comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Et uiuificat corpus. siue aeriũ
sicut ipsius diaboli uel demonũ
sp̃s siu& errenum sicut hominis
anima cuius uis &iã maligni
atq peruersi: Itadum nolunt
aliquid qõ ds̃ fecerii propria
uoluntate peccareipsius dĩ subs¬
tantiã dicunt primonecessitate
Et post in expiabilit̃ uoluntate cor¬
ruptam atq peruersa sed deistor
dementissimo errore alias iam
diximus multa. in hoc autẽ ope¬
rȩ. quaerendũ .ẽ. scđm scamscrip¬
turam quid diabalo dicendũ sit:
Primo utrũ abinitio ipsius mundi
sua potestate delectatus abstite¬
rit abilla soci&ate & caritate
quabeatis. angeliqui fruuntur
do aliquo tẽpore in scõco&u fue¬
rit angelorũ &iam &ipseparit̃
iustus & parit̃ beatur: Non nul¬
li enĩdicunt ipsum ei fuis seca sũ
a supernis sedib: quod inuiderit
homini facto adimaginem di:
Porro autẽ inuidia: Sequitur
suꝑbiam non precedit. non enĩ
causa suꝑbiendiẽ. inuidentia.
sed causa inuidendi suꝑbia:

Expanded text:
et uiuificat corpus, siue aerium, et uiuificat corpus, siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus, siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia.
Abbreviated transcription (Latin):
uiuam in rationalẽ urauerse
ratio nalicreaturae si uebonȩ
siue malae uoluntatis. legediui¬
niordinis subdita ẽ: Quid ergo
mirum si ꝑserpentẽ aliquidage
reꝑmissus ẽ diabolus. Cumde¬
monia inporcos intrarexp̃s
ipse permiserit: magis deipsa
natura diaboli scrupulo sius
quaeri sol&. Qam totã quidã
haeretici offensimolestia
maleuoluntatis eialiena reco¬
nant : Acreatura summi & ueri
dĩ & alterũ eidare. principium
quod sit contradm̃: Non enĩ ua¬
lent intellegere : Omne qõ ẽ in
quantũ aliqua substantia.ẽ:
cebonũ eẽ & nisi ab illodõ uero
a quo omnebonũ ẽ. eẽ non posse :
malã uero uoluntatẽ in ordi¬
nata moueribona inferiora
superiorib preponendo. Atq
ita factũ eẽ. ut rationalis crea¬
turae sp̃s sua potestate ꝓpt̃
excellentiã delectatus tum¬
escer& superbia perquamca¬
der& ab eatitudin espiritalis
paradiss & inuidentia con¬
tabescer& : in quota menbo¬
num .ẽ. hocipsum qd uiuit

Expanded text:
uiuam inrationalem uniuersae uiuam inrationalem uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit? Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet, quam totam quidam haeretici, offensi molestia malae uoluntatis eius, alienare conantur a creatura summi et ueri dei et alterum ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent intellegere omne, quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse et nisi ab illo deo uero, a quo omne bonum est, esse non posse, malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiritalis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit
Abbreviated transcription (Latin):
biae atquo in oboedientiae malo
posteros d&errer& quibus cacon¬
scribenda & adnuntianda para¬
bant᷑ : Si autẽ quȩritus curpotis¬
simũ ꝑ serpentẽ diabolus tẽta
reꝑmissus sit. Iamhoc signifi¬
candi gratia factũ eẽ. quẽ non
admoneat. scripturatantae
auctoritatis. tantis diuinita¬
tis documentis agens in pro¬
ph&ando quantis effectis com
mundus impl&us .ẽ: Nonqo
diabolus aliquid ad instruc¬
tionẽ nrãm significa re uoluerit.
Sed cum accider& adtemtan¬
dum non poss& nisi ꝑmissus.:
Numꝑaliud poss nisi ꝑq̃d
permittebat᷑ accedere : Quidqͥd
igitur serpens ille significauit.
ei prouidentiae tribuendum.ẽ.
subqua & ipsediabolus suã quidẽ
hab& cupiditatẽ nocendi facul¬
tatẽ aũ non nisi q̃datͣ ład subuer¬
tenda ac ꝑdenda uasa irȩ. uel
adhumilianda siue probanda
uasa miseri cordiae: Natura
itaque serpentis undesit noui¬
mus: produxit enĩ t̃ra in uer¬
creatura habens inseanimã

Expanded text:
biae autem inoboedientiae malo biae autem inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda parabantur ? Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus impletus est? non quo diabolus aliquid ad instrustionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem nonnisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit, nouimus; produxit enim terra in uercreatura habens in se animam
Abbreviated transcription (Latin):
nisi malorũ conparatione . ñ pos¬
sent: Si enim non essent : nulli
reiutiq prodessent: parũ nebo¬
niẽ. actũ ut sintqui ces trillige¬
neriutiles s̃: Quod genus quis¬
quis non uult ut sit nihil aliud
agit nisi utipse in eo nonsit:
Magna opera dnĩ exquesita in
om̃s uoluntates eiꝰ : Praeiud&
bonos futuros &creat p̃uid&
malos futuros & creat & seip
sum adfru endũ prebensbo¬
nis multa munerũ suoꝵ largi¬
ens & malis: Miseri cordit̃
ignoscens. iusteulciscens:
Itẽ que miseri corditer ulcis cens
iusteignos cens nihilm&uens:
De cuius quã malicia nihilin¬
digens. decuius quã iustitia
nihil sibi consulens necdeo¬
perib bonotũ & bonis con¬
sulens &iã depenis malorum:
Qur ergo non permitter& tẽ¬
tarihominẽ. Illa temtatione
prudendũ conuincendum pu¬
niendum cũ suꝑba concupis cen¬
tia propriae potestatps qd conce¬
perat parer& suoq: f&u confun¬
der&ur iustoq supplicio a super¬

Expanded text:
nisi malorum conparatione non posnisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodeessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet bonos futuros et creat, praeuidet malos futuros sum ad fruendum praebens bonis, multa munera suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestetis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque supplicio a super
Abbreviated transcription (Latin):
est aliquid inoperibus di quod:
alterius malo indigeat qo profi¬
ciat adbonum. Itane obsurduer̃
& eccaecatis homines: nescio quo
studio contentionis ut non au¬
deant. ueluideant quib dam
punitis quã plurimi corrigant᷑ :
quis enimpaganus. quisiudeus
quis her&icus non hoc in domo
uenitur addis putationẽ inq si¬
tionemq ueritatis noluntad¬
uestere sensus suos homines ex
quo operediuin eprouidentiȩ
in eosueniat in ponende cõmo¬
nitio disciplinae. ut siñ corri¬
gunt᷑ quipuniunt᷑. eorũ tam̃
exemplum c&erim&uant ua¬
lcatq ad eorũ salutẽ iusta ꝑni¬
cias aliorũ: Num enĩmalitiȩ
illorũ uel nequitiae ds̃ auc¬
tor ẽ. dequorũ iusta poena con¬
sulit. quib hoc modo consulen¬
dũ ẽẽ. constituit Nonutiq
sed cum eos uitiis proprus¬
molos futuros ẽẽ prescir& non eos
tamen crearedistitit. utilitatͥde¬
putans eorum quos in hoc genere
creauit. ut adbonumproficere

Expanded text:
est aliquid in operibus Dei, quod est aliquid in operibus Dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? Itane obsurduerunt et excaecati sunt homines, nescio quo studio contentionis, ut non audiant vel videant, quibusdam punitis, quam plurimi corrigantur? Quis enim paganus, quis Judaeus, quis haereticus non hoc in domo venitur ad disputationem inquisitionemque veritatis, nolunt advertere sensus suos homines, ex quo opere divinae providentiae in eos veniat imponendae commotio disciplinae; ut si non corriguntur qui puniuntur, eorum tamen exemplum ceteri metuant ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique . sed cum eos uitiis proprmalos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit, utilitati deputans eorum, quos in hoc genere creauit, ut ad bonum proficere
Abbreviated transcription (Latin):
quid facerent quod quio &iã
culpabilit̃ eligerent illum.
deselaudabilit̃ operantẽ
inuenirent: A sequippe
habent uolũ tatẽ malã
ab illo aute & natura bona & ius¬
tam poenam sibidebitũ locũ aliis
exestitationis amminiculum
&timoris exemplũ : sed poss&
inquit &iã ipsorũ uoluntatẽ in
bonum conuestere quonia om¬
nipotens ẽ: poss plane : Quur
ergo non fecit quia noluit: Quur
noluerit penes ipsũ ẽ: Debemus enĩ
non plus sapere quã opost& sapere :
Puto autẽ paulo ante satis nos os¬
tendisse non paruiboni. eẽ. ratio
nalem creaturã &iam istam que
malorũ conparatione caru& malũ:
Quod genus bonecreature utique ne&:
siomnium males uoluntates inbo¬
num ds̃ conuestiss:: Et nulliini¬
qui tati poenã debitã infleger&
Acsi non e& nisisolum illudze¬
nus qd nullo uel peccati uel sup¬
plicii malorũ conparatione ꝓ¬
ficer& Itauelut aucta nume¬
rositate excellentioris generis
ipsorũ generũ bonorũ numerus

Expanded text:
quid facerent quo, quidquid etiam quid facerent quo, quidquid etiam culpabiliter eligerent, illum de se laudabiliter operantem inuenirent; a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitam locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens est. posset plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostenalem creaturam, etiam istam quae malorum comparatione cavet malum: quod genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas voluntates in bonum Deus convertisset, et nulli iniquitati poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud genus, quod nulla vel peccati vel supplicii malorum comparatione proficeret. Ita velut aucta numerositate excellentioris generis, ipsorum generum bonorum numerus
Abbreviated transcription (Latin):
si ab illo benesibi sit. a quo hab&
ut sit: nmis itaq inpostune
dicit᷑ non essent. quib ds̃ tan¬
tã beneficientiã misericordiȩ
suae tribuer& sialit̃ eẽ non
possent nisi essent. Ehiinqui¬
b uindictae iustitiã demons¬
trar& : Quur enim non utriq
potiur essent. quando in utris¬
q: & bonitas dĩ. &equita su¬
ra prȩdicat. A tenim sids̃ uel¬
l& &iã istiboni essent. Quan¬
to melius hoc ds̃ uoluit. & quod
uellent. essent. sed boni in fruc¬
tuose. malia utẽ in pune non
essent: & ineo ipso aliis utiles
essent: sed prerciebat quod eoꝵ
futura e& uoluntas mala p̃¬
sciebat sane & quia fallinon
pot÷ eiur prescientia. ideo
non eoꝵ sed ipsius. sedeorũ
ẽ uoluntas mala : Quurer¬
tgue os creauit quostales fu¬
turos. eẽ praesciebat: quia
sicut preuidit quid mali es¬
sent facturi: Sic &iam prae¬
uidit demalis factis eorum
quidboni e&. ipse facturus :
sic enim eos fecit uteis re¬
linquer& : unde & ipnali¬

Expanded text:
si ab illo bene sibi sit, a quo habet, si ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misesuae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequalitas iure praedicatur? at enim si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent; sed boni infructuose, mali autem impune non essent et in eo ipso aliis utiles essent. sed praesciebat quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est uoluntas mala. our ergo eos creauit quos tales futuros esse praesciebat? quia sicut praeuidit quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malefactis eorum quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret unde et ipsi ali
Abbreviated transcription (Latin):
hos audir& sidicer& quoniam
excellentior sensus ẽ. uidendi
quam audiendi quattuoro cu¬
li essent. &aures non essent :
Ita si excellentior. ẽ. creatura
illa rationalis. que sine ullius
poeneconparatione sineulla
suꝑbia dõ subditur. Aliqua
uero in hominib itacreata. ẽ:
ut in sedĩ beneficiũ non pos¬
sit agnoscere nisi alterius
uidendo suppliciũ ut non al¬
tũ sapiat sed timeat id est
non deseprefidat. sed consi¬
dat indm̃ Quis rec te intelle¬
gens dicat talis. ẽ& ista qua¬
lis illa nec uideat senihil.
insipient̃ dicit. Quurergo non cre¬
ar& dr̃. &iam quos malos futu¬
ros. eẽ. presciebat uolens oster¬
dereirã & demonstrare poten¬
tiam suã : N obhoc sustinetis in mul¬
tapatientia uasa ire quae ꝑfec¬
tas inperditionẽ ut notas fa¬
ceret diuitias glorie suae inua¬
sa misericordiȩ q̃ prȩpara uitin
gloriã : Sic enim quigloria t̃
cit non suum sed illius eẽ non
solum ut sic uerũ &iã ut non ni¬

Expanded text:
hos audiret, si dicerent: quoniam hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim qui gloriaturcit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonni
Abbreviated transcription (Latin):
quenaturã culpabili uolunta¬
te dȩprauarunt : Non quia pre¬
sciu sunt. ideo creari minimae
debuerunt: habent enim & ip¬
si locũ suum que in reb imple¬
ant proutilititate scõrũnã
ds̃ nec iustitia cuius quã rec¬
tihominis eg&. quantominus
iniquitate peruersi. Quis autẽ
sobria consideratione dicat me¬
lius noncrear& quem presciebat.
exalterius iniquitate possecor¬
ri quacrear& &iãquẽ prescie¬
bat. prosua iniquitate debere
damnare: hoc est enimdicere
melius non. ẽẽ. Qui alterius ma¬
lo bene utendo misericordit̃
coronar&ur quã eẽ. &iã ma¬
lus qui prosuo merito iustepo¬
nir&ur: Cum enim ratio cesta
demons trat duoquȩdam non
equalia bona sedunum superi¬
usalterũ inferius non tellegunt
tardi corde cũ dicunt utrumq
talee& :: Nihilsea liuddicere
quã solũ illud. eẽ. Ac siccũ ae¬
quareuo lunt generabonorũ
numerũ minuunt. & in mode¬
rate augendo unum genus al¬
terum tollunt: Quis autẽ

Expanded text:
que naturam culpabili uoluntaque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt. habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget. quanto minus iniquitate peruersi! Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: „solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem
Abbreviated transcription (Latin):
puniantur: Talem inquiunt
facer& hominẽ quinoll& omni¬
nopeccare: Ecct nosconcedi¬
mus meliorẽ ee. natura. Quae
omnino peccarenolit concedant
& ipsi non eẽ malamnaturam
quȩ sic facta ẽ. ut poss non pecca¬
re : sinoll& &iustã ẽẽ sententiã
qua punita ẽ. quȩ uoluntate non
necessitate peccauit: sicut ergo
ratio uerado c& melio rem. eẽ
creaturã quã prorsus nihilde¬
lectat inlicitũ. It aratio uera
nihilominus doc& &iã illã bonã
.ẽẽ. quaehab& inpotestate inli¬
citã delectationẽ si extiterit
ita cohibere ut non solũ dec&e¬
ris licitis recteq factis uerum
&iã de ipsius prauedelectatio¬
nis cohibitionela&&ur : Cũergo
haenatura bonasit Illa melior
quurillam solã. Et non utram¬
q: potius facer& ds̃. Ac perhoc
qui paratierant deilla soladm̃
laudare. uberius eum debent
laudare deutraq illa quippe.ẽ.
in sc̃is angelis haec in scis. homini¬
bus: quiautẽ sibi pastes iniqui¬
tatis elegerunt laudabilem¬

Expanded text:
puniantur? Talem, inquiunt, puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilem
Abbreviated transcription (Latin):
uersum genus humanũ dia¬
boliinsidus sinecessatione
temtari. quur& hoc ꝑmittit
ds̃ anquia probat᷑. Et exer¬
c&uruistus : Et ẽ. palmaglo¬
riosior non consensis s&emtatũ
qua non potuisse temtari
cũ &iam ips qui desesto creatore
cunt post temtatorẽ magis
magisq temꝰtent eos qui inuer¬
bodi permanent prebeant que
illis contra cupiditatẽ debita¬
tionis exemplũ & incutiant
contra superbiã timorẽ piũ
Vndedicit a postolus intendens
te ipsum ne & tutẽ teris : mi¬
rum .ẽ. enĩ quantũ istahumi¬
litas qua subdimurcreatori.
N&amquã eius adiutorio non egen¬
tes denris. uirib presumamus ꝑ
scripturas oms diuinas: Curac¬
tinua cõmedatur : Cumergo &iã
ꝑiniustos iustracꝑ impios.
pu proficiunt: frustradicitur
non crear& ds quos prȩsciebat
malos futuros: Quur enimñ
crear&. quos presciebatbonis
profuturos ut & utiles eorũbo¬
nis uoluntatib: exercendis
amonendisq: nascantur . &
iusteprosua mala uoluntate

Expanded text:
uersum genus humanum diauersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate
Abbreviated transcription (Latin):
enim &iã mafime conmenda¬
tur qualebonũ sit. Ds̃. quan¬
do nulli abeo recedentibene
est: quia & quigaudentin mor¬
tiferis uoluptatib. eẽ sinedo¬
lorũ timore non pos s̃ Et qui
omninomalũ desestionis suȩ
maiore suꝑbiaestupore ñ
sentiunt. aliis qui haec dis¬
cernere nouer̃ miseriores
prorsus apparent utsino¬
lunt reci pere medicinam.
taliadeuitandiualeat ad exemplũ
quopos sint talia deuitari si cũ
enim a postolusia cob: dicit:
unus quisq tẽptatura concupis¬
centia sua abstractus & in lec¬
tus deinde concupiscentia. cum
conceperit parit peccatũ : pec¬
catũ aũ cũ consumatũ fuerit.
generat mostẽ: unde & sanato
suꝑbia &umorere surgitur
Si uoluntas quae ante expe¬
rimentũ defuit ut permane¬
r&urcũdõ. Saltẽ postecperi¬
mentũ ad sit ut redeat᷑ ad dm̃:
Sicaũ quidã mouent᷑. Dehac
primi hominis temꝰ tatione
quod eã fueri permiseritds̃
qua sinunc non uideant. uni¬

Expanded text:
enim etiam maxime conmendaenim etiam maxime conmendatur, quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum co.nsummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum. Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uni
Abbreviated transcription (Latin):
be aderuditionẽ futurorũ scõrũ
quã recte ipscuter&ur anima¬
rũ uoluntatib & iã malis cũ ille
peruerse uterentur naturis bo¬
nis : Nec arbi trandũ ẽ. Quod e&
hominẽ deiecturus ist&emta¬
tor : Nisi precessiss& in anima
hominis q̃dã elatio conprim̃¬
da ut perhumiliationẽ pecca¬
tiquã desefalso presumserat
discer& uerissime quippedic¬
tũ ẽ: Anteruinã ex altatur
cor & ante gloriã humiliabit᷑.
Et huius foste hominis uox ẽ.
inpsalmo: Egodixiinabundan¬
tia mea non mouebor in scłm:
deinde iamecpestus quid male
habeat supba presum tiopprie
potestatis & quidbonia diutori¬
ugratiadĩdnẽ inquid inuolur¬
tat&ua prestitis tide colgrimeo
uis tutẽ auestistiautẽ faciem
tuã & factussũ conturbatus:
sed si ueillud dehoc homine siue
de aliodictũ sit extollentis& a¬
menanime & nimiũ tã quã
depropria uis tute p̃fidenti.
&iam experimento poene fu¬
erat de monstrandũ quã ñ
benesehabeat factanatura
si a faciente recesserit : hinc

Expanded text:
e ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum est quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumserit disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur; et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in saeculum. deinde expertus iam quid mali habeat superba praesumtio propriae potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei: domine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed sine illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a faciente recesserit. hinc
Abbreviated transcription (Latin):
bar. qd ipse non e& ad duce¬
barespaste &iã ipsum putare
eẽ. cui profecto non loq rer
si omnimosic afficerer quod
poterat quãuis mirabiliter
uigilans anima dormientis
Nisiduciimaginib: corporũ
acsi corpora ipsa essent
nextasi autẽ unum audi¬
repotui. &cum rusticanũ
uix ualentẽ quod sentiebat efpri¬
mere. qui & uigilare sescire. Qui¬
derequidamnon oculis corporis

Expanded text:
bar, quod ipse non esset, adducebar, quod ipse non esset, adducebar ex parte etiam putare esse ipsum, cui profecto non loquerer, si omni modo sic adficerer, quod poterat quamuis mirabiliter uigilans anima dormientis nisi duci imaginibus corporum, ac si corpora essent ipsa. In extasi autem unum audire potui et eum rusticanum uix ualentem quod sentiebat exprimere, qui et uigilare se sciret et uidere qui
Abbreviated transcription (Latin):
a somno euigilauerit non con¬
tinuo sentiat i maginaria fuis¬
se qua eiudebat quãuiscũ euide¬
r& dormiens. euigilantium
corporalib uisis discerner̃e
nonualebat. Quãquã mihiac¬
cidisse scio & obhoc &iã alusac¬
ci de ꝑepotuisse uel posse non
dubito ut in som nis uidens in
somnis meuidere sentirẽ illas¬
quaci magines que ipsã nr̃am
consensionẽ ludificare consue¬
uerunt non eẽ. uera corpora
sed in somnis easpresentari
firmissime &iam dormienste¬
nerem atq sentirem hoctamep
sallebar. Aliquando quod amico
meo quem similiter in somnisui¬
debã id ipsum persuaderecona¬
bar non eẽ illa corpora quȩ uide¬
bamus sed ẽẽ imagines somni¬
antium cum & ipseutiqueint̃
illos sic mihiapparer& quo modo
illa. Cuitamen & hoc dicebã.
neq iduerũ ẽe quod pariter
loqueremur. sed &iã ipsum tunc
aliud aliquid uidere dormien¬
tem & utrũ istaego uiderem
omninononescire. Verũcũ
eidem ipsi persuadere molie¬

Expanded text:
a somno euigilauerit, non cona somno euigilauerit, non continuo sentiat imaginaria fuisse, quae uidebat, quamuis, cum ea uideret dormiens, a uigilantium corporalibus uisis discernere non ualebat? quamquam mihi accidisse scio et ob hoc etiam aliis accidere potuisse uel posse non dubito, ut in somnis uidens in somnis me uidere sentirem illasque imagines, quae ipsam nostram consensionem ludificare consuerunt, non esse uera corpora, sed in somnis eas praesentari firmissime etiam dormiens tenerem atque sentirem. hoc tamen fallebar aliquando, quod amico meo, quem similiter. in somnis uidebam, id ipsum persuadere conabar non esse illa corpora, quae uidebamus, sed esse imagines somniantium, cum et ipse utique inter illa sic mihi adpareret, quomodo illa: cui tamen et hoc dicebam neque id uerum esse, quod pariter loqueremur, sed etiam ipsum tunc aliud aliquid uidere dormientem et, utrum ista ego uiderem, omnino nescire. uerum cum eidem ipsi persuadere molie
Abbreviated transcription (Latin):
cum & ipsum testiũ caelum qid
sit non liquido appareat utrũ
in reb corporalib: anfoste in
spiritalib: intellegendum sit.
poss quidem dicinonnisi in lo¬
cum aliquẽ corporalẽ hominẽ
rapi potuis secum corpore.
sed quia & hocta posuit. ut nes¬
cire sedixerit. Vtrum in corpo¬
re anextracorpus raptussit
quis auđe at dicer& sesci requod
senescire a postolus dix̃. Uerũ
ta mensineq sp̃s sine corpore
ad loca corporali rapipotest.
Nec corpus ad spiritalia haec
ipsadubitatio eius uelut cogit
intellegi siquidem descipso
haec eum scripsis se nemoam¬
bigit talefuisse illud quo rap¬
tus ẽ. quod utrum corporale
anspiritale e&. dinos ci
dis cernique non possit. cum
enim uelin somnis uelinexta¬
si corporum exprimunturima¬
gines non discernuntur om¬
nino a corporib nisi cum homo
redditus sensib corporis recoꝵ¬
noscit. sein illis fuisse imagini¬
bus quas non persensũ corporis
hauriebat. Quis enim cum

Expanded text:
cum et ipsum tertium caelum quid cum et ipsum tertium caelum quid sit non liquido adpareat, utrum in rebus corporalibus, an forte is spiritalibus intellegendum sit. posset quidem dici nonnisi in locum aliquem corporalem hominem rapi potuisse cum corpore; sed quia et hoc ita posuit, ut nescire se dixerit, utrum in corpore an extra corpus raptus sit, quis audeat dicere se scire, quod se nescire apostolus dixit? uerum tamen si neque spiritus sine corpore ad loca corporalia rapi potest nec corpus ad spiritalia, haec ipsa dubitatio eius uelut cogit intellegi — siquidem de se ipso haec eum scripsisse nemo ambigit — tale fuisse illud, quo raptus est, quod, utrum corporale an spiritale esset, dinosci discernique non posset. Cum enim uel in somnis uel in extasi corporum exprimuntur imagines, non discernuntur omnino a corporibus, nisi cum homo redditus sensibus corporis recognoscit se in illis fuisse imaginibus, quas non per sensus corporis hauriebat. quis enim, cum
Abbreviated transcription (Latin):
lus intestio caelo nisinuare:
paradistim ubi ait scio hominem
inxpõ ante annos quat tuor¬
decim. siue in corpore nescio.
ssiue extra corpus nesciods̃scit
s raptũ eius modiusq intestiũ
scaelum. & scio ei modi hominẽ
siue in corpore siue extracorpꝰ
nescio ds̃ scit quia raptus est
sin paradi sum & audiuit in ef¬
fabilia uerba quae non lic&
hominiloqui. In his uerbis pri¬
mũqueri sol& quiddicat ter¬
tium caelum. deinde utrum
illicuoluerit intellegipa radi¬
sum. Anpostea quã raptus
est intestiũ cadũ raptũ ẽẽ. &
inparadistim. ubi cumq sit pa¬
radisus. Non ut hoc fuerat
rapina intertiũ cȩlũ qd in pa¬
radisum sed prius intestiũ
caelũ & post inde in paradi¬
sum: &hoc sic ambiguum ẽ
ut non mi hiuideat᷑ possedis¬
solui. Nisialiquis non expre¬
sentib a postoliuerbis sed ex
aliis fost&sse scripturarũ locis
uelratione perspicua inueniat.
aliquid quodoceat siueintestio
caelo eẽ para disum siue noneẽ.

Expanded text:
lus in tertio coelo insinuare lus in tertio coelo insinuare paradisum, ubi ait: Scio hominem in Christo ante annos quatuordecim, sive in corpore nescio, sive extra corpus nescio, Deus scittum eius modi usque in tertium caelum . et scio eius modi hominem, siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit, quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui. In his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic uoluerit intellegi paradisum, an, posteaquam raptus est in tertium caelum, raptum esse et in paradisum, ubicumque sit paradisus, non ut hoc fuerit rapi in tertium caelum, quod in paradisum, sed prius in tertium caelum et post inde in paradisum. et hoc sic ambiguum est, ut non mihi uideatur posse dissolui, nisi aliquis non ex praesentibus apostoli uerbis, sed ex aliis forte scripturarum locis uel ratione perspicua inueniat aliquid, quo doceat siue in tertio caelo esse paradisum siue non esse,
Abbreviated transcription (Latin):
erat ullo modo credere potuisse
quod eos ds̃ ab esca illius ligni
inuidendo u& uiss&. sed quid
plura ꝑ sua su.ẽ. illud peccatũ
sicut ꝑ suadere talib poss&
conscriptũ. ẽ. autem sicut legi
cis haec intellegerent᷑ sicuto¬
poster&¬
bex ordio scripturae sc̃ȩ
qua e inscribitur genesis donec
homo primus de paradiso dimis¬
sus ẽ undecim libris siue asse¬
rendo adq defendendo quȩcesta
bigendo de incestis quae potuimus
Et sicut potuimus disseruimus
atq conscripsimus non tam p̃¬
smrbentes dereb obscuris. uni¬
cuiq quid sentiat quã nos docen¬
dos in quib: dubitauimus osten¬
dentes temeritatẽq affirman¬
dia mouentes alectore. ubiñ
ualuimus prȩberescientiae firmi
tatem Iste autẽ duo decimus
libercã iam cura espeditis qua
nos ꝑtractandus testus sacru¬
rum litterarũ occupabat libe¬
rius atq prolixius. uersauit de
paradiso questionẽ neputemur
cuitasse quod uid&ur a posto¬

Expanded text:
erat, ullo modo credere potuisse, erat, ullo modo credere potuisse, quod eos deus ab esca illius ligni inuidendo uetuisset. sed quid plura? persuasum est illud peccatum, sicut persuaderi talibus posset; conscriptum est autem, sicut legi cis haec intellegerentur, sicut oporterexordio scripturae sanctae, quae inscribitur Genesis, donec homo primus de paradiso dimissus est, undecim libris siue adserendo atque defendendo, quae certa bigendo de incertis, quae potuimus et sicut potuimus, disseruimus atque conscripsimus, non tam praescribentes de rebus obscuris unicuique quid sentiat, quam nos docendos in quibus dubitauimus ostendentes temeritatemque adfirmandi amouentes a lectore, ubi non ualuimus praebere scientiae firmitatem: iste autem duodecimus liber ea jam cura expeditus, qua nos pertractandus textus sacrarum Litterarum occupabat, liberius atque prolixius versabit de paradiso quaestionem; ne putemur evitasse, quod videtur Aposto
Abbreviated transcription (Latin):
quã nondũ senserat in resisten¬
telegemembrorũ legimentis
suae sedamicali quadam beni¬
uolentia quaplerumq fit. ut
offendatur ds̃ ne homo efami¬
cofiat inimicus. quod eũ facere
modo quodam &iã ipsedecep¬
tus . ẽ. sed dolo illo serpentino.
Quomulier seducta .ẽ. nullo
modo illũ arbitror potuisse
seduci in illo modo quo illam
potuit. Hanc autẽ propria
seductionẽ appellauit.
apostolus qua id quod sua¬
debat. Cum falsum ess&
uerum putatũ.ẽ. Id .e. qo ds̃ ideo
lignum illud tangere prohi bue¬
rit. quod sciebat cossit&igisseN.
uelut deos futuros. tam quã cisdi¬
uinitatẽ inuider& qui cos homi¬
nes secerat. Sed &iã siuirũ prop¬
teraliquã mentis elationem
qua edm̃ internorum scrutatorẽ
latere non poterat. sollicitauit
aliqua experiendicupiditas.
cum mulierẽ uider& accepta
illa esca non. eẽ. mostuam.
scđm ea que superius tractaui¬
mus non tamen eum arbitror
siiam spiritalimente praeditis

Expanded text:
quam nondum senserat in resistenquam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam benevolentia, qua plerumque fit ut offendatur Deus, ne homo ex amico fiat inimicus, quod eum non facmodo quodam etiam ipse deceptus est, sed dolo illo sequo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci in illo modo quo illa potuit. Hanc autem proprie seductionem appellavit Apostolus, qua id quod suadebatur, cum falsum esset, verum putatum est; id est, quod Deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, velut deos futuros, tanquam eis divinitatem invideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis . elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spiritali mente praeditus
Abbreviated transcription (Latin):
ut perillã &iã uirpreuarica¬
r&ur. Nam& ipsum dicit p̃¬
uaricatorẽ ubiait insimili¬
tudinẽ preuaricationis ade
qui ẽ. forma futuri. Seductũ
tamennegat. Nam & int̃¬
rogatus. non ait mulier
quam de distimecũ. seduxti
me & manducaui. sed ipsa
mihi inquit dedit. a ligno &
manducaui. illa uero serpens
inquit seduxit me. Ita salo¬
monuir tante sapientia e
num quid nam credendumest:
quod insi mulacrorũ cultu
credidit. ẽẽ. aliquid utilita¬
tis. sed mulierũ amore ad hoc
malum trahenti. resistere
non eualuit. faciens quod
sciebat non eẽ. faciendum
nesuas quib deperibat atq:¬
defluebat mostiferas deli¬
cias contristar&. Ita & adã
postea quam deligno prohibito
seducta mulier manducduit.
eiq dedit. ut si mulederent.
Noluit eã contristare. quam
credebat. possȩ sune suo sola¬
tio. contabescere siab eius ali¬
enar&uranimo &omnino illa
interire discordia non quidem
carnis uictus concupis centia

Expanded text:
ut per illam etiam uir praeuaricaut per illam etiam uir praeuaricaretur. nam et ipsum dicit praeuaricatorem, ubi ait: in similitudinem praeuaricationis Adae, qui est forma futuri, seductum tamen negat. nam et interrogatus non ait: mulier, quam dedisti mecum, seduxit me, et manducaui, sed, ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducaui; illa uero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, uir tantae sapientiae, numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non ualuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibdefluebat mortiforas delicias contristaret. Ita et Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducavit, eique dedit ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solatio contabescere si ab ejus alienaretur animo, et omnino illa interire discordia. Non quidem carnis victus concupiscentia,
Abbreviated transcription (Latin):
cissent futuros ut deos. Prop¬
terdinos centiũ boni & mali
tamquam hoc tantũ bonum
creaturae suae creator inui-¬
derint. Hoc mirum sihomo
spiritalimente preditus cre¬
derepotuiss anquia hoģcre¬
dere ipse non poss& propte¬
rea mulier addita ẽ. qua e
parui intellectus eẽt. ad huc
fostasse secđm sensum car
uiuer&. & hoc .ẽ. quod ei apos¬
tolus non tribuit i maginẽ
dĩ. sic enim aituir quidẽ non
deb& uelare caput cum sit
imago & gloria dĩ mulieraũ
gloria uiri est. Non quod
mens feminȩ eãdem imaginẽ
capere non possit. Cumin
illa gratia nosdicat nec mas¬
culũ eẽ. nec feminam sed
quod fostassis illa hoc non¬
dum perceperat quod sigin
agnitionẽdĩ. & uiro regen¬
te acdispensante paula¬
tĩ fuerat perceptura. Ne¬
que enĩ frustra & illud quod
apostolus ait adam enimpri¬
mus formatus .ẽ. deinde
eua & adam non . ẽ. seduo¬
tus mulier autem seducta
in preuaricatione facta id. ẽ.

Expanded text:
cissent, futuros ut deos propcissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus esset et adhuc fortasse secundum sensum carnuiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura neque enim frustra et illud, quod apostolus aitmus formatus est, deinde Eva. Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeruaricatione facta est, id est
Abbreviated transcription (Latin):
illos primos homines nuptias
suas fuisse suratos. Et ante
mixtos. ẽẽ concubitu quã eos
qui creauerat. copulass&
quã rem nomine ligni fuisse
significatã. unde pro hibiti
erant donec opostu notem¬
pore iungerentur. Qua si
uero inaea a biocte factieẽ
credendis. ut ex pectanda
e& maturitas pubestatis.
aut non illud. tunc legitimũ
e& cumprimũ ficripotuiss.
cumautẽ non potuis s&
Non uti que fier&. uisi foste
sponsa erat. a patre tradex¬
da. & eppectanda eratuo¬
torum sollemnitas. & con¬
uiuii celebritas & dotis esti¬
matio & conscriptio tabula¬
rum ridiculũ istuc .ẽ. Pra&
quod arerum gestarum propͥ¬
&atediscedit. Quam suscepi¬
mus asserendã. Et quantũ
ds̃ donare uoluit asseruimus
Illud magis mou& si iamspiri:¬
taliserat adam quam uis men¬
tenon corpore quomodo cre¬
derepotuerit qd perserpen¬
tẽ dictũ ẽ. Ideo dm̃ prohibu¬
isse nefructu ligni illius uer¬
cerentur quia sciebat cossife¬

Expanded text:
illos primos homines nuptias illos primos homines nuptias suas fuisse furatos et ante mixtos esse concubitu, quam eos qui creauerat copulasset: quam rem nomine ligni fuisse significatam, unde prohibiti erant, donec oportuno tempore iungerentur. quasi uero in ea aetate facti esse credendi sunt, ut expectanda esset maturitas pubertatis, aut non illud tunc legitimum esset, cum primum fieri potuisset, cum autem non potuisset, non utique fieret; nisi forte sponsa erat a patre tradenda et expectanda erat uotorum sollemnitas et conuiuii celebritas et dotis aestimatio et conscriptio tabularum. ridiculum istuc est; praeter quod a rerum gestarum proprietate discedit, quam suscepimus adserendam et, quantum deus donave uoluit, adseruimus. Illud magis mouet, si iam spiritalis erat Adam, quamuis mente, non corpore, quomodo credere potuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fe
Abbreviated transcription (Latin):
custodire. uiã lgniuitae hoc
ꝑcelestes utiq potestates &i¬
am in para diso uisibili factum
factũ ee credendũ ẽ. utper
angelicum minis terium ẽe
illic ignea quaedamcustodia
non ta menfrustra factumee.
nisiquia significat aliquid &iã
despiritali paradiso non ẽ. u¬
tiq dubitandum. Non autẽ
ignoro quibdã eẽ uisum fes¬
tinatio ne preuestis seillos
homines app&ititũ scientie
boni& mali & inmaturo tẽ¬
pore ꝑcipere uoluisse. quod
eis dilatũ opostunius seruaba¬
tur. idq egis s&emtatorem
ut precerpendo quod non dũ
talib congruebat offende¬
rent dm̃ & ab eius rei utilitate
alienarent᷑. Exclusi atque
damnati ad quã sisuo tempore
sicutds̃ uolebat accedere possen
ca salubrit̃ persrui. hocsifor¬
telignum illud non ad propri¬
&atẽ uerum lignũ & uerapo¬
maeius. Sed ad figurã uelint
accipere habeant efitũ aliquẽ
rec tefidei ueritate quȩ proba¬
bilem uisuẽ & quibusdã duos

Expanded text:
custodire uiam ligni uitae. hoc custodire uiam ligni uitae. hoc aelestes utique potestates etiam in paradiso uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia: non tamen frustra factum esse nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso non est utique dubitandum._ Non autem ignoro quibusdam esse uisum festinatione praeuertisse illos homines adpetitum scientiae boni et mali et inmaturo tempore percipere uoluisse, quod eis dilatum oportunius seruabatur idque egisse temtatorem, ut praecerpendo, quod nondum talibus congruebat, offenderent deum et ab eius rei utilitate alienarentur exclusi atque damnati, ad quam si suo tempore, sicut deus uolebat, accederent, possent ea salubriter perfrui. hoc, si forte lignum illud non ad proprietatem ut uerum lignum et uera poma eius, sed ad figuram uelint accipere, habeat exitum aliquem rectae fidei ueritatique probabilem. Uisum est et quibusdam duos
Abbreviated transcription (Latin):
tus est superiora uerba di sunt
hoc autẽ factũ propteripra uerba
secutũ ẽ. Alienatus enĩ auita
non solum quam fuerat si precep¬
tum seruass. cumangelis accep¬
turus sed ab illa &iã quamduce¬
bat in paradiso feliciquodã cor¬
poris statuseparan. Vtiquedo¬
buit a ligno uite siue quod ex ipso
illi subsister& felix ille ipse
status corporis efreui sibiliuir¬
tute inuisibili. siue quod in eo e&.
& sacramentũ uisibile inuisi¬
bilis sapientiae. alienandus
indeutiq fuerat ueliã mori¬
turus. uel &iã tãquã ex comu¬
nicatus sicut &iã in hocpara¬
diso id .ẽ. ecclesia solenta sa¬
cramentis altaris uisibilib
homines disciplina ecclesi¬
astica remoueri. Qicitadã
& collocauit eum contra pa¬
radisum uoluptatis & hoc
significandigratia factũ ẽ.¬
disum. quo beatauita &iam
spiritaliter sgnificabatur
habita rẽpeccator. utiq mise¬
ru. & ordinauit cerubun& flã¬
meam rumpheã quȩ uestitur

Expanded text:
tus est. superiora uerba dei sunt; tus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim non solum quam fuerat, si praeceptum seruasset, cum angelis accepturus, sed ab illa etiam, quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu, separari utique debuit a ligno uitae . siue quod ei ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re uisibili, uirtute inuisibili, siue quod in eo esset et sacramentum uisibile inuisibilis sapientiae, alienandus inde utiqturus uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est ecclesia solent a sacramentis altaris uisibilibus homines disciplina ecclesiastica remoueri. et eiecit Adam et collocauit eum contra paradisum uoluptatis. et hoc significandi gratia factum disum, quo beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator utique in miseria. et ordinauit cherubim et flammeam romphaeam, quae uertitur,
Abbreviated transcription (Latin):
modo lib& dictũ sit. Ds̃ tamex
dix̃ non alit̃ intellegendũ est.
Quod ait unus es nobis nisi prop¬
ter trinitatẽ numerus plura¬
lis accipiatur. sicutdictũ erat
faciamus hominẽ sicut &iã dñsde
se & patre ueniamus ad eum.
& mansionẽ apud eum faciemis
replicatũ ẽ igitur in caput suꝑ¬
bi quo exitu concupierit quod
a serpente suggestũ ẽ. eritissitut
dii eccoinquit adamfactus est
tã quã unus ef nobis uerba enĩ
sunthaecdi non tamen huic in¬
sultantes quã c&eros neita suꝑ¬
biant d&errentis propterquos
ista conscriptas. factus ẽ in¬
quit tã quã unus es nobis. incor¬
noscendum bonũ & malũ quid
aliud intellegendũ nisi exem
plũtimoris incutiend ęssẽ pro¬
positũ quod non solũ non fuerit
factus qualis fieriuoluit. sed
nec illud qd factus fuerat con
ds̃ Nealiquando extendat ma¬
num. & sumat de ligno uitȩ &
edat &uiuat in a&ernũ. & di¬
misit illũ dñs dr deparadiso uo¬
luptatis operariterrã exqua sũ¬

Expanded text:
sit, deus tamen dixit, non aliter intellegendum est, quod ait: unus ex nobis, nisi propter trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum eerbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: eritis sicut di: ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei non tam huic insultantis quam ceteros ne ita superbiant deterrentis, propter quos ista conscripta sunt: factus est, inquit, quasi unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quid aliud intelleplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus qualis fieri voluit, sed nec illud quod factus fuerat, conDeus, ne aliquando extendat manum et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sum
Abbreviated transcription (Latin):
recolere possum anima mea in¬
quit uidebat eũ non oculimei ñ
ta men sciebat utrum corpus e&.
animagocorporis. Non enim
erattalis ut ista dis cerner&
Verum tamen simpliciter fidelis
ut eum sic audirẽ acsi illud. qd
scuidisse narrabat ipseuidissem:
Acperhoc sipara disum paulus
itauidit. ut apparuit p&ro
illedis cussum missus e caelo ut

Expanded text:
anima mea, inquit, uidebat eum, non oculi mei; non tamen sciebam, utrum corpus esset an imago corporis". non enim erat talis, ut ista discerneret, uerum tamen simpliciter fidelis, ut eum sic audirem, ac si illud, quod se uidisse narrabat, ipse uidissem. Ac per hoc si paradisum Paulus ita uidit, ut adparuit Petro ille di
Abbreviated transcription (Latin):
tamquã nominis a seinpositi
causam inferens quurea muo¬
cauit uitam. & fecit dñs ds
adae & mulieri eius tunicas
pellicias & induit eos & eehoc
significationis gratia factumẽ
sed tamenfactum sicut illa quȩ
significationis gratiadicta sunt.
sed tamendicta s̃ hoc enimꝗd
sepedixi. Nec me sepius pig&
dicerenarrato rererũ proprie
gestarum exigendũ . ẽ. utea
narr& facta ẽẽ quae facta suN
eadicta. eẽ. quaedicta sunt.
Sicut autẽ in factis queritur
quid factũ sit & quid signific&
ita in uerbis quid dictum sit
gurate siue pro priedic tumsit
quod dictũ. eẽ narrat᷑ dictum
tamen. eẽ non deb& putarifi¬

Expanded text:
tamquam nominis a se inpositi tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam". Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum, sicut illa, quae significationis gratia dicta sunt, sed tamen dicta sunt. hoc enim, quod saepe dixi nec me saepius piget dicere, a narratore rerum proprie gestarum exigendum est, ut ea narret facta esse quae facta sunt et dicta esse quae dicta sunt. sicut autem in factis qquid factum sit, et quid significet: ita in verbis, quid dictum sit, gurate sive proprie dictum sit, quod dictum esse narratur: dictum tamen esse, non debet putari fi