comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
humana solũ sapientis. corde. aure. et
oculo. p̃mitteret. mox de se acde suis si¬
milib qui generalẽ humanitatis scien¬
tiam᷑ transcenderant: adiecit. Nobis autẽ
dicerent ẽẽ homines. & illi diuersas di¬
uersoꝵ opiniones p̃misissent: dicit illis.
Uos autẽ quẽ me ẽẽ dicitis: quasi ab homi¬
num generalitate illos sequestrans. &
deos et dĩ filios ꝑ adoptionẽ iam factos
infinuans: iuxta illud psalmistę. Ego
dixi dii estis. et filii excelsi om̃s. Respon
dens symon petrus dixit. Tu es xp̃c filiuᷤ
dĩ uiui. Dm̃ uiuũ appellat. ad distincti¬
onem falsoꝵ deoꝵ: quos uario delusa er¬
rore gentilitas. uel de mortuis sibi homi¬
nibus instituit. uel maiore dem̃tia de
insensibili materia quos adoraret cre¬
auit. De qualib canitur in psalmo.Si¬
mulachra gentiũ argentũ & aurũ oꝑa
manuũ hominũ: os habent & ñ loquen¬
tur. & cetera. Notet autẽ dilectio u̾ra quã
miranda distinctione sit factũ. ut cum

Expanded text:
us  Al., sapientis corde, aure et oculo praemitteret, mox de se ac de suis similibus, qui generalem humanitatis scientiam transcenderant, adjecit: Nobis autem dicerent homines esse, et illi diversas diversorum opiniones praemisissent, dicit illis: Vos autem quem me esse dicitis? Quasi ab hominum generalitate illos sequestrans, et deos ac Dei filios per adoptionem factos insinuans, juxta illud Psalmistae: Ego dixi, dii dens Simon Petrus, dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi. Deum vivum appellat ad distinctionem falsorum deorum, quos vario delusa errore gentilitas, vel de mortuis sibi hominibus instituit, vel majore dementia de insensibili materia quos adoraret, creavit, de qualibus canitur in Psalmo: Simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum hominum. Os habent et non loquentur, etc. . Notet autem miranda distinctione sit factum, ut cum
Abbreviated transcription (Latin):
gimus. et nos cũ illo beati & appellari & ẽẽ
ualebimus: nobis quoq symonis hoc est
obedientis xp̃o nom̃ congruet. nos ꝓpt̃
simplicitatẽ fidei ñ fictȩ. acceptãq adño
gr̃am uirtutũ. filii colũbȩ uocabim᷑. Con

Expanded text:
gimus, et nos cum illo beati et appellari et esse valebimus: nobis quoque Simonis, hoc est obedientis Christo, nomen congruet, nosque propter simplicitatem fidei non fictae, acceptamque a Domino gratiam, virtutum filii columbae vocabimur, con
Abbreviated transcription (Latin):
fidei: qđ ei caro & sanguis reuelare ne-¬
quibat. Caro autẽ & sanguis recte intelli¬
guntur homines sapientia carnis inflati:
columbine simplicitatis nescii. ideoq a
sapientia sp̃s om̃imodis auersi. De quib
tem homo ñ ꝑcipit ea quȩ sunt sp̃s dei.
Sequitur. Et ego dico tibi. quia tu es petreꝰ.
et suꝑ hanc ꝑetrã ȩdificabo ȩccłiam meã.
Petrus qui sẏmon antea dicebat᷑. ob forti¬
tudinem fidei et confessionis suȩ constan¬
tiam. a dño petri nom̃ accepit: quia uide-¬
licet illi firma ac tenaci mente adhesit.
de quo scriptũ ẽ. Petra autẽ erat xp̃c. Et
suꝑ hanc petrã. idest suꝑ dñm saluatorẽ
qui fideli suo cognitori. amatori. confes-¬
soriq participiũ sui nominis donauit.
ut scilicet a petra petrus uocaret᷑. edificat᷑¬

Expanded text:
fidei, quod ei caro et sanguis revelare nequibat. Caro autem et sanguis recte intelliguntur homines sapientia carnis inflati, columbinae simplicitatis nescii, ideoque a sapientia Spiritus omnimodis aversi. De quibustem homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei . Sequitur: Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Petrus qui Simon antea dicebatur, ob fortitudinem fidei et confessionis suae constantiam, a Domino Petri nomen accepit, quia videlicet illi firma ac tenaci mente adhaesit de quo scriptum est: Petra autem erat Christus . Et supra hanc petram, id est super Dominum Salvatorem, qui fideli suo cognitori, amatori, confessori participium sui nominis donavit, ut videlicet a petra Petrus vocaretur: supra
Abbreviated transcription (Latin):
neret. Nam sicut int̾rogatis generaliter
om̃ib petrus respondit unus ꝓ om̃ibꝰ. ita
qđ petro dñs respondit: in petro om̃ib re¬
spondit. Ideo quid alii de se sentiant in¬
quirit. ut expositis primo sententiis er¬
rantium: discipli ꝓbarent᷑ ueritatẽ suȩ
confessionis ñ de opinione uulgata. sed
de ipso ꝑcepisse dñirȩ reuelationis ar¬
chano.Quẽ inquit dicunt homines ẽẽ
filiũ hominis: Pulchre homines appel¬
lat. eos qui de filio hominis loqui tantũ
nouerant: qui diuinitatis eius archana
nesciebant. Nam qͥ diuinitatis eiꝰ myste¬

Expanded text:
neret. Nam sicut interrogatis generaliter neret. Nam sicut interrogatis generaliter omnibus Petrus respondit unus pro omnibus, ita quod Petro Dominus respondit, in Petro omnibus respondit. Ideo quid alii de se sentiant inquirit, ut expositis primo sententiis errautinm, discipuli probarentur veritatem suae confessionis non de opinione vulgata, sed de ipso percepisse Dominicae revelationis arcano. Quem, inquit, dicunt homines esse Filium hominis? Pulchre homines appellat eos qui de Filio hominis tantum loqui noverant, quia divinitatis ejus arcana nesciebant. Nam qui divinitatis e
Abbreviated transcription (Latin):
eo qd ait dñs deȩccłia quȩ suꝑ eũ ȩdifican¬
da erat. & porte inferi ñ p̃ualebunt ad¬
uersus eã: Sed hec sus in locis plenius
exponentur. Nunc autẽ reuertentes ad
explanandã exordine lectionẽ dñicam.
primo uideamꝰ de loco in quo habita
memorat᷑. Uenit inquit iħe: in partes
cesareȩ philippi. Philippus ut lucas te¬
statur. erat tetrarcha itureȩ & traconiti¬
dis regionis. Hic gͦ statuens ciuitatẽ in
loco ubi iordanis ad radices orit᷑ libani
montis. et ẽ t̃minus iudeȩ contra septẽ¬
trionem: appellauit eã cesareã philippi
in memoriã uidelicet sui nominis. parit᷑¬
q honorẽ tyberii cesaris. sub quo ipse re¬
gnabat. In cuius partes ueniens iħc: int¬
rogabat discipłos suos dicens. Quẽ dicuit
homines eẽ filiũ hominis: Non autem
quasi nesciens. sententiã de se uel discipłoꝵ
uel extraneoꝵ inquirit. sed ideo discipłos
quid de se sentrant int̾rogat: ut confessio¬
nem recte fidei illoꝵ digna mercede remu¬

Expanded text:
de Ecclesia quae super eum aedificanda erat, Et portae inferi non praevalebunt adversus eam? Sed haec suis in locis plenius exponentur. Nunc autem revertentes ad explanandam ex ordine lectionem Dominicam, primo videamus de loco in quo habita memoratur. Venit, inquit, Jesus in partes Caesareae Philippi. Philippus, ut Lucas testatur , erat tetrarcha Ituriae et Traconitidis regionis. Hic ergo statuens civitatem in loco ubi Jordanis ad radices oritur Libani montis, et est terminus Judaeae contra septentrionem, appellavit eam Caesaream Philippi, in memoriam videlicet sui nominis, pariterque honorem Tiberii Caesaris, sub quo ipse regnabat. In cujus partes veniens Jesus, interrogabat discipulos suos dicens: Quem dicunt homines esse Filium hominis? Non autem quasi nesciens sententiam de se, vel discipulorum, vel extraneorum inquirit, sed ideo discipulos quid de se sentiant interrogat, ut confessionem rectae fidei illorum digna mercede remu
Abbreviated transcription (Latin):
iħc. Et porte inferi ñ preualebunt aduer¬
sus cã. Portȩ inferi doctrinȩ sunt nequã.
quȩ seducendo imprudentes ad inferos
trahunt. Portȩ quoq inferi & torm̃ta et
blandim̃ta sunt ꝑsequutoꝵ. quȩ infirmoᷤ
quosq deterrendo uel emolliendo a sta¬
inquantũ suis uel auctorib uel sequaci¬
bus iter ꝑditionis ostendunt. Nam et
fides si ñ habeat oꝑa. mortua ẽ in se¬
met ipsa. Et corrũpunt mores bonos
colloquia mala. Multȩ itaq sunt por¬
te inferi. Sed harũ nulla eccłiȩ quȩ suꝑ
petram fundata ẽ preualet. quia qui
fidem xp̃i intimo cordis amore ꝑceꝑit:
om̃e quicquid exterius ꝑiculi tẽptan¬
tis ingruerit. facillime contẽpnit. At
quicunq credentiũ fidem uel opere uel
negatione deprauatus ꝓdidit. ñ hic suꝑ

Expanded text:
. Et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Portae inferi doctrinae sunt nequam, quae seducendo imprudentes ad inferos trahunt. Portae quoque inferi et tormenta et blandimenta sunt persecutorum, quae infirmos quosque deterrendo vel emolliendo a stain quantum suis vel fautoribus vel sequacibus iter perditionis ostendunt. Nam et fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa ; et: Corrumpunt bonos mores colloquia mala . Multae sunt itaque portae inferi, sed harum nulla Ecclesiae quae supra petram fundata est, praevalet, quia qui fidem Christi intimo cordis amore perceperit, omne quidquid exterius periculi tentantis ingruerit, facillime contemnit. At quicunque credentium fidem vel opere vel negatione depravatus prodiderit, non hic s
Abbreviated transcription (Latin):
ut nob̾ supra petrã fidei. aurũ. argentum.
lapides preciosos. hoc ẽ ꝑfecta uirtutũ
oꝑa construentib. nichil tribulationis
ignis detrim̃ti afferat: nulli tẽptationũ
turbines preualeant.quinpotius aduer¬
sitatib ꝓbati: accipiemus coronã uite.
quã ille nobis ante scła ꝓmisit: qui ui¬
uit & regnat ds̃ csĩ patre in unitate

Expanded text:
upra petram fidei aurum, argentum, lapides pretiosos, hoc est, perfecta virtutum opera construentibus nihil tribulationum ignis detrimenti afferat, nihil tentationum turbines praevaleant, quia potius adversitatibus probati, accipiemus coronam vitae, quam ille nobis ante saecula promisit, qui vivit et regnat cum Patre in unitate
Abbreviated transcription (Latin):
de sp̃u scõ apłs. Hȩc autẽ om̃ia operatur
unus atq idem sp̃s: diuidens singulis
et oꝑatio patris &e filii et sp̃s scĩ. Et ꝓpt̃ea
conuenienter dicitur quia pater qui
incęlis ẽ reuelauerit filio colũbe mysteriũ¬

Expanded text:
 Apostolus: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis et operatio Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et propterea convenienter dicitur quia Pater qui in coelis est revelaverit Filio columbae mysteriu
Abbreviated transcription (Latin):
ascendens in celũ: aderit & nob̃. ut eũ post
mortẽ sequi meream᷑ ad cęlos. si ante mortẽ
eũ in bethaniã unde ascendit. idest in do¬
ait factus ẽ obediens usq ad mortẽ. mortẽ
autem crucis. ꝓpt̃ qd & ds̃ illũ exaltauit.
Uenimus ibidẽ & nos. si qđ ille monet agi¬
mus. qͦd ꝓmisit intendimꝰ. Esto ait fide¬
lis usq ad mortẽ: & dabo tͥ coronam uitȩ.
Fitq ipsius gr̃a largiente. ut qͥ nobiscũ
usq ad uitȩ huiꝰ t̃minũ manet: post
hanc nos uitã ad uidenda secũ uitȩ cȩle-¬
stis p̃mia subleuet. in qua uiuit & regnat
cũ patre ds̃ in unitate sp̃s scĩ. Pom̃ia se

Expanded text:
ascendens in coelum: aderit et nobis ut eum post mortem sequi mereamur in coelos, si ante mortem eum in Bethaniam, unde ascendit, id est, in doait, Factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, propter quod et Deus illum exaltavit . Venimus ibidem et nos, si quod ille monet agimus, quod promisit intendimus. Esto, ait lis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae . Fitque, ipsius gratia largiente, ut qui nobiscum usque ad vitae hujus terminum manet, post hanc nos vitam ad videnda secum vitae coelestis praemia sublevet, in qua vivit et regnat cum Patre, Deus, in unitate Spiri
Abbreviated transcription (Latin):
felicitatis ȩt̃nȩ. Preciosa ergo est in
conspectu dñi mors sc̃oꝵ eius. nec ullo¬
crudelitatis genere destrui potest. sacra¬
mento crucis xp̃i fundata religio.
Hon minuitur ꝑsecutionib ȩccłia sed
augetur: & semper dñicus ager segete
ditiore uestitur: dũ grana quȩ singula
cadunt multiplicata nascunt᷑. Unde
duo ista preclara diuini seminis germi¬
na in quantã sobolẽ pullularint. bea
ambierunt. & quasi ex multarũ honore
gẽmarum conserto uno chademate co
nitus nob̾ ad exemplũ patientiȩ & con¬
firmationẽ fidei p̃parato. uniuersalit̃
quidẽ in om̃ium scoꝵ cõmemoratione
lȩtandũ ẽ: sed in hoꝵ excellentia patrũ
merito ẽ exultantius głandũ. quos gr̃a
dĩ intantũ apicem int om̃ia eccłiȩ m̃bra
ẽ. quasi geminũ constitueret lum̃ ocłoꝵ.
De quoꝵ meritis atq uirtutib quȩ om¬
nem loquendi suꝑant facultatẽ. nichil
diuersũ. nichil debemꝰ sentire discretũ:
quia illos & electio pares. et labor simi.¬

Expanded text:
in conspectu Domini mors sanctorum ejus ; nec ullcrudelitatis genere destrui potest sacramento crucis Christi fundata religio. Non minuitur persecutionibus Ecclesia, sed augetur; et semper Dominicus ager segete ditiori vestitur, 326 dum grana, quae singula cadunt, multiplicata nascuntur. Unde duo ista praeclara divini seminis germina in quantam sobolem pullularint, beatambierunt, et quasi ex multarum honore gemmarum conserto uno diademate cornitus nobis ad exemplum patientiae et confirmationem fidei praeparato, universaliter quidem in omnium sanctorum commemoratione laetandum est, sed in horum excellentia patrum merito est exsultantius gloriandum, quos gratia Dei in tantum apicem inter omnia Ecclesiae membra Christus , quasi geminum constituerit lumen oculorum. De quorum meritis atque virtutibus, quae omnem loquendi superant facultatem, nihil diversum, nihil debemus sentire discretum: quia illos et electio pares, et labor simi
Abbreviated transcription (Latin):
duciã tuã tot signa miraculoꝵ tot dona
charismatũ. atq exꝑim̃ta uircutũ. Lam
popłos qui ex circũcisione crediderant
exudieras. iã anthiochenã eccłam ubi
pͥmum xp̃iani nominis dignitas ẽ orta
funda neras: iã pontũ. galaciã. cappado
ꝓuentu oꝑis. aut de spacio tuȩ ignarꝰ
ȩtatis ⁊ opheũ crucis xp̃i romanis arcib
inferebas: quo tediuinis p̃ordinationib
anteibant. et honor potestatis. & gła pas
electior. Epecialis magister gentiũ
paulus iccurrens. es d̃ tibi consociatꝰ¬

Expanded text:
duciam tuam tot signa miraculorum, tot dona duciam tuam tot signa miraculorum, tot dona charismatum, tot experimenta virtutum. Jam populos, qui ex circumcisione crediderant, erudieras; jam Antiochenam Ecclesiam, ubi primum Christiani nominis dignitas est orta , fundaveras; jam Pontum, Galatiam, Cappadocproventu operis, aut de spatio tuae ignarus aetatis, tropaeum crucis Christi Romanis arcibus inferebas, quo te divinis praeordinationibus anteibant et honor potestatis, et gloria electionis , et specialis magister gentium Paulus occurrens, eo tibi consociat
Abbreviated transcription (Latin):
rorib institutũ. Ad hanc ergo tu urbẽ
beatissime petre apłe uenire ñ metuis.
et consorte głȩ tuȩ ꝑaulo apło. aliarum
adhuc ȩccłiarum ordinationib occupa¬
to. siluã istam frem̃tium bestiaꝵ. & tur¬
bulentissume ꝓfunditatis occeanum.
constantior quã suꝑ mare gradereris:
ingrederis. Nec mundi dñam times ro¬
mam. qui in cayphȩ domo ex paueras
sacerdotis ancillam. Nũquid aut iudi¬
cio pilati. aut seuicia iudeoꝵ minor ẽ uel
in claudio potestas. uel in nerone crude¬
litas: Uincebat ergo materiã formidinis
uis amoris. nec estimabas terrori ceden¬
peras diligendos. Hunc autẽ intrepidȩ
caritatis affectũ iam t̾c ꝓferto conceꝑas.
quando ꝓsessio tui amoris in dñm tri¬
ne introgationis ẽ solidata mysterio.
nec aliud ab hac m̃tis tuş intentione
quesitũ ẽ: quã ut pascendis eius quẽ
diligeres ouib cibũ quo ipse eras opi¬
matus impenderes. Augebant quoq fi¬

Expanded text:
roribus institutum. CAP. IV. Ad hanc ergo urbem tu, roribus institutum. CAP. IV. Ad hanc ergo urbem tu, beatissime Petre apostole, venire non metuis, et consorte gloriae tuae Paulo apostolo aliarum adhuc Ecclesiarum ordinationibus occupato, silvam istam frementium bestiarum et turbulentissimae profunditatis oceanum, constantior quam cum supra mare gradereris, ingrederis . Nec mundi dominam 324 times Romam, qui in Caiphae domo expaveras sacerdotis ancillam . Numquid aut judicio Pilati, aut saevitia Judaeorum minor erat vel in Claudio potestas, vel in Nerone crudelitas? Vincebat ergo materiam formidinis vis amoris; nec aestimabas pavenperas diligendos. Hunc autem intrepidae charitatis affectum jam tunc profecto conceperas quando professio tui amoris in Dominum trinae interrogationis est solidata mysterio . Nec aliud ab hac mentis tuae intentione quaesitum est, quam ut pascendis ejus quem diligeres, ovibus, cibum, quo ipse eras opimatus, impenderes. CAP. V. Augebant quoque fi
Abbreviated transcription (Latin):
ctionis auctorẽ. cũ pene osnib dñaret᷑
gentib: om̃ium gentiũ seruiebat errori¬
b. &e magnã sibi uidebatur suscepisse
religionem: quia nullã respueret falsita¬
tem. Unde quantũ erat ꝑ mabolũ tena¬
dum euangłio mundũ distributis sibi
trarum partib suscepissent. beatissimꝰ
petrus princeps aplici ordinis ad arceoo
romani destinatur imꝑii: ut lux uerita¬
tis quȩ in om̃ium gentiũ reuelabat᷑ salu¬
tem. efficacius se ab ipso capite ꝑ totũ
mundi corpus effunderet. Cuius autẽ
nationis homines in hac tunc urbe ñ
ẽẽnt: Aut quȩ usquã gentes ignorareit.
qđ roma didicisset: Hic colluctantes
phylosophiȩ opiniones.hic dissoluende
erant terrenz sapientiȩ uanitates.hic
confutandus demonũ cultus. hic om̃iũ
sacrificoꝵ impietas destruenda: ubi di¬
ligentissima habebatur suꝑstitione col-¬
lectũ. quicquid usquã fuerat uanis er¬

Expanded text:
ctionis auctorem, cum pene omnibus dominaretur ctionis auctorem, cum pene omnibus dominaretur gentibus, omnium gentium serviebat erroribus, et magnam sibi videbatur suscepisse religionem, quia nullam respuerat falsitatem. Unde quantum erat per diabolum tenadum Evangelio mundum, distributis sibi terrarum partibus, suscepissent, beatissimus Petrus princeps apostolici 323 ordinis, ad arcem Romani destinatur imperii: ut lux veritatis quae in omnium gentium revelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet. Cujus autem nationis homines in hac tunc urbe non essent? aut quae usquam gentes ignorarent quod Roma didicisset? Hic conculcandae philosophiae opiniones, hic dissolvendae erant terrenae sapientiae vanitates, hic confutandus daemonum cultus, hic omnium sacrificiorum impietas destruenda, ubi diligentissima superstitione lectum quidquid usquam fuerat variis er
Abbreviated transcription (Latin):
am suã humano generi nunquã nega¬
uit: om̃sq in cõmune mortales. ad cogni¬
tionem sui abundantissĩmis semꝑ bene¬
ficiis erudiuit: uoluntariã errantium
cecitatẽ. et ꝓcliuem in deteriora nequiciã.
secretiore consilio & altiore pietate mise.¬
ratus ẽ: mittendo uerbũ suũ ȩquale sibi
atq coȩt̃num. Quod earo factũ ita di¬
uinam naturã naturȩ uniuit humanȩ:
ut illius ad infima inclinatio. nr̃a fieret
ad summa ꝓuectio. Ut autẽ huius in¬
enarrabilis gr̃ȩ ꝑ totũ mundũ diffun¬
deretur effectus: romanũ regnũ diuina
ꝓuidentia p̃parauit. Quius ad eos limi¬
tes increm̃ta ꝑducta sunt: quib cuncta¬
rum undiq gentũ uicina et contigua
ẽẽt umuersitas. Disposito enĩ diuinitꝰ
oꝑi maxime congruebat. ut multa re¬
gna uno confȩderarentur imperio:&
tuto ꝑuios haberet popłos p̃dicatione ge¬
nerali. quos unus teneret regim̃ ciuita¬
tis. Hȩc autẽ ciuitas ignorans suȩ ꝓue¬

Expanded text:
am suam humano generi numquam negavit, omnesque in commune mortales ad cognitionem sui abundantissimis semper beneficiis erudivit, voluntariam errantium caecitatem et proclivem in deteriora nequitiam secretiori consilio et altiori pietate miseratus est, mittendo Verbum suum aequale sibi atque coaeternum. Quod caro factum ita divinam naturam naturae univit humanae, ut illius ad infima inclinatio, nostra fieret ad summa provectio. Ut autem hujus inenarrabilis gratiae per totum mundum diffunderetur effectus, Romanum regnum divina providentia praeparavit; cujus ad eos limites incrementa perducta sunt, quibus cunctarum undique gentium vicina et contigua esset universitas. Disposito namque divinitus operi maxime congruebat, ut multa regna uno confoederarentur imperio, et cito pervios haberet populos praedicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis. Haec autem civitas ignorans suae prove
Abbreviated transcription (Latin):
ficatus ẽ exitus. ibi in die marcyrii eoꝵ
sit lȩticiȩ principatus. Isti enĩ sunt ui¬
ri ꝑ quos tibi euangłium xp̃i roma
resplenduit. & quȩ eras magistra erro-¬
ris: facta es discipula ueritatis. Isti ft̃
scĩ patres tui ueriq pastores. qui te re¬
gnis cȩlestib inserendã multo melius
multoq felicius condiderunt: quã illi
damenta locata sunt: e quib is qui tibi
nom̃ dedit. fraterna te cede fedauit. Isti
sunt qui te adhanc glam ꝓuexerunt.
ut gens scã. popłs electus. ciuitas sacer-¬
dotalis & regia. ꝑ sacram beati petrise¬
dem caput orbis effecta: latius p̃sideres
religione diuina. quã dñatione terrena.
Quamuls enĩ multis aucta uictoriis. ius
imꝑii tui terra mariq ꝓtuleris: minus
tam̃ ẽ qđ tibibellicus labor subdidit.
quam quod pax xp̃ia na subiecit. Deus¬

Expanded text:
ficatus est exitus, ibi in die martyrii eorum sit laetitiae principatus. Isti enim sunt viri per quos tibi Evangelium Christi, Roma, resplenduit; et quae eras magistra erroris, facta es discipula veritatis. Isti sunt sancti patres tui verique pastores, qui te regnis coelestibus inserendam multo melius multoque felicius condiderunt, quam illi  fundamenta locata sunt: ex quibus is qui tibi nomen dedit fraterna te caede foedavit. Isti sunt qui te ad hanc gloriam provexerunt, 322 ut gens sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia, per sacram beati Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis jus imperii tui terra marique protuleris, minus tamen est quod tibi bellicus labor subdidit quam quod pax Christiana subjecit.
Abbreviated transcription (Latin):
dilectissimi totus mundus ẽ
particeps: & unius fidei pie¬
tas exigit: ut quicquid ꝓ salu-¬
te unuersoꝵ gestum recolitur. cõmunib
ubiq gaudiis celebretur. Ueruntamen
hodierna festiuitas pret̃ illã reuerentiã
quã toto terrarũ orbe ꝓmeruit. speci-¬
ali et ꝓpria nr̃e urbis exultatione ue-

Expanded text:
dilectissimi, totus mundus est particeps, et unius fidei pietas exigit ut quidquid pro salute universorum gestum recolitur, communibus ubique gaudiis celebretur. Verumtamen hodierna festivitas, praeter illam reverentiam quam toto terrarum orbe promeruit, speciali et propria nostrae urbis
Abbreviated transcription (Latin):
uitas portatur & portat. Qd̃ autẽ ait de-¬
dit dona hominib: hoc uictoris insigne
ẽ. Post triumphũ enĩ uictor semꝑ dona
largitur: & ꝓprio regno residens seruu¬
lorum gaudia munerat᷑. sic & xp̃c dñs ui¬
ctor dyaboli post triumphũ residens ad
dexteram patris. hodierna die discipłis
dona largitus ẽ. ñ auri talenta. ñ argen¬
ti metalla. sed sp̃s sci cȩlestia munera. ut
int̾ ceteras gr̃as apłi etiã linguis uariis
loquerent᷑. hoc ẽ ut hebreȩ nationis ho¬
tia ꝑtonaret. & redemptionẽ generis
humani ꝑegrinȩ aures qͥa a iudea p̃di¬
cari lingua ñ caꝑent: ꝓpria loquela co¬
gnoscerent. Om̃is lingua in predicatio¬
ne xp̃i resoluitur: ut maiestatẽ eius om¬
nis loquela fateatur. sicut ait sc̃s dauid.
Non sunt loquelȩ neq sermones: quoꝵ
ñ audiantur uoces eoꝵ. Nec miremiri
qđd̃ ad dexteram patris residere diximus
filium. Ad dexterã enĩ residet: ñ quia

Expanded text:
vitas portatur et portat. Quod autem ait: Devitas portatur et portat. Quod autem ait: Dedit dona hominibus, hoc victoris insigne est; post triumphum enim victor semper dona largitur, et proprio regno residens servulorum gaudia muneratur. Sic Christus Dominus diabolicum post triumphum residens ad dexteram Patris hodierna die discipulis dona largitus est, non auri talenta, non argenti metalla, sed Spiritus sancti coelestia munera, ut inter caeteras gratias Apostoli etiam linguis variis loquerentur; hoc est, ut Hebraeae nationis hotia pertonaret, et redemptionem generis humani peregrinae aures, quia Judaea praedicante lingua non caperent, propria loquela cognoscerent. Omnis lingua in praedicatione Christi resolvitur, ut majestatem ejus omnis loquela fateatur, sicut ait S. David: Non sunt loquelae, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum . Ne miremini autem quod ad dexteram Patris residere diximus Filium; ad dexteram enim residet, non quia
Abbreviated transcription (Latin):
sicut scriptũ ẽ in ꝓpħa. Ascendens in al¬
tum captiuã duxit captiuitatẽ: dedit
dona hominib. Quȩ sententia utiq sic
intelligitur: eo qd caꝑtiuitatẽ hominis
quẽ sibi dẏabolus captiuauerat. illi eru¬
endo sibi dñs captiuarit: & ipsã sicut
ait captiuitatẽ captã ad cȩlorũ regna
sustulerit᷑. Utraq igtr captiuitas uno
uocabulo nuncupat᷑: sed non ȩqualis
utraq ẽ. Diaboli enim captiuitas serm¬
tuti subicit: xp̃i autem caꝑtiuitas resti¬
tuit libertati. Ascendens inquit. xp̃c in
altum: captiuã duxit captiuitatẽ. Quã
bene triumphũ dñi ꝓpha describit.
Solebat sicut dicunt regũ triũpbantiũ
currus. captiuoꝵ pompa p̃cedere. Ecce
dñm euntẽ ad cęlos. ñ precedit sed comi¬
tatur głosa captiuitas. Non ante uehi¬
culum ducitur: sed ipsa euehit saluato¬
rem. Quodã enĩ mysterio dũ filius dei
filiũ hominis sustollit ad celũ: ipsa capti¬

Expanded text:
scriptum est in propheta: Ascendens in alscriptum est in propheta: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit bona hominibus . Quae sententia utique sic intelligitur, eo quod captivitatem hominis, quem sibi diabolus captivaverat, illi eruendo sibi Dominus captivarit, et ipsam, sicut ait, captivitatem captam ad coelorum alta sustulerit. Utraque igitur captivitas uno vocabulo nuncupatur, sed non aequalis utraque est. Diaboli enim captivitas servituti subjicit, Christi autem captivitas restituit libertati. Ascendit, inquit, in altum; captivam duxit captivitatem. Quam bene triumphum Domini propheta describit. Solebat, 190 sicut dicunt, regnum triumphantium currus captivorum pompa praecedere: ecce Dominum euntem ad coelos non praecedit, sed comitatur gloriosa captivitas, non ante vehiculum ducitur, sed ipsa evehit Salvatorem. Quodam enim mysterio, dum Filius Dei filium hominis sustulit ad coelum, ipsa capti
Abbreviated transcription (Latin):
illi de psalterio cuiꝰ innouatã iuuentutẽ
legimꝰ. cõparauerim saluatopẽ. Est enĩ si¬
militudo ñ parua. Sicut enĩ aquila hu¬
milia deserit. alta petit. cȩloꝵ uicina con¬
scendit: ita & saluator humilia inferni de¬
seruit. para dysi altiora petiit. cȩloꝵ fasti¬
gia penetrauit. & sicut aquila relictis ter¬
renis sordib sublime uolans purioris
aeris salubritate ꝑfruitur. ita & dñs ter-¬
renoꝵ fecem deserens peccatoꝵ in scĩs suis
uolitans. purioris uite simplicitate lȩtat᷑.
ꝑom̃ia igit᷑ aquile cõparatio conuenit
saluatori. Sed quid facimꝰ qđ aquila pre¬
dam frequent̃ diripit. tollit frequenter
alienũ: Nec in hoc tam̃ dissimilis ẽ sal¬
uator. Predã enĩ quodammꝰ sustulit. cũ
hominẽ quẽ suscepit inferni raptũ fau¬
cib portauit ad celũ. Et alienȩ dñationiᷤ
idest dẏabolicȩ potestatis seruũ de cap¬
tiuitate erutũ. duxit ad altiora captiuũ.

Expanded text:
illi de psalterio, cujus innovatam juventutem illi de psalterio, cujus innovatam juventutem legimus, comparaverim Salvatorem; est enim similitudo non parva: sicut enim aquila humilia deserit, alta petit,  coelos vicina conscendit: ita et Salvator humilia inferni deseruit, paradisi altiora petiit ; coelorum fastigia penetravit: et sicut aquila, relictis terrenis sordibus, sublime volans, purioris aeris salubritate perfruitur; ita et Dominus terrenorum faecem deserens peccatorum, in sanctis suis volitans purioris vitae simplicitate laetatur. Per omnia igitur aquilae comparatio convenit Salvatori. Sed quid facimus, quod aquila praedam frequenter diripit, tollit frequenter alienum? Nec in hoc tamen dissimilis est Salvator: praedam enim quodammodo sustulit, cum hominem, quem suscepit, inferni raptum faucibus, portavit ad coelum, ut alienae dominationis, id est diabolicae potestatis servum de captivi
Abbreviated transcription (Latin):
reflorescit xp̃i caro om̃ia florib uesti¬
untur: necesse ẽ ut cum idem fructũ
affert etiã uniuersa fructificent. sicut
ait ipse dñs. Nisi granũ tritici cadens
in t̾ram mortuũ fuerit: idipsũ manet.
Cum autẽ mortuũ fuerit: multũ fru¬
dum affert. Refloriit igitur dñs cũ
resurrexit e tumulo: fructificat cũ ascen¬
dit in celũ. Elos ẽ cum de inferiorib terre
gignitur: fructus ẽ cum altissima sede re-¬
conditur. Granũ est sicut ait ipse cũ solus
crucem ꝑatitur: fructus ẽ cũ plurima apo¬
stoloꝵ credulitate curcundat᷑. His enĩ post
resurrectionẽ quadraginta dieb cũ disci¬
pulis conu̾satus. tota illos sapientia ma¬
turitatis edocuit: & ad boxã suge eos
om̃i disciplinaꝵ fecunditate conuertit
Deinde ascendit in celũ ad patrẽ scilicet
fructum carnis ꝑferens: in discipłis iu¬
sticiȩ semina derelinquens. Ascendit gͦ ad
patrẽ dñs. Meminit scitas ur̃a qđ aquile

Expanded text:
reflorescit Christi caro, omnia floribus vestireflorescit Christi caro, omnia floribus vestiuntur: necesse est, et cum idem fructum affert, etiam universa fructificent, sicut ait idem Dominus: Nisi granum tritici cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; cum autem mortuum fuerit, multum fructum affert . Refloruit igitur Dominus, cum resurrexit e tumulo; fructificat, cum ascendit ad coelum. Flos est, cum de inferioribus terrae gignitur; fructus est, cum altissima sede reconditur. Granum est, sicut ipse ait, cum solus crucem patitur, fructus est, cum plurima apostolorum credulitate circumdatur. His enim post resurrectionem quadraginta diebus cum discipulis conversatus, tota illos sapientiae maturitate edocuit, et ad bonam frugem eos omni disciplinarum fecunditate convertit. Deinde ascendit ad coelum, ad Patrem scilicet fructum carnis praeferens, in discipulis justitiae semina derelinquens. Ascendit ergo ad Patrem Dominus. Meminit sanctitas vestra quod aquilae 189
Abbreviated transcription (Latin):
incõmode ante dies cõplures si¬
rediuiuo ueluti ntore floris de tumu¬
lo germinarit. quẽ tumulũ situm bor¬
tulo euangłista testatus ẽ. linde ñ in¬
congrue ꝓsecuti sumꝰ. Conueniens enim
erat. uit flos preciosior in hortulo gigne¬
retur: & bonȩ frugis comm̃datum sold
sem̃ intra septa domestica & amena ui¬
rentia in salutẽ om̃ium pullularet. Ap̃i
enim resurrectio: cunctoꝵ ẽ redẽptio
popłoꝵ. Ergo in hortulo saluator redi-¬
uiuum corpꝰ assumit: & int̃ florentes
arbores et candentia lilia carne iã mor¬
tua reflorescit. et ita germinat de sepul¬
chro. ut germinantia et intentia cuncta
reparet. Sic enim post hiemalis rigoris
frigidã quodammꝰ sepulturã pullulare
elem̃ta om̃ia festinarunt: ut resurgente
dño & ipsa consurgerent. Nam utiq
ex resurrectione. xp̃i. aer salubrior est:
sol calidior. t̃ra fecundior. Ex eo surculus
iurescit in fruticẽ: herba crescit in segetẽ.
uinea pubescit in palmitẽ. Si igiur cũ

Expanded text:
incommode ante dies complures, sirediviva velut in nitore floris de tumulo germinaverit; quem tumulum situm in hortulo evangelista testatus est: unde non incongrue prosecuti sumus. Conveniens enim erat ut flos pretiosior in hortulo gigneretur, et bonae frugis commendatum solo semen, intra septa domestica, tamen virentia salutem omnium pullularet. Christi enim resurrectio cunctorum est redemptio populorum. Ergo in hortulo Salvator redivivum corpus assumit, et inter florentes arbores et candentia lilia, carne jam mortua reflorescit, et ita germinat de sepulcro, ut germinantia et nitentia cuncta reperiat. Sic enim post hiemalis rigoris frigidam quo- dammodo sepulturam pullulare elementa 188 omnia festinarunt, ut, resurgente Domino, et ipsa consurgerent. Nam utique ex resurrectione Christi aer salubrior est, sol candidior, terra fecundior: ex eo surculus crescit in fruticem, herba crescit in segetem, vinea pubescit in palmitem. Si igitur cum
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscite. et p̃cepta uitȩ cũ festinatione
imꝑlere curate.Quia enĩ adhuc hodie
licet bene agere scimꝰ: utrũ cras liceat igno¬
ramus. Festinantes gͦ pascha comedite :
idest ad sollemnitatẽ patriȩ cȩlestis anhe¬
late. Nemo in huiꝰ uitȩ itinere torpeat:
ne in patria locũ ꝑdat. Nsemo moras ad
appetenda studia innectat. s ceꝑta ꝑfi-¬
ciat. ne minime liceat implere quod in¬
choat. Si ad amorẽ dei pigri ñ sumus:
adiuuat ipse quẽ amamus. iħc xp̃c dñs

Expanded text:
cognoscite, et praecepta vitae cum festinatione cognoscite, et praecepta vitae cum festinatione implere curate. Quia enim adhuc hodie licet bene agere scimus, utrum cras liceat ignoramus. Festinantes ergo pascha comedite, id est ad solemnitatem patriae coelestis anhelate. Nemo in hujus vitae itinere torpeat, ne in patria locum perdat. Nemo moras ad appetenda studia innectat, sed coepta perficiat, ne minime liceat implere quod inchoat. Si ad amorem Dei pigri non sumus, adjuvat ipse quem amamus, Jesus Chris
Abbreviated transcription (Latin):
Calciam̃ta habebitis in pedib. Quid ft̃
etenĩ pedes nr̃i nisi oꝑa: Quid uͦ calci¬
amenta nisi ꝑelles mortuorũ animali¬
ume Calciam̃ta autẽ pedes muniunt.
Quȩ uͦ sunt mortua animalia ex quoꝵ
pellib nr̃i muniunt᷑ pedes: nisi antiqͥ
patres qui nos ad ȩt̃nam patriã p̃cessert̃:
Quorũ dũ exempla conspicimꝰ : nr̃i oꝑi ᷤᷤ
pedes munimꝰ. Calciam̃ta gͦ in pedib ha¬
bere ẽ: mortuoꝵ uitã conspicere. & nr̃a
uestigia a ꝑeccati uulnere custodire. Te¬
nentes baculos in manib. Quid lex ꝑ ba¬
culum nisi pastoralẽ custodiã designat:
Et notandũ qͦd prius p̃cipimur renes ac¬
cingere. postmodũ baculos tenere: qͥa illi
debent curã pastoralẽ susciꝑe. qui iã in
suo corpore sciunt fluxa luxuriȩ doma¬
re. ut cũ aliis fortia p̃dicant. ipsi desi¬
deriis mollib eneriut̃ ñ succumbant.
Bene autẽ subdit᷑. & comedetis festinan
cęlestis patriȩ gaudia cũ festinatione

Expanded text:
Calceamenta habebitis in pedibus. Quid sunt etenim pedes nostri, nisi opera? Quid vero calceamenta, nisi pelles mortuorum animalium? Calceamenta autem pedes muniunt. Quae vero sunt mortua animalia, ex quorum pellibus nostri muniuntur pedes, nisi antiqui patres qui nos ad aeternam patriam praecessere? Quorum dum exempla conspicimus, nostri operis pedes munimus. Calceamenta ergo in pedibus habere est mortuorum vitam conspicere, et nostra vestigia a peccati vulnere custodire. Tenentes baculos in manibus . Quid lex per baculum nisi pastoralem custodiam designat? Et notandum quod prius praecipimur renes accingere, postmodum baculos 1537 tenere, quia illi debent curam pastoralem suscipere, qui jam in suo corpore sciunt fluxa luxuriae edomare, ut cum aliis fortia praedicant, ipsi desideriis mollibus enerviter non succumbant. Bene autem subditur: Et comedetis festinantcoelestis patriae gaudia, cum festinatione
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is isrł saluus fieret. Et uidit & credi¬
dit. Quid frs̃. quid estimandũ ẽ credi¬
disse: Nũquid quia dñs resurrexerat
quẽ querebat: Non utiq. qͥa adhuc te¬
nebre erant ad monum̃tũ. Et̃ subiun¬
cta qͦq uerba contradicunt. cũ dicitur.:
Hondũ enĩ sciebant scripturas. qͥa opor¬
teret eũ a mortius resurgere. Quid ergo
uidit. et quid credidit: Uidit lintea¬
mina posita: & credidit qͦd mulier di¬
xerat de monum̃to dñm fuisse sublatũ.
Qua in re diuinȩ dispensationis magni¬
tudo pensanda ẽ: qđ discipłoꝵ corda ce
accendunt᷑ ut querant. et differunt᷑ ne
inueniant. quatinꝰ infirmitas animi
ipso suo merore cruciata. purgatior ad
inueniendũ fiat. & tanto ualidius te¬
neat cũ inuenerte. quanto tardius in¬
uenit qđ querebat. Hec sub breuitate

Expanded text:
omnis Israel salvus fieret . Et vidit et crediomnis Israel salvus fieret . Et vidit et credidit. Quid, fratres, quid aestimandus est credidisse? Nunquid quia Dominus resurrexerat, quem quaerebat? Non utique, quia adhuc tenebrae erant ad monumentum, et subjuncta quoque verba contradicunt cum dicitur: Nondum enim sciebant Scripturas, quia oporteret eum a mortuis resurgere. Quid ergo vidit, et quid credidit? Vidit linteamina posita, et credidit quod mulier dixerat, de monumento Dominum fuisse sublatum. Qua in re divinae dispensationis magnitudo pensanda est, quod discipulorum corda et accenduntur ut quaerant, et differuntur ne inveniant, quatenus infirmitas animi ipso suo moerore cruciata, et purgatior ad inveniendum fiat, et tanto validius teneat cum invenerit, 1533 quanto tardius invenerit quod quaerebat. 6. Haec sub brevitate
Abbreviated transcription (Latin):
rauit ex nr̃a infirmitate. Quẽ laboreo
passionis eiꝰ dum increduli uider̃t: eũ
uenerari noluer̃t. Quẽ enĩ uidebant car¬
ne mortalẽ: dedignati sunt credere
immortalẽ ẽẽ diuinitate. Unde etiam
ieremias ait. Reddes eis uicẽ dñe: iuxta
oꝑa manuũ suarũ. Dabis eis scutũ cor¬
dis laborẽ tuũ. Ne enĩ p̃dicationis spicu
la eorũ corda penetrarent: dũ passionis
eius laborẽ dedignati st̃. quasi eundẽ labo¬
rem illius ꝓ scuto tenuerunt. ut eo ad se
rium gͦ qđ suꝑ caput eius fuerat seor¬
sum inuenit᷑: quia ipsa redẽptoris nr̃i¬
passio longe a nr̃a passione disiuncta
ẽ. qm̃ ipse sine culpa ꝑtulit. qđ nos cũ
culpa toleramꝰ. Iꝑse sponte morti succũbe¬
re uoluit: ad quã nos uenimꝰ inuiti. Seqͥ¬
tur. Tunc gͦ introuut & ille discipłs: qͥ ue¬
nerat pͥor ad monum̃tũ. Postqͣm intrauit
udea colliget᷑: paulo attestante qͥ ait.
donec plenitudo gentiũ intraret. & sic

Expanded text:
ravit ex nostra infirmitate. Quem laborem ravit ex nostra infirmitate. Quem laborem passionis ejus dum increduli viderunt, eum venerari noluerunt. Quem enim videbant carne mortalem, dedignati sunt credere immortalem esse divinitate. Unde etiam Jeremias ait: Reddes eis vicem, Domine, juxta opera manuum suarum, dabis eis scutum cordis laborem tuum . Ne enim praedicala eorum corda penetrarent, dum passionis ejus laborem dedignati sunt, quasi eumdem laborem illius pro scuto tenuerunt; ut eo ad se rium ergo quod super caput ejus fuerat seorsum invenitur, quia ipsa passio Redemptoris nostri longe a nostra passione disjuncta est; quoniam ipse sine culpa pertulit, quod nos cum culpa toleramus. Ipse sponte morti succumbere voluit, ad quam nos venimus inviti. Sequitur: Tunc ergo introivit et ille discipulus qui venerat prior ad monumentum. Postquam intravit Judaea colligetur, Paulo attestante, qui ait: Donec plenitudo gentium intraret, et sic
Abbreviated transcription (Latin):
nĩẽ cognitione disiuncta st̃. eiusq po¬
tentia creaturȩ transcendit naturã: Et
notandũ qđ ñ solũ separatim:. sed etiam
inuolutũ inueniri dicit᷑ in unũ locũ.
Linteũ quippe qͦd inuoluit᷑ ⁊ eiꝰ nec initiũ
nec finis aspicit᷑. Recte gͦ sudariũ capitis
inuolutũ inuentũ est: qͥa celsitudo diui¬
nitatis nec cȩpit eẽ nec desinit. nec ꝑ im¬
tium nascitur: nec t̃mino coangustat᷑.
Bene autẽ addit᷑ in unũ locũ: quia in
scissura m̃tium ds̃ ñ est. Ds quippe in
unitate ẽ. Et illi eiꝰ habere gr̃am me¬
rentur: qͥ se abinuicẽ ꝑ sectarũ scanda¬
la sĩ diuidunt. Sed quia solet ꝑ sudari¬
um laborantiũ sudor det̃gi: potest etiã
sudarii nomine exprimi labor dei. qui
in se quidẽ quietus atq incõmutabilis
ꝑmanet. sed tam̃ laborare se denunciat.
cũ duras hominũ prauitates portat.
Unde & ꝑ ꝓpħam dicit. Laboraui susti¬
nens. Ds̃ autẽ apparuit in carne: labo¬

Expanded text:
cognitione disjuncta sunt, ejusque potentia creaturae transcendit naturam? Et notandum quod non solum separatim, sed etiam involutum inveniri dicitur in unum locum. Linteum quippe quod involvitur, ejus nec initium nec finis aspicitur. Recte ergo sudarium capitis involutum inventum est, quia celsitudo divinitatis nec coepit esse, nec desinit; nec per initium nascitur, nec termino coangustatur. 4. Bene autem additur: In unum locum, quia in scissura mentium Deus non est. Deus quippe in unitate est, et illi ejus habere gratiam merentur, qui se ab invicem per sectarum scandala non dividunt. Sed quia solet per sudarium laborantium sudor detergi, potest etiam sudarii nomine exprimi labor Dei, qui in se quidem semper quietus atque incommutabilis permanet, sed tamen laborare se denuntiat cum duras hominum pravitates portat. Unde et per prophetam dicit: Laboravi sustinens . Deus autem apparuit in carne, labo
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑ nosmet ipsos ñ requirimꝰ. et dicta ab
aliis audimus inuiti: Non remanebit ex
eo quicqͣm usq mane: quia eiꝰ dicta ma¬
gna sunt sollicitudine discitienda. quati¬
nus pͥusquã dies resurrectionis appareat.
in hac p̃sentis uitȩ nocte: om̃ia mandata
illius intelligendo et oꝑando penetrent᷑.
Sed quia ualde ẽ difficile ut om̃e sacrũ
eloquiũ possit intelligi. et om̃e enus my¬
steriũ penetrari: recte subiungit᷑. Siquid
autẽ remanserit: igne cõburetis. Qđ ex
agno remanet igne cõburimꝰ: quando
hoc qđ de mysterio incarnationis eius in¬
telligere & penetrare ñ possumꝰ. potestati

Expanded text:
per nosmetipsos non requirimus, et dicta ab aliis inviti audimus. Non remanebit ex eo quidquam usque mane; quia ejus dicta magna sunt sollicitudine discutienda, quatenus priusquam dies resurrectionis appareat, in hac praesentis vitae nocte omnia mandata illius intelligendo, et operando penetrentur. Sed quia valde est difficile, ut omne sacrum eloquium possit intelligi, et omne ejus mysterium penetrari, recte subjungitur: Si quid autem remanserit, igne comburetis. Quod ex agno remanet, igne comburimus; quando hoc, quod de mysterio incarnationis ejus intelligere, et penetrare non possumus, potesta
Abbreviated transcription (Latin):
intrare distulit. Quẽ diu longeq ꝓpħauit:
xit. dm in carne mortalẽ fa : ctũ credere
noluit. Quid gͦ ẽ. insi quia & citius cu-¬
currit. & tam̃ ante monum̾tum uacua
stetit: Uenit autẽ symon petrꝰ sequens
eum. & introiuit in monum̃tũ: quia
secuta posterior eccłia gentiũ mediatorẽ
dei & hominũ hominẽ iħm xp̃m. et co¬
gnouit carne mortuũ. & uiuentẽ credi

Expanded text:
intrare distulit: quem diu longe lateque proxit, Deum carne mortalem factum credere noluit. Quid ergo est, nisi quia et citius cucurrit, et tamen ante monumentum vacua stetit? Venit autem Simon Petrus subsequens eum, et introivit in monumentum. Quia secuta posterior Ecclesia Gentium, mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Jesum, et cognovit carne mortuum, et viventem credi
Abbreviated transcription (Latin):
ga: quid ꝑ petrũ nisi eccłia designat᷑:
Nec mirũ esse uideatur. qͦd ꝑ iuniorẽ
sẏnagoga. ꝑ seniorẽ uͦ eccłia signari ꝑhi¬
betur: quia & si ad dei cultũ prior est
synagoga quã eccłia gentiũ. ad usum
tam̃ scli prior ẽ multitudo gentiũ quã
synagoga paulo attestante qui ait. qͥa ñ
prius qđ sp̃tiale ẽ. sed qđ animale. Per
seniorẽ gͦ petrũ significat᷑ eccłia gentiũ.
ꝑ uiniorem uͦ ioħem synagoga irideorũ.
Cucurrerunt ambosimul: qͥa ab ortus
sui tẽpore usq ad occasũ pari & cõmuni
uia. et si ñ pari et cõmuni sensu gentilitaᷤ
cũ synagoga decucurrit. Uenit synago¬
ga pͥor ad monum̃tum. sed minime intra¬
uit: quia legis quidẽ mandata ꝑcepit.
ꝓphetias de incarnatione ac passione
dñica audiuit. sed credere in mortuũ no¬
luit. Uidit enĩ ioħes posita linteamina
ñ tam̃ introiuit: quia uidelicet synago
men ad fidẽ passionis dñicȩ credendo

Expanded text:
ga, quid per Petrum nisi Ecclesia designatur? ga, quid per Petrum nisi Ecclesia designatur? Nec mirum esse videatur quod per juniorem Synagoga, per seniorem vero Ecclesia signati perhibetur, quia etsi ad Dei cultum prior est Synagoga quam Ecclesia gentium, ad usum tamen saeculi prior est multitudo gentium quam Synagoga, Paulo attestante, qui ait: Quia non prius quod spiritale est, sed quod animale . Per seniorem ergo Petrum significatur Ecclesia gentium, per juniorem vero Joannem Synagoga Judaeorum. Cucurrerunt ambo simul, quia, ab ortus sui tempore usque ad occasum, pari et communi via, etsi non pari et communi sensu, gentilitas cum Synagoga cucurrit. 3. Venit Synagoga prior ad monumentum, sed minime intravit, quia legis quidem mandata percepit, prophetias de incarnatione ac passione Dominica audivit, sed credere in mortuum noluit. Vidit enim Joannes posita linteamina, non tamen introivit, quia videlicet Synagogmen ad fidem passionis dominicae credendo
Abbreviated transcription (Latin):
Maria magdalene cũ adhuc tenebre
eẽnt: uenit ad monum̃tũ. Iuxta hystoriã
notatur hora: iuxta intellectũ uero my¬
sticũ requi. rentis signat᷑ intelligentia.
Maria enĩ auctorẽ om̃ium quẽ in carne
uiderat: mortuũ querebat in monum̃to.
Et qͥa hunc minime inuenit: furatũ cre¬
didit. Adhuc gͦ erant tenebrȩ: cũ uenit
ad monum̃tum. Cucurrit citius: disci¬
pulis nunciauit. Sed illi p̃ ceteris cucur¬
rerunt qͥ pre ceceris amauer̃t: uidelicet
ꝑetrus et ioh̃es. Currebant autẽ duo si¬
mul: sed ioħes p̃cucurrit citius petro.
Uenit pͥor ad monum̃tum: & ingredi ñ
p̃sumpsit. Uenit uero posterior petrus:
et intrauit. Quid frs̃. quid cursꝰ iste sigr¬
ficat: Nũquidnã hec tam subtilis euan¬
gelistȩ descriptio a mysterdis uacare
credenda ẽe Minime. Neq enĩ se ioħes
et preisse ce ñ intrasse diceret: si in ipsa
sua trepidatione mysteriũ defuisse
credidisset. Quid gͦ ꝑ ioħ̾em nisi synago¬

Expanded text:
alene, cum adhuc tenebrae essent, venit ad monumentum. Juxta historiam notatur hora, juxta intellectum vero mysticum requirentis signatur intelligentia. Maria etenim auctorem omnium, quem carne viderat mortuum, quaerebat in monumento; et quia hunc minime invenit, furatum credidit. Adhuc ergo erant tenebrae cum venit ad monumentum. Cucurrit citius, discipulisque nuntiavit. Sed illi prae caeteris cucurrerunt, qui prae caeteris amaverunt, videlicet Petrus et Joannes. Currebant autem duo simul, sed Joannes praecucurrit citius Petro, et venit prior ad monumentum, sed ingredi non praesumpsit. Venit vero posterior Petrus, Et intravit. Quid, fratres, quid cursus iste significat? Nunquid haec tam subtilis evangelistae descriptio a mysteriis vacare credenda est? Minime. Neque enim se Joannes et praeisse et non intrasse diceret, si in ipsa sua trepidatione mysterium defuisse credidisset. Quid ergo 1531 per Joannem nisi Synago
Abbreviated transcription (Latin):
Ractus longa molestia stomachiᷤ
dui me caritati ur̃ȩ de lectionis
euangłicȩ loqui expositione ꝓ
hibuit. Uox nanq ipsa: a cla-¬
moris uirtute succumbit. Et quia a
multis audiri ñ ualeo. loqui fateor inter
multos erubesco: sed hanc itne uerecũ¬
diam ipse rep̃hendo. Quid enĩ: Nũqͥd fi
multis ꝓdesse nequeo: nec paricis cura¬
bo: Et si ex messe portare mampulos
multos ñ possũ: nunqͥdnã debeo ad areã
uacuus redire: Quãuis enĩ quantos de¬
beo ferre ñ ualeo: certe uel paucos. certe
uel duos. certe uel unũ ferã. Habet nãq
ipsa infirmitatis intentio mercedis suȩ
certitudinẽ: qͥa suꝑnus arbit̃ ñr. et si
pondus confiderat in retributione.ta¬
men uires pensat in pondere. Lectio sc̃i
euangłii quã mͦ fr̃s audistis. ualde in
suꝑficie hystorica ẽ aꝑta: sed eiꝰ nobis¬

Expanded text:
estia stomachus diu me charitati vestrae de lectionis evangelicae expositione loqui prohibuit. Vox namque ipsa a clamoris virtute succumbit; et quia a multis audiri non valeo, loqui, fateor, inter multos erubesco. Sed hanc in me verecundiam et ipse reprehendo. Quid enim? Nunquid si multis prodesse nequeo, nec paucis curabo? Et si ex messe portare manipulos multos non possum, nunquidnam debeo ad aream vacuus redire? Quamvis enim quantos debeo ferre non valeo, certe vel paucos, certe vel duos, certe vel unum feram. Habet namque ipsa infirmitatis intentio mercedis suae certitudinem, quia supernus arbiter noster, etsi pondus considerat in retributione, tamen vires pensat in pondere. 2. Lectio sancti Evangelii quam modo, fratres, audistis valde in superficie historica est aperta, sed e
Abbreviated transcription (Latin):
cha cognouimꝰ: nc̃ a qualib edi debeat
agnoscamꝰ. Sequit᷑. Sic autẽ comedetis illi.
Renes ur̃os accingetis. Quid in renib. ni-¬
si delectatio carnis accipit᷑: Unde & psal¬
mista postulat dicens. ure renes meos. Si
enĩ uoluntatẽ libidinis in renib ẽẽ nesci¬
ret: eos uri minime petisset. Unde quia
potestas dẏaboli in bumano genere maxi¬
me ꝑ luxuria preualuit: de illo uoce do¬
minica dicit᷑. Potestas eius in lũbis eius.
Qui gͦ pascha comedit. habere renes accin¬
ctos debet: ut qui sollemnitatẽ resurre¬
ctionis atq incorruptionis agit. corrup¬
tioni iam ꝑ uicia nulli subiaceat. Uolup¬
tates edomet: carnẽ a luxuria restrin¬
gat. Neq enĩ cognouit quȩ sit sollẽnitas
incorruptionis: qui adhuc ꝑ incontinen¬
tiam corruptioni subiacet. Hȩc quibdã¬

Expanded text:
cha cognovimus, nunc a qualibus edi debeat agnoscamus. Sequitur: Sic autem comedetis illum. Renes vestros accingetis . Quid in renibus nisi delectatio carnis accipitur? Unde et Psalmista postulat, dicens: Ure renes meos . Si enim voluptatem libidinis in renibus esse nesciret, eos uri minime petisset. Unde quia potestas diaboli in humano genere maxime per luxuriam praevaluit, de illo voce dominica dicitur: Potestas ejus in lumbis ejus . Qui ergo pascha comedit, habere renes accinctos debet, ut qui solemnitatem resurrectionis atque incorruptionis agit, 1536 corruptioni jam per vitia nulli subjaceat, voluptates edomet, carnem a luxuria restringat. Neque enim cognovit quae sit solemnitas incorruptionis, qui adhuc per incontinentiam corruptioni sub
Abbreviated transcription (Latin):
cesare impetrauit:ut donaret ȩccłie
xp̃i templũ romȩ. quod ab antiquis
pantheon ante uocabatur: quia hoc
quasi simulachrũ om̃ium uideretur
esse deorum. In quo eliminata omni
dei genitricis. atq om̃ium martyrũ
xp̃i: ut exclusa multitudine demonũ.

Expanded text:
esare impetraret donari Ecclesiae Christi templum Romae, quod ab antiquis Pantheon ante vocabatur, quia hoc quasi simulacrum omnium videretur esse deorum; in quo, eliminata omni Dei genitricis, atque omnium martyrum Christi, ut, exclusa multitudi