comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diuturnior magis magisq corrũpitur.
uł ȩtate uł morbo. uł uarus afflictationibis
donec ueniat adultimam quae ab omnib
mors uocat᷑. Eius aut̃ resurrectio differtur
in finem: cũ et ipsa iustificatio nr̃a ꝑficiet᷑
in effabilit̃. Tnc̃ enim similes ei erimus:
qͣm uidebimꝰ eũ sicuti. ẽ. Nc̃. uͦ quã diu corpꝰ
qđ corrumpit᷑ aggrauat animam & uita
humana suꝑ¬
humana suꝑ terram tota tẽptatio. ẽ
ñ iustificabitur in c̃spectu eiꝰ omnis uiuens.
incõparatione iuftitiae qua ȩquabimur an¬
głis. et głȩ quae reuel abitur in nobis.
sta renouatio ñ mom̃to uno fit ipsus
c̃ũsionis. sic̃ mom̃to uno fit illa in
baptismo renouata remissione om̃iũ
peccatoꝵ. Neq enim uł unum qͣntulũ cũq
remanet qđ ñ remittatur. Sed quẽ ad modũ
aliud. ẽ carere febribus : aliud ab infirmitate:
quae febribus facta .ẽ. reualescere. Itẽq aliud ẽ

Expanded text:
diuturnior, magis magisque corrumpitur diuturnior, magis magisque corrumpitur uel aetate uel morbo uel uariis afflictionibus, donec ueniat ad ultimam quae ab hominibus mors uocatur. eius autem resurrectio differtur in finem, cum et ipsa iustificatio nostra perficietur ineffabiliter. tunc enim similes ei erimus, quoniam uidebimus eum sicuti est. nunc uero quamdiu corpus quod corrumpitur adgrauat animam et uita humana super terram tota temtatio est, non iustificatur in conspectu eius omnis uiuens in comparatione iustitiae, qua aequabimur angelis, et gloriae, quae reuelabitur in nobis.ista renovatio non momento uno fit ipsius conversionis, sicut momento uno fit illa in Baptismo renovatio remissione omnium peccatorum: neque enim vel unum quantulumcumque remanet quod non remittatur. Sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est, revalescere; itemque aliud est
Abbreviated transcription (Latin):
De qͦ dicit. Per unũ hominem peccatũ intra¬
uit in mundũ & ꝑpecccitũ mors: et ita in om̃s
homines ꝑtransiuit. in qͦ om̃s peccauer̃ :
Ergo totus ille homo id.ẽ & interiore & exte¬
riore sui parte inueterauit ꝓpt̃ peccatũ :¬
et poene mortalitatis ad dictus ẽ Reno-¬
uatur aut̃ nc̃ scđm in teriorem hominem
ubi scđm sui creatoris imaginem reformat᷑:
exuens se in iustitiã hoc ÷ ueterem hominem
et induens iustitiam hoc ÷ nouũ hominem.
Inc autem cũ resurg& corpꝰ spĩtuale qđ semi-¬
natur animale. etiam exterior ꝑcipiet cȩ¬
lestis habitudinis dignitatem : ut totũ qđ
creatũ ẽ. recreetur. & totũ qđ factũ. ẽ refi¬
ciat᷑ : illo iecreante qͥ creauit. & reficiente
N corsore ad huc mortali renouatio uitȩ
inchoat᷑ a fide qͣ creditur in eum qͣi
iustificat impiũ : bonisq morib: au¬
getur & rborat᷑ dedie indiem : cũ magis
magisq renouat᷑ interior homo Corpus uͦ
tanquã homo exterior. qͣnto. ẽ haec uita

Expanded text:
um intrauit in mundum et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum sui creatoris imaginem reformatur, exuens se iniustitiam, hoc est ueterem hominem, et induens iustitiam, hoc est nouum hominem. tunc autem, cum resurget corpus spiritale, quod seminatur animale, etiam exterior percipiet caelestis habitudinis dignitatem, ut totum, quod creatum est, recreetur et totum, quod factum est, reficiatur illo recreante, qui creauit, et refiin corpore adhuc mortali renouatio uitae inchoatur a fide, qua creditur in eum qui iustificat impium, bonisque moribus augetur et roboratur de die in diem, cum magis magisque renouatur interior homo. corpus uero tamquam homo exterior, quanto est haec uita
Abbreviated transcription (Latin):
Lex itaq et iubendo et dicendo qđ sine
gr̃a impleri ñ potest homini demon¬
stratii suam infirmitatem ut quȩrat
demonstrata infirmitas saluatorem.
a quo sanata uoluntas possit qđ infir¬
ma non posset. Lex igitur adducit
ad fidem : fidesimpetrat sp̃m largiorem : diffum¬
dit sp̃s arcaritatem : implet caritas legem. Idõ
lex pelagoguis uocatur : sub cuius minacissima
seueritate qui inuocauerit nom̃ dñi saluus
erit. Quom odo aut̃ inuocabunt in quem ñ
credider̃ Pro inde ẽ. ne litera sine

Expanded text:
Lex itaque docendo et iubendo, quod sine Lex itaque docendo et iubendo, quod sine gratia impleri non potest, homini demonstrat suam infirmitatem, ut quaerat demonstrata infirmitas saluatorem, a quo sanata uoluntas possit, quod infirma non posset. lex igitur adducit ad fidem, fides impetrat spiritum largiorem, diffundit spiritus caritatem, implet caritas legem. ideo lex paedagogus uocatur, sub cuius minacissima seueritate qui inuocauerit nomen domini,! saluus erit. quo modo autem inuocabunt, in quem non crediderunt? proinde, ne littera
Abbreviated transcription (Latin):
hominem sp̃ituali intelligentia nutriamꝰ
multa quȩ scripta stͣ in cantico canticoꝵ
carnalit̃ accipiat. non ad luminose ca¬
ritatis fructum : sed ad libidinosȩ cupi
ditatis affectum. N ergo solo illo mͦ in¬
telligendũ ẽ qđ ait apłs litterai occi¬
dit. sp̃s autem uiuificat : sed etiam illo
eoq uł maxime quo aꝑtissime alio
loco dicit: Concupiscentiã nesciebam
nisi lex diceret ñ c̃cupisces. Et paulo
Ecce quid.ẽ littera occidit. et utiq ñ
uanto st̃ caritati futura meli¬
ora: tanto st̃ infirmitati uio¬
lentiora p̃sentia. Et utinam hi qui ea
uide et gemere nouer̃: iuncere et
euađe mereant᷑. Qđsine dĩ gr̃a nullo
mͦ uoluntas implet humana: qr nec
liba dicenda . ẽ quã diu ẽ uincentib
et uncientib cupiditatibus subdita.
A qͦ enim qͥs deuictus ẽ huic et seruus
addictus ẽ. Et si uos filius lib̃auerit.
ait ipse filius dĩ: tñc uere liberi eritis.

Expanded text:
hominem spiritali intellegentia nutriamushominem spiritali intellegentia nutriamusmulta quae scripta sunt in Cantico canticorum carnaliter accipiat non ad luminosae caritatis fditatis affectum. Non ergo solo illo modo intelligendum est quod ait Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat: sed etiam illo, eoque vel maxime, quo apertissime alio loco dicit, Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Et paulo Ecce quid est, Littera occidit. Et utique non unt caritati futura meliora, tanto sunt infirmitati uiolentiora praesentia. et utinam hi, qui ea uidere et gemere nouerunt, uincere et euadere mereantur! quod sine dei gratia nullo modo uoluntas implet humana, quia nec libera dicenda est, quam diu est uincentibus et uincientibus cupiditatibus subdita; a quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est, et: Si uos filius liberauerit, ait ipse dei filius, tunc uere liberi eritis.
Abbreviated transcription (Latin):
animo eiꝰ delectatio dilectioq summi il¬
lius atq in cõmutabilis boni qđ ds̃. ẽ.
etiam nc̃ cum ad huc ꝑfidem ambulat᷑
nondum ꝑspeciem. ut hac sibi uelut
arra data gratuiti muneris in ardes¬
cat in herere creatori. atq inflammet᷑
acceđe ad participationem illius ueri
luminis : ut ex illo ei bene sit a qͦ habet
ut sit Nã neq liberũ arbitriũ quicquam
nisi ad peccandũ ualet : si lateat ueritatis
uia. Et cũ id qđ agendũ et quo nitendũ. ẽ
coeꝑit ñ latere: nisi etiam delectet et
ametur. ñ agitur. ñ suscipit᷑: ñ bene ui¬
uitur. Ut aut̃ diligatur: caritas dĩ dif
pimus continenter recteq uiuendi littera. ẽ
occidens nisi ad sit uiuificans sp̃s. Neq enim
solo illo mͦ intelligendũ. ẽ. qđ legimus lit¬
tera occidit sp̃s autem uiuificat: ut aliquid
figurate scriptum cuius ẽ. absurda ꝓprie¬
tas non accipiamus sic̃ littera sonat: sed
aliud qđ significat intuentes. interiorem

Expanded text:
animo eius delectatio dilectioque summi illius atque incommutabilis boni, quod deus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi uelut arra data gratuiti muneris inardescat inhaerere creatori atque inflammetur accedere ad participationem illius ueri luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum ualet, si lateat ueritatis uia; et cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene uiuitur. ut autem diligatur, caritas dei diffpimus continenter recteque uiuendi, littera est occidens, nisi adsit uiuificans spiritus. neque enim solo illo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, ut aliquid figurate scriptum, cuius est absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, sed aliud quod significat intuentes interiorem
Abbreviated transcription (Latin):
Inter positũ .ẽ. uelam̃ : qr ñ poterat T̃
intende ad hunc splendorem uultus
eiꝰ filii i frł. quȩ figura euacuat᷑. Sic enĩ
dix̃ apłs. quȩ euacuantur. Quare eua¬
cuantur : qr ueniente imꝑatore. imagines
tollunt᷑ demedio. Ibi spectat᷑ imago. ubi
ẽ imago remouet᷑ imagines gͦ p̃fere¬
bant᷑: anteqͣm ueniret imꝑator nr̃ dñs¬
itic xẽc. Imaginib sublatis: fulg& p̃sen¬
tia imꝑatoris. Ergo cũ transierit qͥsq ad
dñm: auferet᷑ uelam̃ Sonabat enĩ uox
morsi ꝑuelũ: et facies morsi ñ apparebat
Sic et mͦ uideis sonat uoxxp̃i. ꝓuocem
scripturtirũ ueterũ. Uocẽ earũ audi¬
unt: faciem sonantis ñuident. UoluNd gͦ
ut auferat᷑ uel am̃ : transea s addñm.¬
plendor infaciem morsi tanqͣm
in facie carnali & mortali. nunꝗqd dut᷑nus aut
ȩt̃nus eẽ posset: Morte enim succedente ꝓ¬
fecto auferretur. Splendor aut̃ głȩ beati dñi

Expanded text:
interpositum est velamen, quia non poterant interpositum est velamen, quia non poterant intendere adhuc splendorem vultus ejus filii Israel. Quae figura evacuatur. Sic enim dixit Apostolus: Quae evacuantur . Quare evacuantur? Quia veniente imperatore imagines tolluntur de medio. Ibi spectatur imago, ubi , imago removetur. Imagines ergo praeferebantur, anteqtus. Imaginibus sublatis fulget praesentia imperatoris. Ergo cum transierit quisque ad Dominum, auferetur velamen. Sonabat enim vox Moysi per velum, et facies Moysi non apparebat. Sic et modo Judaeis sonat vox Christi per vocem Scripturarum veterum: vocem earum audiunt, faciem sonantis non vident. Volunt ergo ut auferatur velamen? Transeant ad Domplendor in facie Moysi, tanquam in facie carnali et mortali: numquid diuturnus aut aeternus esse posset? Morte enim succedente, profecto auferretur. Splendor autem gloriae beati D
Abbreviated transcription (Latin):
ichil enim ꝓdest testam̃tum uetus de
monte sr̃na inseruitutem generans:
nisi qr tefamonium ꝑhibet testam̃to nouo.
Alioquin : quãdiu legitur morses uelam̃
suꝑ corda eoꝵ positũ. ẽ. Cũ aut̃ inde qͥsq tran¬
sierit adxẽm: auferetur uelam̃. Ranseun¬
tiũ quippe intentio ipsa mutatur de uetere
ad noũ: ut noniam quisq intendat acciꝑe
carnalem sed spĩtualem felicitatem: id est
ab intentione qua expectabat᷑ in ccornali
regno falsa beatitudo canalis. ad intenti¬
onem qua ꝑ nouũ testam̃tũ expectabat᷑
i regno cȩloꝵ beatitudo uerissima sp̃ituał¬
uomͦ gͦ tollitur uelam̃. dic̃ ipse
apłs cũ aut̃ transieris ad dñm:
auferetur uelam̃ ludȩus gͦ ñ transiers
ad dñm: ñ ꝑtendit aciem m̃tis infinem:
Quomͦ illo tp̃r in hac figura filuisrł ñ ꝑ¬
tendebant aciem ocłoꝵ suoꝵ infinem. ł¬
id ẽ infaciem morsi facies enim morsi
splendida : figuram habebat ueritatis

Expanded text:
ihil enim prodest testamentum uetus de ihil enim prodest testamentum uetus de monte Sina in seruitutem generans, nisi quia testimonium perhibet testamento nouo. Alioquin, quamdiu legitur Moyses, uelamen super corda eorum positura est; cum autem inde quisque transierit adtium quippe intentio ipsa mutatur de vetere ad novum, ut non quisque intendat accipere carnalem, sed spiritualem felicitateab intentione, qua exspectabatur in carnali regno beatitudo falsa carnalis, ad intentionem, qua per nouum testamentum exspectatur in regno caelorum beatitudo uerissima spiritadicit ipse Apostolus: Cum autem transieris ad Dominum, auferetur velamen. Judaeus ergo non transiens ad Dominum, non pertendit aciem mentis in finem. Quomodo illo tempore in hac figura filii Israel non pertendebant aciem oculorum suorum in finem, id est, in faciem Moysi. Facies enim Moysi splendida figuram habebat veritatis:
Abbreviated transcription (Latin):
gatur & quasi denudetur : qđ sine xp̃o
obscurum atq ad oꝑtũ. ẽ Statim quippe
testam̃tum uetus. Non igit᷑ ꝑ dnĩ grãm
tanqͣm inutilia ibi tegerentur ablata st̃
sed tegmen potiꝰ qͦ utilia tegebantur
ratꝓpħia antiquis temporib:
et aꝓpħiae dispensatione nul¬
In aqua enim uinũ quodam mͦ latet
Dic̃ apłs qͥd intelligamꝰ in ista aqua.
Usq ad hodiernũ inquit diem quã diu
legitur moyses: id ipsũ uelam̃ suꝑ cor
euacuat᷑. Et cũ transieris inquit ad dñm:
duferetur uelam̃. Uelam̃ dic̃ ad oꝑtio¬
nem propħiae : ut ñ intelligeretur.
Tollitur uelam̃ cũ transieris ad d̃m. Sic
tollitur insipientia cũ transieris ad
dñm:  & qđ aqua erat. uinũ tibi fit.¬
Lege libios om̃s propħicos N intellecto xẽo qͥd
tam insipidum & fatuum inuenies: Intel¬
lige ibi xp̃m. Ñsolum sapit qđ legis sed etiã
mꝰ ebriat : mutans m̃tem a torpore : ut p̃terita
obliuiscens mea quȩ ante st̃ extendaris.¬

Expanded text:
gatur, et quasi denudetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. Statim quippe Testamentum Vetus. Non igitur per Domini gratiam, tanquam inutilia ibi tegerentur, ablata sunt; sed tegmen potius, quo utilia tegebanturrophetia antiquis temporibus, et a prophetiae dispensatione nulIn aqua enim vinum quodammodo latet. Dicit Apostolus quid intelligamus in ista aqua: « Usque ad hodiernum, inquit, diem, quamdiu legitur Moyses, idipsum velamen super cor evacuatur. Et cum transieris, inquit, ad Dominum, auferetur velamen » . Velamen dicit adopertionem prophetiae, ut non intelligeretur. Tollitur velamen, cum transieris ad Dominum: sic tollitur insipientia, cum transieris ad Dominum, et quod aqua erat, vinum tibi fit.Lege libros omnes propheticos, non intellecto Christo, quid tam insipidum et fatuum invenies? Intellige ibi Christum, non solum sapit quod legis, sed etiam inebriat; mutans mentem a corpore, ut praeterita obliviscens, in ea quae ante sunt extendaris
Abbreviated transcription (Latin):
rud faciet amicꝰ nutans. cũ se obtemꝑare
ñ posse existimat. et obtẽꝑare formidatꝰ
Si enim bona oꝑa sua in luce posuerre
hõinib intuenda. ut faciat qđ p̃ceptũ. ẽ sic lu¬
ceat lu men urm coram hoĩnib ut uideanT
bona oꝑa ur̃a. et glificent patrem ur̃m qͣi
in cȩlis ẽ : reum se teneri arbi trabitur ⁊
qr c̃tra p̃ceptũ fec̃ ubi dr̃. Attenidite ne
iustitiam urãm faciatis corã hõiib: ut
uideamini ab eis. Rursusq si hoc timens
et cauens ea quæe bene facit abscondit. ñ
se putabit serune imꝑanti & diceosi. lucere
lum̃ ur̃m corã hoĩb ut uidean bona õꝑa¬

Expanded text:
rgo faciet animus nutans, cum se obtemperare non posse existimat, et non obtemperare formidat? Si enim bona opera sua in luce posuerit hominibus intuenda, ut faciat quod praeceptum est, Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant bona opera vestra, et glorificent Patur, quia contra praeceptum fecit, ubi dicitur, Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis. Rursusque si hoc timens et cavens, ea quae bene facit absconderit, non se putabit servire imperanti et dicenti, Luceat vestrum coram hominibus, ut videant bona o
Abbreviated transcription (Latin):
ersonam eiꝰ gerebat morses : et ideo uelũ
ante se ponebat qͣndo loqͣebat᷑ popto:
qr q̃uam diu illi in lege ctirnalib gauidus
eoꝵ ne uiđent xẽm inscripturis Ablato enĩ
uelamine postea quã passus ẽ chñs uiusa st¬
secreta templi

Expanded text:
ersonam ejus gerebat Moyses, et ideo velum ante se ponebat, quando loquebatur populo: quia quandiu illi in lege, carnalibus gaudiis erent Christum in Scripturis. Ablato enim velamine, posteaquam passus est Dominus, visa ssecreta templi
Abbreviated transcription (Latin):
diccit: qͥscribens ad fideles ait: Fuistis aliqͣn¬
do tenebrȩ: nc̃ aut̃ lux in dño. Quis enim hͦc
fecit: nisi ille qͥcũ tenebiȩ essed suꝑ abrssum
dix̃. fiat lux et facta. ẽ lux : Qđ aꝑtius alio
loco idem apłs eaulus exp̃ssit dicens. Ds̃ qͥ
dixit de tenebris lucem clarescere claruit iN
cordibus nr̃is.¬
qua scimus ipsũ eẽ. lum̃ qͦ tenebrȩ nr̃ȩ illumi¬
nantur. Et id ipsum attende quem ad modũ
inculcet. Habemꝰ aut̃ inquit thesaurũ
Histum in uasis fictilibus: ut sublimitas sit¬

Expanded text:
dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux; et facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nosqua scimus ipsum esse lumen, quo tenebrae nostrae inluminantur. et id ipsum adtendo quemadmodum inculcet: habemus autem, inquit, thesaurum istum in uasis fictilibus, ut eminentia
Abbreviated transcription (Latin):
selam̃ morses euacuatur. Uelam̃
non lex. Attendite qͦmͦ dñs uene¬
rit : & euacuatur uelam̃. Quando pepen¬
dit in ligno: scissũ ẽ uelũ. Omagnũ mrs¬
terium o ini effabile sacraem̃tũ. Ransgres¬
sores legis auctorem legis crucifixer̃: & legis
secreta patuer̃. Nonne crux illa clauis fu¬
it dñi:  tenuit: et clausa dissoluit. Sed iu¬
daei etiam discisso uelo: cooꝑtam habeas
faciem. Nos autem ait apłs reuelata
facie głam dñi speculantes. in eandem
imaginem trans formam᷑ de gła ingłam
tanquam a dñi spũ

Expanded text:
n, non Moyses evacuatur: velamen, non lex. Attendite quomodo Dominus venerit, et evacuatur velamen: quando pependit in ligno, velum scissum est. O magnum mysterium! o ineffabile sacramentum! Transgressores legis crucifixerunt, et legis secreta patuerunt. Nonne crux illa clavis fuit Domini? Tenuit, et clausa dissolvit. Sed Judaei etiam discisso velo coopertam habent faciem. Nos autem, ait Apostolus, revelata facie gloriam Dei speculantes, in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam, tanquam u
Abbreviated transcription (Latin):
cȩcet m̃tes infidelium. Prȩcedit enim
Aliqͥd occultũ in occultis. ubi ds̃ agat ius¬
tissimum examen iudicii sui. ut quo¬
rundam m̃tes excȩcentur : qͦrundam
illuminentur : Cui uerissime dictũ. ẽ.
ludicia tua abrssus multa Cuiꝰ pro¬
funditatis in penitrabilem altitudinẽ
Apłs ad miratus exclamat. Oaltitudo di¬
uitiarũ sapientiȩ & scientiȩ dĩ. qͣm inscru¬
tabilia st̃ iudicia eiꝰ & coeterti. Illumi¬

Expanded text:
caecet mentes infidelium. praecedit enim caecet mentes infidelium. praecedit enim aliquid occultum in occultis, ubi deus agat iustissimum examen iudicii sui, ut quorundam mentes excaecentur, quorundam inluminentur. cui uerissime dictum est: indicia tua abyssus multa. cuius profunditatis impenetrabilem altitudinem apostolus admiratus exclamat:s o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt iudicia eius et ceter
Abbreviated transcription (Latin):
uasa irȩ quae ꝑfecta st̃ in ꝑditionem. et
ut notas facen& diuitias głȩ suae in uasa
Certe hic nullomͦ dici potest alium dm̃
ẽẽ. qͥ ostendit iram & demonstrat poten¬
tiam suam in uasis quae ꝑfecta st̃ ad ꝑdi¬
tionem. & alium qͥ ostendit diuitias in
uasis miscđiȩ. Nam unũ eundemq dm̃
facere utrumq apłica doctrina testat᷑.
Hinc ẽ et illud: Propt̃ hoc trecdidit illos
ds̃ in concupiscentias cordis eoꝵ in im¬
munditiam : ut contum elus afficiant
corpora sua in semet ipsis. Et paulo post.
ꝑpt̃ea tradidit illos ds̃ in passiones igno¬
iustus. excecat m̃tes infideliũ. Neq enĩ
umqͣm in his apłi uerb que cõmemo¬
raui alius ds̃ intellectus ẽ : quã ille q̃i
filiũ suũ misit dicentem. Inuidicium enĩ¬
ueni in hunc mundũ. ut qͥ ñ uident iu¬
deant: & qͥ uident. coeci fiant. Nã et hic
satis apparet m̃tib fideliũ : qͦmͦ ds̃ ex¬

Expanded text:
vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa Certe hic nullo modo dici potest, alium Deum esse qui ostendit iram et demonstrat potentiam suam in uasis, quae perfecta sunt ad perditionem, et alium, qui ostendit diuitias in uasis misericordiae. nam unum eundemque deum facere utrumque apostolica doctrina testatur. hinc est et illud: propter hoc tradidit illos deus in concupiscentias cordis eorum, in inmunditiam, ut contumeliis adficiant corpora sua in semet ipsis; et paulo post: propterea tradidit illos deus in passiones ignoiustus excaecat mentes infidelium. neque enim umquam in his apostoli uerbis, quae commemoraui, alius deus intellectus est quam ille, qui filium suum misit dicentem: in iudicium ueni in hunc mundudeant et qui uident caeci fiant. nam et hic satis apparet mentibus fidelium, quomodo deus ex
Abbreviated transcription (Latin):
anc sententiam pleriq nr̃m ita dis¬
tinguN : ut dm̃ uerũ dicaNt excȩcasse
unfideliũ mentes. Cũ enĩ legerint in qͥbus ds̃:
suspendunt proñtiationem : ac tnc̃ inferunt.
scłi huius excecauit m̃tes infidelium. Quia
et si ita ñ distinguas. sed exponendi gr̃a ita
uerboꝵ ordinem mutes. in quibus deus ex¬
cȩcauit m̃tes in fidelium scłi huus: idem qͥ
in illa distinctione sensus elucet. Potest enim
etiam talis ex oꝑatio qͣ excȩcant᷑ m̃ tes in fi¬
delium scđ̾m quendam modũ ꝑtinere ad
sic̃ idem paulus alibi dic̃ Nũquid iniqlis
ds̃ qͥ infert iram: Item alibi. Quid gͦ dici¬
mus inquit: Nunqͥd iniqͥtas ẽ apđ dm̃:
absit. Morses enim dic̃ Miserebor cui misertꝰ¬
en: et miscđiam p̃stabo cui misertus fueib¬
cũ gͦ p̃misissec qđ in concusse retinendũ. ẽ.¬
ñ eẽ. iniqͥtatem apd dm̃. et paulo post
attende qͥd dicat. Si aut̃ uolens ds̃ os¬
tende iram & demonstrare poten¬
tiam suam attulit in multa patientia

Expanded text:
 sententiam plerique nostrum ita distingunt, ut deum uerum dicant excaecasse infidelium mentes. cum enim legerint: in quibus deus, suspendunt pronuntiationem; at tunc inferunt: saeculi huius excaecauit mentes infidelium. quia etsi ita non distinguas, sed exponendi gratia ita uerborum ordinem mutes: "in quibus deus excaecauit mentes infidelium saeculi huius" idem qui in illa distinctione sensus elucet. potest enim etiam talis operatio, qua excaecantur mentes infidelium, secundum quendam modum pertinere ad sicut idem Paulus alibi dicit: Nunquid iniquus Deus, qui infert iram? Item alibi. Quid ergo dicemus, inquit, Nunquid iniquitas est apud Deum? Absit. Moyses enim dicit: Miserebor cui miserebor, et misericordiam praestabo cui misertus fueCum ergo praemisisset, quod inconcusse est retinendum, non esse iniquitatem apud Deum, paulo post attende quid dicat: Si autem volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit in multa patientia
Abbreviated transcription (Latin):
Non dixit maledicta t̾ra: sed maledictus
popłs iudaicus infidelis a t̾ra id ẽ ab ec¬
clesia : quȩ aꝑuit os suũ in c̃fessione pecca¬
toꝵ acciꝑe sanguinem xẽi qͥ fusus ẽ. in re¬
missionem peccatoꝵ. demanu ꝑsecutoris
nolentis eẽ sub gr̃a sed sublege: ut e&̃ ab ec¬
cła maledictus : id.ẽ ut eum̃ intelligeret
et ostendet eccła maledictũ : dicentẽ apło.
quic̃q enim ex oꝑib legis st̃: sub maledicto
st̃ legis. Deinde cũ dixisset maledictus tu

Expanded text:
Non dixit maledicta terra, sed maledictus populus Judaicus infidelis a terra, id est ab Ecclesia, quae aperuit os suum in confessione peccatorum accipere sanguinem Christi, qui fusus est in remissionem peccatorum de manu persecutoris, nolentis esse sub gratia, sed sub lege, ut esset ab Ecclesia maledictus, id est ut eum intelligeret et ostenderet Ecclesia maledictum, dicente Apostolo: Quicunque enim ex operibus legis sunt sub maledicto sunt legis.
Abbreviated transcription (Latin):
Iuod ñ poteraq̃ intenđe filii isrł usq iri
finem uultus morsi. & idõ eisꝑ uelũ loqͥe¬
batur: hoc significcit qr littera legis iusai¬
ficat neminem: seđ uelamen positũ ẽ. iñ lectione
ueteris testam̃ti donec ad xp̃m transeat᷑. et aufe¬
ratur uelam̃ id ẽ transeatur ad gr̃am. et intel¬
ligat᷑ ab ipso nob̵ eẽ iustificationem. qͣfaciamꝰ
qđ iub& : qui ꝓpt̃ea iubet. ut in nob deficientes.

Expanded text:
uod non poterant intendere filii Israhel usque in finem uultus Moysi et ideo eis per uelum loquebatur, hoc significat, quia littera legis iustificat neminem, sed uelamen positum est in lectione ueteris testamenti, donec ad Christum transeatur et auferatur uelamen, id est transeatur ad gratiam et intellegatur ab ipso nobis esse iustificationem, qua faciamus quod iubet. qui propterea iubet, ut in nobis deficientes
Abbreviated transcription (Latin):
ñ intelligens posuit: continuo ꝓspex̃ istos futuros
uerbosos atq blasphemos: qui putaturi eẽa ex
hoc legem fuisse rep̃hensam: moxq subiungit
Quid gͦ dicemꝰ: Lex peccatũ ẽ ᷑ Absit. Sed pẽc¬
catum non cognoui : nisi ꝑ legem. Nam concupi

Expanded text:
non intelligens posuit: continuo prospexit istos futuros non intelligens posuit: continuo prospexit istos futuros verbosos atque blasphemos, qui putaturi essent ex hoc Legem fuisse reprehensam; moxque subjunxit: Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit: sed peccatum non cognovi nisi per Legem. Na
Abbreviated transcription (Latin):
illa pecccitor. insuꝑ etiam p̃uaricator
amissa excusatione ignorantiȩ conuictus
iacet: sub ista .uͦ. & parcente et opitulante.
nec qͥ mala .ẽ. oꝑatus extinguitur. et ut
bona oꝑetur accenditur. Quid gͦ mirũ. ẽ¬
si illa dicta. ẽ ministratio mortis ubi litt̃a
occidit malũ prohibendo qͦd fit. et bonũ
imꝑando qđ ñ fit : Ita .uͦ. dicta ẽ minis¬
tratio sp̃s utiq uiuificantis. ut ap̃uarica¬
tionis morte surganꝰi. et iustitiam non rei
legamus intabulis. sed liberi in cordibus et
in moribus habeamꝰ. Hoc & testam̃tum no¬
uum distat auetere. qr ibi uetus homo
formidinis coartatur angustiis : hic no¬
uus homo spatiatur latitudine caritatis:
lex et ministratio mortis rectẽ dicta sit. &
tam̃ scã & iusta & bona sit. illud recolamꝰ qđ in
epła positũ. ẽ ad romanos. Cũ enim dixisset
ita ut seruiamꝰ in nouitate sp̃s et ñ inuetustate
litterȩ. quae sententia simillima. ẽ illi quam iste

Expanded text:
illa peccator, insuper etiam praevaricator illa peccator, insuper etiam praevaricator amissa excusatione ignorantiae convictus jacet: sub ista vero et parcente et opitulante, nec qui mala est operatus exstinguitur, et ut bona operetur accenditur. Quid ergo est mirum, si illa dicta est ministratio mortis, ubi littera occidit, malum prohibendo quod fit, et bonum imperando quod non fit; ista vero dicta est ministratio spiritus, utique vivificantis, ut a praevaricationis morte surgamus, et justitiam non rei legamus in tabulis, sed liberi in cordibus et in moribus habeamus? Hoc est Testamentum Novum distans a Vetere; quia ibi vetus homo formidinis coarctatur angustiis, hic novus homo spatiatur latitudine charitatis. modo et Lex ministratio mortis recte dicta sit, et tamen sancta et justa et bona sit, illud recolamus quod in Epistola positum est ad Romanos. Cum enim dixisset, Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae; quae sententia simillima est illi quam iste
Abbreviated transcription (Latin):
ad grãm confugerent. ñ iubentem tantum mͦ
sed uuantem. quȩ nouo testam̃to. ẽ reuelata.
Hinc putaNT isti diuimnoꝵ eloquioꝵ blafp̃hema¬
tores. malam fuisse legem quȩ data. ẽ ꝑmorsen.
qr dicta ẽ ministratio mortis in litteris figu¬
rata lapideis: ñ intuentes propt̃ eos eẽ. dictũ
qͥ suo libero arbitrio legem sufficere arbi-
sub eiusdem legis litt̃a tenebant᷑. Unde alibi
dicit. Lex iram oꝑatur. Ubi enim lex ñ ẽ : nec
p̃uaricctio. Hinc ostendens unde dixerit.
lex iram oꝑat᷑ Neq enim eiꝰ p̃uaricatio
mala ẽe: nisi lex ipsa bona ea&̃. Multũ. ẽ.
et nimis longũ enc̃ta colligere quȩ in
hanc sententiam beatꝰ dic̃ apłs legem dis¬
tingueis a gr̃a : eo qͦd sub illa elidantur
elãti : sub ĩsta erigantur elisi. Et qđ illa
intantum bona sit ut bona iubeat: haec
intantum ut bona conferat. Illa iustitiȩ
faciat auditorem: ista factorem. Et ideo sub

Expanded text:
ad gratiam confugerent, non jubentem tantummodo, ad gratiam confugerent, non jubentem tantummodo, sed juvantem, quae Novo Testamento est revelata. Hinc putant isti divinorum eloquiorum blasphematores, malam fuisse Legem quae data est per Moysen, quia dicta est ministratio mortis in litteris figurata lapideis: non intuentes propter eos esse dictum, qui suo libero arbitrio Legem sufficere arbitraricationis sub ejusdem Legis littera tenebantur. Unde alibi dicit, Lex iram operatur: ubi enim lex non est, nec praevaricatio : hinc ostendens unde dixerit, Lex iram operatur. Neque enim ejus praevaricatio mala esset, nisi Lex ipsa bona esset. 25. Multum est et nimis longum colligere, quae in hanc sententiam beatus dicit Apostolus, Legem distinguens a gratia; eo quod sub illa elidantur elati, sub ista erigantur elisi; et quod illa in tantum bona sit ut bona jubeat, haec tantum ut bona conferat. Illa justitiae facit auditorem, ista factorem. Et ideo sub
Abbreviated transcription (Latin):
cuatur: quare non magis ministratio
sp̃s erit ingła: Nam siministratio dam¬
nationis gła ẽ: multo magis ministratio
iustitiȩ abundabit ingla. Etenim non
głificcitum ẽ in hac parte id qđ declaratũ
ẽ propt̾ excellentem claritatem Nam si id
qđ destruitur ingła ẽ: multo magis illud
qđ manet in gła. ẽ Hoc mͦ iste posuit uerba
apłica. Nec ameliore in t̃p̃tatione pluri¬
mum distat : qua dicta ẽ ministratio mor¬
tis in litteris formata lapideis. Hinc exis¬
timeit insanus iste qđ morti ministrauerit
morses : id ẽ mortis auctori: maligno scilicet
sp̃ui. quem mundi huius iste opinatur
auctorem: ignorans ministrationem mor¬
et scã & bona: p̃uaricatorib intulit mortem qͦs
dĩ er̃a non aduiuit aduustitiãt legis implen¬
dam. Oportebat enim ut testam̃to ueters lex
imponeretur suꝑbis: et de suȩ uoluntatis uir¬
tute fidentibus quae ñ daret iustitiam sed ui¬
beret: ac sic morte p̃uaricationis impliciti

Expanded text:
stratio spiritus erit in gloria? Nam si ministratio damnationis gloria est, multo magis ministratio justitiae abundabit in gloria. Etenim non glorificatum est in hac parte id quod declaratum est propter excellentem claritatem. Nam si id quod destruitur, in gloria est; multo magis illud quod manet, in gloria est. Hoc modo iste posuit verba apostolica, nec a meliore interpretatione plurimum distat. Quia ergo dicta est ministratio mortis in litteris formata lapideis, hinc existimat quod morti ministraverit Moyses, id est, mortis auctori, maligno scilicet spiritui, quem mundi hujus iste opinatur auctorem: ignorans ministrationem moret sancta et bona, praevaricatoribus intulit mortem, quos Dei gratia non adjuvit ad justitiam Legis implendam. Oportebat enim ut Testamento Vetere Lex imponeretur superbis, et de suae voluntatis virtute fidentibus, quae non daret justitiam, sed juberet; ac sic morte praevaricationis impliciti,
Abbreviated transcription (Latin):
caritas. Luttera occidit: sp̃s aut̃ uiuificat
Non ut aliud impleas quam tibi ꝑ litte¬
ram iubetur : sed sola litera reum facit
Gr̃a et apeccato liberat: & litteram
donat impleri. Unde fit ꝑ grãm remis
litteram. qr dictũ. ẽ litt̃a oeccidit. hoc ÷
enm. littã reos facit. Dat᷑ p̃ceptũ: non ad¬
iuuaris gr̃a: continuo te inuenis ñ solum
ñ oꝑatorem legis sed etiam reum p̃uaricati¬
onis. Ubi enim ñ ẽ lex: nec p̃uaricatio. Ñ gͦ
rep̃bensa. ẽ lex cũ dictũ est littera occidit.
sp̃s aut̃ uiuificat: quasi illam condemna
pite. Hac locutione dictũ. ẽ scientia inflat
Quid ẽ scientia inflat: seientia damnata ẽ¬

Expanded text:
Ideo, Littera occidit, Spiritus autem vivificat . Non ut aliud impleas, quam tibi per Litteram jubetur: sed sola littera reum facit, gratia et a peccato liberat, et litteram donat impleri. Unde fit per gratiam relitteram, quia dictum est, Littera occidit. Hoc est enim, littera reos facit. Datur praeceptum, non adjuvaris gratia: continuo te invenis non solum non operatorem legis, sed etiam reum praevaricationis. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio . Non ergo reprehensa est lex, cum dictum est, Littera occidit, Spiritus autem vivificat, quasi illam condemnarpite. Hac locutione dictum est, Scientia inflat. Quid est, Scientia inflat? Scientia damnata e
Abbreviated transcription (Latin):
urministratio mortis dr̃ sibona . ẽ. lexe
qr peccatũ ut appareat peccatũ. ꝑ bo¬
num michi oꝑatum . ẽ. mortem. Nec mireris. cũ
de ipsa p̃dicatione euangłii dictũ sit. xp̃i bonꝰ
odor sumꝰ. in his qui salui fiunt. et in his qͥ ꝑeuss.
Aliis qͥdem odor uitȩ iuitã: aliis autem odor
mortis ad mortem. Ad iudaos enim dicta. ẽ lex
ministratio mortis ad qͦs et in lapide scripta ẽ
ad eoꝵ duritiam figurandam : ñ ad eos qͥ legẽ
ꝑcaritatem implent. Plenitudo enim legis ca¬

Expanded text:
ministratio mortis dicitur, si bona est lex? Quia peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Nec mireris, cum de ipsa praedicatione Evangelii dictum sit: Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor vitae in vitam, aliis autem odor mortis in mortem . Ad Judaeos enim dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide scripta est ad eorum duritiam figurandam; non ad eos qui legem per charitatem implent. Plenitudo enim legis, cha
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatur peccatũ omnem concu piscentiam.
Qualem se fuisse inuetere testam̃to etiam ipse
apłs ostendens: occasione inquit accepta. pec¬
catũ ꝑmandatũ oꝑatũ. ẽ. m me omnem c̃cupis¬
centiam: ꝑ qđ mandatũ : nisi qđ ait c̃cupiscen¬
tiam nesciebam nisi lex diceret ñ concupisces.
Nũquid malũ ẽ ñ concupiscere : Immo maxime
bonũ. Bona ẽ gͦ lex: quȩ hoc dicit. Sed ubi non
adẽ uiuificans fp̃s: hȩc ipsa lex quae bonum
diẽ occidit: qr peccaiti uirtꝰ ẽ cũ ꝑ illam oꝑatur
omnem c̃cupiscentiam: in flammans dȩ ꝓhibi¬
tione qđ ñ extinguit᷑ ꝑ iubentem litteram
timore poene : sed ꝑuiuantem spm dilectione
ꝑmalum : sed ꝑbonũ. Hic euigilent si possunt.
qui legem dĩ atq eiꝰ ministrum morsen cȩco
et furioso corde rep̃hendunt. Idõ qͥppe est
ministratio mortis : qr peccatũ ꝑbonum
oꝑatũ ẽ mortem. Idõ . ẽ ministratio damnationis :
qr peccatũ ꝑbonũ oꝑatum ẽ damnationem.

Expanded text:
atur peccatum omnem concupiscentiam. Qualem se fuisse in Vetere Testamento etiam ipse Apostolus ostendens, Occasione, inquit, accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Per quod mandatum, nisi quod ait, Concupiscentiam nesciebam, nisi Lex diceret, Non concupisces? Numquid malum est non concupiscere? Imo maxime bonum. Bona est ergo Lex quae hoc dicit: sed ubi non adest vivificans spiritus, haec ipsa Lex quae bonum dicit, occidit: quia peccati virtus est, cum per illam operatur omnem concupiscentiam, inflammando prohibitione; quod non exstinguitur per jubentem litteram timore poenae, sed per juvantem spiritum dilectione Per malum; sed, per bonum. Hic evigilent, si possunt, qui Legem Dei atque ejus ministrum Moysen caeco et furioso corde reprehendunt. Ideo quippe est ministratio mortis, quia peccatum per bonum operatum est mortem: ideo est ministratio damnationis, quia peccat
Abbreviated transcription (Latin):
potest nisi fuerit lib̾atus ab eo qui dixit. si
uos filius libauerit tnẽ uere liberi ertas:
Nec itaut cũ quisq fuerit apeccciti domina¬
tione lib̾atus iam ñ indigeat sui libatoris
auxilio : sed ita potiꝰ ut ab illo audiens. sine
me potestis nichil facere. dicat ei et ipse
Adiutor ms esto ne delinqͣs me Qđsi¬

Expanded text:
potest, nisi fuerit liberatus ab eo qui dixit, Si potest, nisi fuerit liberatus ab eo qui dixit, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis . Nec ita ut, cum quisque fuerit a peccati dominatione liberatus, jam non indigeat sui liberatoris auxilio: sed ita potius, ut ab illo audiens, Sine me nihil potestis facere ; dicat ei et ipse, Adjutor meus esto, ne derelinquas me
Abbreviated transcription (Latin):
adiunx̃ sp̃s uiuificat: dedit intelligi. litt̃a
litteram facit: sic scientia sine caritate
inflat: caritas cum scientia ȩdificat.
Ñs aut̃ ipseñ solum oftendit nob a quo
malo declinemꝰ et qͦd bonum faciamꝰ
qđ solũ potest legis littera: uerum etiam ad¬
iuuat nos ut declinemꝰ amalo et faciamus
bonum: qͦd nullus potest sine spũ gr̃ȩ. Quȩ
sidesit: ad hoc lex ad est ut reos faciat et
discit in ea malum et bonum: et ñ confiders
inuirtute sua confugit ad gr̃am. qͣ p̃stante de¬
clinet amalo & faciat bonum. Qius autem
confugit ad grãm. nsi cum adñõ gressus
hominis diriguntur: &uiam eiꝰ uolet: Ac
ꝑ hoc et desiderare auxilium gr̃a : mitium
grẽ ẽ. Dequo ait ilłe. Et dixi. nc̃ coepi:
hȩc ẽ immutatio dexterȩ excelsi. Liberũ
itaq arbitrium et ad malum et ad bonũ
faciendum confitendũ ẽ nos hab̾e. Sed m
malo faciendo liber. ẽ quisq iustitiȩ. ser¬
uusq peccati: m bono aut̃ liber ẽẽ nullus

Expanded text:
autem vivificat, dedit intelligi, Litteralitteram facit; sic scientia sine charitate inflat, charitas cum scientia aedificat.nus autem ipse non solum ostendit nobis, a quo malo declinemus, et quod bonum faciamus, quod solum potest legis littera: verum etiam adjuvat nos, ut declinemus a malo, et faciamus bonum , quod nullus potest sine spiritu gratiae: quae si desit, ad hoc lex adest, ut reos faciat et discit in ea malum et bonum, et non confidens in virtute sua confugit ad gratiam, qua praestante declinet a malo, et faciat bonum. Quis autem confugit ad gratiam, nisi cum a Domino gressus hominis diriguntur, et viam ejus volet ? Ac per hoc et desiderare auxilium gratiae, initium gratiae est: de quo ait ille, Et dixi: Nunc coepi; haec est immutatio dexterae Excelsi . Liberum itaque arbitrium et ad malum et ad bonum faciendum confitendum est nos habere: sed in malo faciendo liber est quisque justitiae servusque peccati; in bono autem liber esse nullus
Abbreviated transcription (Latin):
cto desidium peccandi. Qđ ñ extinguitur
nisi contrario desiđio racte faciendi. ubi
fides ꝑ dilectionem oꝑatur. Hoc autem
ñ p̃stat littã iubens: sed spõs iuuans. Ñ lex gͦ
sed gr̃a Nonuetus testam̃tum inseruitutẽ
generans qđ ẽ agar : sed nouui in qͦ ñ sumus

Expanded text:
cto desiderium peccandi: quod non exstinguitur, cto desiderium peccandi: quod non exstinguitur, nisi contrario desiderio recte faciendi, ubi fides per dilectionem operatur . Hoc autem non praestat littera jubens, sed spiritus juvans: non Lex ergo, sed gratia; non Vetus Testamentum in servitutem generans, quod est Agar, sed Novum i
Abbreviated transcription (Latin):
scm̃. et iustũ. et honũ. Qđ gͦ bonũ. ẽ. mͥ factũ est
mors: absit. Sed peccatũ ut appareat pecccitum :
ꝑbonũ mͥ oꝑatũ ẽ mortem. Ecce quid ẽ ministra¬
tio mortis: ecce qͥd . ẽ litt̃a occidit. Ecce quem ad mo¬
dum lex ñ ẽ pecccitũ. & mandatũ erat inuitam.
et lex scã. et mandatũ scm̃. et iustum. et bonum
dĩ ñ adiuuat gr̃a: ministratio mortis facta ẽ. lex
inuetere testam̃to ꝓpt̃ occidentem litteram. ͣ
tio mortis et ministratio damnationis. hoc est
occcisione accepta. peccatum ꝑmandatũ oꝑatũ
ẽ. in me omnem concupiscentiam: hoc ÷ adue¬
niente mandato peccatũ reuixit. hoc ÷ muen¬
tũ. ẽ mͥ mandatum qđ erat inuitam hoc. eẽ.
in mortem: hoc ÷ oceasione accepta. pecca¬
tũ ꝑmandatũ fefellit me et ꝑillud occidit :
hoc. ẽ lex sub intrauit. ut abundaret delictũ :
hoc ÷ lex iram oꝑat᷑: hoc ÷ uirtꝰ peccati lex.
Pobibitio enim peccati qđ ẽ. lex : aug& ꝓfe¬

Expanded text:
go bonum est, mihi factum est mors? Absit: sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem . Ecce quid est ministratio mortis; ecce quid est, Littera occidit : ecce quemadmodum Lex non est peccatum; et, mandatum erat in vitam; et, lex sancta, et mandatum sanctum et justum et bonum: Dei non adjuvat gratia, ministratio mortis facta est Lex in Veteri Testamento propter occidentem litteram; etm, ministratio mortis et ministratio damnationis; hoc est, Occasione accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam; hoc est, Adveniente mandato peccatum revixit; hoc est, Inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in mortem; hoc est, Occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me, et per illud occidit; hoc est, Lex subintravit, ut abundaret delictum ; hoc est, Lex iram operatur ; hoc est, Virtus peccati Lex . Prohibitio enim peccati quod est Lex, auget profe
Abbreviated transcription (Latin):
grã. iam ñ eo mͦ littera & lex appellatur. sic̃
ꝑse ipsam cũ occidit abundante delicto.
Ita enim lex et uirtus peccciti dicta ẽ cũ au¬
get eius noxiam delectationem ꝑseuerã
phibitionem. nec tam̃ etiam sic mala est :
sed peccatũ ut appareat peccctũ ꝑ bonũ
oꝑatũ ẽ mortem Ita multa quibuscdam
st̃ noxia : quã uis non sint mala
ecalogũ qͥppe legis. id ẽ .x. no¬
tissima illa p̃cepta. digito dĩ
duab lapideis tabuł primũ fuisse con¬
scripta certissimũ. ẽ nob̃. Sed lex qͣndo
ñ adiuuat gr̃a p̃uaricatores facit: et
tantũ mͦ in littera. ẽ. Propt̃ hoc enim
maxime ait apłs. Littera occidit: sp̃s
aut̃ uiuificcit. Accedat gͦ ad litteram sp̃s
ne occidat litterti quẽ ñ uiuificait sp̃s.
sed ut oꝑemͣ p̃cepta legis. ñ uirib nr̃is. sed
grti saluatoris.

Expanded text:
gratia iam non eo modo littera et lex appellatur, sicut gratia iam non eo modo littera et lex appellatur, sicut per se ipsam cum occidit abundante delicto. ita enim lex et uirtus peccati dicta est, cum auget eius noxiam delectationem per seueram prohibitionem. nec tamen etiam sic mala est; sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum operatum est mortem. ita multa quibusdam sunt noxia, quamuis non sint malaecalogum quippe Legis, id est, decem notissima illa praecepta digito Dei duabus lapideis tabulis primum fuisse conscripta certissimum nobis est . Sed Lex quando non adjuvat gratia, praevaricatores facit, et tantummodo in littera est: propter hoc enim maxime ait Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat . Accedat ergo ad litteram spiritus, ne occidat littera quem non vivificat spiritus; sed ut operemur praecepta Legis, non viribus nostris, sed munere Salvatoris.
Abbreviated transcription (Latin):
nos eẽ. iustos non posse: quia legem dedit.
qr doctrinam instituit: qr bona p̃cepta
mandauit: Illa enim sine adiuuante sp̃ũ.
ꝓculdubio.ẽ. littera occidens. Cum. uͦ.
ad est uiuificans sp̃s. hoc ipsum intus
conscriptum facit diligi qđ foris scriptum
lex faciebat timeri.
era sponsa xp̃i intelligit quid distet
int̃ litteram et spm : quȩ duo di¬
cuntur alio mͦ lex et gr̃a. Et non iam iN
uetustate litterȩ sed innouitate sp̃s deo
seruiens: ñ. ẽ iam sublege sed sub gr̃a. Et¬
sic uidet non rep̃hendi legem cum dr̃ lit¬
tera occidit sp̃s autem uiuificat: sicut
ñ rep̃henditur scientia cũ dr̃. scientia inflat
caritas uͦ edificat. Nam utiq ipse dixerat
Scimꝰ qr om̃s scientiam habemꝰ Et tñc ad¬
iungit. Scientia inflat: caritas uͦ ȩdificcit
Ut quid gͦ habebat ipse qͦ inflaretur: nisi qr
cũ ccritate non solum ñ inflat scientia. sed
etiam firmat: Ita littera cũ spũ et lex cũ

Expanded text:
nos iustos esse non posse, quia legem dedit, quia doctrinam instituit, quia bona praecepta mandauit. illa enim sine adiuuante spiritu procul dubio est littera occidens; cum uero adest uiuificans spiritus, hoc ipsum intus conscriptum facit diligi, quod foris scriptum lex faciebat timeri.ma insultas, intellegit, quid distet inter litteram et spiritum, quae duo dicuntur alio modo, lex et gratia, et non iam in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus deo seruiens non est iam sub lege, sed sub grasic uidet non reprehendi legem, cum dicitur: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sicut non reprehenditur scientia, cum dicitur: scientia inflat, caritas uero aedificat. nam utique ipse dixerat: scimus, quia omnes scientiam habemus, et tunc adiungit: scientia inflat, caritas uero aedificat. utquid ergo habebat ipse, quo inflaretur, nisi quia cum caritate non solum non inflat scientia, sed etiam firmat? ita littera cum spiritu et lex cum
Abbreviated transcription (Latin):
& gła der kansformam gͦ dix̃ deforma in for¬
mam: mutam᷑ atq transimꝰ deforma obscura
informam lucidam : qr & ipsa obscura imago
dei.ẽ Et si imago. ꝓfecto etiam gła: inqua
hões sumꝰ creati :÷ praȩ stantes coet̃is animalib.
De ipsa qͥppe humana natura dictũ . es t
Ur quidem ñ debet uelare caput: cũ sit
imago et gła dĩ Quae natura in reb creatis
excellentissima cũ a suo creatore ab impietate
iustificatur. a deformi forma formosam trans¬
format᷑ informam. Est quippe & in ipsa impie¬
tate. qͣnto magis damnabile uitium : tanto
certius nat᷑a laudabił. Et ob hoc addidit: de
gła ingłam. De gła creationis. idi głam iust¬
ficcitionis Quã uis possit hoc et aliis modis
qͣ similes ei erimꝰ : qm uidebimꝰ eũ sicuti est

Expanded text:
 Transformamur ergo dicit, de forma in formam mutamur, atque transimus de forma obscura in formam lucidam; quia et ipsa obscura, imago Dei est; et si imago, profecto etiam gloria, in qua homines creati sumus, praestantes caeteris animalibus. De ipsa quippe natura humana dictum est, Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Quae natura in rebus creatis excellentissima, cum a suo Creatore ab impietate justificatur, a deformi forma formosam transfertur in formam. Est quippe et in ipsa impietate, quanto magis damnabile vitium, tanto certius natura laudabilis. Et propter hoc addidit, de gloria in gloriam: de gloria creationis in gloriam justificationis. Quamvis possit hoc et aliis modis qua similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in eo decalogo qui datus. ẽ in monte
srna. hoc solum p̃cepto figurato occul¬
tatum.ẽ. qͦd ad sabbatũ ꝑtinet Sabbatũ
autem sanctificationis ẽ. Nec uacat qđ¬
illo die popłs ab omni oꝑe seruili absti¬
nere p̃ceptus. ẽ quo significatur peccatũ:
nisi qr non peccare sc̃ificationis. ẽ hoc. ẽ.
abus lapideis tabulis conscripta. ẽ solum
int̃ coetera in umbra figurate positũ. ẽ.
in quo iudai sabbatũ obseruant: ut hoc
ipso significciretur tempus tñc fuisse oc¬
cultande grȩ quȩ nouo testam̃to fuerat
ꝑxẽi passionem tanquam scissione ueli
reuelanda. Cũ enim transierit inquit
adxẽm: auferetur uelam̃. Dñs autem

Expanded text:
quod in eo Decalogo, qui datus est in monte quod in eo Decalogo, qui datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est. quod ad sabbatum pertinet. sabbatum autem dies sanctificationis est. nec uacat. qillo die populus ab omni opere seruili abstinere praeceptus est, quo significatur peccatum, nisi quia non peccatum sanctificationis est, hoc est abus lapideis tabulis conscripta est, solum inter cetera in umbra figurae positum est, in qua ludaei sabbatum obseruant, ut hoc ipso significaretur tempus tunc fuisse occultandae gratiae, quae nouo testamento fuerat per Christi passionem tamquam scissione ueli reuelanda; cum enim transieris. inquit, ad Christum, auferetur uelamen. Dominus autem
Abbreviated transcription (Latin):
tere uetustatem si desit nouitas sp̃s reos facere
potius cognitione peccati. quam libare a
peccato. Vnde et alibi scriptũ. ẽ. Qui apponit
scientiam : apponit & dolorem. Ñqr ipsa lex
malũ ẽ: sed qr mandatũ bonũ habet iN
litterti demonstrante. ñ in adiuuante sp̃u
Qđ mandatũ si fit timore poene ñ amore uis¬
titiae. seruilit̃ fit ñ libalit̃: et idõ nec fit.
N enim fructus ẽ. bonꝰ : qͥ decaritatis radice
ñ surgit . Porro aut̃ si ad sit fides quȩ ꝑdile¬
ctionem oꝑatur: incipit condelectari legidĩ
scđm interiorem hominem. Iuae delectatio
ñ litterȩ sed sp̃s donũ. ẽ etiam si alia lex in
m̃bris ad huc yepugnat legim̃tis. donec in
nouitatem quȩ dedie indiem interiore
homine augetur. tota uetustas mutata
ꝑrranseat. lib̾ante nos de corpore mortis
quae in xẽi euangłio reuelata. ẽ. dispen¬
satione temporum ordinatissima. sicut
ds̃ nouit cuncta disponere Et fortasse
ad illud ipsum eius latibulum ꝑtinet

Expanded text:
terae uetustatem, si desit nouitas spiritus, reos facere potius cognitione peccati quam liberare a peccato. unde et alibi scriptum est: qui apponit scientiam, apponit dolor e m, non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in littera demonstrante, non in adiuuante spiritu. quod mandatum si fit timore poenae, non amore iustitiae, seruiliter fit, non liberaliter et ideo nec fit. non enim fructus est bonus, qui de caritatis radice non surgit. porro autem si adsit fides, quae per dilectionem operatur, incipit condelectari legi dei secundum interiorem hominem, quae delectatio non litterae, sed spiritus donum est, etiamsi alia lex in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur. tota uetustas mutata pertranseat liberante nos de corpore mortis quae in Christi euangelio reuelata est dispensatione temporum ordinatissima, sicut deus nouit cuncta disponere. et fortasse ad illud ipsum eius latibulum pertinet,