comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta di⁊ hominũ homo xp̃ciłie. Ille enuu
homo. ut auerbo patͥ coȩt̾no inunitatem
ꝑsonȩ assũpcus filius unigenitꝰ ẽẽt: u̾n
hoc meruit. Qđ eiꝰ bonũ qualec̃q pͣcessit.:⁊
ut ad hanc uieffabilẽ excellentiã ꝑueni¬
ret. faciente ac suscipiente uerbo. ipse
homo ex quo eẽ cepit. filiꝰ di unicus ẽẽ
cepit. filiũ dĩunicũ. feminailla grã¬
plena concepit. de spũscõ ex uirgine ma¬
ria difiliuo dĩ unicus natus ẽ. ñ carnis
cupidine. s solo dłmunere. Libera m illo uo-¬
luntas erat. ac tantoniagis erat. qͣntomag̃
seruire pec̾co ñ pot̾at. Appareat itaq no¬
bis in nr̃o capite. ipse fons grẽ. un scđm¬
fudit. Fa fit grã ab uitio fidĩsuȩ homo
quic̃q xp̃ianus. qua grã ille homo ab ini¬
tio suo factus ẽ xp̃c. de ipso spu ⁊ hic renatꝰ¬
ẽ de quo ẽ ille natus. Eodem spũ fit in nob̾
remissio peccatoꝵ: quo spũ factũ ẽ. ut nul¬
lum hab̃et ille peccatũ. hec se ds̃ ẽẽ factu¬

Expanded text:
. Ille enim homo, ut a Verbo Patri coaeterno in unitatem personae assumptus Filius Dei unigenitus esset; unde hoc meruit? quod ejus bonum qualecunque praecessit, ut ad hanc ineffabilem excellentiam perveniret? Faciente ac suscipiente Verbo, ipse homo, ex quo esse coepit, Filius Dei unicus esse coepit. Filium Dei unicum femina illa gratia concepit. De Spiritu sancto et virgine Maria Dei Filius unicus natus est; non carnis cupidine, sed solo Dei munere. Libera in illo voluntas erat, ac tanto magis erat, quanto magis servire peccato non poterat. Apparet itaque nobis in nostro capite ipse fons gratiae, fundit. Ea gratia fit ab initio fidei suae; homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille ab initio suo factus est Christus; de ipso spiritu et hic renatus, de quo est ille natus. Eodem spiritu fit in nobis remissio peccatorum, quo spiritu factum est, ut nullum haberet ille peccatum. Sic e
Abbreviated transcription (Latin):
suo qͥ factus ẽ exsemine dd scđm car¬
hoc apłi uiderũt ⁊ p̃dicanerũt. Qui
erat. factus ẽ. Quid erat᷑ qͣd factuo ẽ:
Uerbũ erat c̃aro factus ẽ: filius dei
erat᷑: filius hominis factus est
ds̃ erat. homo factus ẽ. Suscepit humani¬
tatẽ. ñ amisit diuinitatẽ: factus ẽ hu¬
milis. mansit sublimis. natus ẽ homo¬

Expanded text:
t ei ex semine David secundum carhoc apostoli viderunt et praedicaverunt, qui erat, factus est; qui erat, quid factus est? Verbum erat, caro factus est; Filierat, filius hominis factus est; Deus erat, homo factus est; suscepit humanitatem, non amisit divinitatem; factus est humilis, mansit sublimis. Dei ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ẽgͦ iłic. ut qͥfuturus erat scd̾m carnẽ filius
ria. Ipsa ẽ illa ineffabilit̾ facta hominis a
do uerbo susceptio singularis. ut filiꝰ dũ⁊
filiꝰ hominis. simul ⁊ filius hominis ꝓpter
susceptũ houunẽ. ⁊ filius dĩ ꝓpt̾ suscipien¬
tt̃ unigenitũ dm̃ ueracit᷑ ⁊ ꝓpͥe diceret᷑.

Expanded text:
Filius ria. Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo Verbo susceptio singularis, ut Filius Dei et filius hominis simul, filius hominis propter susceptum hominem, et Filius Dei propter suscipientem unigenitum Deum veraciter et proprie dic
Abbreviated transcription (Latin):
tsi enim inqͥbusda manie
latinis exẽplarib ñ legit᷑ factus
s natꝰ ex semine d̃d. cũ greca factus ha¬
beãt : u̾n ñ ad u̾bũ s ad sententiam trais¬
ferre uoluit. dicendo natũ latinus int̾¬
nẽ omĩum libroꝵ atq linguarũ concor

Expanded text:
tsi enim in quibusdam latinis exemplaribus non legitur: factus, sed natus ex semine Dauid, cum graeca factus habeant, unde non ad uerbum, sed ad sententiam transferre uoluit dicendo "n at u m" latinus intenem, omnium librorum atque lin
Abbreviated transcription (Latin):
ñ dereluiquet : uͥ euident̃ appar&
talem plebem eẽ hereditatẽ dĩ. Ut
enim hoc cdiceret apłs. supra cõ¬
memorauerat ꝓpħicũ testimo¬
nium de p̃nunciata futura in¬
credulitate popłi isrł: tota die
expandi manꝰ meas ad populum
ñ credentẽ & contradicentẽ. hic
gͦ ne qͥsquam male intelligens
uniu̾sum popłm illum crimi¬
ne incredulitatis & cõtradictio¬
nis arbitraretur ẽẽ dampnatũ.
continuo subiecit. Dico gͦ. Nũqͥd
reppulit dõ plebem suam : Absit.

Expanded text:
non derelinquet ; ubi evidenter apparet, non derelinquet ; ubi evidenter apparet, talem plebem esse haereditatem Dei. Ut enim hoc diceret Apostolus, supra commemoraverat propheticum testimonium de praenuntiata futura incredulitate populi Israel: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem et contradicentem . Hic ergo ne quisquam male intelligens, universum illum populum crimine incredulitatis et contradictionis arbitretur esse damnatum, continuo subjecit: Dico ergo, Numquid repul
Abbreviated transcription (Latin):
zati fũt. in animã unã & cor u¬
num caritatis igne conflati:
quorum nemo dicebat aliquid
ꝓpͥum. s erant illis omĩa cõmu¬
nia. hinc scĩ diaconi. quorum
stephanus ante apłos coroniatꝰ
tus. notus aũ seiitia famosis¬
sima. s notior xp̃i miscdissima
grã: hinc & ipse sccłm p̃missã
de se ꝓpħiam. lupus rapar. ma¬
ne rapiens. & ad uesperum diui¬
dens escas. id .ẽ. pͥus rapiens. ꝑ se¬
cutor ad mortem. postea pascens
p̃cticator ad uitam. Ibi erant ex
illo populo herecditas ctĩ. unde
ait & ipse minimꝰ apłorum docꝰ¬
tor gentiũ. Dico gͦ. Nũqͥd reppu¬
lit ds̃ plebem suam : absit. Nlam
tribu beniamin. Non reppulit
ds̃ plebem suam quam p̾sciuit.
hec plebs quȩ ex illa genie. xp̃i
corpori accessit. hereditas dĩ.ẽ.
Nam qͦd ait apłs. non reppulit
ds̃ plebem suã quã p̾sciuit. illi
psalmo utiq respondet. uͥ scͥptũ
Ibi aũ sequit᷑. & hereditatẽ suam

Expanded text:
zati sunt , in animam unam et cor uzati sunt , in animam unam et cor unum charitatis igne conflati; quorum nemo dicebat aliquid proprium, sed erant illis omnia communia : hinc sancti diaconi, quorum Stephanus ante Apostolos martyrtus , notus autem saevitia famosissima, sed notior Christi misericordissima gratia: hinc et ipse secundum praemissam de se prophetiam, Lupus rapax, mane rapiens, et ad vesperum dividens escas , id est, prius rapiens persecutor ad mortem, postea pascens praedicator ad vitam. Hi erant ex illo populo haereditas Dei. Unde et ait ipse minimus Apostolorum , doctor Gentium: « Dico ergo, Numquid repulit Deus plebem suam? Absit. Nam tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit. » Haec plebs quae ex illa gente Christi corpori accessit, haereditas Dei est. Nam quod ait Apostolus, Non repulit Deus plebem suam quam praescivit, illi psalmo utique respondet, ubi scriptum ibi autem sequitur, Et haereditatem suam
Abbreviated transcription (Latin):
x illo enim populo ifrł
quib fact᷑a. ẽ. xp̃i p̾sentatio. et
quodãmͦ ꝓmissi redditio salu¬
bris atq fructuosa. de quibus
& ipse dñs dicit. ñ sum missus
nͥ ad oues quȩ ꝑierunt domus
isrł. ipsi ex illis sũt filii ꝓmis¬
sionis. ipsi deputant᷑ in semen:
ipsi ꝑtinent ad hereditatẽ dĩ.
hinc sunt. ioseph homo iustꝰ.
& uirgo maria. quȩ peꝑit xp̃m
hinc iohannes baptista amicꝰ
sponsi: & parentes eius ⁊ achari¬
as & elisabeth. hinc sꝑmeon sener.
tem sensu corporis audierunt.
hinc nathanahel. in qͦ dolus non
erat : hinc alius ioseph: qͥ & expetꝰ¬
tabat etiam ipsẽ regnum dei
Hinc tanta multitudo illa qͤ¬
Np̃cedebat & que sequebatur
Tunũtum eius cdicens bene¬
dict᷑us qͥ uenit in nomine
dnĩ. in qua erat congregatio pu¬
erorum. in quibꝰ dicit impletũ.
ex ore infantrũ & lact᷑antiũ ꝑfe¬
cisti laudem. Hinc etiã illi pꝰ eius
resurrect̾ionẽ. quorum die uno
tria. & alio quinq milia. bapti¬

Expanded text:
x illo enim populo Israel quibus facta est Christi praesentatio, et quodammodo promissi redditio salubris atque fructuosa, de quibus et ipse Dominus dicit, Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel , ipsi ex illis sunt filii promissionis, ipsi deputantur in semine , ipsi pertinent ad haereditatem Dei. Hinc sunt Joseph, homo justus, et virgo Maria quae pehinc Joannes Baptista, amicus sponsi, et parentes ejus Zacharias et Elizabeth : hinc Simeon senex tem sensu corporis audierunt; hinc Nathanael in quo dolus non erat : hinc alius Joseph qui exspectabat etiam ipse regnum Dei : hinc tanta illa multitudo quae praecedebat et sequebatur jumentum ejus, dicens, Benedictus qui venit in nomine Domini ; in qua erat et congregatio puerorum in quibus dixit impletum, Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem . Hinc etiam illi post ejus resurrectionem, quorum die uno tria, et alio quinque millia bapti
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ hic ait. tota die expandi ma¬
nus meas ad te. qr omĩa oꝑa sua
ñ nͥ ad uoluntatem referat pa¬
tris. sepissime contestans. ideo
se uenisse ut uoluntatr̃ patͥs
impleret. ita qr ẽadem oꝑa etiã
infidelis popłs uidit. alius ꝓpħa
dicit. Tota die expancti mams
meas ad populum ñ credentẽ.

Expanded text:
sicut hic ait, «Tota die expandi manus meas ad te;» quia omnia opera sua nonnisi ad voluntatem referat Patris, saepissime contestans ideo se venisse, ut voluntatem Patris impleret : ita, quia eadem opera etiam infidelis populus vidit, alius propheta dicit, «Tota die expandi manus meas ad populu
Abbreviated transcription (Latin):
ipse xp̃i apłs isrłita ex semine a¬
braham. tribu beniamin. Adhi¬
bet aũ ualde necessariũ testimo¬
nium dicens. An nescitis in he¬
lxa qͥd dicit scͥptura. quẽadmo¬
dũ int̃pellat dm̃ aduersus isrł:¬

Expanded text:
set apostolus, Israelita ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Adhibet autem valde necessarium testimonium, dicens: « An nescitis in Elia quid dicit Scriptura, quemadmodum interpellat Deum adversus Isr
Abbreviated transcription (Latin):
sic dict᷑um . ẽ. apłis. eritis mͥ tes¬
tes in ic̾rłm & in tota uicdea et
samaria & usq ad extremũ t̃rȩ.
tamquã ipsi soli quib tunc lo¬
quebat᷑ totum mundũ fuerĩt
impleturi. S sic̃ eis solis uidit᷑
cdirisse qͦd dixit. coce ego uob̾cũ
sũ usq ad cõłumationẽ scłi. qͦd
tam̃ ĩniuerse eccłȩ. ẽum ꝓmi¬

Expanded text:
is: Eritis mihi testes in Hierusalem et in tota Iudaea et Samaria et usque ad extremum terrae, tamquam ipsi soli, quibus tunc loquebatur, tantum munus fuerint impleturi, sed sicut eis solis uidetur dixisse, quod dixit: Ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi, quod tamen eum uniuersae eccle
Abbreviated transcription (Latin):
i in eo qͦd ait. extendi ma¬
nus meas. crucis patibu¬
lum intellexerimꝰ. qͦmͦ intellec̃¬
turi sumꝰ. tota die Numqͥd tota
die pepedit in ligno. cum &
nor adistum diem ꝑtincat.
Si aũ hoc loco cdiem uoluit in¬
telligi. qui p̃t̃ noctem dies ap¬
pellari solet. etiam talis dici.
quando crucifixus. ẽ. iam pars
pͥma & ñ parua transierat. Si aũ
diem ꝓ tempore positum ueli-¬
mus acciꝑe. maxime qr hoc no¬
men genere feminino posuit
qͦd in latino eloquio ñ nͥ tempꝰ
significare solet. artius questio
colligabitur. Quomͦ enim toto
tempore. si nec saltem uno toto
die. manus ertendit in cruce
Porro si totum ꝓ parte accipien¬
ctum eẽ dicamus. qr isto genere
locutionis uti etiam scã scͥptura
consueuit. ñ mͥ occurrit exem¬
plum. totum ꝓ parte etiã tũc
posse accipi. quando ipsũ uer-¬
bum addit᷑. & dicitur totum.
Nam & in eo qͦd dixit dñs in x¬
uangelio. sic erit & filius homi¬
nis incorde t̾ix tribus diebꝰ & tͥbꝰ

Expanded text:
 in eo quod ait, «Expandi manus meas,» crucis patibulum intellexerimus; quomodo intellecturi sumus, «Tota die?» Numquid tota die pependit in ligno, cum et nox ad totum diem pertineat? Si autem hoc loco diem voluit intelligi, qui praeter noctem dies appellari solet; etiam talis diei, quando crucifixus est, jam pars prima et non parva transierat. Si autem diem pro tempore positum velimus accipere maxime quia hoc nomen genere feminino posuit, quod in latino eloquio nonnisi tempus significare solet: qucolligabitur. Quomodo enim toto tempore, si nec saltem uno toto die manus extendit in cruce? Porro si totum pro parte accipiendum esse dicamus, quia isto genere locutionis uti etiam sancta Scriptura consuevit; non mihi occurrit exemplum, totum pro parte etiam tunc posse accipi, quando ipsum verbum additur et dicitur totum. Nam et in eo quod dixit Dominus in Evangelio, «Sic erit et Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus
Abbreviated transcription (Latin):
qui habent fideles uocant᷑
& qui ñ habent infideles. sicut
hii qui uenientẽ in ꝓpria dei
filium ñ reccꝑunt. quãus in
qm̃ ñ .ẽ. coloi. aut corporis for¬
ma. nec ad eum qͥ dicit᷑ tactus.
qm̃ corpulentie nichil habet.
nec ad ullum omĩno sensum
corporis. qm̃ corcdis .ẽ. res ista ñ
corporis. nec foris . ẽ. a nobis. sed
in intimis nobis. nec eã qͥsquã
hominũ uidet in alio. s itnus.¬
quisq in semet ipso. Deniq pot̃
& simulatione confingi: & puta
ro aũ crectit eẽ eam. ñ uidet. et
tanto firmius credit quanto fr.¬
uctus eius magis nouit quos o¬
ꝑari solet fides ꝑ dilectionẽ. S¬

Expanded text:
qui habent, fideles vocantur, et qui non habent, infideles, sicut ii qui venientem in propria Dei Filium non receperunt, quamvis ex quoniam non est color aut corporis forma; nec ad eum qui dicitur tactus, quoniam corpulentiae nihil habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quoniam cordis est res ista, non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis nobis; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso. Denique potest et simulatione confingi, et putaro autem credit esse eam, non videt; et tanto firmius credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari solet fides per dilectionem
Abbreviated transcription (Latin):
iustificatum.ẽ. in spũ. apparu¬
it angelis. p̃cticatum .ẽ. in gen
tibus. creditum. ẽ. in̾mundo.
assumptum.ẽ. ingła: Nempe
manifestum .ẽ. hoc qͦd inextre¬
mo posuit. etiam nc̃ ñcdũ cẽ
completum. qͥntomnag̃ tunc
quando ista dicebat: Eccła qͥppe
tunc assumetur in gła. quando
dicetur. uenite benedicti patͥs
mei ꝑcipite regnum: & tamen
tamquã factum fuisset. ẽ dictũ.
qͦd certo sciebat᷑ futurum Alul¬
tominꝰ miranctũ . ẽ. qͦd etiam
uerbis p̃sentis temporis usus ẽ.
in eo qͦd illum idetidem dixis¬
reposita .ẽ. uobis. quam ante au
distis in uerbo ueritatis ęuan¬
gelii qͦđ aduenit in uos. sic̃ &
in omĩ mundo. ẽ. fructificans
& crescens. quãuis euangelium
ñcdũ tenebat uniuersũ mũdũ.
S fructificare illud in uniũso
mundo dixit & crescere. ut
ita significaret. qͦusq fuisset fr¬
uctificando & crescendo uentu¬

Expanded text:
iustificatum est in spiritu, apparuiustificatum est in spiritu, apparuit angeltibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria ? Nempe manifestum est hoc, quod in extremo posuit, etiam nunc nondum esse completum; quanto magis tunc quando ista dicebat? Ecclesia quippe tunc assumetur in gloria, quando dicetur: Venite. benedicti patris mei. percipite regnum; et tamen, tamquam factum fuisset, dictum est, quod certo sciebatur futurum. Multo minus mirandum est, quod etiam uerbis praesentis: temporis usus est in eo, quod illum identidem dixisreposita est uobis, distis in uerbo ueritatis euangelii quod peruenit in uos, sicut in omni mundo est fructificans et crescens, quamuis euangelium nondum mundum tenebat uniuersum; sed fructificare illud in uniuerso mundo dixit et crescere, ut ita significaret, quousque fuisset fructificando et crescendo uentu
Abbreviated transcription (Latin):
omĩno ñ ꝑtincat. & tam̃ sic dic¬
tͥum.ẽ. tãquã ad solos ipsos etiã
ꝑtincat. cum uideritis hec om¬
nia: scitote qr ꝓpe.ẽ. in ianuis.
Ad quos enim hoc ꝑtinet. nͥ ad
eos qui in carne tunc erunt cũ
omĩa cõplebunt᷑: Quantomag̃
illud qͦd ex magna parte ꝑ eos
agendum fuit. quãius & poste¬
ris eorum eadem actio seruare
sit p̃teriti temporis uerbis. tam̃
qͦd futurum fuerat dixit. non
qͦd iam factum atq cõpletum.
sic̃ & ipse ꝓpħa. quo usus . ẽ. teste
ñ ait. in omẽm t̃ram eriturus¬
.ẽ. s exiit inqͥt sonꝰ eorum. qͦd
utiq ñdum erat factum. qua¬
le.ẽ. etiam illud. foderũt ma¬
nus meas & pedes: qͦeł tam lon¬
ge postea fac t᷑um nouimꝰ. Sed
ne istas ꝓpħicas tantum locuti¬
ones. ñ & aplicas suisse credamꝰ.
nonne idem ipse apłs ait. quȩ
.ẽ. eccła dĩ iiui. colũpna & fir¬
mam̃tum ueritatis. sine dubio
magnum.ẽ. pietatis sacram̃tũ.
qͦed manifestatum. ẽ. in carne.

Expanded text:
sic dictum est, tamquam ad solos etiam pertineret: Cum uideritis haec omnia. scitote, quia prope est in ianuis; ad quos enim hoc pertinet nisi ad eos, qui in carne tunc erunt, cum omnia complebuntur? quanto magis illud, quod ex magna parte per eos agendum fuit, quamuis et posteris eorum eadem actio seruaretsit praeteriti temporis uerbis, tamen, quod futurum fuerat, dixit, non quod iam factum atque completum, sicut ipse propheta, quo usus est teste, non ait \'in omnem terram exiturus\', sed: Exiit. inquit, sonus eorum. quod utique nondum erat factum: quale est etiam illud: Foderunt manus meas et pedes, quod tam longe postea factum nouimus. sed ne istas propheticas tantum locutiones non et apostolicas fuisse credamus. nonne idem ipse apostolus ait: Quae est ecclesia dei uiui, columna et firmamentum ueritatis. et sine dubio magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne,
Abbreviated transcription (Latin):
ec illud quisquam ꝓ impossi
quod dictum .ẽ. Sapientia carnis ii¬
mica .ẽ. inclm̃ : legi enĩ di non ẽ sub¬
iecta. nec enim pot᷑: qͥ aũ incarne sũt
dõ placere non possũt. Sapientiã qͥppe
carnis dixit: non sapientiam de fur¬
sum descendentẽ. Et in carne cẽ non
eos qui ñctum de ompone ericrunt. s
cos qui scdin carnem uiuunt. signi¬
ficatos cẽ manifestum ẽ. E x trictatu

Expanded text:
ec illud quisquam istis pro quod dictum est : sapientia carnis inimica est Deo. legi enim Dei non est subjecta, nec enim potest. qui autem in carne sunt, Deo placere. non possunt. sapientiam quippe carnis dixit, non sapientiam de sorsum descendentem: et in carne esse non eos, qui nondum de corpore exierunt, sed eos, qui secundum carnem uiuunt, significatos esse manifestum est. non au
Abbreviated transcription (Latin):
cum excła catholica sapit. ñ contra gra¬
tiam ꝓmeritis disputat. s misccłiã
ꝯuicdicium dño cantat. ut noc mi¬
sccłiam recuset ingratus. nec uidiciũ
reret uroi cius que stcrilis
erat concessisset cdñs qͦd petebat. attp
haberet illa conceptum : gestiebant
grinini acdhuc inutero enus inclu¬
si. Qua molestia cum agnaret᷑ dñm
uitrogauit: accepitq responsum
Dus gentes in utero tuo sut̃: et duo
populi de uentre tuo seꝑabuntur:
⁊ populus populum suꝑabit. ⁊̃ maior
seruiet minori. Quocd apło magnũ
tib bomi scu mali sine ullis meritis
eligitut minor maiore reꝓbato. quã

Expanded text:
cum ecclesia catholica sapit, non contra gracum ecclesia catholica sapit, non contra gratiam pro meritis disputat, sed misericordiam et iudicium domino cantat, ut nec misericordiam recuset ingratus nec iudicium reret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostotibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; qua
Abbreviated transcription (Latin):
nam uoluntati eius quis resistit:
Nobis hoc dictum putemus. Qd
gͦ aliud. quam qͦd respondit apłs.
respondere debemus: Aut si & nos
talia mouent. qr ⁊ nos homines
sumus. simul oportet om̃s auctia¬
mus dicentem. O homo tu quis
es qui respondeas dõ: Nũquid
dicit sigmentũ ei qui se fintit. qͣre
me fecisti sic : Annon habet pote¬
statem figtilus luti ex eadẽ massa
facere aliud uas in honorem. aliud
incõtumeliam: Hec massa si tẽt¬
utiq mectia ut quẽadiodũ nichil
boni ita nec mali aliquid mereret᷑.
ñ srustra uideretur iniquitas. ut.
ex ea fietent uasa in cõtumeliam.
Cum uͦ ꝑ liberum arbitrium pͥmi
hominis incõdempnationem uniũ¬
sa deflurerit. ꝓculcdubio qͦd ex ea fi¬
unt uasa in honorem ñ ipsius iusti¬
ciȩ quȩ grãm nulla p̃cessit. s ctĩ mise¬
riconctiȩ: qd uͦ in cõtumeliam ñ mi¬
quitati dĩ que absit ut sit apud dm̃i
s uicticio deputandum .ẽ. hoc qͥsqͥs

Expanded text:
nam voluntati ejus quis resistit? nam voluntati ejus quis resistit? Nobis hoc dictum putemus. Quid ergo aliud quam quod respondit Apostolus, respondere debemus? aut si et nos talia movent, quia et nos homines sumus, simul oportet omnes audiamus dicentem, O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me fecisti sic? Annon habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud vas in honorem, aliud in contumeliam ? Haec massa si esset ita media, ut quemadmodum nihil boni ita nec mali aliquid mereretur, non frustra videretur iniquitas, ut ex ea fierent vasa in contumeliam: cum vero per liberum arbitrium primi hominis in condemnationem universa defluxerit, procul dubio quod ex ea fiunt vasa in honorem, non ipsius justiae, quae gratiam nulla praecessit, sed dei misericordiae, quod uero in contumeliam, non iniquitati dei, quae absit ut sit apud deum, sed iudicio deputandum est. hoc quisquis
Abbreviated transcription (Latin):
debetur. imustus. ẽ Ibi enim gra¬
ta .c̃ incdulgentia uͥ iusta posset ec̃
uincdicta: ut huic euidentius ap¬
pareret apena debita libato ⁊ gra¬
tis iustificato quantum benefiti¬
um conferatur. qͦd alt̃ equalit̃ reus
sine pumientis iniquitate punit᷑.
deniq subiungit ⁊ dicit. Igit᷑ non
uolentis neq currentis. s miseren¬
ꝑ grãm liberati iustificant᷑. ꝓpter
eos aũ suꝑ quos ira lĩ manet. quia
ypsis dõ bene utitur ad docenctos
alios qͦs liberare cdignatur subiuux̃
att ait. Dicit ciim scͥptura pharao¬
ni: quia ad hoc te ercuaui. ut ostendã
inite potentiam meam. ⁊ ut annun¬
tietur nom̃ meum inuniu̾sã t̃ra
Deinde ad utrumq concludens. gͦ
inqͥt cui uult miseretur ⁊ quẽ uult
obclurat. ꝓfecto neutrum aliqua i¬
niquitate. s utrumq mniscdia ⁊ue¬
ritate. Et tam̃ adhuc audar moue¬
tur infirmitas eorum scilic& qui
sccłm coniecturas corctis humani
utiq mͥ. Quid adhuc conquerit᷑.

Expanded text:
debetur, iniustus est? ibi enim gradebetur, iniustus est? ibi enim grata est indulgentia. ubi iusta posset esse uindicta. et hinc euidentius apparet, a poena debita liberato et gratis iustiticato quantum beneficii conferatur. .-quod alter aequaliter reus sine punientis iniquitate punitur. Denique subiungit et dicit: Igitur non nolentia neque currentis sed miserenper gratiam liberati justificantur. Propter eos autem super quos ira Dei manet, quia et ipsis Deus bene utitur ad docendos alios quos liberare dignatur, subjunxit atque ait: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Deinde ad utrumque concludens, Ergo, inquit, cujus vult miseretur, et quem vult obdurat; profecto neutrum aliqua iniquitate, sed utrumque misericordia et veritate. Et adhuc tamen audax movetur infirmitas, eorum scilicet qui secundum conjecturas cordis humani itaque mihi, Quid adhuc conqueritur?
Abbreviated transcription (Latin):
s facit. Uidit utiq quid his auditis
humana posset infirmitas uel ignorã¬
tia cogitare. ⁊ candem questionem dͥ
ipse ꝓponens. quid gͦ dicemus inquit
ñ quid miquitas . ẽ. ap̃ dm̃: Continuo
respondit. absit: rationẽq reddens
cur absit. id t̃ cur non .ẽ. iniqͥtas apud
dm̃. non ait. merita enĩ uł oꝑa tudi¬
cat etiam paruuloꝵ. etiam si adhuc
sint inmat̾no utero constituti. Quo
modo enĩ hoc cdiceret. qͥ iam cdirerat
de ñcdum natis. ⁊ de his qui adhuc
nichil egerint boni aut mali. qd ñ
ex oꝑib s ex uocante dictum. ͣit.
maior seruiet minori S cum uell&
ostendere. cur in his ñ fit iniquitas
Miserebor cui misertus eto n miscdi¬
am pĩtabo cui misericors fuero. Qd
nos hic cdocuit. nͥ ex illa massa pͥmi
hominis cui merito mois cdebitur.
ñ ad merita hominum s ad dĩ mise¬
rioadiam ꝑtinere. qͦd qͥsq lib̾atur:
satq ita ñ eẽ iniquitatem ap̃ dm̃ qr
neq remittendo neq exigendo qͦt

Expanded text:
it. uidit utique, quid his auditis humana posset infirmitas uel ignorantia cogitare. et eandem quaestionem sibi ipse proponens: Quid ergo dicemus inquit; numquid iniquitas est apud deum? continuo respondit: Absit. rationemque reddens, cur absit, id est cur non sit iniquitas apud deum, non ait: \'Merita enim uel opera iudicat etiam paruulorum, etiamsi adhuc sint in materno utero constituti\' — quo modo enim hoc diceret, qui iam dixerat de nondum natis et de his, qui nihil adhuc egerint boni aut mali, quod non ex operibus sed ex uocante dictum sit: Maior seruiet minori? — sed cumuellet ostendere, cur in his non sit iniquitas Miserebor, cui misertus ero, et misam praestabo cui misericors fuero. Quid nos hic docuit, nisi ex illa massa primi hominis, cui merito mors debetur, non ad merita hominum, sed ad Dei misericordiam pertinere quod quisque liberatur. atque ita non esse iniquitatem apud deum, quia neque remittendo neque exigendo. quod
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ scͥptũ.ẽ. inqͥt. iacob cdileri. esauaũ
octio habui. Nempe ctoctor gentium
infide ⁊ ueritare istos geminos uͣcdum
natos nichil bom aut mali egisse te¬
statur. ut grã cõmendet᷑. ut qͥd dicꝰ¬
tumc̃ maior seruiet minori. ñ ex oꝑi¬
b s ex uocante dictum intelligatur
ut sccłm electionem ꝓpositum dti
maneret. non meritum hominis an¬
teirit. Hon enim dicit electionem:
uoluntatis hamanȩ siue natuix.
cum par cẽt inutroq mortis damp¬
nationisq conditio. s dectionẽ ꝓcul¬

Expanded text:
Sicut scriptum est, inquit, Iacob dilexi, Esau autem odio habui. I 5 I Nempe doctor gentium in fide et ueritate istos geminos nondum natos nihil boni aut mali egisse testatur, ut gratia commendetur, ut, quod dictum est: Maior seruiet minori\', non ex operibus sed ex uocante dictum intellegatur, ut secundum electionem propositum dei maneret, non meritum hominis anteiret. non enim dicit electionem uoluntatis humanae siue naturae, cum par esset in utroque mortis damnationisque condicio, s
Abbreviated transcription (Latin):
petrare cum dicinus. fiat uo¬
liuitas tua sic̃ in celo & in t̃ra. uł
ne nos inferas in temptationem.
s lib̾a nos amalo. Ut qͥd enĩ ista
oiando tanto gemitu petinus.
si uolentis hominis & currentis
amiserentis.ẽ. dĩ Non qr hoc
fine uolitntate nrã agitur: s
qr uoluntas ñ implet qͦd agit.
nͥ diuinitus adiuuetur. hec .ẽ.
fidei sanitas. quȩ nos facit oiare.
querere ut inueniamus petere
ut accipiamꝰ. pulsare ut aꝑiat᷑
nobis. Contra istam qͥ disputat:
contra se ipsum claudit ostium
miscdie dĩ. Holo plura cdicere
de re tanta : quia meluis eam cõ¬
mitto fidelium gemitibꝰ. quam

Expanded text:
um dicimus: fiat uoluntas tua sicut in caelo ita et in terra. uel: ne nos inferas in temptationem, sed libera nos a malo. ut quid enim ista orando tanto gemitu petimus, si uolentis hominis et currentis, non miserentis est dei? non quia hoc sine uoluntate nostra agitur, sed quia uoluntas non implet quod agit, nisi diuinitus adiuuetur. haec est fidei sanitas, quae nos facit orare: quaerere, ut inueniamus, petere, ut accipiamus, pulsare, ut aperiatur nobis. contra istam qui disputat, contra se ipsum claudit ostium misericordiae dei. nolo plura dicere de re tanta, quia melius eam committo fidelium gemitibus quam
Abbreviated transcription (Latin):
mo a ego homo: ambo audiuimꝰ.
O homo tu qͥs es qcu respondeas
dõ: Melior gͦ fĩdilis ignorantia
quam temcraria scientia. Ds mͥ
indignor qr ñ noui iusticiã di
Si homo sum: non indignor Ex¬
ceclam hominẽ si possum. & fontẽ
attingam. S & si attigero: homini
ñ dicam. Excedat & ipsẽ : & attin¬
gat mnecũ. Ꝙ quis . ẽ. inquis. qui
dicitis. ego pauli. ego apollo. ñne
homines estis Quid eos facere uo¬
lebat. qͥb exꝓbrat qͦd homines erãt:
homo es ad adam ꝑtines ꝑtine
ad filium hominis. & foate dicit

Expanded text:
mo et ego homo, ambo audiamus, mo et ego homo, ambo audiamus, O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Melior est enim fidelis ignorantia, quam temeraria scientia. Deus mindignor, quia non novi justitiam Dei? Si homo sum, non indigner: excedam hominem, si possum, et fontem attingam. Sed et si attigero, homini non dicam: excedat et ipse, et attingat mecum. Et quis est, inquis, qui dicitis, Ego Pauli, ego Apollo, nonne homines estis ? Quid eos facere volebat, quibus exprobrabat quod homines erant? Homo es, ad Adam pertines. Pertine ad Filium hominis. CAPUT IV.
Abbreviated transcription (Latin):
liberatus  quis dicat dõ. quare
dampnas munctũ Quomͦ ac¬
cusatur tudex dõ: quando dap̃¬
nat᷑ munctus retis Bicus es:
si quid debeas consideres. pena uo¬
catur. Nec cũ ate debitũ erigitur:
Sexactor iuste rephendatur. Rephẽ¬
datur exactor : si in debitũ exigit.
cũ uͦ debitũ exigit. qͥs rep̃hendat
exactorem. quãuis expectet dona¬
& quẽ uult obdurat. Dicis itaq mͥ
Quicd adhuc conqueritur: Nam
uoluntati eius quis resistit: O ho¬
mo tuquis es qui respondeas dõ
Qui sit ille atrende. qͥ sis tu. atten
de. Ille ds̃. ẽ  tu homo. S iustitiã
loqui uideris tu. & fõris ille iusti¬
ciȩ siccatus.ẽ. Si iustum loqueris.
unde tibi ͦ Aut unustum loque¬
ris. et debes tacere : aut iustũ lo¬
queris et ñ habes nͥ de fonte iusti¬
Primum gͦ fundam̃tũ fldei pone.
Nũquid inquitas ap̃ dñi ͤ Late ÷
ut dicam tibi quare cui uult
miseretur. & quẽ uult obdurat.
Expectas ame homo. Si a tuho¬

Expanded text:
liberatus, quis dicat Deo, Quare liberatus, quis dicat Deo, Quare damnas mundum? Quomodo accusatur judex Deus, quando damnatur mundus reus? Reus es: si quid debeas consideres, poena vocatur; nec cum a te debitum exigitur, exactor juste reprehenditur. Reprehendatur exactor, si indebitum exigit: cum vero debitum exigit, quis reprehendat exactorem, quamvis exspectet donaet quem vult obdurat. Dicis itaque mihi: Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Quis sit ille, attenIlle Deus est, tu homo. Sed justitiam tibi loqui videris tu, et fons ille justitiae siccatus est? Si justum loqueris, unde tibi? Aut injustum loqueris, et debes tacere: aut justum loqueris, et non habes nisi de fonte justiPrimum ergo fundamentum fidei pone: Numquid iniquitas apud Deum ? Latere ut dicam tibi, quare cui vult miseretur, et quem vult obdurat? Exspectas a me, homo? Si et tu ho
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma enim transgressione pͥ¬
mi hominis uniuersũ genus hur¬
manũ natum cũ obligatione pec¬
cati. uictor diabolus possidebat.
Si enĩ sub captiuitate ñ tenerem᷑:
redep̃tore ñ incdigeremꝰ. Uenit
ad captiuos ñ captus. uenit ad cap¬
tiuos rectuñdos. nichil in se cap¬
I tiuitatis. hoc .ẽ. iniquitatis habẽs.
s carne mortali p̃cium urm̃ por¬
tans. Si enĩ carnẽ mortalẽ uon
haberet: unde ui uerbo sanguis
quẽ ꝓ captiuis funderet: Ille aũ
ad captiuitatẽ nram uenit cum
similitucdine carnis peccati. nou
cũ carne peccati. Similitudo enĩ
erat illa carnis peccati. Uera caro:
s̃ similis carnis peccati. Uera caro:
s ñ peccati caro. Si gͦ uniuersus
mundus sub captiuitate teneba¬
tur. bene dictum. ẽ miserebor
cui misertus fuero: & miscdiam
p̃stabo. cui misericors fuero. Si e¬
nĩ totus mundus sub captruita¬
te. totus mundus inpeccato. totꝰ
mundus iustissime supplicio des¬
tinatus. s ex parte ꝑ misccłiam

Expanded text:
prima enim transgressione primi hominis, universum genus humanum natum cum obligatione peccati, victor diabolus possidebat. Si enim sub captivitate non teneremur, Redemptore non indigeremus. Venit ad captivos non captus: venit ad captivos redimendos nihil in se captivitatis, hoc est, iniquitatis habens, sed carne mortali pretium nostrum portans. Si enim carnem mortalem non haberet, unde in Verbo sanguis, quem pro captivis funderet? Ille autem qui ad captivitatem nostram venit cum similitudine carnis peccati , non cum carne peccati venit. Similitudo enim erat illa carnis peccati: vera caro, sed similis carnis peccati; vera caro, sed non peccati caro. Ille ermundus sub captivitate tenebatur, bene dictum est, Miserebor cui misertus fuero, et misericordiam praestabo cui misertus fuero. Si enim totus mundus sub captivitate, totus mundus in peccato, totus mundus justissime supplicio destinatus, sed ex parte per misericordiam
Abbreviated transcription (Latin):
uando enm dictũ.ẽ. inxsa¬
ac uocabit᷑ tͥ stinen. ꝑtinens
utiq semen ad ciunatẽ dł ᷑ seꝑatũ
G̃ unicde aliud semen abrahe. qͦd erat
mancille tlio & qa suturum crat

Expanded text:
uando enim dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, pertinens utique semen ad ciuitatem Dei, separatum est inde aliud semen Abrahae, quod erat in ancillae filio, et quod futurum erat
Abbreviated transcription (Latin):
abrahe dõ cum de ancilla ⁊ filio
enis foias ciciendis uoluntati cõiu¬
gis nollet implere: in xsaac nocabi¬
tur tͥ semen. Et cerit ibi sequif. ac
dicitur. Et filium auit̃ ancille hiniꝰ
minagnam gentem faciam illum
inꝑsaac uocabit᷑ tͥ stincñ cum ⁊ isia¬

Expanded text:
us, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis nollet inplere: In Isaac uocabitur tibi semen. Et certe ibi sequitur ac dicitur: Et filium autem ancillae huius in magnam gentem faciam illum, In Isaac uocabitur tibi semen, cum et Isma
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd loqueret᷑ tantus apło qͥ duo
testam̃ta inancilla ⁊ libera. allegonca
signitcatione clistincta cẽ dicebat. ue¬
teri flios carms nouo uliosꝓmissionis
attribuens. Non qui filiĩ carnus inqͥt
insem̃ filĩ gͦ carms ꝑtinent ad t̃renã
ihetusalem: quȩ stouit cumilissscp
filiĩ auttm ꝓmnissionis. ad cam que
sunsir e uberam matrem nram etũã
inglis. Unae ꝑspicitur qͥ ad regnum
tt̃enum s qͥ ptineant ad reginim gloꝵ
Istam distinctionem qͥ ctiam illo tem¬
pore ꝑ cã gram intelligentes filiĩ ꝓuns¬
sionis enacti sũt. noui testam̃ti heredes

Expanded text:
quid loqueretur tantus apostolus, qui duo testamenta in ancilla et libera allegorica significatione distincta esse dicebat ueteri filios carnis, nouo filios promissionis attribuens. non qui filii carnis, inquit, inent ad terrenam Ierusalem, quae seruit cum filiis suis, filii autem promissionis ad eam quae sursum est, liberam matrem nostram aeternam in caelis. unde perspicitur qui ad regnum terrenum et qui pertineant ad regnum caelorum. istam distinctionem qui etiam illo tempore per dei gratiam intellegentes filii promissionis e
Abbreviated transcription (Latin):
la: nͥ qͦd eadem scͥptura dicit. ocu¬
los habent ⁊ ñ uidebũt ⁊ qͥcqͥd tale
de materiis lic& affabre esfigiatis.
tamen uita sensuq carentib. dicen¬
dum fuit: S ĩmundi sp̃e eisdem¬
simulachris arte illa nefar ia colliga¬
ti cultorum suorũ animas in suam
societatem redigendo. miserabilit̃
captiuauerãt. Unde dicit apłs. dci¬
muo qr nuichil ẽ i eolum : s quȩ ĩmo¬

Expanded text:
la, nisi quod eadem scriptura dicit: Ocula, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spsimulacris arte illa nefaria colligati, cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immo
Abbreviated transcription (Latin):
miscentes qm̃ animas facere ñ pote¬
rant. euocantes animis cletnotium
uel angeloꝵ. eas indiderunt una¬
quas ielola ⁊ bene faciendi ⁊ mals.
uires habere potuissent. Confitet᷑
atqex pͥmit causas. quarrad ista
ꝑuentum sit: dicens ꝓ auos suos
mulco etroie ⁊ incredulitati. ⁊ ani¬
mũ ñ aduertendo ad cultũ teligi¬
onẽꝙ diuinã. inuenisse hauc attẽ
qua ficerunt deos. Nos quid opar¬
tet dicete. uł potius quilagere
nͥ quantas possumuo graõ dño dõ
nr̃o. qui hec contrariis causis quã
instecuta sunt abstulit: Nam qͥa
insticuit multitudo etroris: abstulit
uia ueritatis. Quod instituit incre¬
dulitas: abstulit fides. Quod insti¬
tuit a cultu diuine religionio au̾¬
sio: abstulit ad unũ uerũ dm̃ scmq
faciebat. ideo ñ ab eis ipse possideba¬
tur qͥ fecerat: quando colendo in
eoꝵ societatem. traducebat᷑. Socie¬
tatem dico ñ idoloꝵ stolidoꝵ .s uer¬
sutoꝵ demonioꝵ. Nã quid sut ido¬

Expanded text:
miscentes, quoniam animas facere non potuemiscentes, quoniam animas facere non potuerunt, evocantes animas daemonum vel angelorum, eas indiderunt imaquas idola, et bene faciendi et male, vires habere potuisseexprimit causas, quare ad ista peruentum sit, dicens proauos suos multo errore et incredulitate et animum non aduertendo ad cultum religionemque diuinam inuenisse hanc artem, qua facerent deos: nos quid oportet dicere, uel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, abstulit ad unum uerum Deum sanctumque t, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt ido
Abbreviated transcription (Latin):
lis dĩ in similitudinẽ imaginis cor¬
ruptibilis hominis. ⁊ cet̾a quȩ cõ¬
memorare longũ ẽ. Multa quippe
talia dicit de uno uero dõ fabrica¬
tore mundi: qualia ueritas habet:
& nescio qͦmͦ illa obscuratione cordis
ad ista delabitur. ut diis qͦs confi¬
tot᷑ ab hominib fieri semꝑ uelit
homines subdi. Non enĩ hȩc ei re
bant. Si faciet homo deos. & ecce
ipsi ñ sut dñ. & alio loco. Etit in
illo die dicit dñs. exterminabo nomi¬
na simulachroꝵ a tͣra: & ĩam ñ erit
erant qui uenturũ qͦd sciebant. ueniꝰ
se gaudebant. Qualis symeon. qualis
anna. qui mor natũ ihm. qualio ely¬
sabeth. q̃ etiam cõaceptũ inspũ agno¬
uit: qualis petrus reuelante patre
dicens. tu es xp̃c filius dei uiui. Post¬
multa enini ad hoc ipsum redit. ut
iterum dicat de diis qͦs homines fe¬
cultũ religionẽꝙ diuiuã. iuuene¬
rũt artẽ. qua efficerent deos. tui
inuentx adiunrerũt uirtutẽ de
mundi natura conuenientt᷑. eãq

Expanded text:
i Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi et hbant: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di; et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et non iam erit ese gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante Patre dicens: Tu es Christus, filius Dei uiui. multa enim ad hoc ipsum redit, ut iterum dicat de diis quos homines fecultum religionemque divinam, invenerunt artem qua efficerent deos, cui inventae adjunxerunt virtutem de mundi natura convenientem, eamque
Abbreviated transcription (Latin):
ris a tergo feriant᷑. neptuni statu¬
am quã ꝓ ipso mari colũt. quasi
seutientẽ gemitib feruit. Hoc .it
fac̃ & quodãmͦ extmquet illa fig̃a
menbroꝵ: ut animtꝰ uiuens in sen¬
sibuo corporis magia arbtoretur
sentire corpus qͦd suo corpori simil¬
limũ uidet. qũslam

Expanded text:
ris a tergo feriantur, Neptuni staturis a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut animus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam
Abbreviated transcription (Latin):
colere. s quȩ illis regendis p̾sideis
numina. Icaq apłs una sententia
penam istoꝵ dampnationẽꝙ te
N statur. Qui transmucauerũt inqͥt
Nuericatẽ dĩ in mendaciũ. & colue¬
Nrunt & seruierũt creature potiꝰ
quã creatoi qui ẽ dõ benedictus
in secula. slam pͥore parte huius
sententis simulachra dampnaũ:
poster ire autt̃. intp̃tationẽ simu¬
lachrorum. Effigies etũ a fabro
factas appellando nominib earũ
rerum quas fabricauit ds̃ : trans¬
mutant ueritatem dĩ in m̃daciũ.
Reo aũ ipsas ꝓdiis habendo ⁊ ue¬
nerando: seruiũt creature potiꝰ
quam creatori. qͥ ẽ benedictus in
secula. Quis autt̃ aderat aut orat
intuens simulachtũ. qͥ ñ sic affici¬
at᷑. ut ab eo se eraudiri put&. ab
eo sͥ p̃stari qͦd desidat sperit: Itaq
homineo talib suꝑstitionib obli¬
gati. plerũq ad ipsũ solẽ dorsũ
ponentio p̃ces fundũt statuȩ
quã solem uocant: & cum sonitu ma¬

Expanded text:
colere, sed quae illis regendis praesident colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae, potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula» . Nam priore parte hujus sententiae, simulacra damnavit; posteriore autem, interpretationes simulacrorum: effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando, serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 5. Quis autem adorat vel orat intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat speret? Itaque homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu ma
Abbreviated transcription (Latin):
Non qͦa idolum sit aliquid: s qͦd
sibi purgatioris ẽẽ religionis qͥ dicunt.
nec simulachrũ nec demonul colo.
s ꝑ effigiem corporalem eiꝰ rei signũ
uit ueor quam colere debeo. Itaꝙ fĩg¬
nificant᷑ simulachra. ut alio dicant
significari terram. unde templum
solent appellare telluris: alio mare.
sic̃ nepcuni simulachro: alio aerem.
sic̃ iuinonis: alio ignem sicut uul¬
cani: alio luciferũ. sic̃ ueneris alio
solem. alio lunam: quoꝵ simulacͥs
eãdem nomina sic̃ telluris impont:
alio illud. alio illud sidus. uel illã
aut illam creaturam: neꝙ enim
cuncta enumerare sufficimus. De
quib rursum cũ eragitari ceꝑint
qͦd corpoia colunt. marimeq trã
⁊ mare ⁊ aerem. ⁊ ignem. quorum
nob̾ usus in ꝓmptu ẽ : nam de ce¬
lestibus qr nr̃o ea corpore contrecta¬
re ac contingere nͥ oculoꝵ radiis
ñ ualemus. ñ ita erubescunt: au¬
dent respondere. ñ se ipsa coripora

Expanded text:
non quod idolum sit aliquid, ait aponon quod idolum sit aliquid, ait aposibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro; alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imponunt; alio illud, alio illud sidus, vel illam vel illam creaturam: neque enim cuncta enumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram, et mare, et aerem, et ignem, quorum nobis usus in promptu est nam de coelestibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora
Abbreviated transcription (Latin):
consueuimus. quã qͣm ut illi asse¬
runt insigno aliquo fabrefacto
atq emuienti collocata suggestu.
cũ adoiari atq honoiari a multi¬
tudine ceperit: parit in uno qͦq
sordidissimũ errous affectum
ut qm̃ in illo figmento n inuenit
uitalem motum. credat numen
occultum. Effigiem tamen uruen¬
ti corpori similem. seductus forma
& cõmotus aucł tritate quasi sapi¬
entium institutorum. obsequen¬
tiumq turbarũ sine uiuo aliquo
habitatore ẽt̃ ñ putat. Einc & ma¬
la demonia ad possidenda gen¬
tium simulachra. talis hominũ
affectus inuitat. Quorũ p̃sidenti¬
um uaria fallacia morciferi semi¬
nant᷑ ⁊ multiplicant᷑ errores. Aliis
itaq locis contra ista duune licte¬
ix uigilant : ne quis qͣm dicat
cumirrisa fuerint simula chra
li hoc tu sibile colo. s nuineu qͦd
illic inusibilit᷑ habitat. Ipsa gͦ
numina. in alio psalmo eadem
scͥptura sic dampuat : qm̃ onĩs
diĩ gentium inquit demonia.
dñs autem oelos fecit. Dic̃ & apłs.¬

Expanded text:
consuevimus, quanquam, ut illi asserunt, in signum aliquod fabrefacta atque eminenti collocata suggestu, cum adorari atque honorari a multitudine coeperit, parit in unoquoque sordidissimum erroris affectum, ut quoniam in illo figmento non invenit vitalem motum, credat numen occultum; effigiem tamen viventi corpori similem, seductus forma et commotus auctoritate quasi sapientium institutorum obsequentiumque turbarum, sine vivo aliquo habitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantur errores. Aliis itaque locis et contra ista divinae Litterae vigilant, ne quisquam dicat, cum irrisa fuerint simulacra: Non hoc visibile colo, sed numen quod illic invisibiliter habitat. Ipsa ergo numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gentium,» inquit, «daemonia; Dominus autem coelos fecit» . Dicit et Apos
Abbreviated transcription (Latin):
suctudinẽ cuutatis qus demo¬
nicis ritibus fuerat obligata.
parũ ualebant: qr & ipsi etiam si
men rerum sub uniuo ueri dĩ
regimine atq imꝑio constitutȩ. re¬
ligiosũ cultũ qui dõ debetur exhibẽ¬
dum putabant. seruientes ut ait
apło creature potius quã creaton
qui ẽ benedictus in secula. Huius
dĩ ueri erat auriliũ necessarium:
a quo mitterent᷑ scĩ uirr & ueracit᷑
pii: qͥ ꝓuera religione morerent᷑.
ut falss auiuentib collerent᷑. Agi¬

Expanded text:
suetudinem ciuitatis, quae daemonicis ritibus fuerat obligata, parum ualebant, quia et ipsi, etiamsi men rerum sub unius ueri Dei regimine adque imperio constitutae religiosum cultum, qui Deo debetur, exhibendum putabant, seruientes, ut ait apostolus, creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. Huius Dei ueri erat auxilium necessarium, a quo mitterentur sancti uiri et ueraciter pii, qui pro uera religione morerentur, ut falsae a uiuentibus tollerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i humilitatt᷑. ꝑ apłoꝵ p̃dicati.¬
onẽ. ꝑ fidem marrerũ ꝓ ueritate
mouentiũ ⁊ cũ ueritate iuiuenti¬
um ñ solũ in cordib religiosis ue¬
rum etiam in edibus suꝑstitiosis
libera suoꝵ seruitute subuertit.

Expanded text:
cationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertit.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ deoꝵ qͥ in templis sũt. humana ꝓri¬
mitate contenti. Et paulopꝰ. Ita hu¬
manitas inqͥt semꝑ memor nature
& originis suȩ in illa diuinitatis
imitatione ꝑseuerat: ut sicuti pat᷑
ac dñs ut sui similes eẽnt deos fecͣ
ȩternos. ita humanitas deos suos
ex sui uultus similitudine figura

Expanded text:
est deorum, qui in templis sunt humana proxiest deorum, qui in templis sunt humana proximitate contenti.\' Et paulo post: \'Ita humanitas, inquit, semper memor naturae et originis suae in illa diui- . nitatis imitatione perseuerat, ut, sicuti Pater ac Dominus, ut sui similes essent, deos fecit aeternos, ita humanitas deos suos ex sui uultus similitudine figura
Abbreviated transcription (Latin):
os dõs ẽẽ dicit a sũmo dõ factos.
alios abhominib. Hoc qͥ audit.
sic̃ a me positũ ẽ putat dici de sy¬
mulachris. qr oꝑa sut᷑ manuũ ho¬
minũ. At ille uisibilia &e contrec¬
tabilia symulachra. uelut corpara
deo et̃ asserit. In esse aũ his qͣsdã
spõ inuitatos: qͥ ualeant aliqͥd. siue
ad nocendũ. siue ad desidĩa ñ nul¬
la conplenda eoꝵ. a quib eis duui¬
ni honoies & cultus obsequia defe¬
runt᷑. hos gͦ spc̃ inuisibiles ꝑ ar¬
tem quandã uisibilib reb corpo.¬
ralis materis coptilare. ut sint
qͣsi animata corpora illis spiritib
dicata & subdita s mula chra. hoc
ẽẽ dic̃ deos facere: eamq magnam
& mirabilem dõs faciendi accepis
se potestatẽ homines. Huiꝰ egyptis
uerba. sic̃ innram linguã ĩt̃ p̃tata
sũt ponam. Et qm̃ de cognatione in-¬
quit & consortio hominũ deoꝵq no¬
bis indicitur sermo : potestatẽ ho¬
minis o asclepi uimq cognosce. Dñs¬
tor ẽ deoꝵ celestiũ: ita homo fictor

Expanded text:
os deos esse dicit a summo Deo factos, alios ab hominibus. Hoc qui audit, sicut a me positum est, putat dici de simulacris, quia opera sunt manuum hominum; at ille uisibilia et contrectabilia simulacra uelut corpora deorum esse adserit; inesse autem his quosdam spiritus inuitatos, qui ualeant aliquid siue ad nocendum siue ad desideria nonnulla conplenda eorum, a quibus eis diuini honores et cultus obsequia deferuntur. Hos ergo spiritus inuisibiles per artem quandam uisibilibus rebus corporalis materiae copulare, ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra, hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. Huius Aegyptii uerba, sicut in nostram linguam interpretata sunt, ponam. \'Et qet consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo, potestatem hominis, o Asclepi, uimque cognosce. Domtor est deorum caelestium, ita homo fictor