comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rũ. hȩc sola conseruat castitatẽ religio¬
nis dĩ. & unius diuinitatis cultũ. Sub¬
sannauit te atq despexit. ⁊ quȩ ne ad
maiorẽ te blasphemiã concitaret. p̃senti
ñ responderat. post ab euntẽ mouit ca¬
put suũ: certa de ultione. secura de pę¬
na. Et hȩc locuta . ẽ. Non contra me s
contra dñm suꝑbisti: nec ipse ꝑte sed
ꝑ seruos tuos. ut maior. ẽẽt. arrogantia
blasphemasti. Dixisti enĩ qđ in quadri¬
garũ tuarũ multitudine ascenderis al¬
titudinẽ montiũ ⁊ iuga libani : ⁊ excel¬
sas succideris cedros atq abietes illius:
principibusq earũ debemꝰ acciꝑe. uł¬
de ierłm quȩ interp̃tat᷑ libanꝰ: ut cedroᷤ
eius atq abietes ad potentes quosq ⁊ op¬
timates: altitudinẽ sũmitatis illius sal¬
tũq carmeli referamꝰ ad templũ. Ipse¬

Expanded text:
rum, haec sola conservet castitatem religiorum, haec sola conservet castitatem religionis Dei, et unius divinitatis cultum subsannavit te atque despexit; et quae ne ad majorem te blasphemiam concitaret, praesenti non responderat, post abeuntem movit caput suum, certa de ultione, secura de poena. Et haec locuta est: Non contra me, sed contra Dominum superbisti: nec ipse per te, sed per servos tuos, ut major esset arrogantia blasphemantis. Dixisti enim quod in quadrigarum tuarum multitudine ascenderes altitudinem montium, et juga Libani, et excelsas succideres cedros atque abietes illius. principibusque earum debemus accipevel Hierusalem quae interpretatur Libanus, ut cedros ejus atque abietes ad potentes quosque et optimates, altitudinem vero summitatis illius, saltumque Carmeli referamus ad templum.
Abbreviated transcription (Latin):
rogasti me de sennacherib rege assirioꝵ:
hoc ẽ. uerbũ qđ locutus . ẽ. dñs suꝑ eũ.
Despexit te ⁊ subsannauit te uirgo filia
suꝑ quẽ exaltasti uocẽ &e leuasti altitu¬
dinẽ oculorũ tuorũ s ad scm isrł.⁊ in ma¬
nu seruorũ tuorũ exprobrasti dño: ⁊ dixi
sti. In multitudine quadrigarũ mearũ
ego ascendi altitudinẽ montiũ: iuga li¬
bani ⁊ succidã excelsa cedrorũ eius ⁊ ele¬
ctas abietes illiꝰ: & intrabo altitudinem
sũmitatis eius. saltũ carmeli eius. Ego
fodi & bibi aquã: & ex siccaui uestigio
pedis mei om̃s riuos aggerũ. Quia tã
audacter ez echias dnm dep̃catus ẽ. nec
misit adisaiã ut prius miserat: ñ ipse
propħa ꝑgit adeũ. sed mitit nuntios
qui ei dicerent uerbiᷤ dĩ. Suꝑ senna cherib
contra quẽ rogasti: dñi ista sententia. ẽ.
Uirgo sion ⁊ filia ierłm quȩ ideo uirgo
appellat᷑ & filia : quia cunctis gentib si¬
mulachra adorantib hominũ mortuo¬

Expanded text:
ib rege Assyriorum, hoc est verbum quod locutus est Dominus super eum: Despexit te et subsannavit te virgo filia super quem exaltasti vocem tuam, et levasti altitudinem oculorum tuorum, ad Sanctum Israel? In manu servorum sti in multitudine quadrigarum mearum ego ascendi altitudinem montium iuga Libani et succidam excelsa cedrorum eius electas abietes illius et introibo altitudinem summitatis eius saltum Carmeli eius ego fodi et bibi aquam et exsiccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum numquid audacter Ezechias Dominum deprecatus est, nec misit ad Isaiam, ut prius miserat, non ipse Propheta pergit ad eum, sed mittit nuntios qui ei dicerent verbis Dei: Super Sennacherib contra quem rogas, Domini ista sententia est: Virgo Sion, et filia Jerusalem quae ideo virgo appellatur et filia, quia cunctis gentibus simulacra adorantibus hominum mortuo
Abbreviated transcription (Latin):
Icẽ deorsũ. ⁊ faciet fructũ sursũ: quia de
ierłm exibunt reliquiȩ. ⁊ saluatio de mon¬
Ide sion. Telus dñi exercituũ faciet istud.
Om̃ia hȩc ꝓpħa ꝑnuntios ad erechiã loqͥt᷑.
quid senna cherib dixerit. qͥd ei dñs res¬
ponderit: nunc ad ipsũ sermonẽ facit. ne
forsitan dubitet uentura quȩ dicta sunt.
quȩ multa post scła futura erant. sed etiã
quȩ incontiuenti post ñ grande temporis
spaciũ essent implenda memorabant: Et
quod intra bienniũ ⁊ rex assirius interiret:
& urbi ierłm securitas redderet᷑. Hoc erit
inqͥt signũ eorũ quȩ futura p̃nuntio. qđ
hoc anuo ea comedes quȩ sponte nascunt᷑.
autẽ scđo iuxta sẏmmachũ pomis uescere.
siue iuxta eundẽ quȩ de p̃teritis segetib
& cadente in terrã semine pullulauerint.
in anno aut̃ tercio fugato iam assirio &
obsidione. laxata. seminate ⁊ mẽtite. plan¬
tate uineas. ⁊ fructus earũ comedite. Si¬
quidẽ paruȩ urbis huiꝰ reliquiȩ. quae

Expanded text:
ructum sursum, quia de Jerusalem exibunt reliquiae, et salvatio de monte Sion. Zelus Domini exercituum faciet istud. Omnia haec Propheta per nuntios ad Ezechiam loquitur, quid Sennacherib dixerit, quid ei Dominus responderit: nunc ad ipsum sermonem facit, ne forsitan dubitet ventura quae dicta sunt. solum de his quae multa post saecula futura erant, sed etiam quae in continenti, et post non grande temporis spatium essent implenda, memorabant: et quod intra biennium, et rex Assyrius interiret, et urbi Jerusalem securitas redderetur. inquit, signum eorum quae futura praenuntio, quod hoc anno ea comedes quae sponte nascuntur; autem secundo, juxta Symmachum, pomis vescere: sive juxta eosdem, quae de praeteritis segetibus, et cadente in terram semine, pullulaverint. In anno autem tertio, fugato jam Assyrio et obsidione laxata, seminate, et metite, et plantate vineas, et fructus earum comedite. Siquidem parvae urbis hujus reliquiae, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ossib tuis. De quib rursũ scriptum ẽ.
Dñs custodit omĩa ossa eorũ: unũ ex his
ñ conteret᷑. Econtrario qui peccator est
& animȩ robur ꝑdidit atq uirtutem :
plangit ⁊ loquitur. Dissipata sunt ossa nr̃a
qđ ossa peccatorũ non in inferno sint : sed
iuxta infernũ. & fama bona impinguat
ossa: quȩ ad corporis saginã non ptinet.
Sequitur. Et eris siue erit idẽ. aut tu
aut anima tua sicut ortus irriguus: de
quo scriptum ẽ. fons egrediebatur. et
irrigabat omnẽ faciem paradisi: ꝓ quo
in hebraico hortus legitur. Quẽ fontẽ
ñ alium possumꝰ dicere. nisi eũ cui
dicit᷑ apud te est fons uitȩ. Qui inde¬
sinent̃ rigat eccłam suã : ⁊ cuncto rũ
corda credentiũ. Et ȩdificabunt᷑¬
⁊ in te deserta scłorum: fundam̃ta gene

Expanded text:
ossibus tuis . De quibus rursum scriptum est, ossibus tuis . De quibus rursum scriptum est, Dominus custodit omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur . Econtrario, qui peccator est, et animae robur perdidit atque virtutem, plangit, et loquitur: Dissipata sunt ossa nostrere quod ossa peccatorum non in inferno sint, sed juxta infernum. Et fama bona impinguat ossa , quae ad corporis saginam non pertinet. Sequitur: Et eris, sive erit, id est, aut tu, aut anima tua, sicut hortus irriguus: de quo scriptum est: Fons egrediebatur, et irrigabat omnem faciem paradisi , pro quo in Hebraico hortus legitur. Quem fontem non alium possumus dicere, nisi eum cui dicitur, Apud te est fons vitae : qui indesinenter rigat Ecclesiam suam, et cunctorum corda credentium. Et aedificabuntur in te deserta saeculorum: f
Abbreviated transcription (Latin):
exorta : tunc semꝑ habitatorẽ habebis
dm̃. qui impleat splendorib animam
tuã: de quib in psalmo dicitur. Tecum
principiũ in die uirtutis tuȩ in splendori¬
bus scõrum: ex utero ante luciferũ genui
te. Siue saturaberis cunctis quȩ deside¬
rat anima tua. qr ⁊ ipse saturasti animã
esurientẽ: ⁊ dicere poteris. Bene dic a¬
nima mea dño: qui replet in bonis deside¬
rium tuũ. & ossa tua liberabuntur de in¬
teritu. ⁊ igne ꝑpetuo. sue impinguescent.
ut pristinã crassitudinẽ recipiant. quae
fame sermonis dñi attenuata fuerant.
Quod quidẽ ⁊ iuxta literã. de resurrectio¬
ne eorũ quȩ casura sunt corporũ intellige¬
re possumꝰ : ⁊ de uirtutib animȩ. quas si¬
gnificans sc̃s loquitur in psalmo. Omnia
ossa mea dicent: dñe quis similis tibi: De
quib in prouerbis dicitur: fama bona
impinguat ossa. Et quib p̃mia ꝓmittun¬
tur : sanitas erit corpori tuo. ⁊ curatio

Expanded text:
exorta, tunc semper habitatorem habebis exorta, tunc semper habitatorem habebis Deum, qui impleat splendoribus animam tuam. De quibus in psalmo legitur: Tecum principium in die virtutis tuae, in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te . Sive saturaberis cunctis quae desiderat anima tua, quia et ipse saturasti animam esurientem, et dicere poteris: Benedic, anima mea, Domino, qui implet in bonis desiderium tuum ; et ossa tua liberabuntur de interitu et igne perpetuo. Sive impinguescent, ut pristinam crassitudinem recipiant, quae fame sermonis Domini attenuata fuerant. Quod quidem et juxta litteram de resurrectione eorum quae casura sunt corporum, intelligere possumus, et de virtutibus animae, quas significans sanctus loquitur in psalmo, Omnia ossa mea dicent, Domine, quis similis tibi ? De quibus et in Proverbiis scriptum est, Fama bona impinguat ossa . Et quibus praemia promittuntur, Sanitas erit corpori tuo, et curatio
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrȩ quantȩ sunt: Consideremus qͣntis
uirtutib ꝑueniamꝰ ad lucẽ dĩ: ut tene¬
brȩ nr̃e uertantur in meridiem. Dicamꝰ¬
q cũ sponsa: ubi pascis ubi cubas in me¬
ridie. Et requiem tibi dabit dñs dĩ
semꝑ: ⁊ implebit splendorib animã
tuã. ⁊ ossa tua liberabit. Et eris quasi
ortus irriguus : ⁊ sicut fons aquarũ cuiꝰ
ñ deficient aquȩ. Lxx Et erit deus
Etuus tecũ semꝑ & impleberis sic̃ desiderat
Quod in alexandrinis exemplaribus in
proemio huiꝰ capituli additum ẽ: ⁊ ad¬
huc inte erit laus mea semꝑ ⁊ in fine.
cossa tua quasi herba orientur. ⁊pin¬
guescent ⁊ hereditate possidebunt. In
generatione ⁊ generationes in hebraico
ñ habetur: sed ne in septuaginta quidẽ
emendatis ⁊ ueris exemplaribus. Unde
oboelo p̃notandũ ẽ. Cum tenebrȩ in¬
quit pectoris tui orta luce fuerint disso¬
lutȩ. ⁊ ꝓnocte palpabili. meridies fuerit

Expanded text:
tenebrae quantae sunt ! Consideremus quantis tenebrae quantae sunt ! Consideremus quantis virtutibus perveniamus ad lucem Dei, ut tenebrae vertantur in meridiem, dicamusque cum sponsa: Ubi pascis, ubi cubas, in meridie ? Et requiem dabit tibi Dominus semper, et implebit splendoribus animam tuam, et ossa tua liberabit. Et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum, cujus non deficient aquae. LXX: Et erit Deus tuus tecum semper: et impleberis sicut desideratQuod in Alexandrinis exemplaribus in principio hujus capituli additum est: Et adhuc in te erit laus mea semper; et in fine et ossa tua quasi herba orientur, et pinguescent, et haereditate possidebunt in generationem et generationes, in Hebraico non habetur, sed ne in Septuaginta quidem emendatis et veris exemplaribus: unde obelo praenotandum est. Cum tenebrae, inquit, pectoris tui, orta luce, fuerint dissolutae, et pro nocte palpabili meridies fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
non fecerimꝰ ista quȩ dicta sunt. ⁊ fece¬
rimꝰ ea quȩ dicenda sunt. ut esurienti.
ñ sicut supra demꝰ panem nr̃m sed aui¬
mã nrãm. ut eũ in quibuscũq possumꝰ
adiuuemꝰ: iñ quasi ex tristitiȩ necessita¬
te sed ex animo tribuamꝰ accipientes
magis quã dantes beneficiũ. Hilarẽ
enĩ clatorẽ ds̃ diligit: ut animã esuri¬
entẽ siue afflictã non refocilemꝰ ex par¬
te. sed saturemꝰ. ⁊ doleamꝰ cũ dolentib.
lugeamusq cũ lugentib. Tunc orietur
in tenebris lux nr̃a : ille qui dicit ego
lux tieni in mundũ. ut om̃is qui credit
in me in tenebris ñ maneat. sed habeat
lucem uitȩ. Lucerna enĩ corporis tui: ẽ.
oculus. Si simplex fuerit : totũ corpus
nr̃m erit lucidũ. Si aut̃ qui lux eẽ de¬
beret uersus fuerit in tenebras tunc om¬
ne corpus tenebrosũ erit. ⁊ dicet᷑ nobis.
Si lux quȩ in te est tenebrȩ sunt. ipsae

Expanded text:
non fecerimus ista quae dicta sunt, et fecenon fecerimus ista quae dicta sunt, et fecerimus ea quae dicenda sunt, ut esurienti, non sicut supra, demus panem nostrum, sed animam nostram, ut eum in quibuscumque possumus adjuvemus, et non quasi ex tristitia et necessitate, sed ex animo tribuamus, accipientes magis, quam dantes beneficium: Hilarem enim datorem diligit Deus , ut animam esurientem sive afflictam non refocillemus ex parte, sed saturemus: et doleamus cum dolentibus, lugeamusque cum lugentibus , tunc orietur in tenebris lux nostra, ille qui dicit: Ego lux veni in mundum: ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat: sed habeat lucem vitae . Lucerna enim corporis nostri est oculus: si simplex fuerit, totum corpus nostrum erit lucidum. Si autem qui lux esse deberet, versus fuerit in tenebras; tunc omne corpus tenebrosum erit, et dicetur nobis: Si lux quae in te est, tenebrae sunt, ipsae
Abbreviated transcription (Latin):
peccatis alienis. Non ẽ enĩ leue mittere¬
margaritas ante porcos. ⁊ dare scm̃ canib:
& ordinationẽ clericatus nequaquã sc̃ĩs
imlege dĩ doctissimis. sed asseculi suis
tribuereIuiliũ officiorũ esse ministros :
Quodq bis dedecorosiuᷤ : muliercularũ
p̃cibus. in quo consideranda loquentis
onis periculũ demonstraret. iunxit tor¬
menta peccantiũ: neq cõmunicaueris
peccatis alienis. Sicut gͦ in ordinationi¬
bus malorũ particeps ẽ.peccatorũ qui
tales constituit: sic in ordinatione scoꝵ
particeps ẽ eorũ iustitiȩ. qui bonos ele¬
Uerbum aut̃ murmurationis ẽ. quando¬
dum contra nos loquit᷑ ds̃ desinat ame
murinuratio popłi huiꝰ. ⁊ ñ morientur:
nr̃a. quȩ peccauerimꝰ ad dm̃. ad exeusan¬
das excusationes in peccatis. ⁊ dicimus.
Corporis me superauit ardor: adoles¬
centiȩ nocentiua uicer̃. adõ talis erea¬
tus sũ. pauꝑtas coegit ad furtũ. Itaq sl

Expanded text:
peccatis alienis . Non est enim pepeccatis alienis . Non est enim pemargaritas ante porcos, et dare sanctum canibus, et ordinationem clericatus nequaquam sanctis et in lege Dei doctissimis, sed asseclis suis tribuere, et vilium officiorum ministris, quodque his dedecorosius est, muliercularum precibus. In quo consideranda loquentis onis periculum demonstraret, junxit tormenta peccantium. Neque communicaveris, inquit, peccatis alienis. Sicut ergo in ordinationibus malorum particeps est peccatorum, qui tales constituit, sic in ordinatione sanctorum particeps est eorum justitiae qui bonos eleVerbum autem murmurationis est, quando contra nos loquitur Deus: Desinat a me murmuratio populi hujus, et non morietur; nostraque peccata referimus ad Deum, ad excusandas excusationes in peccatis, et dicimus: Corporis me superavit ardor, adolescentiae incentiva vicerunt, a Deo talis creatus sum: paupertas coegit ad furtum. Itaque si
Abbreviated transcription (Latin):
ficile repperit᷑ qui his ñ stringat᷑ cateniꝰ:
raro inuenit᷑ anima. quȩ grauissumã tor¬
quẽ non habeat suo collo circundatam
ad terrena se opera deprimentẽ: ut neqͣ¬
quã cȩlũ. sed t̾ram aspiciat. Quod ⁊ de e¬
uangelica refertur muliere quã iunxe¬
rac satanas ꝑannos decẽ ⁊octo: ut incur¬
uata. cȩlestia ñ uiderit. Si gͦ ait tuleris
de medio cordis tui hanc catenã:  istuis¬
modi uincula dissipaueris. ctupotonage.
ꝓpatres alii interp̃tes uoce consona exten
has quidẽ ꝓximo tuo. Singulos quasi
digito notes: Ioquaris qđ ñ ꝓdest ani¬
mȩ tuȩ. Non tua mala sed aliorũ erro¬
res considerans: accipies quȩ sequens ser¬
onẽ impletur manꝰ Ne scilicet ut iN
quibusdã risimꝰ uocis imp̃catio clandes¬
tina. clericos ordinet nescientes: sic in¬
telligentes assumant testimoniũ pauli
scribentis ad timotheũ. Manus cito ne¬
mini imposueris: neq cõmunicaueris

Expanded text:
ficile reperitur qui his non stringatur catenis. ficile reperitur qui his non stringatur catenis. Raro invenitur anima quae hanc gravissimam torquem non habeat suo collo circumdatam, ad terrena se opera deprimentem, ut nequaquam coelum, sed terram aspiciat. Quod et de Evangelica refertur muliere, quam vinxerat Satanas per annos decem et octo, ut incurvata, coelestia non videret . Si ergo, ait, tuleris de medio cordis tui hanc catenam, et istiusmodi vincula dissipaveris, et σχειροτονίαν, pro qua tres alii interpretes voce consona, extenhas quidem proximo tuo, et singulos quasi digito notes, et loquaris quod non prodest animae tuae, non tua mala, sed aliorum errores considerans: accipies quae sequens seronem impletur manus , sic inquibusdam risimus, vocis imprecatio clandestina clericos ordinet nescientes, sic intelligunt, ut assumant testimonium Pauli scribentis ad Timotheum: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris
Abbreviated transcription (Latin):
colligationẽ siue uinculũ transtuler̃
aquila sicut supra errorẽ interp̃tatꝰ
est: simmachꝰ in theodotionis scita con-¬
cidens torquẽ posuit. Hoc de interp̃¬
tationis uarietate sit dictũ. Alioquin:
sensus sic cũ superioribus iungitur.
Orietur tib matutina lux: ⁊ sanitates tuȩ
cito orient᷑. Et p̃cedet te iustitia tua: et
gła dñi coronabit te. Dep̃cantẽq statĩ
exaudiet : ⁊ se ostendet eẽ. p̃sentem. Ita
dum taxat: si adsuperiora opera haec
quoq addideris: ut tollas de te obliga¬
tionẽ. ⁊ catenã qua tua anima colliga¬
ta ẽ de qua ⁊ petrus loquebat᷑ ad simo¬
nẽ. In felle enĩ amaritudinis ⁊ obligati¬
one iniquitatis. iuideo te ẽẽ. Et paulus
dolebat obligatã cernens id olatriȩ athe¬
mensiũ ciuitatẽ. F unib enĩ peccatorũ
suorũ: unrisquisq constringitur. De qͥb
aninȩ uinculis: ⁊ dauid p̃cabatur in
psalmo. Ab occultis meis munda me do¬
mine: ⁊ ab alienis parce seruo tuo Dif¬

Expanded text:
colligationem, sive vinculum transtulerunt; Aquila, sicut supra, errorem, interpretatus est; Symmachus in Theodotionis scita concedens  Al. concidens, torquem posuit. Hoc de interpretationis varietate sit dictum. Alioquin sensus sic cum superioribus jungitur: Orietur tibi matutina lux, et sanitates tuae cito orientur: et praecedet te justitia tua, et gloria Domini coronabit te. Deprecantemque statim exaudiet, et se ostendet esse praesentem. Ita dumtaxat, si ad superiora opera haec quoque addideris, ut tollas de te obligationem et catenam qua tua anima colligata est. De qua et Petrus loquebatur ad Simonem: In felle enim amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse . Et Paulus dolebat, obligatam cernens idololatriae Atheniensium civitatem. Funibus enim peccatorum suorum unusquisque constringitur . De quibus animae vinculis et David precabatur in psalmo: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo . Dif
Abbreviated transcription (Latin):
sub conditione st̃ ꝓmissa. Ut s suscepis¬
sent lum̃ suũ quod ad eos missum
fuerat. tunc etiã ista sequerent᷑: quo ui¬
delicet ꝑ desideriũ auri :⁊ opũ ab un¬
dantiã. rerũq carnaliũ. quarũ semper
ista gens capiebatur illecebris: suscipe¬
rent̃ ad se missũ filiũ dĩ. Quẽ quia non
susceper̃: uniuersa sublata st̃ ⁊ suscipi¬
entib sp̃ualit̃. reddita heredita.
Qui sunt isti qui ut nubes uolant. et
quasi columbȩ ad fenestras suas: Me enĩ

Expanded text:
sub conditione sunt promissa, ut si suscepissub conditione sunt promissa, ut si suscepissent lumen suum, quod ad eos missum fuerat, tunc etiam ista sequerentur, quod videlicet per desiderium auri, et opum abundantiam, rerumque carnalium, quorum semper ista gens capiebatur illecebris, susciperent ad se missum Filium Dei, quem quia non susceperunt, universa sublata sunt, et suscipientibus spiritualiter reddita haereditas. Qui sunt isti, qui ut nubes volant, et quasi colum
Abbreviated transcription (Latin):
ego querã oues meas ⁊ uisitabo illas.
sicut pastor querit gregẽ suũ. Haec
dic̃ dñs. ꝑditam quęram. ⁊ errantem
reducã. ⁊ fractã alligabo: ⁊ infirmã
confortabo. fortemq custodiã. ł pas¬
cam eas cũ iudicio. Et ut nossemus
quȩ essent oues: ponit manifestiꝰ. Et
scient quia ego sum dñs ds̃ eorũ: ⁊ isti
uos oues mee. ⁊ oues gregis mei homi
in gentib diues. ẽ: saluetur ut camelꝰ:
offeratur in altare dñi. abhis qui p̃ua-¬
lent: ut domꝰ eius glorificet᷑. Quod
aut̃ in hebreo scriptũ notauimꝰ. arie¬
tes nabaioth ministrabunt tibi. ⁊ offe¬
rent᷑ suꝑ placabili altari ineo: ꝓprie
suꝑ his intelligitur. qui de gentib ele¬
cti in sacerdotiũ ministri st̃ saluatoris.
Si quis aut̃ contentiosus ẽ. ⁊ carnalit̃
hȩc ꝓmissa contendit: respondeamus
ei. Nos talem consuetudinẽ ñ habemꝰ
neq eccła dĩ : illudq dicamꝰ qđ etiã
si carnalit̾ sunt ꝓmissa iudeis. tam̃

Expanded text:
am oves meas, et visitabo illas: sicut quaerit pastor gregem suum. Haec dicit Dominus: Perditam quaeram, et errantem reducam, et fractam alligabo, et infirmam confortabo, fortemque custodiam, et pascam eas cum judicio . Et ut nossemus quae essent oves, ponit manifestius: Et scient quia ego sum Dominus Deus eorum; et isti vos o es meae, et oves gregis mei omnesin gentibus dives est, salvetur ut camelus,offeratur in altare Domini ab his qui praevalent, ut domus ejus glorificetur. Quod autem in Hebraico scriptum notavimus: Arietes Nabajoth ministrabunt tibi, et offerent super placabili altari meo, proprie super his intelligitur, qui de gentibus electi in sacerdotium, ministri sunt Salvatoris. Si quis autem contentiosus est, et carnaliter haec promissa contendit, respondeamus ei: Nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei . Illudque dicamus, quod etiam si carnaliter sunt promissa Judaeis, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tharsis id ÷ maris. de quib in uisione
tẏr plenius diximꝰ addicent filios
eccłȩ in principio fidei: aurũ argen¬
tumq portantes. Corde enĩ creditur
ad iustitiã: ore aut̃ confessio fit ad
salutẽ. De quo auro ⁊ argento ii

Expanded text:
THARSIS , id est, maris, de quibus in visione THARSIS , id est, maris, de quibus in visione Tyri plenius diximus, adducent filios Ecclesiae in principio fidei, aurum argentumque portantes. Corde enim creditur ad justitiam; ore autem confessio fit ad salutem . De quo auro et argento i
Abbreviated transcription (Latin):
cipio: ut adducam filios tuos de longe.
IArgentũ eorũ. ⁊ aurũ eorũ cũ eis: no¬
Imim dñi dĩ tui. ⁊ sc̃o isrł quia glorifi¬
Icauit te .LXX Qui st̃ hi qͥ ut nubes
⁊uolant. ⁊ sic̃ columbȩ cũ pullis: Ad me
:insulȩ expectarunt. ⁊ naues tharsis
Iinprimis: ut adducant filios tuos de
Ilonge. & argentũ suũ. ⁊ aurũ cũ eis:
rificatus ẽ. Quia dñs ingressus ẽ egip¬
tũ suꝑ nubẽ leuẽ. ⁊ nubib ꝓpħarum
mandauit ne pluerent suꝑ isrł im¬
brem: Ad quos ꝑuenit ueritas dĩ: mi¬
ratur eccła de circuncisione ex his
primũ popłis congregata. uolare ad
se gentiũ turbas toto orbe terrarũ. Et
assumptis alis sp̃c scĩ. festinare. iuxta
sẏminachũ. ⁊ theodotionẽ ad fenes¬
tras suas: uixta aquilã ad cataractas
suas. ut ingrediantur eccłam. Siue
doctores cũ disciplis. id ÷ columbas
cũ pullis suis uolare ad eccłam de in¬
sulis gentiũ: que iuxta uaticuna pro¬
pħarum expectabant dñm. Naues qͦ

Expanded text:
e longe; argentum eorum et aurum eorum cum eis, nomini Domini Dei tui, et Sancto Israel, quia glorificavit te. LXX: Qui sunt hi qui ut nubes volant, et sicut columbae cum pullis ad me? Me insulae exspectarunt, et naves Tharsis in primis, ut adducant filios tuos de longe, et argentum suum et aurum cum eis, rificatus est. Quia Dominus ingressus est Aegyptum super nubem levem, et nubibus Prophetarum mandavit, ne pluerent super Israel imbrem, ad quos pervenit veritas Dei, miratur Ecclesia de Circumcisionis primum populo congregata, volare ad se gentium turbam toto orbe terrarum. Et assumptis alis Spiritus sancti, festinare, juxta Symmachum et Theodotionem, ad fenestras suas; juxta Aquilam ad cataractas suas, ut ingrediantur Ecclesiam. Sive doctores cum discipulis, id est, columbas cum pullis suis volare ad Ecclesiam de insulis gentium, quae juxta vaticinia Prophetarum exspectabunt Dominum. Naves quoque
Abbreviated transcription (Latin):
deferens aurũ ⁊ thus. pacifico re¬
gi multa deportans. ⁊ ab eo maiora
suscipiens. Cedar aut̃ regio sarra-¬
cenorũ ẽ: qui inscriptura uocant᷑
ismaelitȩ. Et nabaioth unus ẽ. fili¬
orũ ismael : ex quorũ nominib soli¬
tudo appellatur. quȩ frugũ in obs.
pecorũ plena ẽ. Per familiaria gͦ
nomina gentiũ barbarorũ quȩ ui¬
cinȩ sunt isra eli : totius mundi con¬
uersio p̃dicatur. Madian quippe
in hoc loco interp̃tatur iniquitas.
epha resolutus siue effundens: sa¬
ba conuersio uł captiuitas. cedar
tenebrȩ. nabaioth ꝓphethiȩ. Gre¬
ges igit᷑ cameloꝵ iniquitatis uin¬
culis resoluti. ⁊ anunas suas effunden¬
tes dõ operient ierłm muneribus. ⁊
om̃s le captiuitate uenient. ⁊ conũ¬
siones uiarũ fidei deferentes. ⁊ thus
sacrificu. ⁊ ꝑhȩc inunera nequaquã
ꝓpria salute contenti: ꝓficient ut
etiã cȩteris p̃dicent salutare dĩ. Di¬
ues ille qui instar cameli portabat

Expanded text:
deferens aurum et thus, pacifico redeferens aurum et thus, pacifico regi multa deportans, et ab eo majora suscipiens . Cedar autem regio Sarracenorum est, qui in Scriptura vocantur Ismaelitae. Et Nabajoth unus est filiorum Ismael, ex quorum nominibus solitudo appellatur, quae frugum inops, plena est pecorum. Per familiaria ergo nomina gentium barbararum, quae vicinae sunt Israeli, totius mundi conversio praedicatur. Madian quippe in hoc loco interpretatur iniquitas. Epha, resolutus, sive effundens. Saba, conversio, vel captivitas. Cedar, tenebrae. Nabajoth, prophetiae. Greges igitur camelorum, iniquitatis vinculis resoluti, et animas suas effundentes Deo, operient Jerusalem muneribus, et omnes de captivitate venient, et conversione sua, aurum fidei deferentes, et thus sacrificii. Et per haec munera nequaquam propria salute contenti, proficient, ut etiam caeteris praedicent salutare Dei. Dives ille, qui instar cameli portabat
Abbreviated transcription (Latin):
bitur tibi: arietes nabaioth ministra¬
bunt tibi. Offerentur suꝑ placabili¬
I altari meo: ⁊ domũ maiestatis meę
glorificabo. LxX Et uenient tibi
greges cameloꝵ: ⁊ operient te cameli
congregabunt᷑ tibi: arietes nabaioth:¬
Et uenient ⁊ offerentur pla cabiles
suꝑ altare meũ: ⁊ domꝰ orationis
meȩ glorificabitur. Post diuitias
maris ⁊ fortitudinẽ gentiũ: greges
quoq camelorũ. ⁊ dromedes madian.
&e epha. ꝓmittuntur ierłm. Qui om̃s
uenient de saba portantes aurũ et
thus: ⁊ qͦd his mauis ẽ. anñtiantes
dñi salutare. Uniuerse quoq oues
cedar congregabunt᷑ eccłȩ : ⁊ arietes
nabaioth uenient. siue ut in hebrai¬
co seriptum ÷ ministrabunt. Et of¬
ferentur siue offerent uictimas suꝑ
altare dñi : ut domus eius inclita
fiat. Madian. ⁊ epha regiones sunt
trans arabiam fertiles camelorum:
om̃isq prouintia appellatur saba.
Unde fuit ⁊ saba regina. quȩ uenit
sapientiã audire salomonis: ⁊ ipsa

Expanded text:
ietes Nabajoth ministrabunt tibi: offerentur super placabili altari meo: et domum majestatis meae glorificabo. LXX: Et venient tibi greges camelorum, et operient te cameli congregabuntur tibi, arietes Nabaeoth venient, et offerentur placabiles super altare meum: et domus orationis meae glorificabitur. Post divitias maris et fortitudinem gentium, greges quoque camelorum, et dromades Madian et Epha promittuntur Jerusalem, qui omnes venient de Saba, portantes aurum et thus: et, quod his majus est, annuntiantes Domini salutare. Universae quoque oves Cedar congregabuntur Ecclesiae, et arietes Nabajoth venient, sive ut in Hebraico scriptum est, ministrabunt, et offerentur, sive offerent victimas super altare Domini, ut domus ejus inclyta fiat. Madian et Epha regiones sunt trans Arabiam, fertiles camelorum, omnisque provincia appellatur Saba, unde fuit et Saba regina, quae venit sapientiam audire Salomonis: et ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
frat̃q paminachius: ꝑforam̃ acus.
hoc ẽ. ꝑ artam ⁊ angustã uiã quȩ
ducit ad uitã. transier̃ ad regna
cȩlorũ:. Latam uiã cum sarcinis re¬
linquentes: quȩ ducit ad tartarũ.
limo quicqͥd habebant in dñi dona
portabant: implentes illud quod
scriptũ ẽ. Redemptio animȩ uiri:
propriȩ diuitiȩ. Quȩ enĩ apud ho¬
mines impossibilia: apud dm̃ pos¬
sibilia sunt. Habentes in munerib
principalia: aurũ. sensũ. ⁊ thus o¬
doris optimi: atq dicentes. Diri¬
gatur oratio mea sic̃ incensũ in con¬
spectu tuo : ⁊xp̃i bonus odor sumꝰ
in om̃i loco : exemplo uirtutis suę
quotidie uuntiant salutare dñi. ut
om̃s oues cedar congregent᷑ in ȩccła.
ide eproris tenebris ad lucẽ tran¬
seant: Arietesq propħarũ. de quib in
uicesimo octauo psalmo cauit᷑. Affer¬
te dño filii dĩ. afferte dño filios arietũ.

Expanded text:
acus, hoc est, per arctam et angustam viam quae ducit ad vitam, transierunt ad regna coelorum, latam viam cum sarcinis relinquentes, quae ducit ad tartarum. Immo quidquid habebant, in Domini dona portarunt, implentes illud quod scriptum est: Redemptio animae viri, propriae divitiae . Quae enim apud homines impossibilia, apud Deum possibilia sunt . Habentes in muneribus principalia, aurum, in sensu et thus odoris optimi, atque dicentes: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Et: Christi bonus odor sumus in omni loco ; exemplo virtutis suae, quotidie nuntiant salutare Domini, ut omnes oves Cedar congregentur in Ecclesia, et de erroris tenebris ad lucem transeant. Arietesque Prophetarum, de quibus in vicesimo octavo psalmo canitur: Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino fili
Abbreviated transcription (Latin):
qui dicit in euangłio. Ego ⁊ p ater
ueniemꝰ: ⁊ mansionẽ faciemꝰ apud
eũ. Quod aut̃ additur inlxx. ⁊ time¬
bis : in hebraico ñ habetur. Nisi forte
gaudii magnitudine sub intrauit ti¬
mor: ne tanto bono careat. An ñ. ẽ.
gaudiũ cernere diuitias ⁊ multitudi¬
nem maris. ⁊ se transferri atq con¬
uerti. ⁊ fortitudinẽ gentiũ uenire si¬
bi. ut quicqͥd in scło. ⁊ orbe t̾rarũ est
suũ sit. ⁊ roborata fide gentiũ dicat.
om̃ia possum in eo qui confortat me
iħu xp̃o. Inundatio camelorum o¬
periet te: dromedarii madian ⁊ e¬
pha. Om̃s de saba uenient aurũ ce
thus deferentes: ⁊ laudẽ dño anñti

Expanded text:
qui dicit in Evangelio: Ego et Pater qui dicit in Evangelio: Ego et Pater veniemus, et mansionem faciemus apud eum . Quod autem additur in LXX, et timebis, in Hebraico non habetur. Nisi forte post gaudii magnitudinem subintravit timor, ne tanto bono careat. An non est gaudium, cernere divitias, et multitudinem maris ad se transferri atque converti, et fortitudinem gentium venire sibi, ut quidquid in saeculo et orbe terrarum est, suum sit; et roborata fide gentium dicat: Omnia possum in eo qui confortat me, Jesu Christo ? Inundatio camelorum operiet te, dromedarii Madian et Epha. Omnes de Saba venient, aurum et thus deferentes,
Abbreviated transcription (Latin):
tuȩ suꝑ humeros portabunt᷑: diligen¬
tius attendendũ. ẽ. F ilii enĩ qui ro¬
busti sunt: ipsi ꝑse de longe ueniunt.
& ad fidem dñi congregant᷑. Filiae
aut̃ quȩ inbetilliores sunt. ⁊ ꝓfragili¬
tate sexus necdũ in uirũ uenere ꝑfe¬
ctum: apłorum portantur humeris.
& deferunt᷑ in sinus ab rahamasaac &
iacob. Iunc uidebis ⁊ afflues ⁊ mi¬
rabitur. ⁊ dilatabit᷑ cor tuũ: quando
conuersa fuerit ad te multitudo maris
fortitudo gentiũ uenerit tibi.LXX
unc uidebis ⁊ timebis. ⁊ stupebis cor¬
Ide: qm̃ transferentur in te diuitiȩ ma¬
ris. ⁊gentiũ. ⁊ popłoꝵ. Cũ eleuaueriᷤᷤ
oculos tuos. ⁊ filios filiasq prospexeris.
portari : tunc gaudebis. ⁊ in modũ
fluuiorũ aquis subditis inundaberis.
& mirabitur ac stupebit. unmo dila¬
tabitur cor tuũ: audientes apłm. os
meũ patet ad uos o chorintii. & it̾m.
Dilatamini ⁊ uos: Ne p̃ angustia pe¬
ctoris ñ possitis habere hospitẽ xp̃m.

Expanded text:
tuae super humeros portabuntur, diligentius attendendum est. Filii enim qui robusti sunt, ipsi per se de longe veniunt, et ad fidem Domini congregantur. Filiae autem quae imbecilliores sunt, et pro fragilitate sexus, necdum in virum venere perfectum, Apostolorum portantur humeris, ut deferantur in sinus Abraham, Isaac et Jacob. Tunc videbis, et afflues, et mirabitur, et dilatabitur cor tuum: quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi. LXX: Tunc videbis, et timebis, et stupebis corde: quoniam transferentur in te divitiae maris, et gentium, et populorum. Cum elevaveris oculos tuos, et fportari, tunc gaudebis, et in modum fluviorum, aquis subitis inundaberis, et mirabitur, ac stupebit, immo dilatabitur cor tuum, audiens Apostolum: Os meum patet ad vos, o Corinthii. Et iterum: Dilatamini et nos ; ne angustia pectoris non possitis habere hospitem Christum,
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ. quorũ qui sequit᷑ errorẽ sub no¬
mine xp̃iano. iudeorũ se similẽ confi¬
tetur. Alii aut̃ asser̃ hȩc omia iuidȩis
carnalit̾ repmissa: si recepissent eũ
qui dicit in euangelio. ego sũ lux mun¬
di. quȩ illuminat omem hominẽ ue¬
nientem in mundũ: ut quomꝰ uictimȩ

Expanded text:
eorum , quorum qui sequitur errorem, sub noeorum , quorum qui sequitur errorem, sub nomine Christiano Judaeorum se similem confitetur. Alii autem asserunt haec omnia Judaeis carnaliter repromissa, si recepissent eum, qui dicit in Evangelio: Ego sum lux mundi , quae illuminat omnem hominem venientem in mu
Abbreviated transcription (Latin):
columbas. auri ⁊ argenti diuitias con¬
ferentes: ⁊ ȩdificari muros ierłm ab
ut dieb ac noctib diuitie ierłm ⁊
uictimȩ deferantur: ⁊ om̃ĩa quȩ de¬
serta sunt cypresso. ⁊ pino. ⁊ cedrose¬
ctis in libano construenda. p̃cipue tẽ¬
plũ dñi in quo sit leticia sempit̃na.
ita ut suggat lac nãtionũ. ⁊ regũ di¬
uitias cõmedat. Tantamq ab undan¬
tiã rerũ om̃iũ fore. ut ꝓ ęre aurum
habeant: ꝓferro argentũ. ꝓ lignis
aes. ꝓ lapidib ferrũ. Principes qͦq
illiꝰ ȩcerna pace fruituros. ⁊ episcopo
p̃futuros popłis iniustitia. sed et
portas futuras anaglẏphas. ⁊ qđ his
luce fulsurũ. ⁊ ꝓuno homine habi¬
turã eam mille fortissimos uiros. ⁊
ꝓparuulis gentes robustissimas pos¬
sessurã. Hȩc illi dicunt qui t̃renas
desiderant uoluptates. ⁊ uxorũ quęr̃
pulchritudinẽ ac numerũ liberoꝵ:¬
quorũ ds̃ uent̃ est. ⁊ gła in confusione

Expanded text:
columbas, auri et argenti divitias concolumbas, auri et argenti divitias conferentes: et aedificari muros Jerusalem ab ut diebus ac noctibus divitiae Jerusalem et victimae deferantur. Et omnia quae deserta sunt cyparisso, et pino, et cedro sectis in Libano, construenda: praecipue Templum Domini, in quo sit laetitia sempiterna: ita ut sugat lac nationum, et regum divitias comedat, tantamque abundantiam rerum omnium fore, ut pro aere, aurum habeant, pro ferro argentum, pro lignis, aes, pro lapidibus, ferrum. Principes quoque illius aeterna pace fruituros, et episcopos praefuturos populis in justitia, sed et portas futuras anaglyphas. Et quod his luce fulsurum: et pro uno homine habituram eam mille fortissimos viros, et pro parvulis, gentes robustissimas possessuram. Haec illi dicunt, qui terrenas desiderant voluptates, et uxorum quaerunt pulchritudinem, ac numerum liberorquorum Deus venter est, et gloria in confusione
Abbreviated transcription (Latin):
illius in te uidebit᷑. & ambulabt̃
gentes in lumine tuo: ⁊ reges in splen¬
dore tuo. Quid nobis uideret᷑ de
instauratione syon ⁊ ierłm. ⁊ cuncti
quȩ ei ꝓphetali uaticinio ꝓmit¬
tuntur. in fine superioris libri ple¬
nius diximꝰ : ubr interp̃tati sumꝰ
qͥd significaret ille uersiculus. ue¬
niet sion redemptor ⁊⁊ his qui rede¬
unt ab iniquitate in iacob. suinc
breuit ꝑstringendũ est: qͥd plu¬
rimi de hoc loco sentiant. ut errore
ꝑspecto. facilius possimꝰ suscipere ue¬
ritatẽ. Iudȩi. ⁊ nr̃i semi uidȩi. qͥ au¬
ream atq geminatã de cęlo expectant¬
ierłm: Hȩc inmille annorũ regno fu¬
tura contendunt. quando om̃s gentes
seruiture sunt israeli. ⁊ cameli madi¬
an ⁊ epha de sabba uenientes. aurũ
deferant ⁊ thus. ⁊ om̃s oues cedar con¬
gregentur. arietesq nabaioth ueniarł
ut immolent᷑ suꝑ altare templiquod
fuerit extructũ. Insulis quoq ⁊ maxi¬
me nauib tharsis uolare filias eius ut

Expanded text:
illius in te videbitur. Et ambulabunt gentes in lumine tuo, et reges in splendore tuo. Quid nobis videretur de instauratione Sion et Jerusalem, et cunctis quae ei prophetali vaticinio promittuntur, in fine superioris libri plenius diximus, ubi interpretati sumus, quid significaret ille versiculus: Veniet Sion redemptor, et his qui redeunt ab iniquitate in Jacob. Nunc breviter perstringendum est, quid plurimi de hoc loco sentiant, ut errore perspecto, facilius possimus suscipere veritatem. Judaei et nostri semijudaei, qui auream atque gemmatam de coelo exo futura contendunt, quando omnes gentes serviturae sunt Israel, et cameli Madian et Epha de Saba venientes, aurum deferent et thus, et omnes oves Cedar congregentur, arietesque Nabajoth veniant, ut immolentur super altare Templi, quod fuerit exstructum. De insulis quoque, et maxime navibus Tharsis, volare filias illius ut
Abbreviated transcription (Latin):
rentib nisi corporis uoluptates. iste
dñs pollicet᷑: ut saltim ꝓ carnalibus
desideriis ⁊ opum abundantia. filiũ
dĩ susciperent. Quẽ quia ñ susceper̃:
repmissiones quoq irritas fieri. De¬
niq chananeae ꝓfilia dep̃canti: non
ueni inquit nisi ad oues ꝑditas domus
isrł. Et discipłis suis. In uiam gentiũ
ne abieritis. ⁊ inciuitates samaritanoꝵ¬

Expanded text:
rentibus nisi corporum voluptates, ista Dominus pollicetur, ut saltem pro carnalibus desideriis, et opum abundantia Filium Dei susciperent, quem quia non susceperunt, repromissiones quoque irritas fieri. Denique Chananaeae pro filia deprecanti: Non veni, inquit, nisi ad oves perditas domus Israel . Et discipulis suis: In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritano
Abbreviated transcription (Latin):
De qua dictum ÷: gloriosa dict̾a sunt
de te. ciuitas dĩ. Ecce enĩ tenebrae
operient t̾ram: eos qui t̾rena sapuĩ.
Et caligo popłos siue ut in hebraico
legitur tribus: qđ ꝓprie refertur
adiudȩos. De quib in alio psalmo
scriptum ẽ. Illuc enĩ ascender̃ tribus

Expanded text:
de qua dictum est: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei . Ecce enim tenebrae operient terram, eos qui terrena sapiunt; et caligo populos, sive ut in Hebraico legitur: Tribus: quod proprie refertur ad Judaeos, de quibus in alio psalmo scriptum est: Illuc enim ascenderunt tribus
Abbreviated transcription (Latin):
mysteria
septimꝰ
post de¬
cimum
numers̃
ad quem
contineat: uellem uirgo xp̃i eustochi¬
um breui sermone ꝑcurrere. Sed
quia ñ possum om̃ia in omĩb locis
dicere: hoc stricti ammoneo qđ
salmus qui huiꝰ numerĩ: titulo p̃notat᷑.¬
uerba cantici in die qua eripuit eũ
dñs de manu om̃ium inimicorũ suo¬
rũ. ⁊ de manu saul: ⁊ dix̃. Diligam
te dñe fortitudo inea. ⁊ reliqͣ. Puer
aut̃ dñi ille ẽ: cui pat̾ loquitur in
isaia. Magnũ tibi ẽ uocari puerũ
meũ. & in alio loco. Ecce puer m̃s
quẽ elegi. dilectus m̃s in quo compla¬
cuit sibi anima mea. Iste puer qui¬
interp̃tat᷑ manu fortis. in die qua li¬
berauit eũ dñs de manu saul: qui
ad patrẽ uictor ascendit fulius uesti¬
bus de bosra: int̾ cę̧tera triumphantiᷤ
locutus ẽ. uerba. Eripe me de cont᷑¬
dictionib popłi: constitues me in ca¬
put gentiũ. ẜopłs quẽ ñ cognoui ser¬
uiuit michi : in auditu auris obȩdiuit

Expanded text:
mysteria septimus post decimum numerus, ad quem contineat, vellem, virgo Christi Eustochium brevi sermone percurrere. Sed quia non possum omnia in omnibus locis dicere, hoc strictim admoneo, quod psalmus, qui hujus numeri titulo praenotatuverba Cantici, in die qua eripuit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum et de manu Saul, et dixerit: Diligam te, Domine, fortitudo mea, et reliqua. Puer autem Domini ille est, cui Pater loquitur in Isaia: Magnum tibi est vocari puerum meum . Et in alio loco: Ecce puer meus quem elegi, et dilectus meus in quo complacuit sibi interpretatur, fortis manu, in die qua liberavit eum Dominus de manu Saul; qui ad Patrem victor ascendit fulvis vestibus de Bosra, inter caetera triumphantis locutus est verba: Eripe me de contradictionibus populi: constitues me in caput gentium. Populus quem non cognovi, servivit mihi: in a
Abbreviated transcription (Latin):
credentiũ demonstrarit: intulit. Dñs
diluuiũ inhabitare fecit: ⁊ sedebit
dñs rex in ȩt̾nũ. Rursũq octauo ad¬
dito sacram̃to: trͥcesimũ sextũ psal¬
mũ efficit litterarũ. cuius principiũ
est. Noli emulari in malignantib
neq̃ teleris facientes iniquitatem.
Cuiꝰ expositio. ñ p̃fationis sed ꝓprii
uoluminis ẽ. Et ne multa nẽ replicẽ
usq ad quintũ decimũ numerũ ꝑ aug¬
menta succrescens: in quo psalmi gra¬
duũ sunt. Et uas electionis apud pe¬
trũ ierosolimis cõmoratus. centesimũ
uicesimũ efficit numerũ. Qui primi
in xp̃m fuere credentes. ⁊ cũ aplis
cenaculũ fidei conscender̃: descendit
diens. ⁊ euangelicã possidens digni¬
tatẽ: p̃cipiente dño de dextris par¬
tibus centũ quinquaginta tres pis¬
ces magnos capit. ⁊ in eccła collocat.
Cui ⁊ nc̃ isaias propħa loquitur.
Surge illuminare quia uenit lum̃
tuũ: ⁊ gła dñi suꝑ te orta ẽ. Quia ec¬
ce tenebre operient t̾ram: ⁊ caligo

Expanded text:
demonstraret, intulit: Dominus diluvium inhabitare fecit: et sedebit Dominus rex in aeternum. Rursumque octavo addito sacramento, tricesimum sextum psalmum efficit litteratum, cujus principium est: Noli aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem. Cujus expositio, non praefationis, sed proprii voluminis est. Et ne multa nunc replicemus, usque ad quintum decimum numerum per augmenta succrescens, in quo psalmi graduum sunt, et vas electionis apud Petrum Hierosolymis commoratur, centesimum vicesimum efficit numerum, qui primi in Christum fuere credentes et cum Apostolis coenaculum fidei conscenderunt : descenddiens, et Evangelicam possidens dignitatem, praecipiente Domino de dextris partibus, centum quinquaginta tres pisces magnos capit, et in Ecclesia collocat . Cui et nunc Isaias propheta loquitur. Cap. LX Surge, illuminare: quia venit lumen tuum, et gloria Domini super te orta est. Quia ecce tenebr
Abbreviated transcription (Latin):
Filii alieni mentiti sunt mͥ. filii alie¬
ni inueterati sunt. ⁊ claudicauert̃ a
semitis suis. Quib ⁊ helias dixerat.
Usqueqͦ claudicatis utroq pede : De¬
niq difficile in aliis repperitur hic
psalmꝰ.tam in samuelis quã in die¬
rũ historia continetur. qui de uno
numero ad ebdomadẽ ꝑ increm̃ta
proficiens uenit ad uicesimũ octauũ
psalmũ qui ⁊ ipse scribit᷑ dauid in

Expanded text:
lii alieni mentiti sunt mihi: filii alieni inveteraverunt, et claudicaverunt a semitis suis ; quibus et Elias dixerat: Usquequo claudicatis utroque pede ? Denique quod difficile in aliis reperitur, hic psalmus tam in Samuelis, quam in Dierum historia continetur . Qui de uno numero ad hebdomadem per incrementa proficiens, venit ad vicesimum octavum psalmum, qui et ipse inscribit
Abbreviated transcription (Latin):
abant. Quib ñ recipientib euangłm:
dicunt ad eos. Uobis quidẽ oportuerat
p̃dicare uerbũ dĩ: sed quia ñ recepistis
salutẽ. ecce conu̾timur ad gentes. Lux
enĩ uenit in mundũ: ⁊ magis uida ei
dilexer̃ tenebras. Unde ⁊ dñs cũ ieru¬
salẽ flesset: adiecit. Si scires etiã tu
quȩ ad pacẽ st̃ tib. Quã quia ñ susce¬
pit intulit. Nunc aut̃ uenient dies
in te. ⁊ circundabunt te inimici tui
uallo. ⁊coartabunt te: ad t̾ramq dedu-¬
cent cũ filiis tuis. Nos aut̃ iuxta prio¬
rẽ sensũ ad eccłam dici uniuersa creda¬
mus: quȩ primũ de iudaico populo
congregata ẽ. ⁊ lum̃ qđ suꝑ eam ortũ
fuerat ꝑ apłos transinisit ad gentes.
Cui dicitur surge illuminare : ut que
cecidit in incredulis. surgat infideli¬
bus: quȩ cȩcidit insinagogis. surgat
in eccłiis : Et postquã surrexerit᷑: il¬

Expanded text:
n recipientibus Evangelium, dicunt ad eos: Vobis quidem oportuerat praedicari verbum: sed quia non recepistis salutem, ecce convertimur ad gentes . Lux enim venit in mundum: et magis Judaei dilexerunt tenebras. Unde et Dominus cum Jerusalem flevisset, adjecit: Si scires etiam tu quae ad pacem sunt tibi . Quam quia non suscepit, intulit: Nunc autem veniet dies super te: et circumdabunt te inimici tui vallo: et coarctabunt te, ad terramque deducent cum filiis tuis . Nos autem juxta priorem sensum, ad Ecclesiam dici universa credamus: quae primum de Judaico populo congregata est, et lumen quod super eam ortum fuerat, per Apostolos transmisit ad gentes. Cui dicitur: Surge, illuminare; ut quae cecidit in incredulis, surgat in Fidelibus: quae cecidit in synagogis, surgat in Ecclesiis: et postquam surrexerit, il
Abbreviated transcription (Latin):
głam eius. quasi unigeniti apatre:
plenũ gr̃ę ⁊ ueritatis. & ambulabt̃
gentes in lumine tuo. Nos aut̃ om̃s
in mundo: ⁊ tenebrȩ eã non cõphen¬
der̃. Et reges inquit in splendore ortꝰ
tui: quando primũ in xp̃o nata es.
Quod ⁊sp̃ualit̾ impletur ⁊ carnalit̃:
ut reges quorũ cor in manu dm̃ ẽ. &
quib ñ regnat peccatũ in mortali cor¬
pore. ambulent in splendore nascen¬
tis eccłȩ: siue in eo qui ortus ẽ. in eccla:
& ueri regis xp̃i fidei colla submit¬
tant. Quod quotidie uidemꝰ exple¬
ri. quando id olatriȩ errore sublato.
&e ꝑsecutionis rabie: ad fidem. Ac
tranquillitatẽ xp̃i. romani principes
transeunt. Sunt qui hȩc om̃ia. quae
nos post primũ saluatoris aduentũ.
usq ad consũmationẽ mundi.⁊ ex par¬
te completa.⁊ pęnitus explenda me¬
morauunꝰ. futuro tempore prestolen¬
tur: quando subintrante plenitudi¬
ne gentiũ. saluandus sit omĩs israel.
Quorũ nequaquã sententia reꝓbanda

Expanded text:
am quasi unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis . Et ambulabunt gentes in lumine tuo. Nos omnes ambuin mundo, et tenebrae eam non comprehenderunt. Et reges, inquit, in splendore ortus tui: quando primum in Christo nata es. Quod et spiritualiter impletur, et carnaliter, ut reges quorum cor in manu Domini est, et quibus non regnat peccatum in mortali corpore , ambulent in splendore nascentis Ecclesiae, sive in eo qui ortus est in Ecclesia, et veri regis Christi fidei colla submittant . Quod quotidie videmus expleri quando idololatriae errore sublato, et persecutionis rabie, ad fidem ac tranquillitatem Christi, Romani principes transeunt. Sunt qui haec omnia quae nos post primum Salvatoris adventum usque ad consummationem mundi, et ex parte completa, et penitus explenda memoramus, futuro tempore praestolentur, quando subintrante plenitudine gentium, salvandus sit omnis Israel . Quorum nequaquam sententia reprobanda
Abbreviated transcription (Latin):
apłs : Uos qui eratis aliquando longe.
facti estis ꝓpe. Quodq sequit᷑ ⁊ filiae
tuȩ in latere sugent: illud significat.
quod animȩ in xp̃o lactantes ⁊ in bap
apłs loquit᷑. quasi modo nati paruuli
rationales ⁊ absq dolo lac desiderate.
sugant lac apłorum. Quib paruulis
atq lactantibus : loquebat᷑ ⁊ paulus.
Filioli mei quos iterũ parturio : donec
xp̃c formetur inuobis. & in alio loco.
Quasi nutrix fouens filios suos: sic de

Expanded text:
Aposlolus? Vos qui eratis aliquando longe, nunc Aposlolus? Vos qui eratis aliquando longe, nunc facti estis prope . Quodque sequitur: Et filiae tuae in latere sugent, illud significat, qualibus. Quasi modo nati parvuli rationabile et sine dolo lac dessugant lac apostolorum. Quibus parvulis atque lactentibus loquebatur et Paulus: Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis . Et in alio loco: Quasi nutrix fovens filios
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s filii tiũ de longe: ⁊ filiȩ tuae
suꝑ humeros portabunt᷑. Dicit᷑ ad
eccłam quȩ primũ ꝑ apłos congre.¬
qui susceperint sermonẽ dĩ. ⁊ linguis
suarũ alienarũq gentiũ. uł audi¬
rent loquentes alios. uł ipsi loqueren¬
tur ad cęteros. Et p̃cipitur ut leuent
oculos suos in circuitu: qđ ⁊ dñs
ur̃os ⁊ uidete quia iã albȩ st̃ segetes
ad metendũ. De sion enĩ ⁊ nequaqͣm
de monte syna egrediet᷑ lex : ⁊ u̾bũ
dñi de ierłm. Precipit̾q ut leuatis¬
oculis uideat suos filios congregatos.
qui longe ueniant. Cui ⁊ in alio loco
dicitur. Gaude nimis filia syon: p̃di.¬
ca filia ierłm. Ecce ego uenio:⁊ habi¬
tabo in medio tui dicit dñs. Et ueni¬
ent gentes multȩ ad dñm. ⁊ erunt mͥ
in popłm: ⁊ ego ero eis in dm̃. Nos
aut̃ suinꝰ filii qui de longe uenimus
ad dñm. peregrini quondã a testam̃to
dĩ ⁊ repmissionib eius: spem ñ haben¬
tes. ⁊ absq dõ in mundo. Sed qͥd dicit

Expanded text:
onge, et filiae tuae super humeros portabuntur. Dicitur ad Ecclesiam, quae primum per Apostolos congrequi susceperint sermonem Dei et linguis suarum alienarumque gentium, vel audirent loquentes alios, vel ipsi loquerentur ad caeteros . Et praecipitur ut levent oculos suos in circuitu: quod et Dovestros, et videte, quia jam albae sunt segetes ad metendum . De Sion enim, et nequaquam de monte Sina, egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem. Praecipiturque ut elevatisoculis videat suos filios congregatos, qui de longe veniant. Cui et in alio loco dicitur: Gaude nimis, filia Sion, praedica, filia Jerusalem: Ecce ego venio, et habitabo in medio tui, dicit Dominus ; et, Venient gentes multae ad Dominum: et erunt mihi in populum, et ego ero eis in Deum . Nos autem sumus filii qui de longe venimus ad Dominum, peregrini quondam a Testamento Dei et repromissionibus ejus, spem non habentes, et absque Deo in mundo. Sed quid dicit