comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
d aut̃ de isto cõmemoraui. quẽ pigrũ se Ruũ misit
intenebras exteriores seueritas dĩ ubi nec futurꝵ
imꝓuidus dr̃ quia tali pecuniã suã credidit. ne c
impotens qr ut ñ bene ageret ipse rexit. ipse corręxit. nec
emulus acmaliciosus qđ aluice separatũ intenebras misit.
hoc de om̃ib poenis hominũ quȩ legunt᷑ in ꝓpheticis
libris inflictȩ fuisse peccantib. debet fidelis lectoraduer¬
tere. Hoc gͦ etiã de diluiio. Neq enĩ dñs iħs ñ tale aliqͥd
futurũ in suo p̾nunciauit aduentu. quandoait. Sicut
in dieb noe manducabant. bibebant. nouellabant. edifi¬
cabant. nubebant. uxores ducebant. uenit diluuiũ &
ꝑdidit om̃s: sicerit & aduentꝰ filii hominis. Hoc & de ob¬
duratione cordis pharaonis. Neq enĩ nouitestam̃ti litt̃ȩ
ñ dicunt de quibusdã Tradidit illos ds̃ in reꝓbã mentẽ.
ut faciant quȩ ñ conueniunt. Hoc de spũ mendaci. quẽ
ds̃ qui bene utit᷑ etiã malis. iustissimo tudicio adimpi¬

Expanded text:
Quod autem de isto commemoravi quem pigrum servum misit in tenebras exteriores , severitas est Dei, ubi nec futurorum improvidus dicitur quia tali pecuniam suam credidit; nec impotens, quia quem ut bene ageret non ipse rexit, ipse correxit; nec aemulus ac malitiosus quod a luce separatum in tenebras misit. Hoc de omnibus poenis hominum, quae leguntur in Propheticis libris inflictae fuisse peccantibus, debet fidelis lector advertere. Hoc ergo etiam de diluvio. Neque enim Dominus Jesus non tale aliquid futurum in suo praenuntiavit adventu, quando ait: Sicut in diebus Noe manducabant, bibebant, novellabant, aedificabant, nubebant, uxores ducebant; venit diluvium et perdidit omnes: sic erit et adventus Filii hominis . Hoc et de obduratione cordis Pharaonis. Neque enim Novi Testamenti litterae non dicunt de quibusdam: Tradidit illos Deus in reprobam mentem, ut faciant quae non conveniunt . Hoc de spiritu mendaci, quem Deus, qui bene utitur etiam malis, justissimo judicio ad impi
Abbreviated transcription (Latin):
erat ut ad romanos sic opus esset exorsus. paulus seruis
ꝓmiserat ꝑ ꝓpħas suos inscripturis scĩs de filio suo. qͥ
factꝰ ÷ ei ex semine dauid scđm carnẽ: Quare ñ sibi po¬
tiꝰ. ꝑsonã imponit illorũ: Quare se facit tanquã sub
lege: eis qͥ fuerant sine lege: Ht quid eis dicit. uob̾ enĩ
dico gentib. quãdiu quidẽ ego sũ gentiũ apłs ministe¬
riũ meũ glorifico. si quo modo ademulationẽ ꝓuocare
potero carnẽ meã. ut saluos faciã aliquos ex illis. si enĩ
reiectio illoꝵ reconciliatio est mundi. quȩ erit assũptio
nͥ uita ex mortuis. si aut̃ delibatio scã est & consꝑsio. & si

Expanded text:
erat ut ad Romanos sic fuisset exorsus: Paulus servus erat ut ad Romanos sic fuisset exorsus: Paulus servus ipturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem ? Quare non sibi potius personam imponit illorum? Quare se facit tanquam sub Lege, eis qui fuerant sine Lege? Utquid eis dicit: Vobis enim dico Gentibus, quamdiu quidem ego sum Gentium apostolus, ministerium meum glorificabo. si quo modo ad aemulationem prouocare potero carnem meam. ut saluos faciam aliquos ex illis. si reiectio illorum reconciliatio est mundi, quae erit adsumptio nisi uita ex mortuis? si autem delibatio sancta est, et consparsio: et si
Abbreviated transcription (Latin):
rore uł infirmitate simili laboraret: hic infallaciã
detestabilẽ uertit. Deinde quȩro Ad romanos. ad¬
corinthios. galathas. ephesios. colosenses. philippenses
thessalonicenses. qͦmͦ loquebat᷑ apłs: In qͥ illarũ qͥnq
ꝑsonarũ. eos esse deputabat: ꝓculdubio qm̃ in pͣputio
gentes erant. ñ incircuncisione isrłitȩ. Ad hos quippe
sibi distributũ ministeriũ fuisse testat᷑. ubi dicit quod
ei & barnabȩ dexteras societatis dederint. petrꝰ & iaco¬
b & ioħs Ut ipse quidẽ cũ barnaba ad gentes. illi aut̃
ad circuncisionẽ irent. Et alio loco aꝑtissime diẽ. Quã¬
diu ego sũgentiũ apłs Et multis aliis locis. ꝓprio qͦdã
munere doctorẽ gentiũ se. ẽẽ. testat᷑. Cũ gͦ essent sine
lege tot gentes quib euangłm p̾dicabat: quid opꝰ erat
ret ignaris iunculũ sic̃ ista pestis arbitrat᷑ er roris. a
qͦ eos fuisse liberos magis debuit gratulari: Quid opꝰ

Expanded text:
rore vel infirmitate simili laboraret, hic in fallaciam rore vel infirmitate simili laboraret, hic in fallaciam detestabilem vertit. Deinde quaero, ad Romanos, Corinthios, Galatas, Ephesios, Colossenses, Philippenses, Thessalonicenses, quomodo loquebatur Apostolus? In qua illarum quinque personarum eos esse deputabat? Procul dubio quoniam in praeputio Gentes erant, non in circumcisione Israelitae. Ad hos quippe sibi distributum ministerium fuisse testatur, ubi dicit quod ei et Barnabae dexteras societatis dederint Petrus et Jacobus et Joannes, ut ipse quidem cum Barnaba ad Gentes, illi autem ad circumcisionem irent . Et alio loco apertissime dicit, Quamdiu ego sum Gentium apostolus: et multis aliis locis proprio quodam munere doctorem Gentium se esse testatur. Cum ergo essent sine Lege tot gentes quibus Evangelium praedicabat, quid opus erat ret ignaris vinculum, sicut ista pestis arbitratur, erroris, a quo eos fuisse liberos magis debuit gratulari? Quid opus
Abbreviated transcription (Latin):
Ut ꝑfectorũ uideatur quinta ꝑsona Hoc totũ ꝓpt̃ea
molitꝰ est: ut siquando aliquid de apłica ꝓferretur
epła. ubi attestant᷑ euangłio lex & ꝓpħȩ: hoc dicat
apłm ñ sapientib & ꝑfectis. sed uideis locutũ fuisse
quasi iudeũ. uł eis qui sublege essent tanquã esset
& ipse sublege. Ae ꝑ hoc subdole atq m̃dacit̃ simu¬
lantẽ se apud imꝑfectos edificare. qͦd apud imꝑfec¬
tos ñ mentiendo sed uera dicendo destrueret: Hanc
uidelicet ei erroris machinationẽ nescio quis fabriciꝰ
fabricauit : quẽ uelut magistrũ ueritatis roma se
in uenisse gloriatur. Quis ñ hoc monstrũ ñ dicosensꝰ
xp̃ianꝰ. sed qualiscunq humanꝰ exhorreat : Primo
enĩ conside randũ est quã se fraudulentissimũ & m̃¬
dacissimũ ꝓficeat᷑  qui mentientẽ putat & laudat
affectu. quia diuersis animarũ morbis tã miscđi
corde subuenit. quã sibi subueniri uoluisset. si er¬

Expanded text:
» ; ut perfectorum videatur quinta persona. Hoc totum propterea » ; ut perfectorum videatur quinta persona. Hoc totum propterea molitus est, ut si quando aliquid de apostolica proferretur Epistola, ubi attestantur Evangelio Lex et Prophetae, hoc dicat Apostolum, non sapientibus et perfectis, sed Judaeis locutum fuisse quasi Judaeum, vel eis qui sub Lege essent, tanquam esset et ipse sub Lege: ac per hoc subdole atque mendaciter simulantem se apud imperfectos aedificare, quod apud perfectos, non mentiendo, sed vera dicendo destrueret. Hanc videlicet ei erroris machinationem, nescio quis Fabricius fabricavit, quem velut magistrum veritatis Romae se invenisse gloriatur. Quis non hoc monstrum, non dico sensus christianus, sed qualiscumque humanus exhorreat? 4. Primo enim considerandum est quam se fraudulentissimum et mendacissimum profiteatur, qui mentientem putat et laudataffectu, quia diversis animarum morbis tam misericordi corde subvenit, quam sibi subveniri voluisset, si er
Abbreviated transcription (Latin):
inchoare. ne nouos adhuc ad fidẽ ꝑfecta doctrina
turbaret. Deinde uolens quasi ꝓbare qđ dix̃: eundẽ
apłm dicentẽ cõmemorat. Cũ liber essẽ ex om̃ib
om̃ib me subieci. ut plures lucrifacerẽ. Ꝙ factꝰ sũ
iudeis tanquã iudeus. ut iudeos lucrifaciã. &uis qͥsub
lege sunt tanquã sublege essẽ cũ ipse ñ sim sublege. ut eos
qͥ sublege sunt lucrifaciã: Qusqͥsine lege sunt tanquã sine
lege essẽ. cũ sine lege dĩ ñ sim sed sim in lege xp̃i ut lu¬
crifaciã eos qͥ sine lege sunt: factꝰ sũ infirmus infirmis.
ut infirmos lucrifaciã. Om̃ĩb om̃ia factꝰ sũ. ut om̃s lu¬
crifaciã. Has quattuor ꝑsonas uult intelligi. in quib
apłm locutũ. Unã iudeorũ. alterdĩ eorũ qͥ sublege st̃.
t̾ciã eorũ qͥ sine lege sunt. quartã infirmorũ. Quin
loco inqͥt supiꝰ iãdix̃. Sapientiã loquim᷑ int̾ ꝑfectos

Expanded text:
inchoare, ne novos adhuc ad fidem perfecta doctrina inchoare, ne novos adhuc ad fidem perfecta doctrina turbaret. Deinde volens quasi probare quod dixit, eumdem apostolum dicentem commemorat: Cum liber sim ex omnibus, omnibus me subjeci, ut plJudaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaciam; et iis qui sub Lege sunt, tanquam qui sub Lege essem, cum ipse non sim sub Lege, ut eos qui sub Lege sunt, lucrifaciam; et iis qui sine Lege sunt, tanquam sine Lege essem, cum sine Lege Dei non sim, sed sim in Lege Christi, ut lucrifaciam eos qui sine Lege sunt: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacium; omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifaciam m putat; unam Judaeorum, alteram eorum qui sub Lege sunt, tertiam eorum qui sine lege sunt, quartam infirmorum. Quintloco, inquit, superius jam dixit, « Sapientiam loquimur inter perfectos
Abbreviated transcription (Latin):
stis. Ꝙ alia huiꝰ modi multa facitis Nui euident᷑ ap̃c osteni¬
dit & illã dĩ et̾. legẽ quã ꝓphanꝰ iste blasphemat & ui¬
deos habere suastraditiones. a libris ꝓpheticis & legitimis
alienas. Quas appellasse apłm ꝓphanas fabulas & aniles.
ee genealogias int̾minatas. ñ hereticus sed catholicus lector
intelligit Porro si uelim testimonia cuncta colligere. quib
&e ꝓphetis: quasiste aniles fabulas putat. quando sufficio:
uum testamentũ ꝑtinentib confirmet᷑ legis ac ꝓpħa¬
rũ & cõmendet᷑ auctoritas Proinde excogitasse se exi¬
stimat quo pacto subt̾fugiat moles testimoniorũ. in
euangelicis & apłicis litteris de libris ueterib positoꝵ
Quib eiꝰ uelit nolit ceruicata lingua conteritur:
Ait quippe apłm ꝓ qualitatib ingeniorũ in quinq
ꝑ sonis locutũ Insinuans enĩ rudi adhuc popło inqͥt
quȩ dĩ sunt. ñ debuit aꝑfectiorib incipe. & consue¬
tudinẽ ab eis uetustatis excludens a difficiliorib

Expanded text:
lta facitis . Ubi evidenter Christus ostendit et illam Dei esse Legem quam profanus iste blasphemat, et Judaeos habere suas traditiones a Libris propheticis et legitimis alienas, quas appellasse Apostolum profanas fabulas, et aniles, et genealogias interminatas, non haereticus, sed catholicus lector intelligit. Porro si velim testimonia cuncta colligere, quibuset Prophetis, quas iste aniles fabulas putat, quando sufficio? vum Testamentum pertinentibus, confirmetur Legis ac Prophetarum et commendetur auctoritas. Proinde excogitasse se existimat, quo pacto subterfugiat moles testimoniorum in evangelicis et apostolicis Litteris de Libris veteribus positorum, quibus ejus, velit nolit, cervicata lingua conteritur. Ait quippe Apostolum pro qualitatibus ingeniorum in quinque personis locutum: Insinuans enim rudi adhuc populo, inquit, quae Dei sunt, non debuit a perfectioribus incipere, et consuetudinem ab eis vetustatis excludens a difficilioribus
Abbreviated transcription (Latin):
possint. ñ ex eis ille talẽ domũ. sine quabeatꝰ esse
ñ possit. Aut gͦ sic intelligendũ est qͦd scriptũ est
in principio fecit ds̃ cęlũ & t̾rã. ut principiũ sit ex
quo.ẽẽ. coeper ñ enĩ dõ coȩt̾na sẽꝑ fuerunt. sed facta
initiũ ex quo. ẽẽ. inciꝑent acceper : aut certe qr in
principio sibi coȩt̾no fecit ds̃ cȩlũ & t̾rã. hoc est in
unigenito filio. Ipse ÷ enĩ sapientia de qua dicit apłs

Expanded text:
possint, non ex eis ille talem domum sine qua beatus esse possint, non ex eis ille talem domum sine qua beatus esse non possit. Aut ergo sic intelligendum est quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, ut principium sit ex quo esse coeperunt; non enim Deo coaeterna semper fuerunt, sed facta initium ex quo esse inciperent acceperunt: aut certe quia in principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, hoc est, in unigenito Filio. Ipse est enim Sapientia, de qua dicit Apos
Abbreviated transcription (Latin):
ex apło ponit aliqua testimonia. etiã scripturis
ad nouũ testam̃tũ ꝑtinentib refellendus est.
ut ostendatur in reprehensione ueterũ incon¬
qͦd pius poterat religioso. quȩrit iste impius
ore sacrilego. quomͦ accipiendũ sit qͦd scriptũ est. In
pͥncipio fecit dĩ cȩlũ & t̾rã. Quanquã ñ addiderit t̃rã.
de qua post loquit᷑. Quȩrit gͦ. quo pͥncipio Eiusne¬
pncipio quo idẽ ds. eẽ. coepit an exeo quo illũ esse
uacuũ teduit. Cui respondet᷑. quia nec ds̃. eẽ. coepit
nec eũ uacationis suȩ tȩduit. Qui neq aliquando non
fuit. nec cessando torpuit. nec oꝑando laborauit. Nec
sine celo sedis indiguit. nec facto glo sedẽ tanquã
finitis errorib ꝑegrinus inuenit. Potens ÷ enĩ bea¬
tissime manere in semet ipso: Tẽplo aut̃ suo qͦd sunt
om̃s scĩ & angłi & homines. sic imptire habitationẽ
sua: ut illi ex ipso habeant tale bonũ quo beati esse

Expanded text:
ex Apostolo ponit aliqua testimonia; etiam Scripturis ex Apostolo ponit aliqua testimonia; etiam Scripturis ad Novum Testamentum pertinentibus refellendus est: ut ostendatur in reprehensione veterum incon2. Ac primum, quod pius poterat religioso, quaerit iste impius ore sacrilego, quomodo accipiendum sit quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram : quanquam non addiderit, terram, de qua post loquitur. Quaerit ergo: Quo principio? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Cui respondetur, quia nec Deus esse coepit, nec eum vacationis suae taeduit, qui neque aliquando non fuit, nec cessando torpuit, nec operando laboravit: nec sine coelo sedis indiguit, nec facto coelo sedem tanquam finitis erroribus peregrinus invenit. Potens est enim beatissime manere in semetipso; templo autem suo quod sunt omnes sancti, et Angeli et homines, sic impertiri habitationem suam, ut illi ex ipso habeant tale bonum quo beati esse
Abbreviated transcription (Latin):
łaym eutm mis istis fr̃s dilectissimi nescio cuiꝰ
heretici inuentũ sicut scripsistis in platea ma¬
ritima cũ uenalis codex ipse ferretur. & concur¬
rentib turbis ꝑiculosa curiositate & delectatione
legeret᷑ : ut quanto possẽ compendio responderẽ.
prius quȩsiui cuiusnã esset erroris. Non enĩ
soli manichei legẽ ꝓpħasq condemnant: sed
& martioniste & alii nonnulli. quoꝵ sectȩ non
ita innotuerꝰ popłis. xp̃ianis. Iste aut̃ cuiꝰ nom̃
in eodẽ libro non cõpi detestat᷑ dm̃ mundi fa¬
bricatorẽ. cũ manichei quãuis librũ geneseos
ñ accipiant atq blasphement. dm̃ tam̃ bonũ fa¬
bricasse mundũ. & si exaliena natura atq ma¬
teria confitent᷑. Sed quanquã ñ michi appa¬
ruerit cuiꝰ sectȩ sit iste blasphemꝰ : defendenda :
aduersus eiꝰ linguã scriptura diuina. quã male¬
dicis disputationib insectat᷑. Et qm̃ quo quo modo
xp̃ianũ se uidericupit. unde & ex euangłio &

Expanded text:
 quem misistis, fratres dilectissimi, nescio cujus haeretici, invento, sicut scripsistis, in platea maritima, cum venalis codex ipse ferretur, et concurrentibus turbis periculosa curiositate et delectatione legeretur, ut quanto possem compendio responderem, prius quaesivi cujusnam esset erroris. Non enim soli Manichaei Legem Prophetasque condemnant; sed et Marcionistae, et alii nonnulli quorum sectae non ita innotuerunt populis christianis. Iste autem, cujus nomen in eodem libro non comperi, detestatur Deum mundi fabricatorem: cum Manichaei, quamvis librum Geneseos non accipiant, atque blasphement, Deum tamen bonum fabricasse mundum, etsi ex aliena natura atque materia, confiteantur. Sed quanquam non mihi apparuerit, cujus sectae sit iste blasphemus, defendenda est adversus ejus linguam Scriptura divina, quam maledicis disputationibus insectatur. Et quoniam quoquo modo christianum se videri cupit, unde et ex Evangelio et
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ille scripsit: Quid enĩ pat̾ sine filio. uł tunc
fecit uł unquã facit Si gͦ salubrit̃. non solũ boni¬
tatẽ uerũ etiã seueritatẽ dĩ scã scriptura cõmendat:

Expanded text:
enim ille scripsit . Quid enim Pater sine Filio vel tunc enim ille scripsit . Quid enim Pater sine Filio vel tunc fecit, vel unquam facit? Si ergo salubriter, non solum bonitatem, verum eti
Abbreviated transcription (Latin):
lucro xp̃m qͦd magnoꝑe cogitauit. Potest & illud t̾ciũ.
ad maledictũ se conuertisse suꝑatũ. qm̃ dix̃ ligate illi¬
manꝰ & pedes. & ꝓicite eũ intenebras exteriores. Sicut
de adã dictũ est. ut a ligno uttȩ separatꝰ. morte etiã cor¬
poris plecteret᷑. Huic enĩ homini diserto. deficientis
cupiebat efficere. Dicat emulũ ac maliciosũ. qđ ser¬
uo suo inuiderit lucẽ ac salutẽ. quẽ ꝓici uissit in te¬
nebras. ubi esset fletꝰ & stridordentiũ. Si aũt de
xp̃o ista ñ dicit. ne hoc mͦ se indicet ñ esse xp̃ianũ:
cur audet dicere de hominis conditore & peccati me¬
rito damnatore. qđ ñ audet dicere de hominis redẽp¬
tore. & si eiꝰ prȩcepta contẽpserit poena ȩt̾nȩ mortis
ultore. eodẽ ipso scilicet: Nam inquẽ aliũ nisi in xp̃m
hȩc maledicta nesciens iste iaculat᷑. quandoquidẽ
ille ait. si crederetis moisi crederetis & mͥ. de me

Expanded text:
lucro Christum quod magnopere cogitavit. Potest et illud tertium, lucro Christum quod magnopere cogitavit. Potest et illud tertium, ad maledictum se convertisse superatumanus et pedes, et projicite eum in tenebras exteriores : sicut de Adam dictum est, ut a ligno vitae separatus morte etiam corporis plecteretur . Huic enim homini diserto, deficientis cupiebat efficere: dicat aemulum ac malitiosum, quod servo suo inviderit lucem ac salutem, quem projici jussit in tenebras, ubi esset fletus et stridor dentium. Si autem de Christo ista non dicit, ne hoc modo se indicet non esse christianum; cur audet dicere de hominis conditore et peccati merito damnatore, quod non audet dicere de hominis redemptore, et si ejus praecepta contempserit, poena aeternae mortis ultore, eodem ipso scilicet? Nam in quem alium nisi in Christum haec maledicta nesciens iste jaculatur? quandoquidem ille ait, Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me
Abbreviated transcription (Latin):
tͥ. hodie mecũ eris inparadiso Esse aut̃ ibi cũ xp̃o.
hoc est. ẽẽ. cũ uitȩ ligno Ipse ÷ quippe sapientia. de
qua ut suꝑius commemoraui scriptum est. Lignum
uitȩ ÷ amplectentib eã. Nunquidnã & hoc
refellendũ est. qͦd uelut acute ut sibi uidet᷑ irridet.
pͥmo dm̃ ñ prȩscisse qͦd contigit. deinde impleRe
ñ uoluisse qͦd magnope cogitauit. t̾cio. ad maledic¬
tũ se conuertisse suꝑͥatũ: Unde scit. dm̃ non
prȩscisse qđ contigit:: Anqr contigit: Quin unmo
si ñ contigisset: nullomͦ id prȩscisset futurũ. qr
ñ erat futurũ. Aut si ꝓpt̃ea putat ñ prȩscisse. qr si
& de xp̃o dicere. qui talentũ dedit homini nichil
adqui situro. Qd ꝓpt̾ea utiq dederat: ut eiꝰ auge¬
retur pecunia. quicquid÷ qͦd illa significat
Ergo qi contigit ut ille sua pigricia ñ adquireret. hoc non
p̃sciuit ille qͥdedit: Dicere etiã potest. ñ implesse de ħ

Expanded text:
tibi, hodie mecum eris in paradiso . Esse autem ibi cum Christo, tibi, hodie mecum eris in paradiso . Esse autem ibi cum Christo, hoc est esse cum vitae ligno. Ipse est quippe Sapiequa, ut superius commemoravi, scriptum est, lignum vitae est amplectentibus eam . Nunquidnam et hoc refellendum est quod velut acute, ut sibi videtur, irridet: primo Deum non praescisse quod contigit; deinde implere non valuisse quod magnopere cogitavit; tertio ad maledictum se convertisse superatum. Unde scit Deum non praescisse quod contigit? an quia contigit? quinimo si non contigisset, nullomodo id praescisset futurum, quia non erat futurum. Aut si putat propterea non praescisse, quia si et de Christo dicere, qui talentum dedit homini nihil acquisituro, quod propterea utique dederat ut ejus augeretur pecunia, quidquid est quod illa significat . Ergo quia contigit ut ille sua pigritia nihil acquireret, hoc non praescivit ille qui dedit? Dicere etiam potest non implesse de hoc
Abbreviated transcription (Latin):
mortuus animo. utiq separatꝰ ab alim̃to sapientiȩ. Ds̃
itaq qͥd ei contigisset in animo significare uoluit. se¬
parando eũ a lignouitȩ. qͦ significabat᷑ sapientia: Sed
ista inquit arbor quȩ in parã diso uitȩ fructꝰ ferebat.
cui ꝓderat: Cui. nisi priꝰ illis pͥmis hominib. mas¬
culo & feminȩ qͥ in paradiso fuerant c̃sticuti: Deinde
istis de paradiso ꝓmerito suȩ iniqͥtatis eiectis. mansit
ad memoriã significandȩ sp̃ualis arboris uitȩ. Qđ ÷
ut diximꝰ ipsa sapientia. beatarũ cib immutabilis
animarũ. Utrũ aut̃ cibo illo nc̃ uescat᷑ aliquis. nͥ
forte enoch & helias : ñ temere asseuerandũ puto
igno tam̃ illo uitȩ qͦd ÷ in sp̃uali paradiso. nisi alerent᷑
animȩ beatorũ : ñ ꝓ munere pietatis & fidelissimȩ
confessionis. latronis animȩ credentis in xp̃m lege¬
remꝰ paradisũ eodẽ die fuisse concessũ:. Am̃ inqͥt dico

Expanded text:
mortuus, animo utique separatus ab alimento sapientiae. Deus mortuus, animo utique separatus ab alimento sapientiae. Deus itaque quid ei contigisset in animo, significare voluit, separando eum a ligno vitae, quo significabatur sapientia. 26. Sed ista, inquit, arbor quae in paradiso vitae fructus ferebat, cui proderat? Cui, nisi illis primis hominibus, masculo et feminae, qui in paradiso fuerant constituti? Deinde istis de paradiso pro merito suae iniquitatis ejectis mansit ad memoriam significandae spiritualis arboris vitae: quod est, ut diximus, ipsa sapientia, beatarum cibus immutabilis animarum. Utrum autem illo cibo vescatur nunc aliquis, nisi forte Enoch et Elias, non temere asseverandum puto: ligno tamen illo vitae, quod est in spirituali paradiso, nisi alerentur animae beatorum, non pro munere pietatis et fidelissimae confessionis, latronis animae credentis in Christum legeremus paradisum eodem die fuisse concessum: Amen, inquit, dico
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ anima eiꝰ exclusa est. & ista quadã sua interi¬
ore morte iã mortua. Nã de sapientia scriptũ est. Li¬
gnũ uitȩ ÷ amplectentib eã. Qđ iste ñ intelligens.
ait. Quatenꝰ gͦ ante maledictũ immortalis homo ꝑ¬
petuo uiuere poterat. qͥ nondũ exista arbore cibũ sũp¬
serat Quasi aliquis ei dixerit. aut in illo libro ali¬
cubi legerit. qͦd nondũ adã sũpserat excibo arboris
uitȩ. Qui potius intelligendus ÷. qm̃ inde illi uita
incorpore ꝑpetua suppetebat. ne uetustate consumeret᷑
ȩtatis : ad hoc inde ꝓhibitꝰ. ut ex peccato iã illi esset neces
uita ipsa nunquã ex ipso initiũ sũpserit: Qua si optauerit
ei ds̃ mortẽ sic̃ homo homini. ac ñ dĩ uerba ad sententiã
ꝑtineant punientis. ñ ad irã maledicentis. Punire aut̃ morte
corporali fuit a uitȩ arbore separate. cũ iã fuisset spualit̃¬

Expanded text:
peccatum anima epeccatum anima emorte jam mortua. Nam de sapientia scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam . Quod iste non intelligens ait: Quatenus ergo ante maledictum immortalis homo perpetuo vivere poterat, qui nondum ex ista arbore cibum sumpserat? Quasi ei aliquis dixerit, aut in illo libro alicubi legerit, quod nondum Adam sumpserat ex cibo arboris vitae. Quin potius intelligendus est, quoniam inde illi vita in corpore perpetua suppetebat, ne vetustate consumeretur aetatis, ad hoc inde prohibitus, ut ex peccati poena jam illi esset necessvita ipsa nunquam ex ipso initium sumpserit? Quasi optaverit ei Deus mortem, sicut homo homini: ac non Dei verba ad sententiam pertineant punientis, non ad iram maledicentis. Punire autem morte corporali, fuit a vitae arbore separare, cum jam fuisset spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
Sit locus melior: cũ causa sit peior. Et qđ ad tẽpus p̃ualuis¬
se uisus ÷ diabolus homine suꝑato: etiã sic in ȩt̾nũ uictꝰ est
homine reparato. Nec dĩ confitentis uerba sunt. s potiꝰ exꝓ¬
dicit. donate mͥ hanc iniuiriã. utiq a contrario uult in¬
telligi. si assit ꝓnunciator doctꝰ. ñ calũ niator indoctꝰ
Porro aut̃ cui displicet peccator ꝓhibitꝰ aligno uitȩ: quid
nͥ impune uult male uiuere: Nec magnũ erat dõ. & alio
quolib& mͦ uitã subtrahere homini quẽ uiuere noluisset
Sed qm̃ rationales animȩ de sapientia uiuunt. quarũ
mors ÷ insipientia: huiꝰ rei significandȩ grã lignũ
uitȩ in paradiso fructu suo mori hominẽ nec corpore
sineret. Qđ gͦ inde separatꝰ traditꝰ ÷ morti c̃sumendꝰ
ȩtate. qͦd nequaquã illi accidisset. si semꝑ eodẽ cibo fru¬
eret᷑ : significatũ est qͦd priꝰ ab spũali uitȩ ligno ꝓpt̾

Expanded text:
sit locus melior, cum causa sit pejor. Et quod ad tempus praevaluissit locus melior, cum causa sit pejor. Et quod ad tempus praevaluisse visus est diabolus homine superato, etiam sic in aeternum victus est homine reparato. Nec Dei confitentis verba sunt, sed potius exprodicit, Donate mihi hanc injuriam , utique a contrario vult intelligi, si adsit pronuntiator doctus, non calumniator indoctus. 24. Porro autem, cui displicet peccator prohibitus a ligno vitae, quid nisi impune vult male vivere? Nec magnum erat Deo, et alio quolibet modo vitam subtrahere homini quem vivere noluisset: sed quoniam rationales animae de sapientia vivunt, quarum mors est insipientia, hujus rei significandae gratia lignum vitae in paradiso fructu suo mori hominem nec corpore sineret. Quod ergo inde separatus traditus est morti, consumendus aetate, quod nequaquam illi accidisset, si semper eodem cibo frueretur, significatum est quod prius ab spirituali vitae ligno propter
Abbreviated transcription (Latin):
ualuit deciꝑe hominẽ quẽ fẽcerat ds̃ Hullo enĩ modo
deciꝑet᷑ homo: siñ in se exaltato corde recessisset a dõ
Hera quippe qm̃ diuina ÷ illa sententia Ante ruinam
exaltat᷑ cor. Q ubi contra dnm exaltat᷑ : ibi abillo
deserit᷑. & in se tenebrat᷑. Quid aut̃ mirũ si dum
tenebrat᷑ nescit quid sequat᷑. qm̃ ñ a se ipso lum̃ est
sit : etiã homo uictꝰ ostendit. Quia uictꝰ non fuisset :
si abinuicto ñ recessisset. Quomͦ aut̃ uictor hominis
deceptor: cũ a semet ipso sit etiã ipse deceptus: Un¬
de && ille qui decepit & ille quẽ decepit. ambo decep¬
tisunt. recedendo abeo qui ñ potest decipi. & ambo
sunt uicti. recedendo abeo qͥ ñ potest uinci. A quo
utiq qui plus recedit. plus uincitur. Quia tanto est
inferior quanto decerior. & idõ necesse est. ut qui
malũ alteri priꝰ inferendo iuncere uidet᷑ ampleꝰ
ipse bonũ amittendo uincat᷑. llec fieri potest ut ei

Expanded text:
valuit decipere hominem quem fecerat Deus . Nullo enim modo homo valuit decipere hominem quem fecerat Deus . Nullo enim modo homo deciperetur, si non in se exaltato corde recessisset a Deo. Vera quippe, quoniam divina est, illa sententia: Ante ruinam exaltatur cor . Et ubi contra Deum exaltatur, ibi ab illo deseritur, et in se tenebratur. Quid autem mirum, si dum tenebratur, nescit quid sequatur: quoniam non a se ipso lumen est,sit, etiam homo victus ostendit: quia victus non fuisset, si ab invicto non recessisset. Quomodo est autem victor hominis deceptor, cum a semetipso sit etiam ipse deceptus? Unde et ille qui decepit, et ille quem decepit, ambo decepti sunt, recedendo ab eo qui non potest decipi; et ambo sunt victi, recedendo ab eo qui non potest vinci. A quo utique qui plus recedit, plus vincitur; quia tanto est inferior, quanto deterior. Et ideo necesse est, ut qui malum alteri prius inferendo vincere videtur, amplius ipse bonum amittendo vincatur: nec fieri potest ut ei
Abbreviated transcription (Latin):
na contemptoris docuit alios oboedue Nec ꝓho¬
mine pars dĩ restitit dõ. Quia si hominis anima
par sdĩ esset i ⁊ mec a se ipsa nec abaliquos senuma
net al aliquid male faciendũ siue patuo duni la
necessitate cõpelli. nec in meliꝰ uł deteriꝰ mutari omino po¬
tuisset. Flatꝰ aut̃ ille dĩ qͥ hominẽ animauit: factꝰ: ab
ipso ñ de ipso. Quia nec hominis flatꝰ hominis pars est.
net homo eũ facit de se ipso. sed exaeres halitu supto. &
effuso D uͦ potuit᷑ de nichilo. & uiuũ rationaleq potuit¬
Q đ ñ potest homo. Quãuis ñ nulli existimen. ñ tunc
animatũ pͥmũ hominẽ quando ds̃ in eiꝰ faciẽ sufflauit.
& factꝰ ÷ in animã uiuã. sed tunc accepisse sp̃m scm.
Quodlibet aut̃ horũ credibiliꝰ ostendat᷑ unde nunc lon¬
tã. dubitare fas non est. Non itaq sicut ait iste
blasphemꝰ inuenit᷑ serpens loco meliore quã ds̃. ꝙ prȩ¬

Expanded text:
na contemptoris docuit alios obedire. Nec in hona contemptoris docuit alios obedire. Nec in homine pars Dei restitit Deo: quia si hompars Dei esset, nec a se ipsa nec ab aliquo diripi, nec ad aliquid male faciendum sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino, potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso, qui nec hominis flatus hominis pars est, nec homo eum facit de se ipso, sed ex aereo halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, unde nunc lontam, dubitare fas non est. CAPUT XV. 23. Non itaque, sicut ait iste blasphemus, invenitur serpens in loco meliore quam Deus, quia prae
Abbreviated transcription (Latin):
tare debuit lignũ. qđ ꝓpt̾ consecuturã hominis mi¬
seriã. si ex illo contra ꝓhibitionẽ usurpato dinos¬
cere a quo bono cecidisset & in qͦd malũ incidisset.
appellauit lignũ dinoscentiȩ boni & mali. Cur enĩ
occultaret de quo mandatũ dabat. & ꝑ qͦd oboedi¬
entiã cõmendabat: Nec ignarus fuit hominẽ pec¬
caturũ. Sed simul etiã quidiusti & boni fuerat de
peccante facturus. sũma utiq diuinitate pręsciuit.
Nec instituit qͦd obesset si homo sibi oboedire noluisset:
sed potiꝰ instituit qđ ꝓdesset. Quia homo ñ sine bona
mercede oboedientiã custodisset. & ñ sine utili ex¬
em plo ut eã scĩ eiꝰ poster custodirent. poenas in o¬
boedientiȩ ꝑ soluisset. Nec uoluit qͦd non potuit.
ocenĩ uoluit᷑. ut aut oboediens homo esset. aut
in oboediens impune ñ esset Hec infructuo se
uolut qđ homo ñ fuerat seruaturꝰ uibere. qr poe¬

Expanded text:
tare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis mitare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis miseriam, si ex illo contra prohibitionem usurpato dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum incidisset, appellavit lignum dignoscentiae boni et mali. Cur enim occultaret de quo mandatum dabat, et per quod obedientiam commendabat? Nec ignarus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et de peccante facturus, summa utique divinitate praescivit. Nec instituit quod obesset, si homo sibi obesse noluisset: sed potius instituit quod prodesset; quia homo non sine bona mercede obedientiam custodisset, et non sine utili exemplo, ut eam sancti ejus posteri custodirent, poenas inobedientiae persolvisset. Nec voluit quod non potuit: hoc enim voluit, ut aut obediens homo esset, aut inobediens impune non esset. Nec infructuose voluit, quod homo non fuerat servaturus, jubere: quia poe
Abbreviated transcription (Latin):
ut non posset peccare si nollet. Hon aut̃ si meligi
esset quĩ non posset peccare: ideo non bene factus
est qui posset & ñ peccare. Aut uero usꝙ adeo
desi piendum est ut homo uideat melius aliqͥd
fieri deouisse: & hoc dm̃ uidisse non plitetlui
pured uidisse e eredat facere noluisse. Aut uoluisse
quidẽ sed minime potuisse: Auertat hocus a
cordib pioꝵ. Sigͦ ratio recta de monstrat. ratio
nec illã de esse cgelestib reb quȩ nunquã deserit dm̃:
nec istã ita. ẽe̾. factã ut aliqua necessitate de serere
cogeretur dm̃. Et qr uoluntate de seruit: nichil ex
hoc diminutũ sapientissimis dispositionib dĩ Qui
& malis bene. & ꝑuersis recte utit᷑. & de humanogñe
iustȩ meritoq damnato. familiã scãm atq numȩrosã
ñ eiꝰ merito sed grã sua factã. in ȩt̾nũ regnũ se
translaturũ. ẽẽ. testat᷑. Quȩ cũ ita sint : nec ds̃ occul¬

Expanded text:
ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior esset qui non posset peccare, ideo non bene factus est qui posset et non peccare? Aut vero usque adeo desipiendum est, ut homo videat melius aliquid fieri debuisse, et hoc Deum vidisse non putet; aut putet vidisse, et credat facere noluisse; aut voluisse quidem, sed minime potuisse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta demonstrat, rationnec illam deesse coelestibus rebus quae nunquam deserit Deum, nec istam ita esse factam ut aliqua necessitate deserere cogeretur Deum; et quia voluntate deseruit, nihil ex hoc diminutum sapientissimis dispositionibus Dei, qui et malis bene et perversis recte utitur, et de humano genere juste meritoque damnato familiam sanctam atque numerosam, non ejus merito, sed gratia sua factam, in aeternum regnum se translaturum esse testatur. 21. Quae cum ita sint, nec Deus occul
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ disputauimꝰ: Nunc aut̃ breuit᷑ respondenꝰ ad id qđ
ait iste. hominis insticutorẽ a magno bono ꝓhibuisse
quẽ fecerat. dũ eũ pecori similẽ sine dinoscentia boni
& mali. ẽẽ. uoluisset. Hȩc enĩ dinoscentia ñ ÷ beati
hominis sapientia. sed miseri exꝑientia. Vnde lignũ
nom̃ accepit: acuiꝰ cibo est homo ꝓhibitꝰ. Utoboedientia
cõmendaret᷑ quȩ maxima est uirtꝰ. & ut sic dixerim
om̃iũ origo matq uirtutũ in ea natura cui sic datũ
est arbitriũ liberȩ uoluntatis. ut eã tam̃ necesse sit
uiuere sub potestate melioris. Quanquã ñ defuerint.
quib uisũ est. illã dinoscentiã boni & mali magnũ
aliquod bonũ fuisse. Cuniꝰ capaces nondũ fuerañt. qͥ
hanc usurpantes contra uecitũ ꝑ inoboedientiã pec¬
cauerunt. Quib aut̃ uidetur sic hominẽ fieri debu¬
isse ut peccare nollet: non eis displiceat sic esse factũ.

Expanded text:
Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, dum eum pecori similem sine dignoscentia boni et mali esse voluisset. Haec enim dignoscentia non est beati hominis sapientia, sed miseri experientia: unde lignum nomen accepit, a cujus cibo est homo prohibitus, ut obedientia commendaretur quae maxima est virtus, et, ut sic dixerim, omnium origo materque virtutum, in ea natura cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris. Quanquam non defuerint quibus visum est illam dignoscentiam boni et mali magnum aliquod bonum fuisse: cujus capaces nondum fuerunt qui hanc usurpantes contra vetitum, per inobedientiam peccaverunt. 20. Quibus autem videtur sic hominem fieri debuisse, ut peccare nollet; non eis displiceat sic esse factum,
Abbreviated transcription (Latin):
nĩ morbo ꝑ exꝑientiã: nunquid talẽ medicũ inui¬
disse nobis etusmodi scientiã diceremꝰ: Quis dubi¬
tet malũ. eẽ. peccatũ &tam̃ cũ laude dictũ est de dnõ¬
malũ atq ideo illã unde adam ꝓhibitus est boni &
mali dinoscentiã non habebat. Hic si queratur. quomio
qannouerat arguebat neq enĩ peccata non arguebat.
Rectissime omĩno Nouerat enĩ ꝑ sapientiã ñ nouerat
ꝑ expientiã. Huic itaq diuinȩ sapientiȩ credere debuit adã
ut abilla mali scientia quȩ fit ꝑexꝑientiã prȩcepto dĩ
oboediens tẽꝑaret. Sic enĩ malũ nescisset. nisi fecisset.
Fecit aut̃ sibi ñ dõ Nichil enĩ facere potuit uoluntate in oboe¬
dientiȩ nisi qͦd ipse pateretur lege iusticiȩ. hȩc ÷nanq
poena inoboedienti homini reddita in semet ipso. ut ei
uicissim ñ oboediat᷑ nec asemet ipso De qua re uberius
inaliis. & maxime in quarto decimo libro de ciuitate

Expanded text:
non morbo per experientiam: numquid talem medicum invinon morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiam diceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? Et tamen cum laude dictum est de Dommalum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur, Quomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non arguebat: Rectissime omnino: noverat enim per sapientiam, non noverat xperientiam. Huic itaque divinae sapientiae credere debuit Adam, ut ab illa mali scientia quae fit per experientiam, praecepto Dei obediens temperaret. Sic enim malum nescisset, nisi fecisset. Fecit autem sibi, non Deo. Nihil enim facere potuit voluntate inobedientiae, nisi quod ipse pateretur lege justitiae. Haec est namque poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec a semetipso. De qua re uberius in aliis, et maxime in quarto decimo libro de Civitate
Abbreviated transcription (Latin):
ẜcce enĩ in eo qͦd rep̾hendit iste hominis conditorẽ. qr ꝙ hi¬
buerit eũ sumere cibũ dinoscentiȩ boni & mali. tanquã
eũ pecorib parẽ. ẽẽ. uoluisset nescientib ista discernere.
& hoc ei negasset cui potestatẽ dedisset inbestias. quo solo
homo suꝑat bestias: quã necessartũ est uitȩ bene agendȩ
qͥd discimꝰ quȩdã infelicit᷑ disci. & feliciꝰ non nulla nesꝰ¬
ciri. Morbos enĩ & dolores. quanto feliciꝰ nesciremus
Sigͦ medicus nos ab aliquo cibo ꝓhiberae quo accepto
egrotaturos. e̾ẽ. pre sciret. & obhoc appellaret eundẽ
cibũ dinoscentiȩ sanitatis & imbecillitatis. eo qͦd ꝑ ipsũ
homo cũ egrotare coepisset exꝑiendo dinoscerẽt.quid
int̾ esset int̾ contractã malã ualitudinẽ & ꝑ ditam
sanitatẽ. qͦd utiq meliꝰ ignorasset & in illa quã ꝑdidit
sanitate mansisset. credens medico ꝑ oboedientiam.

Expanded text:
Ecce enim in eo quod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohiEcce enim in eo quod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohibuerit eum sumere cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam necessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohiberet, quo accepto aegrotaturos esse praesciret, et ob hoc appellaret eumdem cibum dignoscentiae sanitatis et imbecillitatis, eo quod per ipsum homo cum aegrotare coepisset, experiendo dignosceret quid interesset inter contractam malam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico per obedientiam,
Abbreviated transcription (Latin):
&ideo dictũ esse. congreget᷑ aqua: qm̃ labilis & mobi¬
lis eis species donata est. Appareat aut̃ arida: quia
imobilis fixa est. Nam illud qđ magis ꝓpħalibri
huiꝰ auctor intendit. ut eiꝰ narratio rerũ facta¬
rũ. esset etiã prȩfiguratio futurarũ: non est
contentiosis & infidelib sensib ingerendũ
Cũ gͦ tot exitꝰ pie quęrentib pat̾eant. ne te¬
mere tanta reprehendat᷑ auctoritas. unde iste
nisi diabolico instinctu in eis reb eligit
calumniari. quas ñ est idoneus ꝑscrutari :¬
uod uͦ in hominis conditorẽ dm̃ cȩcus ce ingratꝰ inuehte᷑
ẽ audet dicere ei qͥ se finx: quare sic mȩ fecisti cũ om̃ino qͦmͦ
st̃ faetꝰ ignoret: multũ precipitis m̃tis audacia est: Sed
uasa irȩ ꝑmittunt᷑ ista garrire ut tanquã de neglegentiȩ
somno excitent᷑ uasa miscđiȩ. & studio respondendi pe¬
stilentib maledictis. adhibeant curã salubrib dictis

Expanded text:
et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobiet ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, ut ejus narratio rerum factarum esset etiam praefiguratio futurarum, non est contentiosis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur auctoritas; unde iste, nisi diabolico instinctu, in eis rebus eligit calumniari, quas non est idoneus perscrutariuod vero in hominis conditorem Deum caecus et ingratus invehitur, et audet dicere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit factus ignoret, multum praecipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respondendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis.
Abbreviated transcription (Latin):
sed rephensionẽ. tanquã ñ recte dictũ sit. congregent᷑
anue in congregationẽ unã & appareat arida eo qđ aqͥs
om̃ia tenebant᷑. ignorans quẽ admodũ aqua in aetios
uapores tenuata rarescat. & nebulosa caligine multũ oc¬
cupet spacii. eriguũ uͦ si congregata denseat᷑. nec iã leuis
uolitet. sed grauis fluitetꝰ. Quid gͦ mirũ. si rara trã texe¬
rat. spissata nudauit: Quid si etiã diuino nutu in ma¬
gnos sinus t̾ra sub sedit. atq ita quicqͥd naturȩ humide
ꝑ totũ eiꝰ iacebat. in partesconcauas confluens recessit a
ꝯeteris. & qđ oꝑiebat aꝑuit. congregata in humiliora
succũbentia qua mare int̾flueret᷑ & circũ flueret. atq
altiora deserens qua orbis emineret: Omitto qđ potest
hic intelligi significatũ. ẽẽ: qͦd informis illa materies
aquȩ uł abyssi uocabulo insinuata sit. & species accepit
duum istorũ grauiũ elementorũ. humoris & humi

Expanded text:
sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida ; eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenuata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata densetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materies aquae vel abyssi vocabulo insinuata sit, et species acceperit duorum istorum gravium elementorum, humoris et humi:
Abbreviated transcription (Latin):
postea nuncupatũ est. remota abaspectib t̾renorũ in
supiorib partib mundi. ut solus ds̃ int̾ illã tenebrasꝙ
diuideret & Nͥam int̃ istas tenebras quȩ nob̃ faciunt
notissimã noctẽ. & lucẽ quȩ nob̾ facit notissimũ diẽ.
luminaria nob uisibilia ut diuiderent imꝑauit.
Quis aut̃ ferat. quãuis ñ sit indignandũ potius quã
ridendũ indicare nob̾ istũ qͦd diẽ horȩ designent.
horas aut̃ sol discernat atq disterminet. & u̾el¬
le ut credamꝰ qͦd moises ista nescierit. & ideo
diẽ ante quã sol fiere nominauerit: Sed
conueniant homines ad librũ istus audi¬
endũ & ꝓponatur eis. quid sit credibilius¬
U trũ istũ nescire quandã lucẽ & quendã diẽ quẽ sciebat
moises: an moisen nescisse istã lucẽ ac diẽ. quẽ ñ solũ iste.
uerũ etiã qui uerba eiꝰ ñ intelligunt sciunt.
quis imꝑitissimꝰ quȩstionẽ. immouͦ ñ quęstionẽ

Expanded text:
postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus inter illam tenebrasque divideret? Nam inter istas tenebras quae nobis faciunt notissimam noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad librum istius audiendum, et proponatur eis quid sit credibiliusutrum istum nescire quamdam lucem et quemdam diem, quem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui verba ejus non intelligunt, sciunt.quis imperitissimus quaestionem? imo vero non quaestionem,
Abbreviated transcription (Latin):
Salitare tuũ Hic si responderit. aliã esse lucẽ de qua
cuust sux ds̃ fiat lux & facta est lux. quȩ adoculos ꝑtinẽt
corporales : pͥmo confitebit᷑ aluce sũma qđ ⁊ ipse. or
feri potiusse qualecunꝙ infimã lucẽ. honã tam̃ Deui¬
de unde scit etia qualis c&e quanta sit: Postremo utrũ
spualis an corporalis: Hisi forte fideles homines qui
quandiũ in corpore sunt peregrinant᷑ a dño. possunt
iamerito ipsius fidei lux uocari. & angłi ñ possunt.
qͥ semp uident faciẽ patris Unde gͦ scit. utrũ talis lux
primittꝰ facta sit: Unde scit quomodo in illa luce uesꝑa
& mane possit intelligi: Quomꝰ deniq senario numẽto
prȩsentata fuerit oꝑib dĩ & in ea septima requieuerit
as unde ad istos dies nob̾ notissimos qͥ solis circũttu
reuoluunt᷑. septenarii ipsius numeri quȩdã for ma
trans lata est. Sed & si lux facta ÷ corporalis. unde nouit
quomꝰ esse potuerit ante solẽ & ante firmam̃tũ qͦdcelũ

Expanded text:
I. 16. Hic si responderit, aliam esse lucem de qua tum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae ad oculos pertinet corporaleseri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Deinde, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homines, qui quamdiu sunt in corpore, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima requieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum
Abbreviated transcription (Latin):
falsitate ut & corde credat ad iusticiã: cȩ ore confessionẽ
faciat ad salutẽ Nã & in illo psalmo cũ dictũ esset. qͥ loqͥt᷑
ueritatẽ in corde suo: mox etiã hoc additũ est. Qui ñ egit
dolũ in lingua sua. Et illud qͦd apłsait. deponentes ñ¬
daciũ loquimini ueritatẽ unꝰquisq cũ ꝓximo suo q
sumꝰ inuicẽ m̃bra. ab sit ut sic intelligamꝰ : tanquã loqͥ
indaciũ ꝑ miserit cũ eis qui ñ sunt nob̾cũ membra
corporis xp̃i Sed idõdictũ est: qr unꝰquisq nr̃m hoc

Expanded text:
falsitatem, ut et corde credat ad justitiam, et ore confessionem falsitatem, ut et corde credat ad justitiam, et ore confessionem faciat ad salutem. Nam et in illo psalmo cum dictum esset, Qui loquitur veritatem in corde suo; mox etiam hoc additum est, Qui non egit dolum in lingua sua . 15. Et illud quod Apostolus ait, Deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra ; absit ut sic intelligamus, tanquam loqui mendacium permiserit cum eis qui nondum sunt nobiscum membra corporis Christi
Abbreviated transcription (Latin):
adiusticiã sed ore ñ confessus est ad salutẽ : Qua ꝓpt̃ il¬
lud qͦd scriptũ est. qui loquit᷑ ueritatẽ incorde suo. ñ sic
accipiendũ est. quasi retenta incorde ueritate. loquendỹ
sit in ore m̃daciũ : sed idõdictũ est. qr fieri potest ut lo¬
quat᷑ quisq ore ueritatẽ: quȩ nichil ei ꝓsit si eã in corde
ñ teneat. id ÷ si qͦd loquit᷑ ip se ñ credat. sicut heretici
maximeq idẽ priscillianistȩ faciunt. cũ catholicã ue¬
ritatẽ ñ quidẽ credunt sed tam̃ loquunt᷑. ut nrĩ esse
credant᷑ loquunt᷑ gͦ ueritatẽ in ore suo. ñ incorde
suo Propterea distinguendi erant ab illo de qͦ dictũ est
Qui loquit᷑ ueritatẽ in corde suo. Hancaut̃ ueritatẽ catholicꝰ
sicut in corde loquit᷑. ꝙr ita credit: ita & in ore debet. ut
ita prȩdicet. Contra istã uͦ nec incorde nec in ore habeat

Expanded text:
ad iustitiam, sed ore non confessus est ad salutem? Quapropter ilad iustitiam, sed ore non confessus est ad salutem? Quapropter illud, quod scriptum est: qui loquitur ueritatem in corde suo, non sic accipiendum est, quasi retenta in corde ueritate loquendum sit in ore mendacium. sed ideo dictum est, quia fieri potest, ut loquatur quisque ore ueritatem, quae nihil ei prosit, si eam in corde non teneat, id est, si quod loquitur ipse maximeque iidem Priscillianistae faciunt, cum catholicam veritatem non quidem credunt, sed tamen loquuntur, ut nostri esse credantur. Loquuntur ergo veritatem in ore suo, non in corde suo. Propterea distinguendi erant ab illo de quo dictum est, Qui loquitur veritatem in corde suo. Hanc autem veritatem catholicus sicut in corde loquitur, quia ita credit; ita et in ore debet, ut ita praedicet: contra istam vero nec in corde nec in ore habeat