta hominũ in ierłm
& in uidȩa fuerit multitudo. quando pas¬
sus. ẽ. dñs. intelligimꝰ uix paucos in apłis

Expanded text:
 consumens et brevians in aequitate, quia verbum breviatum faciet Dominus super terram . Et sicut dixit Isaias: Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et Gomorrhae similes fuissemus . Ubi ergo tanti viri praecedit auctoritas, cesset alia omnis interpretatio. Et remus Josephum, quanta hominum in Jerusalem et in Judaea fuerit multitudo quando passus est Dominus, intelligemus vix paucos in apos
Abbreviated transcription (Latin):
sipientes estis. Et it̾in. Necdũ scitis. neq
intelligitis. & ad petrũ specialit̃. modice
fidei quare dubitasti. Uel cerce ꝓ humai¬
libus atq mansuetis. alios arguebat. qͥ
eos opprimere conabant᷑. ꝑcussit quoq
om̃ia terrena oꝑa: uirga. uł sicut lax
transtuler̃ uerbo oris sui. loquens in eu¬
gelio. Nolite putare quia ueni mittere
pacẽ suꝑ terrã: ñ ueni pac̾ẽ mittere sed
gladium & sp̃u labiorũ suorũ interfici¬

Expanded text:
sipientes estis? Et iterum: Necdum scitis neque sipientes estis? Et iterum: Necdum scitis neque intelligitis? Et ad Petrum specialiter: Modicae fidei, quare dubitasti ? Vel certe pro humilibus atque mansuetis alios arguebat, qui eos opprimere conabantur . Percussit quoque omnia terrena opera virga, sive ut LXX transtulerunt, verbo oris sui, loquens in Evangelio: Nolite putare, quia venerim mittere pacem super terram: non enim veni mittere pacem, sed gladium
Abbreviated transcription (Latin):
& spu labiorũ suorũ interficioe impi¬
um. &erit iustitia cingulũ lumbo¬
rum erꝰ & fides cinctoriũ renis eius.
Hȩc nos ad primũ aduentũ referimꝰ
saluatoris. iudȩi in fine mundi futu¬
ra contendunt. Porro lax. transtu¬
lerunt. Non scđ̾m głam udicabit.
neq uixta sermonẽ arguet᷑ sed u¬
accepit in iũdicio: sed scribis & phariseis
ac principib loquebat᷑. Uȩ uobis hypocbri¬
te & auferetur a uobis regnũ dĩ: & dabit᷑
genti facienti fructus eius. Nec secundỹ
sermonẽ ⁊ auditũ auriũ corripuit. Illis
enĩ dicentib magister scimus quia uerax
es. & iuã dĩ inueritate doces. & non ad te
ꝑ̾tinet de aliquo: neq enĩ uides in faci¬
em hominũ: sciens malitiã eorũ respon¬
debat. Quid me temptatis hypochritȩ:
& cȩtera his similia. ludicabat aut̃ in uisti¬
tiã pauꝑes spũ. quoꝵ est regnũ dĩ. & ar¬
guebat in ȩquitate mansuetos & humile
terrȩ.:dicens ad apłos. Adhuc && uos in¬

Expanded text:
 suorum interficiet impium. Et erit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus. Haec nos ad primum adventum referimus Salvatoris: Judaei in fine mundi contendunt futura. Porro LXX transtulerunt: Non secundum gloriam judicabit, neque juxta sermonem arguet: sed juaccipit in judicio: sed Scribis et Pharisaeis ac principibus loquitur: Vae vobis, hypocritae: Et, Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus . Nec secundum sermonem et auditum aurium corripuit. Illis enim dicentibus: Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, et non ad te pertinet de aliquo: neque enim vides in faciem hominum : sciens malitiam eorum, respondebat: Quid me tentatis, hypocritae? et caetera his similia. Judicabat autem in justitia pauperes spiritu, quorum est regnum Dei: et arguebat in aequitate mansuetos et humiles terrae, dicens ad Apostolos: Adhuc et vos in
Abbreviated transcription (Latin):
& rursum: & uirgam suã suꝑ mare. &
leuabit eũ in uia egipti etiã sic intel¬
ligere: qͦd id circo ꝑcusserit plurimoᷤ
de tribu iuda. & in circuitu regni ie¬
rusalẽ cȩperit ciuitates: quia ñ in
dõ sed in egiptiis habuerit fidutiã.
Unde & rapsaces exꝓbrat eis dicens.
Ecce confidis suꝑ baculũ harundineũ
confractũ suꝑ egiptũ: cuisi innisus
fuerit homo intrabit in manu eiꝰ.
& ꝑforabit eam. Sic pharao rex egip¬
ti om̃ib qͥ confidunt in eo. Historia¬

Expanded text:
 rursum: Et virgam suam super mare, et levabit eam in via aegypti: etiam sic intelligere, quod idcirco percusserit plurimos de tribu Juda, et in circuitu regni Jerusalem ceperit civitates, quia non in Deo, sed in Aegyptiis habuerint fiduciam. Unde et Rabsaces exprobrat eis dicens: Ecce confidis super baculum arundineum confractum super Aegyptum. fuerit homo intrabit in manu eius et perforabit eam sic Pharao rex Aegypti omnibus qui confidunt in eo quo
Abbreviated transcription (Latin):
fundam̃tũ hoc ȩdificat aurũ. argentũ.
lapides p̃ciosos. ligna. fęnũ. stipulam:
uniuscuiꝰq opus manifẽstũ erit. De hoc
fundam̃to: ⁊ in epła altera loquitur.
Aedificati suꝑ fundam̃tũ apłorũ et
propħarũ: ipso angulari lapide iħu
xp̃o. Et iterũ. In quib om̃s edificami¬
ni lapides uuentes insa cerdotiũ scm̃:
offerre sp̃uales uictimas. De his lapi¬
dib mystice dicitur. Lapides sc̃i uol
suꝑ hanc petrã ędificabo eccłam meã. Quã
ciuitatẽ qui meruerit intrare gaudens:
loquet᷑ in dño. Sicut audiuimꝰ ita uidim
in ciuitate dñi uirtutũ in ciuitate dĩ nr̃i.
ds̃ fundauit eam in ȩ̨ternũ. Suꝑ condito¬
re huiꝰ ciuitatis: ⁊in alio loco dicitur.
Hic ȩdificabit ciuitatem meam: et
reducet captiuitatem
popłi mei. De natura aut̃ duodecim la¬
pidũ atq geminarũ non ẽ. huiꝰ temporis
dicere: cũ & grecorũ plurimi scripserint
& latinorũ. Equib tantũ nominabant

Expanded text:
edificat aurum, et lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam: uniuscujusque opus manifestum erit. De hoc fundamento et in Epistola altera loquitur: Aedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso angulari lapide Jesu Christo ; et iterum: In quibus omnes aedificamini lapides viventes in sacerdotium sanctum, offerre spirituales victimas . De his lapidibus mystice dicitur: Lapides sancti voSuper hanc petram aedificabo Ecclesiam meam . Quam civitatem qui meruerit intrare, gaudens loquitur Domino: Sicut audivimus, ita vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri: Deus fundavit eam in aeternum . Super conditore hujus civitatis, et in alio loco dicitur: Hic aedificabit civitatem meam, et reducet captivitatem populi mei . De natura autem duodecim lapidum atque gemmarum, non est hujus temporis dicere, cum et Graecorum plurimi scripserint et Latinorum. E quibus duos tantum nominabo,
Abbreviated transcription (Latin):
& qui crediderit in eo ñ confundetur.
hunc lapidẽ reprobauer̃ ȩdificantes scri
petrus disputans ait. Nobis ergo honor
qui credimꝰ angulari ⁊ p̃cioso electoq
lapidi: incredulis aut̃ ⁊ lapis offensio¬
nis ⁊ petra scandali. Iui ⁊ in actib apło¬
rũ ad principẽ loquitur sacerdotum.
Iste ẽ. lapis electus p̃ciosus quẽ uos des-¬
pexistis reꝓbantes: qui factus ẽ. in ca¬
put anguli. ⁊ duos poplos continet gen¬
tiũ. ⁊ isrł. Qui ȩdificauit ciuitatẽ cuiꝰ
artifex ⁊ conditor ds̃ ẽ. de qua ⁊ apłs
scribit chorintiis. dĩ ȩdificatio estis. Et

Expanded text:
et qui crediderit in eo, non confundetur . et qui crediderit in eo, non confundetur . Hunc lapidem reprobaverunt aedificantes , ScrPetrus disputans ait: Nobis ergo honor qui credimus angulari et pretioso electoque lapidi. Incredulis autem est lapis offensionis et petra scandali . Qui et in Actibus Apostolorum ad principes loquitur sacerdotum: Iste est lapis electus, pretiosus, quem vos despexistis reprobantes ; qui factus est in caput anguli, et duos populos continet, gentium et Israel; qui aedificavit civitatem, cujus artifex et conditor Deus est: de qua et Apostolus scribit Corint
Abbreviated transcription (Latin):
in circuitu p̃ciosorum lapidũ : omnesq
filii eius ñ habeant magistros homines
sed dm̃. ⁊ appellentur discipłi dĩ: et
sit in ea pax ꝑpetua. ⁊ ȩdificatio iusti¬
ciȩ. Ex quo ꝑspicuum ẽ. sub occasione
iustitiȩ qͦd uirtutis ẽ. nom̃. etiã cȩteriᷤᷤ
urtutes in edificationẽ eccłȩ debere
nos quẽrere: nec iudaica deliramenta
sectari. Exponant enĩ quid sit illud
qđ in ꝑuerbiis de sapientia dicit᷑ p̃cio¬
sior ẽ. cunctis lapidib p̃ciosissimis. Si
enĩ xp̃c dĩ uirtus ⁊ dĩ sapientia ẽ: stul¬
tum ẽ. xp̃m insensibilib lapidib com¬
parari. Rursumq de udiciis dĩ legimꝰ.
iudicia dñi recta iustificata insemet¬
ipsa: desiderabilia suꝑ aurũ. ⁊ lapidẽ
p̃ciosũ multũ. Ex quo palam ẽ illũ la¬
pidẽ cȩceris lapidib comparari. De qͦ
supra in hoc eodẽ ꝓpħa exꝑsona dĩ dici¬
tur. ecce immittã in fundam̃ta syon. la¬
pidẽ angularẽ. lapidẽ electũ p̃ciosum:

Expanded text:
in circuitu pretiosorum lapidum: omnesque filii ejus non habeant magistros homines, sed Deum, et appellentur discipuli Dei; et sit in ea pax perpetua, et aedificatio justitiae. Ex quo perspicuum est, sub occasione justitiae, quod virtutis est nomen, etiam caeteras virtutes in aedificationem Ecclesiae debere nos quaerere: nec Judaica deliramenta sectari. Exponant enim quid sit illud quod in Proverbiis de sapientia dicitur: Pretiosior est cunctis lapidibus pretiosissimis . Si enim Christus Dei virtus et Dei sapientia est , stultum est Christum insensibilibus lapidibus comparari. RursumJudicia Domini recta: justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum . Ex quo palam est, illud lapidem caeteris lapidibus comparari, de quo supra in hoc eodem Propheta ex persona Dei dicitur: Ecce immittam in fundamenta Sion lapidem angularem, lapidem electum, pretiosum:
Abbreviated transcription (Latin):
Hȩc dicit dñs forti manu recesser̃ ab itine¬
rẽ uiȩ popłi huius. loquentes ne forte di¬
cant durũ ẽ. Omĩa enĩ quȩ loquit᷑ popłs
iste dura sunt. timorẽ autẽ eius ne timu¬
eritis neq conturbemini. dñm uirtutũ
ipsũ scĩficate. &erit ipse timor tuus. & si
in ipso confisus fueris. erit tͥ in scĩficatio¬
nem. & ñ ut lapidi offensionis occurretis.
neq ut petrȩ ruinȩ. Domus aut̃ iacob
in la queo ⁊ in conualle erit sedentib in
ierłm: ideo infirmi erunt in ipsis plurimi :¬
& ruent & conterent᷑. & appropinquabunł. ÷¬
& capientur. Quodq sequit᷑ homines in
tuitione obelo p̃notandũ. ẽ. Quia mul¬
tũ in se hebraicũ distat & uulgata edi¬
tio: ideo utrũq posumꝰ. Et p̾rimũ de
hebraico disputandũ est. hȩc ad me lo
ti manu sua erudiuit me. & instituit ne
ambularẽ in uia popłi huiꝰ & pari tene¬
rer errore. uł certe faciet me recedere
auia popłi huiꝰ pessima. & dixit michi

Expanded text:
t Dominus: forti manu recesserunt ab itinere viae populi hujus loquentes: ne forte dicant, Durum est. Omnia enim quae loquitur populus iste, dura sunt; timorem autem ejus ne timueritis, neque conturbemini. Dominum virtutum ipsum sanctificate, et ipse erit timor tuus, et si in ipso confisus fueris, erit tibi in sanctificationem, et non ut lapidi offensionis occurretis, neque ut petrae ruinae. Domus autem Jacob in laqueo et in convalle erit sedentibus in Jerusalem: ideo infirmi erunt in ipsis plurimi, et ruent et conterentur, et appropinquabunt, et capientur. Quodque sequitur, homines in tuitione, obelo praenotandum est. Quia multum inter se Hebraicum distat et Vulgata Editio: ideo utrumque posuimus. Et primum de Hebraico disputandum est. Haec ad me locti manu sua erudivit me et instituit, ne ambularem in via populi hujus, et pari tenerer errore: vel certe fecit me recedere a via populi hujus pessima, et dixit mihi: