comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iã nauigiũ suꝑfusis fluctib mergebatur.
Tc̃ beatꝰ lupꝰ om̃sq turbati excitant semo¬
rẽ. elem̃tis furentib opponendũ. Qui
ꝑiculi ĩmanitate constantior xp̃m inuo¬
cat. increpat occeanũ. & ꝓcellis seuien¬
tib causã religionis opponit. Statĩq as¬
sũpto oleo in noĩe trinitatis. leui asꝑgine
fluctus seuientes opp̃ssit. Collegã cõmonet
hortat᷑ uniu̾sos: oratio uno ore & clamore
ꝓfundit᷑. Ad est diuinitas. fugant᷑ inimi¬
ci: tnquillitas serena subsequit᷑. Uenti con¬
trarii ad itineris ministeria uertunt᷑: na¬
uigiũ fam ulatrix unda ꝓsequit᷑. Decur-¬
sisq ĩmensis spaciis. breui optati littoris
quiete ꝑfruunt᷑. Ibiq conueniens ex
diu̾sis partib multitudo excepit sac̾do¬
tes. qͦs uenturos etiã uaticinatio adu̾sa
p̃dixerat. Nuntiabant enĩ sinistri sp̃c qd̾
timebant. Qui imꝑio sacerdotũ dũ ab ob¬

Expanded text:
iam navigium superfusis fluctibus mergebatur. iam navigium superfusis fluctibus mergebatur. Tum beatus Lupus omnesque turbati excitant seniorem, elementis furentibus obponendum. Qui periculi inmanitate constantior Christum invocat, increpat oceanum et procellis saevientibus causam relegionis obponit, statimque, adsumpto oleo, in nomine Trinitatis levi aspergine fluctus saevientes obpressit. Collegam commonet, hortatur universos, oratio uno ore et clamore profunditur. Adest divinitas, fugantur inimici, tranquillitas serena subsequitur, venti e contrario ad itineris ministeria vertuntur, navigium famulatrix unda prosequitur, decursisque inmensis spatiis, brevi optati litoris quiete potiuntur. Ibi conveniens ex diversis partibus multitudo excepit sacerdotes, quos venturos etiam vaticinatio adversa praedixerat; nuntiabant enim sinistri spiritus, quod timebant. Qui imperio sacerdotum, dum ab ob
Abbreviated transcription (Latin):
uodã enĩ tẽpore cũ iter ageret hieme:
ac diẽ totã in ieiunio ac fatigatione¬
nimia duxisset. cõmonet᷑ ut cogente uesꝑe
quocũq succederet. Erat eminꝰ domiciliũ¬
absq tectis iã pridẽ sine habitatorib semi-¬
rutis. qd̾ etiã ꝑ incuriã uulgaris arbusta
contexerant: ut pęne eẽt meliꝰ noctẽ. sub
nudi aeris rigore durare quã in illo ꝑicu¬
lo & horrore succedere: presertĩ cũ duo se-¬
domũ inhabitabilẽ p̃dixissent. Qͦd ubi
uir beatissimꝰ comꝑit. horrentes runas
quasi amenitates expetiit. ibiq int̾ mul¬
tiplices quȩ quondã fuerant mansiones in-¬
uenta uix una ẽ. quȩ instar haberet ha-¬
bitaculi. Iulic leues sarcinulȩ. & paucis¬
simi comites collocant᷑: quib breuis cȩnu¬
la fuit usui. ep̃o penitꝰ abstinente. Deinde
alta iã nocte cũ unus ex clericis. legendi
sopore resolutus ẽ. Cc̃ uͦ quasi repugnato¬
re cessante tẽpestas excitata conualuit. ꝙ

Expanded text:
uodam tempore, cum iter hieme ageret ac diem totam in ieiunio ac fatigatione duxisset, commonetur, ut, cogente vespera, quocumque succederet. Erat eminus domicilium, tectis iam pridem sine habitatore semirutis, quod etiam per incuriam vulgariam arbusta contexerant, ut paene esset melius, noctem sub nudi aeris rigore durare, quam in illo periculo et horrore succedere, praesertim cum duo sedomum inhabitabilem praedixissent. Quod ubi vir beatissimus conperit, horrentes ruinas quasi amoenitates expetiit, ibique inter multiplices quae quondam fuerant mansiones inventa vix una est, quae instar haberet habitaculi. Illic leves sarcinulae et paucissimi comites conlocantur, quibus brevis cenula esui fuit, episcopo penitus abstinente. Deinde alta iam nocte, cum unus ex clericis legendisopore resolutus est. Tum vero, quasi repugnatore cessante, tempestas excitata convaluit, et
Abbreviated transcription (Latin):
sta pendebat: eo qd̾ ignoraret diẽ in quo
passionis gła honorari. Factũ ẽ autẽ dũ¬
ibidẽ aduentaret. ut sciscitaret᷑ ab incolis
quo tẽpore huiꝰ sacra sollẽpnia celebraren¬
tur. At illi se nescire fatent᷑. Cc̃ ille. ore¬
mus inquit: & fortassis nob̃ hȩc dñi poten¬

Expanded text:
sta pendebat, nesciens diem in quo passionis gloria honorari, et haec ivatem adveniret, sciscitatusque ab incolis, quo tempore huius sacra celebrarentur, se nescire respondent. Tunc ille: 'Oremus', inquit, 'et fortassis nobis haec Domini poten
Abbreviated transcription (Latin):
derit. & si uituꝑatores mei saltẽ fugientẽ
me & clausũ ꝑsequi desierint. Ad deser¬
ta dem̃ loca atq olĩ ob agendã inibi pęni¬
tentiã ꝓperare cupierat. ita lȩtus accin¬
ctusq accessit: ut uolasse eũ magis quã
cõmeasse crederis. Quomꝰ uero ꝑ quadri
inter eos cepi rursus discipłs eẽ caldaicus: ꝙ
ut uerius fatear. usq in presentẽ diẽ magis
possũ sermonẽ caldaicũ legere & intellige¬
re: quã sonare. Ep̃i itaq grã iheronimꝰ
fidẽ adeptus. licterisq grecis ac latinis atq
hebraiciᷤᷤ doctus. cuncta hebreoꝵ uolumi¬
na quȩ canonicȩ continent᷑. ex ueteri te¬
stamento uera editione in latinã linguã
uertit: eaq omĩa cõmentatꝰ ẽ. Danibe¬
lẽ quoq caldaico sermone locutũ: roma¬
no stilo descripsit. Psalteriũ uidelicet qd̃
a soffronio postulatꝰ. iheronimꝰ ex hebreo
canonice latina modulatione canendũ.

Expanded text:
derit, et si vituperatores mei saltem fugientem derit, et si vituperatores mei saltem fugientem me et clausum persequi desierint. Ad deserta deinde loca, ad quae olim ad agendam inibi poenitentiam properare cupierat, ita laetus accinctusque accessit, ut volasse eum magis quam remeasse crederes. Quomodo vero per quadriinter eos, coepi rursus discipulus esse Chaldaicus. Et ut verius fatear, usque in praesentem diem magis possum sermonem Chaldaicum legere et intelligere, quam sonare. Christi itaq est. Litteris namque Graecis ac Latinis atque Hebraicis doctus, cuncta Hebraeorum volumina quae in canone continentur, ex Veteri Testamento, vera editione in latinam linguam vertit, eaque omnia commentatus est. Danielem quoque Chaldaico sermone locutum Romano stylo descripsit. Psalterium videlicet quod a Soffronio postulatus Hieronymus ex Hebraeo Canone Latina modulatione canendum,
Abbreviated transcription (Latin):
dũ. Dormiuit autẽ beatꝰ iheronimꝰ an¬
no imꝑii theodosii iunioris duodecimo.
Om̃s autẽ anni uitȩ eiꝰ sic colliguntur.
em. in ꝓposito suo annis quinquaginta
& mensib sex.

Expanded text:
it autem Beatus Hieronymus anno imperii Theodosii junioris 12. Omnes autem anni vitae ejus sic colliguntur. em, in proposito suo annis quinquaginta et mensibus sex.
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscere pleniꝰ uoluerit. etiã illa ꝑcurrat
gesta. & inueniet quȩ uł qualia ꝓtulerit.
quib illũ doctũ eloquentẽ & p̾̃dicatũ homi¬
nẽ ꝓuocauerit. hortatꝰq fuerit ut ꝓ suȩ de¬
fensione partis qd̃ uellet diceret: illũq ui
ctũ cognoscat. Scio itẽ ñ solũ ipse. uerũ
etiã ałii fr̃s & conserui. qui nobiscũ tẽ intͣ
yponiensẽ eccł̃iam cũ eodẽ sco uiro iuue-¬
bant. nobis parit̾ ad mensã constitutis eũ
dixisse. Adu̾tistis hodie in ęccłiã eũ sermonẽ
eiꝰq iniciũ & finẽ contra meã consuetudinẽ¬

Expanded text:
cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat gesta: et inveniet quae vel qualia protulerit, quibus illum doctum, eloquentem, et praedicatum hominem provocarit, hortatusque fuerit ut pro suae defensioneerum etiam alii fratres et conservi, qui nobiscum tunc intra Hipponensem Ecclesiam cum eodem sancto viro vivebant, nobis pariter ad mensam constitutis eum dixisse: Advertistis hodie in ecclesia meum sermonem, ejusque initium et finem contra meam consuetudine
Abbreviated transcription (Latin):
ne alicuiꝰ potestatis ꝓhibitione. aut potentia
securus dicere minime dubitaret. & in sua
ciuitate suis om̃ib p̾sentib ciuib fiduciali¬
ter ꝓpriã defendere cõmunionẽ ñ denegasset.
Ille uͦ nec in hac exhortatione. nec suoꝵ paren¬
tũ & ciuiũ instanti petitione id facere uoluit:
qui ei pollicebant᷑ se ad eiꝰ redituros cõmum-¬
onẽ. etiã cũ discrimine patrimonioꝵ. salutis¬
q suȩ tẽporalis: si catholicã suꝑaret assertionẽ.
At ille ampliꝰ dicere illis gestis nichil uoluit.
nent apud carthaginẽ int̾ ep̃os confecta. utrũ
uicerimꝰ an uicti fuerimꝰ. Et alio loco. dũ a
notario ut responderet iã admoneret᷑ & re¬
ticeret: facta ẽ eiꝰ cunctis manifesta diffiden-¬
tia.&. eccłiȩ di augm̃ta ac firmam̃ta ꝓuene¬
runt. Quisqͥs gͦ diligentiã & oꝑam beatissi¬
mȩ memoriȩ augustini ꝑ hȩc ȩccł̃iȩ statum

Expanded text:
ne alicujus potestatis prohibitione aut potentia ne alicujus potestatis prohibitione aut potentia securus dicere minime dubitaret, et in sua civitate suis omnibus praesentibus civibus fiducialiter propriam defendere communionem non denegaret. Ille neque hac hortatione, nec suorum parentum et civium instanti petitione id facere voluit, qui ei pollicebantur, se ad ejus redituros communionem, etiam cum discrimine patrimoniorum salutisque suae temporalis, si modo catholicam superaret assertionem. At ille amplius dicere illis gestis nihil voluit, nent apud Carthaginem inter episcopos confecta, utrum vicerimus, an victi fuerimus. Et alio loco, dum a notario, ut responderet, admoneretur, et reticeret, ejus cunctis manifestata diffidentia, Ecclesiae Dei augmenta ac firmamenta provenerunt. Quisquis ergo diligentiam et operam beatissimae memoriae Augustini pro Ecclesiae Dei statu
Abbreviated transcription (Latin):
licet hoc deficientes & uicti ad excusationẽ
iactarent. quandoquidẽ & ante controuersiã
id̾e heretici catholicȩ cõmunionis eundẽ eẽ
nouerant. & dũ ab eodẽ conuenirent᷑ publi.¬
cis gestis. quo ad collationẽ occurrerent. & se
facturos ꝓsecuti sunt. Poterant utiq suspe¬
ctum eũ habentes. recusare congressũ. tam̃
omĩ potentis dĩ p̾stitit auxiliũ. ut pꝰea in
cȩsariensi mauritaniȩ ciuitate constitutꝰ ue¬
nerabilis memoriȩ augustinꝰ. quo eũ uenire
cũ aliis eiꝰ coep̃is sedis apłicȩ litterȩ cõpule¬
runt. ob t̾minandas uidelicet alias ȩccłiȩ ne-
quẽ suȩ sectȩ p̾cipuũ in illa collatione ha-¬
buert̃ defensorẽ uideret. & cũ eodẽ publice
in ȩccłia popło astante diu̾sȩ cõmunionis ex
hoc ipso disputaret: & ꝓuocaret gestis eccl̃ia-¬
sticis. ut qd̾ forte sicut dicebant. ꝓsequi potu¬
it in collatione. & ꝑmissus ñ erat in p̃senti si¬

Expanded text:
licet hoc deficientes et victi ad excusationem licet hoc deficientes et victi ad excusationem jactarent, quandoquidem et ante controversiam iidem haeretici catholicae communionis eumdem esse noverant, et cum ab eodem convenirentur publicis gestis, quod ad collationem occurrerent, se esse facturos prosecuti sunt. Poterant utique suspectum eum habentes, recusare congressum. Tamen omnipotentis Dei praestitit auxilium, ut postea in Caesareensi Mauritaniae civitate constitutus venerabilis memoriae Augustinus, quo eum venire cum aliis ejus coepiscopis Sedis apostolicae litterae compulerant, ob terminandas videlicet alias Ecclesiae necquem suae sectae praecipuum in illa collatione habuerunt defensorem, videret, et cum eodem publice in ecclesia populo astante diversae communionis, ex hoc ipso disputaret, et provocaret gestis ecclesiasticis, ut quod forte, sicut dicebant, prosequi potuit in collatione, sed permissus non erat, in praesenti si
Abbreviated transcription (Latin):
giosissimo imꝑatore honorio. Propt̾ qd̃ ꝑfi¬
ciendũ etiã a suo latere tribunũ & notariũ
marcellinũ ad affricã iudicẽ miserat. In qua
controu̾sia illi omĩmodis confutati. atq de
errore a catholicis conuicti sententia cogni¬
toris notati sunt: & pꝰ eoꝵ appellationẽ piissi¬
mi regis responso inusti. int̾ hereticos condẽp¬
nati sunt. Ex qua ratione solito ampliꝰ ep̃i
cem tenentes catholicã. multas eoꝵ ꝑsecutiones
usq ad m̃broꝵ amputationẽ & int̾nstionẽ ꝑ¬
tulerunt. Et totũ illud bonũ: ut dixi ꝑ sc̃m
illũ hominẽ consentientib nrĩs coep̃is & pa-¬
autẽ qm̃ pꝰ illã quȩ cũ donatistis facta ẽ col¬
lationẽ. ñ defuert̃ qui dicerent ꝑmissos ñ
fuisse eosdẽ ep̃os apud potestatẽ quȩ causã
audiuit dicere omĩa ꝓ siuis partib: qm̃ ca
tholicȩ cõmunionis suȩ cognitor fauebat ȩccl̃iȩ:

Expanded text:
giosissimo imperatore Honorio; propter quod perfigiosissimo imperatore Honorio; propter quod perficiendum etiam a suo latere tribunum et notarium Marcellinum ad Africam judicem miserat. In qua controversia illi omnimodis confutati, atque de errore a Catholicis convicti, sententia Cognitoris notati sunt; et post eorum appellationem, piissimi Regis responso juste inter haereticos condemnati sunt. Ex qua ratione solito amplius eorucem tenentes catholicam, multas eorum persecutiones usque ad membrorum amputationem et internecionem pertulerunt. Et totum illud bonum, ut dixi, per sanctum illum hominem, consentientibus nostris episcopis et paautem quoniam post illam, quae cum Donatistis facta est, collationem, non defuerunt qui dicerent, permissos non fuisse eosdem episcopos apud potestatem, quae causam audivit, dicere omnia pro suis partibus, quoniam catholicae communionis Cognitor suae favebat Ecclesiae:
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃c int̾ressit ne auraria multa exigeret᷑: & ei
ẽ beneficiũ impetratũ. Uinde cũ ingratꝰ ad
piissimũ principẽ ꝓuocasset: ab imꝑatore re¬
lationi debitũ ẽ responsũ solutũ. & consequent̾
preceptũ: nullo prorsus loco hereticos donatistas
eẽ debere. & eos ad ium legũ om̃iũ contͣ here¬
ticos latam ubiq teneri debere. Ex quo. &
iudex & officiũ & id̾e crispinus qd̃ minime
fuerit exactus. p̃cepti sunt denas auri libras
mitteret᷑ indulgentia. Et dño adiuuante:
ꝑfectũ ẽ. Quadiligentia & scõ studio: mul
dit. & apud se iusticiȩ coronã seruauit: ac
magis magisq iuuante xp̃o de die in diem
augebat᷑. & multiplicabat᷑ pacis unitas. &
ȩccłiȩ dĩ frat̾nitas. Et id maxime factũ est.
pꝰ collationẽ quȩ ab uniu̾sis ep̃is catholicis
apud carthaginẽ cũ isd̾e donatistarũ ep̃is
pꝰmodũ facta ẽ. id iubente głosissimo & reli¬

Expanded text:
episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur; et ei episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur; et ei est beneficium impetratum. Unde cum ingratus ad piissimum Principem provocasset, et ab Imperatore relationi debitum est responsum solutum, et consecutum est praeceptum, nullo prorsus loco haereticos Donatistas esse debere, et eos ad vim legum omnium contra haereticos latarum ubique teneri debere. Ex quo et Judex, et Officium, et idem Crispinus, quod minime fuerit exactus, praecepti sunt denas auri libras mitteretur indulgentia: et Domino adjuvante perfectum est. Qua diligentia et sancto studio multudit, et apud se justitiae coronam reservavit: ac magis magisque, juvante Christo, de die in diem augebatur et multiplicabatur pacis unitas, et Ecclesiae Dei fraternitas. Et id maxime factum est post collationem, quae ab universis episcopis catholicis apud Carthaginem cum eisdem Donatistarum episcopis postmodum facta est, id jubente gloriosissimo et reli
Abbreviated transcription (Latin):
siluit. Et p̃ceptus ẽ crispinus qui isdẽ do¬
natistis in calamensi ciuitate & regione ep̃c
fuit. p̃dicator scilicet falsus. & multi tp̃ris sedu¬
ctor. ad multã teneri aurariã publicis legib
contra hereticos constitutã. Qui resultans le¬
gib p̃sentatꝰ. cũ apud ꝓconsulẽ se negaret
hereticũ. oborta ẽ necessitas. ut illi recedente ȩccłiȩ
defensore. a catholico ep̃o resisteret᷑. & conuin¬
ceret᷑ eẽ. qd̾ se fuisse negauerat: qm̃ si ab eodẽ
dissimularet᷑. forte catholicus ep̃c ab igno
ita ex hac desidia infirmis scandalũ nasceret᷑.
Et memorabili augustino antistite omĩmo¬
dis instante. ad controu̾siã ambo illi cala¬
menses ep̃i uenert̃. & de ipsa diu̾sa cõmu-¬
nione tercio conflictũ secũ egert̃. magna po
płoꝵ xp̃ianoꝵ multitudine causȩ exitũ. & ap̃
carthaginẽ & ꝑ totã affricã expectante. Atq
hereticus. ꝓq illo apud cognitorẽ catholicus

Expanded text:
siluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem Dosiluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem Donatistis in Calamensi civitate et regione episcopus fuit, praedicatus scilicet et multi temporis, et doctus ad mulctam teneri aurariam publicis legibus contra haereticos constitutam. Qui resultans legibus praesentatus cum apud Proconsulem se negaret haereticum, oborta est necessitas, ut illi recedente Ecclesiae defensore, a catholico episcopo resisteretur, et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaverat: quoniam si ab eodem dissimularetur, forte catholicus episcopus ab ita ex hac desidia infirmis scandalum nasceretur. Et memorabili Augustino antistite omnimodis instante, ad controversiam ambo illi Calamenses episcopi venerunt, et de ipsa diversa communione tertio conflictum secum egerunt, magna poianorum multitudine causae exitum, et apud Carthaginem, et per totam Africam exspectante: atquehaereticus. Pro quo ille apud Cognitorem catholicus
Abbreviated transcription (Latin):
ductoris hoĩs errore: ut ꝑ aliã uiã cũ suis
comitib sacerdos quo tendebat uenisset. atꝙ
ꝑhunc quẽ pꝰea cognouit errorẽ manus ĩ¬
pias euasisset. Et cũ om̃ib lib̾atori do grãs
egisset. & omĩno suo more illi nec laicis nec
clericis peꝑcert̃ sicut publica contestant᷑ ge¬
sta. Int̾ea silendũ ñ ẽ. qd̾ ad laudẽ d̾i ꝑ illius
tã egregii in eccł̃ia uiri studiũ domꝰq d̃ĩ re¬
lũ adu̾sus p̃dictos rebaptiratores donatistas.
gestũ & ꝑfectũ ẽ. Cũ forte unus ex his quos
de suo monasterio & clero ep̃os ȩccłiȩ ꝓpagau̾at.¬
ad suã curã ꝑtinentẽ calam̃sis ȩccl̃iȩ diocesi uisi¬
taret. & quȩ didicerat ꝓpace eccłiȩ contͣ illã he-¬
resi̾ p̃dicaret: factũ ẽ ut medio itinere eoꝵ insi¬
dias incurrisset. & ꝑuasũ cũ oĩb illũ comitantibꝰ
sublatis aĩalib s rebꝰ iniuriis & cede eũ gͣuissima af¬

Expanded text:
ducatoris hominis errore, ut per aliam viam cum suis ducatoris hominis errore, ut per aliam viam cum suis comitibus, sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem postea cognovit errorem, manus impias evasisset. Et cum in omnibus liberatori Deo gratias egisset, omnino suo more illi nec laicis nec clericis pepercerunt, sicut publica contestantur gesta. Inter ea silendum non est, quod ad laudem Dei per illius tam egregii in Ecclesia viri studium domusque Dei zelum adversus praedictos rebaptizatores Donatistas gestum et perfectum est. Cum forte unus ex iis quos de suo monasterio et clero episcopos Ecclesiaem Calamensis Ecclesiae dioecesim visitaret, et quae didicerat pro pace Ecclesiae contra illam haeresim praedicaret, factum est ut medio itinere eorum insidias incurrisset, et pervasum cum omnibus illi comitantibus, sublatis animalibus et rebus, injuriis et caede eum gravissima af
Abbreviated transcription (Latin):
tos fr̃s. ad suscipiendũ sacerdotiũ prestitert̃.
Unde ꝑ multos & in multis salubris fid̾i speim
caritatis eccłiȩ innotescente doctrina. ñ solũ
ꝑ om̃s affricȩ partes. uerũ etiã in transmari¬
nis & libros editos atq in grecũ sermonẽ trans¬
latos. ab illo uno hoĩe & ꝑ illũ multis fauen¬
te dõ multa innotescere meruert̃. Atq hinc
ut scriptũ ẽ. peccator uidens irascebat᷑. denti¬
b suis fremebat & tabescebat. serui autĩ tui
ut dictũ ẽ. cũ his qui oderant pacẽ erant
pacifici: & cũ loquerent᷑ debellabant᷑ gra-¬
tis ab eis. Aliquotiens uͦ etiã uias armati id̾e
circũ celliones famulo d̃i augustino obsedert̃.
dũ forte iret rogatꝰ ad uisitandas & instru-¬
endas & exhortandas catholicas plebes. quod
etiã frequentissime faciebat. Et aliqͣndo con¬
tigit ut illi succenturiati hactenꝰ ꝑderent
captionẽ. Euenit enĩ dĩ quidẽ ꝓuidentia se

Expanded text:
tos fratres ad suscipiendum sacerdotium praestiterunt. tos fratres ad suscipiendum sacerdotium praestiterunt. Unde per multos et in multis salubris fidei, spei, et charitatis Ecclesiae innotescente doctrina, non solum per omnes Africae partes, verum etiam in transmarinis, et per libros editos atque in graecum sermonem translatos, ab illo uno homine, et per illum multis, favente Deo, multa innotescere meruerunt. Atque hinc, ut scriptum est, peccator videns irascebatur, dentibus suis frendebat, et tabescebat : servi autem Dei, ut dictum est, cum his qui oderant pacem, erant pacifici; et cum loquerentur, debellabantta. Aliquoties vero etiam vias armati iidem Circumcelliones contra famulum Dei Augustinum obsederunt, dum forte iret rogatus ad visitandas, instruendas et exhortandas catholicas plebes; quod ipse frequentissime faciebat. Et aliquando contigit, ut illi succenturiati hactenus perderent captionem: evenit enim Dei quidem providentia, sed
Abbreviated transcription (Latin):
inferebant. Nã & multos dĩ seruos cȩdib de-¬
bilitart̃. aliquib etiã calcẽ cũ aceto in oculos
misert̃. aliosq occidert̃. Unde etiã suis id̾e
donatistȩ rebaptiratores in odiũ ueniebant.
& cũ scõ augustino. in monasterio dõ seruien¬
tes eccł̃iȩ yponiensi clerici ordinari cȩꝑunt.
ac deinde innotescente & clarescente de die
in diẽ ȩccłiȩ catholicȩ p̃dicationis ueritate.
ꝑtate ꝓfunda: ex monasterio qd ꝑ illũ me¬
morabilẽ uirũ & ẽẽ & crescere cȩꝑat. magno
desid̾io poscere atq acciꝑe ep̃os & clericos. pax
ȩccłiȩ atq unitas. & cȩpit primo. & pꝰea conse¬
cuta ẽ. Nã ferme decẽ quos ipse noui scõs ac
uenerabiles uiros continentes & doctissimos
beatissimꝰ augustinꝰ diu̾sis ȩccłiis. ñnullis quo¬
q eminentiorib rogatꝰ dedit. Similit̾q &
crescente edificationis u̾bi dĩ cȩt̾is ęccłiis ꝓmo¬

Expanded text:
inferebant. Nam et multos Dei servos caedibus deinferebant. Nam et multos Dei servos caedibus debilitaverunt. Aliquibus etiam calcem cum aceto in oculos miserunt, aliosque occiderunt. Unde etiam suis iidem Donatistae rebaptizatores in odium veniebant. et cum sancto Augustino in monasterio Deo servientes, Ecclesiae Hipponensi clerici ordinari coeperunt. Ac deinde innotescente et clarescente de die in diem Ecclesiae catholicae praedicationis veritate, pertate profunda, ex monasterio quod per illum memorabilem virum et esse et crescere coeperat, magno desiderio poscere atque accipere episcopos et clericos pax Ecclesiae atque unitas et coepit primo, et postea consecuta est. Nam ferme decem, quos ipse novi, sanctos ac venerabiles viros continentes et doctissimos, beatus Augustinus diversis Ecclesiis, nonnullis quoque eminentioribus, rogatus dedit. Similiterque et crescente aedificationis verbi Dei, caeteris Ecclesiis promo
Abbreviated transcription (Latin):
tur. & erant in ingenti numero & turbis ꝑ
om̃s fere affricanas regiones constituti. qui
malis imbuti doctorib audacia. suꝑbia. & te¬
meritate illicita. nec suis nec alienis aliq̃ndo
afficiebant: armati telis diu̾sis baccantes ꝑ
agros uillasq usq ad sanguinis effusionẽ
accedere ñ metuentes. Sed dũ uerbũ dĩ se¬
dulo p̃dicaret᷑. & cũ his qui oderant pacẽ
pacis ratio haberet᷑. illi loquentẽ debella¬
bant gratis. Et cũ adu̾sus eoꝵ dogma ue¬
ritas innotesceret. qui uolebant & poterãt
sese inde uł eripiebant uł subducebant: ꝙ
paci atq unitati ȩccł̃iȩ cũ suis quib pote¬
rant coherebant. Unde illi sui erroris mi¬
nui congregationes uidentes. atq augnentis
eccłiȩ inuidentes. accensi exardescebant ira
grauissima: & intolerabiles ꝑsecutiones uni¬
tati eccłiȩ cõpacti faciebant. ipsisq sacerdo¬
tib catholicis & ministris aggressiones diur¬
nas atq nocturnas direptionesq rerũ om̃iũ

Expanded text:
tur. Et erant in ingenti numero et turbis per omnes pene Africanas regiones constituti. Qui malis imbuti doctoribus, audacia superba et temeritate illicita, nec suis, nec alienis aliquando afficiebant, armati diversis telis, bacchantes per agros villasque, usque ad sanguinis effusionem accedere non metuentes. Sed dum verbum Dei sedulo praedicaretur, et cum his qui oderant pacem, pacis ratio haberetur; illi loquentem debellabant gratis. Et cum adversus eorum dogma veritas innotesceret, qui volebant et poterant, sese inde vel eripiebant vel subducebant, et paci atque unitati Ecclesiae cum suis quibus poterant cohaerebant. Unde illi sui erroris congregationes minui videntes, atque augmentis Ecclesiae invidentes, accensi exardescebant ira gravissima, et intolerabiles persecutiones unitati Ecclesiae compacti faciebant; ipsisque sacerdotibus catholicis et ministris aggressiones diurnas atque nocturnas, direptionesque rerum omnium
Abbreviated transcription (Latin):
loquentẽ & in ęccłia p̃sentẽ audire & uidere
potuert̃. & eiꝰ presertĩ int̾ hoĩes conu̾sationẽ
ñ ignorauert̃. Erat enĩ ñ solũ eruditꝰ scri¬
ba in regno cȩloꝵ. de thesauro suo ꝓferens
noua & uetera. & unus negotiatoꝵ qui in¬
uenta p̾ciosa margarita quȩ habuit uen¬
ditis cõparauit. uerũ etiã ex his ad qͦs scͥp¬
saluator dicit. qui fecerit & docuerit sic
hoĩes. hic magnus uocabit᷑ in regno cȩlorum.
Peto autẽ impendio urãm caritatẽ qui hȩc
scripta legitis. ut mecũ om̃ipotenti d̃o grãs
& uellẽ deferre & ualuissẽ. Et mecũ ac ꝓ
me oretis. ut illiꝰ quondã uiri cũ quo fer¬
me annis quadraginta d̃i dono absq ama¬
ra ulla dissensione familiarit ac dulciter
uixi. & in hoc scło emulator & imitator
existam. & in futuro omĩpotentis d̃ĩ ꝓmissis
cum eodẽ ꝑfruar.

Expanded text:
dere potuerunt, et ejus praesertim inter homines conversationem non ignoraverunt. Erat enim non solum eruditus scriba in regno coelorum, de thesauro suo proferens nova et vetera, et unus negotiatorum, qui inventam pretiosam margaritam, quae habebat venditis, comparavit : verum etiam ex iis ad quos scSalvator dicit, Qui fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum . Peto autem impendio vestram charitatem, qui haec scripta legitis, ut mecum omnipotenti Deo gratias et vellem deferre, et valuissem; et mecum ac pro me oretis, ut illius quondam viri, cum quo ferme annis quadraginta Dei dono absque amara ulla dissensione familiariter ac dulciter vixi, et in hoc saeculo aemulator et imitator existam, et in futuro omnipotentis Dei promissis cum eodem perfruar.
Abbreviated transcription (Latin):
ponere. Nã qui fugiunt ut siuis deuicti
necessitatib fugere ñ possunt. si cõp̃hensi
patiant᷑. ꝓ seipsis ñ ꝓ fr̃ib utiq patiunt᷑.
Qui uͦ ꝓpterea patiunt᷑ quia fr̃s qui eis
ad xp̃ianã salutẽ indigebant deserere no¬
luerunt. sine dubio suas animas ꝓfr̃ib po¬
tyrii: quantomagis debemꝰ fugere steriles
passiones quando ẽ barbaricus & hostilis
incursus: uerũ ẽ quidẽ & acceptabile. sed
his quos eccłiastici officii ñ tenent iuincu¬
la. Nã qui clades hostiles id̾o ñ fugit cũ
posset effugere. deserat ministeriũ xp̃i. si¬
ne quo ñ possunt hoiẽs uł fieri uł uiue¬
re xp̃iani. maiorẽ caritatis inuenit fru¬

Expanded text:
ponere. nam qui fugiunt uel suis deuincti ponere. nam qui fugiunt uel suis deuincti necessitatibus fugere non possunt, si comprehensi patiantur, pro se ipsis non pro fratribus utique patiuntur; qui uero propterea patiuntur, quia fratres. qui eis ad Christianam salutem indigebant, deserere noluerunt, sine dubio suas animas pro fratribus potyrii, quanto magis debemus fugere steriles passiones, quando est barbaricus et hostilis incursus!" uerum est quidem et acceptabile sed his, quos ecclesiastici officii non tenent uincula. nam qui clades hostiles ideo non fugit. cum posset effugere, ne deserat ministerium Christi, sine quo non possunt homines uel fieri uel uiuere Christiani, maiorem caritatis inuenit fru
Abbreviated transcription (Latin):
specialit̾ a ꝑsecutorib querit᷑. ut ab aliis
qui ñ ita requirunt᷑ ñ deserat᷑ ȩccłia: s p̃¬
beant cibaria cũ seruis suis. quos alit̾ uiue¬
re ñ posse nouert̃. Cũ autẽ om̃iũ idẽ ep̃oꝵ¬
qui aliis indigent. ñ deserant᷑ ab his quib
indigent. Aut gͥ ad loca munita om̃s tͣn¬
seant. aut qui habent remanendi necessita¬
tẽ. ñ relinquant᷑ ab eis ꝑ quos illoꝵ ẽ ȩccłia¬
stica supplenda necessitas. ut aut parit̾ ui¬
uant. aut parit̾ sufferant. quȩ eos pat̾fa¬
muilias uolet ꝑpeti. Quod si contigerit.
ut siue alii mauis. alii minꝰ. siue õs equalit
patiant᷑. qui eoꝵ sint qui ꝓ aliis patiunt᷑
apparet. illi scilicet. qui cũ se possent talib
malis eriꝑe fugiendo. ne alioꝵ necessitatẽ
desererent. manere maluert̃. Hinc maxi¬
me ꝓbat᷑ illa caritas: quã ioħes apłs cõm̃¬
dat dicens. Sicut xp̃c animã suã posuit¬

Expanded text:
specialiter a persecutoribus quaeritur, ut ab aliis specialiter a persecutoribus quaeritur, ut ab aliis qui non ita requiruntur, non deseratur Ecclesia, sed praebeant cibaria conservis suis, quos aliter vivere non posse noverunt. Cum autem omnium, id equi aliis indigent non deserantur ab his quibus indigent. Aut igitur ad loca munita omnes transeant, aut qui habent remanendi necessitatem, non relinquantur ab eis, per quos illorum est ecclesiastica supplenda necessitas, ut aut pariter vivant, aut pariter sufferant, quod eos paterfamilias volet perpeti. Quod si contigerit, ut sive alii majus, alii minus, sive omnes aequaliter patiantur, qui eorum sint qui pro aliis patiuntur apparet, illi scilicet, qui cum se possent talibus malis eripere fugiendo, ne aliorum necessitatem desererent manere maluerunt. Hinc maxime probatur illa charitas, quam Joannes apostolus commendat dicens : Sicut Christus animam suam p
Abbreviated transcription (Latin):
sufficit ut scribis: ne cont᷑ dñi preceptũ uel
exemplũ facere nitam᷑. ubi fugiendũ eẽ de
ciuitate in ciuitatẽ monet. Recolimꝰ enim
sine quo uiuere nequeunt desererent᷑ greges.
quos suo sanguine cõparauit: Nunqͥd hoc
fecit ipse. quando portantib in egyptũ par
uulus fugit. qui nondũ eccłias congrega¬
uerat quas ab eo desertas fuisse dicamꝰ: Nun-¬
quid quando apłs paulus ne illũ comp̃hen¬
deret inunicus ꝑ fenestrã in sporta submis¬
sus ẽ ꝑ murũ & effugit manꝰ eiꝰ. deserta est
quȩ ibi erat ȩccłia necessario ministerio. &¬
ñ ab aliis fr̃ib ibidẽ constitutis qd̃ oporte¬
bat impletũ ẽ: Eis quippe uolentib hoc
apłs fecerat ut seipsũ seruaret ȩccłiȩ. quẽ
ꝓprie ꝑsecutor ille querebat. Faciant ergo
serui xp̃i ministri uerbi & sacram̃ti eiꝰ: qd̃
p̃cepit siue ꝑmisit. Fugiant omĩno de ci¬
uitate in ciuitatẽ. quando eoꝵ quisquam

Expanded text:
sufficit, ut scribis, ne contra domini praeceptum uel sufficit, ut scribis, ne contra domini praeceptum uel exemplum facere nitamur, ubi fugiendum esse de ciuitate in ciuitatem monet; recolimus enim sine quo vivere nequeunt, deserantur greges, quos suo sanguine comparavit? Numquid hoc fecit ipse, quando portantibus parentibus in Aegyptum parvulus fugit , qui nondum Ecclesias congregaverat, quas ab eo desertas fuisse dicamus? Numquid quando apostolus Paulus, ne illum comprehenderet inimicus, per fenestram in sporta submissus est, et effugit manus ejus , deserta est quae ibi erat Ecclesia necessario ministerio, et non ab aliis fratribus ibidem constitutis quod oportebat impletum est? Eis quippe volentibus hoc Apostolus fecerat, ut se ipsum servaret Ecclesiae, quem proprie persecutor ille quaerebat. Faciant ergo servi Christi, ministri verbi et Sacramenti ejus, quod praecepit sive permisit. Fugiant omnino de civitate in civitatem, quando eorum quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
in dño salutẽ. Caritati tuȩ misso exemplo
putabã ꝓpriũ nom̃ me hoc onere caruisse. qd̾
mͥ ĩposusti querendo consiliũ. qͥd in his ꝑicu¬
lis quȩ nr̃a tẽpora inuenert̃ facere debeatis.
Quãuis enĩ epłam illã breuit̾ scripserĩ. ni¬
chil me tam̃ p̃termisisse arbitror. qd̃ & respon¬
denti dicere. & querenti audire sufficeret.
qͣndoquidẽ dixi nec eos eẽ ꝓhibendos qui ad
loca si possunt munita migrare desiderant.
& ministerii nr̃i uincula quib nos xp̃i cari¬
tas alligauit. ut deseramꝰ eccl̃ias quib nos
seruire debemꝰ ñ eẽ rũpenda. Ista quippe uer¬
ba sunt: quȩ in illa epła posui. Restat ergo
inquã. ut nos quoꝵ ministeriũ quantulȩ¬
cũq plebi dĩ ubi sumꝰ manenti. ita necessa¬
riũ ẽ. ut sine hoc eã ñ oporteat remanere.
dicamꝰ dño. Esto nobis in dm̃ ꝓtectorẽ. & in
locũ munitũ. S hoc consiliũ tibi ꝓpterea ñ

Expanded text:
in Domino salutem. 1. Charitati tuae misso exemplo in Domino salutem. 1. Charitati tuae misso exemplo putabam me hoc onere caruisse quod mihi imposuisti, quaerendo consilium quid in his periculis quae tempora nostra invenerunt, facere debeatis. quamuis enim epistulam illam breuiter scripserim, nihil me tamen praetermisisse arbitror, quod et respondenti dicere et quaerenti audire sufficeret, quando quidem dixi nec eos esse prohibendos, qui ad loca, si possunt, munita migrare desiderant, et ministerii nostri uincula, quibus nos Christi caritas alligauit, ne deseramus ecclesias, quibus seruire debemus, non esse rumpenda. ista quippe uerba sunt, quae in illa epistula posui: \'Restat ergo\', inquam, ut nos, quorum ministerium quantulaecumque plebi dei, ubi sumus, manenti ita necessarium est, ut sine hoc eam non oporteat remanere, dicamus domino: Esto nobis in deum protectorem et in locum munitum\'. Sed hoc consilium tibi propterea non
Abbreviated transcription (Latin):
eũq in oratione lacrimas fundentẽ dm̃ ro¬
gasse: & demones ab hoĩb recessisse. Itẽq ad
egrotantẽ & lecto uacantẽ. quendã cũ suo
egroto uenisse. & rogauisse ut eidẽ manũ un¬
poneret quo sanus eẽ posset: cui respondit.¬
quia si aliqͥd in his posset. sibi hoc primitus
p̃stitisset: s illũ dixisse uisitatũ se fuisse: sibi
q ꝑ somniũ dictũ ẽẽ. uade ad augustinum
ep̃m ut eidẽ manũ ĩponat: & saluus erit.
Qd̃ dũ cõperisset. facere ñ distulit: & illum
infirmũ continuo dñs sanũ ab eodẽ discede
memorati ĩpenderent hostes. a scõ uiro nr̃o
coep̃o thiabensis ęccłiȩ honorato litteris fuis¬
se consultũ. utrũ nã illis aduentantib ex ȩccłiis
ep̃is uł clericis recedendũ eẽt nec ne eiq
rescͥptis insinuasse. qͥd magis ab illis roma¬
niȩ eu̾sorib eẽt metuendũ. Quã eiꝰ epłam.
huic scripturȩ inseri uolui. Est enĩ sacer¬
dotũ dĩ & ministroꝵ morib ualde utilis & ne¬

Expanded text:
eumque in oratione lacrymas fundentem Deum rogasse, et daemones ab hominibus recessisse. Itemque ad aegrotantem et lecto vacantem quemdam cum suo aegroto venisse, et rogavisse ut eidem manum imponeret, quo sanus esse posset: eumque respondisse, si aliquid in his posset, sibi hoc utique primitus praestitisset: et illum dixisse visitatum se fuisse, sibique per somnium dictum esse: Vade ad Augustinum episcopum, ut eidem manum imponat, et salvus erit. Quod dum comperisset, facere non distulit, et illum infirmum continuo Dominus sanum ab eodem discedermemorati impenderent hostes, a sancto viro quoque nostro coepiscopo Thiabensis Ecclesiae Honorato, litteris fuisse consultum, utrumnam illis adventantibus, ex Ecclesiis episcopis vel clericis recedendum esset, necne: eique rescriptis insinuasse quid magis ab illis Romaniae eversoribus esset metuendum. Quam ejus epistolam huic scripturae inserere volui: est enim sacerdotum Dei et ministrorum moribus valde utilis et ne
Abbreviated transcription (Latin):
me de hoc scł̃o ad se accipiat. Quȩ ille di¬
cens nosq instruens: deinceps cũ eodẽ. s no¬
bis & nrĩs om̃ib & ipsis qui in eadẽ fuerant
ciuitate. a summo do similit̾ petebamus.
Et ecce t̾cio illiꝰ obsidionis mensȩ decubuit
febrib. & illa ultima exercebat᷑ egͥtudine.
Nec suũ sane dñs famulũ fructu suȩ p̃cis
fraudauit. Nã & sibi ipsi & eidẽ ciuitati qd̃
lacrimosis depoposcit precib: in tp̃re impe

Expanded text:
me de hoc saeculo ad se accipiat. Quae ille dime de hoc saeculo ad se accipiat. Quae ille dicens, nosque instruens, deinceps cum eodem et nos, et nostri omnes, et ipsi qui in eadem fuerant civitate, a summo Deo similiter petebamus. Et ecce tertio illius obsidionis mense decubuit febribus fatigatus, et illa ultima exercebatur aegritudine. Nec suum sane Dominus famulum fructu suae precis fraudavit. Nam et sibi ipsi et eidem civitati, quod lacrymosis
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ fuerat defensione constitutꝰ. comes quon¬
dã bonefaciꝰ cũ gothoꝵ federatoꝵ exercitu.
Quã urbẽ ferme quatuordecĩ mensib con¬
clusã obsedert̃. Nã & littus illi marinũ in-¬
t̾clusione abstulert̃: quo etiã ipsi nos de uici¬
no cũ aliis nr̃is coep̃is confugeramꝰ. in eadẽ¬
deniq omĩ eiꝰ obsidionis tẽpore fuimꝰ. Unde
nobiscũ sepissime colloquebam᷑: & d̃i trem̃da
iudicia p̃ ocłis nris posita considerabamꝰ di¬
centes. iustus es dñe. & rectũ iudiciũ tuũ.
Parit̾q dolentes. gementes. & flentes. oraba¬
mus miserationũ patrẽ & dm̃ omĩs consola¬
eodẽ ad mensã constituti. & inde fabulantes
nobis diceret. Noueritis me hoc tp̃re nr̃e ca¬
lamitatis id dm̃ rogare: ut aut hanc ciuita¬
tẽ ab hostib circũdatã liberare dignet᷑. aut
si aliud ei uidet᷑ suos seruos ad ꝑferendã su¬
am uoluntatẽ fortes faciat. aut certe ut

Expanded text:
tunc fuerat defensione constitutus comes quontunc fuerat defensione constitutus comes quondam Bonifacius cum Gothorum foederatorum exercitu, quam urbem ferme quatuordecim mensibus conclusam obsederunt: nam et littus illi marinum interclusione abstulerunt. Quo etiam ipsi nos de vicino cum aliis nostris coepiscopis confugeramus, in eademque omni ejus obsidionis tempore fuimus. Unde nobiscum saepissime colloquebamur, et Dei tremenda judicia prae oculis nostris posita considerabamus, dicentes: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum . Pariterque dolentes, gementes et flentes orabamus miserationum Patrem et Deum omnis consolaeodem ad mensam constitutis, et inde confabulantibus nobis diceret: Noveritis me hoc tempore nostrae calamitatis id Deum rogare, ut aut hanc civitatem ab hostibus circumdatam liberare dignetur, aut si aliud ei videtur, suos servos ad perferendam suam voluntatem fortes faciat, aut certe ut
Abbreviated transcription (Latin):
rert̃. uł incurrentes euasert̃. reb om̃ib ex¬
poliatos atq nudatos egentissimos mendica¬
re. nec eis om̃ib ad om̃ia quib fulciendi ẽẽnt
subuenire posse. Uix tres suꝑstites ex innu¬
merabilib eccłiis. hoc ẽ carthaginensẽ. ypo¬
niensẽ. & circensẽ. quȩ dĩ beneficio excisȩ ñ
sunt. & earũ ꝑmanent ciuitates. & diuino
& humano fultȩ p̃sidio. licet pꝰ eiꝰ obitũ urbs
yponiensis incolis destituta. & ab hostib fu¬
erit concremata. Et se int̾ hȩc mala cuiꝰdã
sapientis sententia consolabat᷑ dicentis. Non
erit magnus. magnũ putans: qd̾ cadunt
ligna & lapides. & moriunt᷑ mortales. Hȩc
gͦ omĩa ille ut erat alte sapiens cotidie ub̃¬
tim plangebat. Accreuitq merorib & lam̃¬
tationib eiꝰ. ut etiã ad huc in suo statu consi¬
stentẽ ad eandẽ yponensiũ regioꝵ ciuitatẽ.
ab hisdẽ hostib ueniret᷑ obsidendã. qm̃ in eiꝰ

Expanded text:
rerant, vel incurrentes evaserant, rebus omnibus exsrerant, vel incurrentes evaserant, rebus omnibus exspoliatos atque nudatos egentissimos mendicare, nec eis omnibus ad omnia quibus fulciendi essent subveniri posse: vix tres superstites ex innumerabilibus Ecclesias, hoc est, Carthaginensem, Hipponensem, et Cirtensem, quae Dei beneficio excisae non sunt, et earum permanent civitates, et divino et humano fultae praesidio; licet post ejus obitum urbs Hipponensis incolis destituta ab hostibus fuerit concremata. Et se inter haec mala cujusdam sapientis sententia consolabatur, dicentis: Non erit magnus magnum putans, quod cadunt ligna et lapides, et moriuntur mortales. Haec ergo omnia ille, ut erat alte sapiens, quotidie ubertim plangebat. Accrevitque moeroribus et lamentationibus ejus, ut etiam adhuc in suo statu consistentem ad eamdem Hipponensium-Regiorum civitatem ab iisdem hostibus veniretur obsidendam: quoniam in ejus
Abbreviated transcription (Latin):
alios effugatos atq disꝑsos. eccłias sacerdo¬
tib ac ministris destitutas uirginesq sacras
& quosq continentes ubiq dissipatos. & in
his alios torm̃tis defecisse. alios gladio inter¬
emptos eẽ. alios in captiuitatẽ ꝑdita animi
& corporis integͥtate ac fide. malo more & du¬
ro. hostib deseruire. Ymnos cd̃ĩ & laudes ex
ȩccłiis deꝑise. ȩdificia eccłiarũ quãplurimis
locis ignib concremata. sollẽpnia quȩ dõ de¬
bent᷑ de ꝓpriis locis defisse sacrificia & sacra¬
m̃ta diuina uł ñ queri uł querenti qui tra¬
dat ñ facile repꝑiri. In ipsis montiũ silius
& cauernis petrarũ. & speluncis confugien¬
tes. uł ad quasq munitiones. alios fuisse ex¬
pugnatos & int̾ceptos. alios ita necessariis su¬
stentaculis euulsos atq priuatos. ut fame
contabescerent. Ipsosq eccł̃iarũ p̃positos &
clericos. qui forte di beneficio uł eos ñ incur¬

Expanded text:
alios effugatos atque dispersos; Ecclesias sacerdoalios effugatos atque dispersos; Ecclesias sacerdotibus ac ministris destitutas, virginesque sacras et quosque continentes ubique dissipatos; et in his alios tormentis defecisse, alios gladio interemptos esse, alios in captivitate, perdita animi et corporis integritate ac fidei, malo more ac duro hostibus deservire; hymnos Dei et laudes de ecclesiis deperisse, aedificia ecclesiarum quam plurimis locis ignibus concremata, solemnia quae Deo debentur de propriis locis desiisse sacrificia, sacramenta divina vel non quaeri, vel quaerenti qui tradat non facile reperiri; in ipsas montium silvas et cavernas petrarum et speluncas confugientes, vel ad quasque munitiones, alios fuisse expugnatos et interfectos, alios ita necessariis sustentaculis evolutos atque privatos, ut fame contabescerent; ipsosque Ecclesiarum praepositos et clericos, qui forte Dei beneficio vel eos non incur
Abbreviated transcription (Latin):
cta quȩ potuit spoliando cȩdib. diu̾sisq tor¬
mentis. incendiis. aliisq innumerabilib &
infandis malis depopulata ẽ. nulli sexui.
nulli partens ȩtati. nec ipsis di sacerdotib
uł ministris. nec ipsis ȩccłiarũ ornam̃tis.
seu instrum̃tis uł edificiis. Et hanc ferocis¬
simã hostiũ grassationẽ & uastationẽ. ille d̾i
homo & factã fuisse & fieri ñ ut cęt̾i hõiũ
sentiebat & cogitabat. s altiꝰ & ꝓfundiꝰ ea
considerans. & in his animarũ p̾cipue uł
qm̃ sicut scriptũ ẽ qui apponit scientiã
apponit dolorẽ. & cor intelligens tinea est¬
ossib: fuert̃ lacrimȩ ei panes die ac nocte.
amarissimãq & lugubrẽ p̃cȩt̾is suȩ sene¬
ctutis iã pęne extremã ducebat ac tolera¬
bat uitã. Uidebat enĩ ille homo d̾i ciui¬
tates excidio ꝑditas: parit̾ cũ edificiis. uilla¬
rũq habitatores alios hostili nece extinctos.

Expanded text:
cta quae potuit, exspoliatione, caedibus, diversisque torcta quae potuit, exspoliatione, caedibus, diversisque tormentis, incendiis, aliisque innumerabilibus et infandis malis depopulata est; nulli sexui, nulli parcens aetati, nec ipsis Dei sacerdotibus vel ministris, nec ipsis ecclesiarum ornamentis seu instrumentis vel aedificiis. Et hanc ferocissimam hostium grassationem et vastationem, ille Dei homo, et factam fuisse et fieri, non ut caeteri hominum sentiebat et cogitabat: sed altius et profundius ea considerans, et in his animarum praecipue vquoniam, ut scriptum est, Qui apponit scientiam, apponit dolorem ; et, Cor intelligens, tinea ossibus  fuerunt ei lacrymae panes die ac nocte , amarissimamque et lugubrem prae caeteris suae senectutis jam pene extremam ducebat ac tolerabat vitam. Videbat enim ille homo Dei civitates excidio perditas, pariterque cum aedificiis villarum habitatores, alios hostili nece exstinctos,
Abbreviated transcription (Latin):
Unde etiã duo conscripsit uolumina: quoꝵ
ẽ titulus de recensione libroꝵ. Prereptos etiã
sibi quosdã libros ante diligentiorẽ em̃dati¬
onẽ a ñnullis fr̃ib conquerebat᷑. licet eos
pꝰmodũ em̃dasset. Imꝑfecta etiã quedã suoꝵ
libroꝵ. p̃uentus morte dereliquit. Quiq ꝓ¬
desse om̃ib uolens. & ualentib multa libroꝵ
cerpsit. atq ex his unũ codicẽ fecit. ut qui
uellet legeret. atq in eo uł quã obediens
deo inobediensq eẽt agnosceret. Et hoc opꝰ:
uoluit speculũ appellari. Uerũ breui con-¬
sequenti tẽpore. diuina uoluntate & pote¬
state ꝓuenit. ut manus ingens diu̾sis telis
armata & bellis exercitata ĩmaniũ hostiũ
uuandaloꝵ & halanoꝵ cõmixtã secũ habens
gothoꝵ gentẽ aliarũq diu̾sarũ ꝑsonas. ex
hispaniȩ partib transmatinis nauib affricȩ
& ad alias nr̃as transiens ꝓuintias & regiones.

Expanded text:
Unde etiam duo conscripsit volumina, quorum Unde etiam duo conscripsit volumina, quorum est titulus, De recensione librorum. Praereptos etiam sibi quosdam libros ante diligentiorem emendationem a nonnullis fratribus conquerebatur, licet eos postmodum emendasset. Imperfecta etiam quaedam suorum librorum praeventus morte dereliquit. Quique prodesse omnibus volens, et valentibus multa librorucerpsit, atque ex his unum codicem fecit; ut qui vellet legeret, atque in eo vel quam obediens Deo inobediensve esset, agnosceret: et hoc opus voluit Speculum appellari. Verum brevi consequenti tempore divina voluntate et potestate provenit, ut manus ingens diversis telis armata et bellis exercitata, immanium hostium Vandalorum et Alanorum commixtam secum habens Gothorum gentem, aliarumque diversarum personas, ex Hispaniae partibus transmarinis, navibus Africae etiam ad alias nostras transiens provincias et regiones,
Abbreviated transcription (Latin):
retulit dicens. Cũ quidã de collegis & consa-¬
cerdotib nr̃is infirmitate defessus. & de appro¬
pinquante morte sollicitꝰ. cõmeatũ sibi p̾ca¬
retur. astitit dep̃canti etiã pęne morienti
iuuenis honore & maiestate uenerabilis. sta¬
tura celsus. & clarus aspectu. & quẽ assistentẽ
sibi uix possit humanꝰ aspectus ocłis carna¬
lib intueri. nisi qd̾ talẽ uidere iã poterat de
scło recessurus. Atq ille ñ sine quadã animi
& uocis indignatione. infremuit & dixit.
Pati timetis. exire ñ uultis. qͥd faciã uobis:¬
Ante ꝓximũ uͦ diẽ obitꝰ sui. a se dictatos &
editos libros recensuit. siue eos quos pͥmo tẽ¬
pore suȩ conu̾sionis ad huc laicus. siue quos
his recognouit alit̾ quã sese habet eccł̃iastica
regula a se fuisse dicta & scripta. cũ adhuc
ȩccłiasticũ usũ minꝰ sciret minꝰq sapuisset.
a semet ipso & rep̃hensa & correcta sunt.

Expanded text:
retulit, dicens: Cum quidam de collegis et consaretulit, dicens: Cum quidam de collegis et consacerdotibus nostris infirmitate defessus, et de appropinquante morte sollicitus, commeatum sibi precaretur, astitit deprecanti et jam pene morienti juvenis honore et majestate venerabilis, statura celsus, et clarus aspectu, et quem astantem sibi vix posset humanus aspectus oculis carnalibus intueri, nisi quod talem videre jam poterat de saeculo recessurus: atque ille non sine quadam animi et vocis indignatione infremuit, et dixit, Pati timetis, exire non vultis; quid faciam vobisAnte proximum vero diem obitus sui a se dictatos et editos recensuit libros, sive eos quos primo tempore conversionis suae adhuc laicus, sive quos his recognovit aliter quam sese habet ecclesiastica regula a se fuisse dictata et scripta, cum adhuc ecclesiasticum usum minus sciret, minusque sapuisset, a semetipso et reprehensa et correcta sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc enĩ dixerat ad illud. qd hoĩes de hoĩe
nosse poterant. Nã ad examen ȩquitatis di¬
uinȩ de bono se dño magis confidere: cui eti¬
am in oratione cotidie dñica dicebat. dimit¬
te nobis debita nr̃a. Cuiꝰdã quoq coep̃i &
familiarissimi sui amici. in extremis uitȩ
de talib frequentissime referebat dictũ. Ad
quẽ cũ uisitandũ iã morti ꝓpinquantẽ uen¬
titasset. & ille manuũ gestu se de scło exitu¬
rũ significaret. atq a se illi eẽt responsũ: ad¬
huc eũ ȩccłiȩ necessariũ uiuere posse. illũ ne
putaret᷑ huiꝰ uitȩ teneri cupiditate. respon¬
disse. Si nũquã. bene: si aliqͣndo. quare ñ mͦ:
Et talẽ sententiã mirabat᷑ & laudabat ho¬
minẽ ꝓtulisse. dm̃ quidẽ timentẽ: uerũtam̃
in uilla & natũ & nutritũ. s ñ multȩ lectio¬
nis eruditũ scientia: contra illũ scilicet sen-¬
sũ egrotantis ep̃i. de quo sc̃s in epła sua quã
de mortalitate scripsit martẏr cyprianꝰ. ita

Expanded text:
Hoc enim dixerat ad illud quod homines de homine nosse poterant. Nam sciens examen aequitatis divinae, de bono se dixit Domino magis confidere: cui etiam in oratione quotidiana dominica dicebat, Dimitte nobis debita nostra . Cujusdam quoque coepiscopi, et familiarissimi sui amici, in extremis vitae de talibus frequentissime referebat dictum: ad quem cum visitandum jam morti propinquantem ventitasset, et ille manus gestu se de saeculo exiturum significaret, atque a se illi esset responsum, adhuc eum Ecclesiae necessarium vivere posse; illum, ne putaretur hujus vitae teneri cupiditate, ei respondisse: Si nunquam, bene; si aliquando, quare non modo? Et talem sententiam mirabatur et laudabat hominem protulisse, Deum quidem timentem, verumtamen in villa natum et nutritum, sed non multa lectionis eruditum scientia: contra illum scilicet sensum aegrotantis episcopi, de quo sanctus in epistola sua quam de Mortalitate scripsit martyr Cyprianus, ita