comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
niq uir sc̃s tabnacula p̃terire festinais.
& domũ dĩ uidere desiderans. unũ uo¬
tũ habere sedicit. ut nunquã de do¬
mo dĩ exeat. Unũ petiui adño hoc re¬
quiram: ut inhabitem in domo dñi. o¬
mnib dieb uitȩ mee. Dilatandum ẽ.
ergo tabnaculũ & aula pellesq tenden¬
dȩ. ⁊ funiculi multiplicũ uariorumq
sermonũ longius ꝓducendi. ⁊ claui
ratione firmandi in dextris ⁊ sinistriᷤᷤ.
ut sem̃ sermonis idẽ doctrine dĩgen¬
tes ualeat possidere: ⁊ ciuitates habi¬
tabiles facere quas accepit. qui minã
duplicauerat. Dextra aut̃ ⁊ sinistra
inscripturis scĩs tunc in bonã partem
accipit᷑.: quando eas ⁊ iuxta spm̃ in tel¬
ligimꝰ ⁊ uxta litterã ꝑ arma iustitię
a dextris ⁊ asinistris: ut & humilior.
intelligentiȩ uitȩ teneat institutionũ
exemp̃la que maiorũ. ⁊ spualis atq
sublimis. de p̃sentib nos transferat

Expanded text:
nique vir sanctus tabernacula praeterire festinans, nique vir sanctus tabernacula praeterire festinans, et domum Dei videre desiderans, unum votum habere se dicit, ut numquam de domo Dei exeat: Unum petivi a Domino, hoc requiram: ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae . Dilatandum est ergo tabernaculum, et aulaea pellesque tendendae, et funiculi multiplicium variorumque sermonum longius producendi, et clavi ratione firmandi in dextris et sinistris, ut semen sermonis, id est, doctrinae Dei, gentes valeat possidere; et civitates habitabiles facere, quas accepit qui mnam duplicaverat. Dextera autem et sinistra in Scripturis sanctis tunc in bonam partem accipitur, quando eas et juxta spiritum intelligimus, et juxta litteram per arma justitiae a dextris et a sinistris , ut et humilior intelligentia vitae teneat institutionem exemplaque majorum, et spiritualis atque sublimis de praesentibus nos transferat
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. Reliquiȩ ait saluȩ factȩ sunt.
to orbe terrarũ suos t̃minos dilata¬
bant: ueniamꝰ ad intelligentiã sp̃ua-¬
lem. Qui in tabernaculo ẽ. firmã atq
ꝑpetuam ñ possidet mansionẽ: sed sẽꝑ
mutat loca & ad ulteriora festinat
dicens inpsalmo. ꝑtransibo in locum
tabernaculi ad mirabilis: p̃teritorũ
obliuiscens ⁊ in futurũ se extendens.
donec ꝑueniat ad brauiũ suꝑnȩ uo¬
cationis. De hoc tabernaculo: et in
alio loco legimus. Quã dilecta taberna¬
cula tua dñe uirtutũ: concupiscit ⁊ de¬
ficit anima mea in atria dñi. Post quȩ
infert. Beati qui habitant in domo tua:
in scła scłorũ laudabunt te. Finis enĩ
tab̾na culorũ ȩternȩ domus possessio
est que fundam̃ta ñ mutat : nec trans¬
fertur de alio in alium locũ. Qui enĩ
plantati in domo dĩ sunt prius in atri¬
is illiꝰ effloruer̃: ut de florib ad fru¬
gẽ ueniant. possintq dicere. Ego aut̃
sicut oliua fructifera indomo dĩ. De¬

Expanded text:
s: Reliquiae ait, salvae factae sunt .to orbe terrarum suos terminos dilatabunt. Veniamus ad intelligentiam spiritualem. Qui in tabernaculo est, firmam atque perpetuam non possidet mansionem; sed semper mutat loca, et ad ulteriora festinat, dicens in psalmo: Pertransibo in locum tabernaculi admirabilis , praeteritorum obliviscens, et in futurum se extendens, donec perveniat ad bravium supernae vocationis. De hoc tabernaculo et in alio loco legimus: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! concupiscit et deficit anima mea in atria Domini . Postque infert: Beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te . Finis enim tabernaculorum, aeternae domus possessio est, quae fundamenta non mutat, nec transfertur de alio in alium locum. Qui enim plantati in domo sunt Domini, prius in atriis illius effloruerunt, ut de floribus ad frugem veniant, possintque dicere: Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei . De
Abbreviated transcription (Latin):
eustochiũ
dixisse
me noui.
euange¬
listas. ubicunq de ueteri instrum̃to po¬
hebraico alter in ueteri editione sensus
est. hebraicũ magis quã lxx. in terp̃tes
sequi. Deniq ut nos multa ostendimꝰ.
aliqua de lxx. testimonia quȩ ñ sint

Expanded text:
Eustochium, dixisse me novi, Evangelistas ubicumque de veteri Instrumento poHebraico, aliter in veteri editione sensus est, Hebraicum magis, quam Septuaginta Interpretes sequi. Denique, ut nos multa ostendimus aliqua de Septuaginta testimonia, quae non sunt
Abbreviated transcription (Latin):
hunc locũ ita in terp̃tatus ẽ. Lȩtare ste¬
rilis quȩ ñ peperisti: gaude in exulta¬
tione ⁊ hymni quȩ ñ parturis. Plures
enĩ filii dissipatȩ: magis quã quȩ erat
sub uiro. Aquo theodotio ⁊ aquila:
p̃ter pauca uerba ñ discrepant. Post

Expanded text:
hunc locum ita interpretatus est: Laetare, sterilis, quae non peperisti. Gaude in exultatione, et hinni, quae non parturisti: Plures enim filii dissipatae, magis quam ejus quae erat sub viro. A quo Theodotio et Aquila praeter pauca verba non discrepant. Post
Abbreviated transcription (Latin):
transiz ad uocationẽ gentiũ: ⁊ qui in
illo credituri sint pleno sermone des¬
scribit. Quẽ quidẽ locum ⁊ apłs pau¬
lus sub nomine sarę ⁊ isahac refert
ad eccłiam: quod prior popłs de mon¬
te sẏna. lagar seruiat cũ filiis suis.
Sequens aut̃ liber sit: de quo dic̃ isai¬
as. Lȩtare sterilis quȩ ñ paris. erũpe
&clama quȩ ñ parturis : quia plures
filii deserte magis quã eius quȩ ha¬
bet uirũ. & statim. Nos aut̃ inquit
fr̃s: scđm isaac repromissionis filii sumꝰ.
Sed sicut tunc qui scđm carnẽ natus ẽ.
ꝑsequebatur eũ qui scđm spm: ita ⁊ nẽ.

Expanded text:
tionem gentium, et qui in illo sint credituri, pleno sermone describit. Quem quidem locum et apostolus Paulus sub nomine Sarae et Isaac, refert ad Ecclesiam , quod prior populus de monte Sina et Agar serviat cum filiis suis; sequens autem liber sit, de quo dicit Isaias: Laetare, sterilis, quae non paris: erumpe et clama, quae non parturis: quia plures filii desertae, magis quam ejus quae habet virum; et statim: Nos autem, inquit, fratres, secundum Isaac repromissionis filii sumus. Sed sicut tunc qui secundum carnem natus est, persequebatur eum, qui secundum spiritum: ita
Abbreviated transcription (Latin):
adduci ad fidem xp̃i. i statim fie¬
ri sapientiam sapientiũ  ac pruden.¬
tiam prudentiũ reprobari: ut fa¬
tuũ dei. sapientius sit hominibus.
Gentes aut̃ ⁊ reges earũ. qui seruirę
eccłȩ noluerint. bona ⁊ utili serui¬
tute. ut in apostolicã transferant᷑
dignitatẽ: peribunt ea ꝑditione q̃
impiis p̃parata ẽ. Et qͥcqͥd in eis fuerit
redigetur in solitudinẽ: quia habe.¬
re noluer̃ hospitem dm̃ Gloria liba¬
ni ad te ueniet. abies. ⁊ busus. ⁊ pinus

Expanded text:
adduci ad fidem Christi; et stultam fieadduci ad fidem Christi; et stultam fieri sapientiam sapientium, ac prudentiam prudentium reprobari : ut fatuum Dei sapientius sit hominibus. Gentem autem et reges earum, qui servire Ecclesiae noluerint bonam et utilem servitutem, ut in Apostolicam transferant dignitatem, 726 peribunt ea perditione, quae impiis praeparata est, et quidquid in eis fuerit, redigetur in solitudinem, qui habere noluerunt hospitem Deum. Gloria Libani ad te veniet, abies et buxus et pinus
Abbreviated transcription (Latin):
puplicis. ⁊ aduersus ꝑsecutiones gen.¬
tium atq insidias hereticorũ legum
scita pendere. Si sp̃ualit̃: qui cũ in
eis continentia. eloquentia. sc̃ĩtate pͥn¬
cipes sunt. ⁊ animȩ imperio. carnis sub.¬
uigant seruitutẽ. ⁊ ipsi amminis trant
&̃ assistunt. uł auxiliant᷑ ei. Quã sepe
ꝓpt̃ negligentiã deserit. uł ꝑsecuto¬
rum ꝑcutit uirga: ut rursum ꝓpt̃
sui miscđiam diligat: Uel certe
hoc dicendũ: qđ afflictam quondã.
⁊ captiuitati traditam in popło iudȩ¬
orum. inuocatione gentium reconci¬
sint . ⁊ nec die nec nõcte claudantur.
⁊ saluari cupientib iugit̾ pateant:
id ÷ ut ei in gaudio. ⁊ in tribulatione
uolentib credere. introitus ñ nege¬
tur ⁊inferatur ad eam fortitudo si¬
uȩ diuitiȩ gentiũ. ⁊ reges earũ minis¬
trent. siue adducantur ei quasi cap¬
tiui. Qđ tunc intelliges. cũ uideris
eloquentissimos scłi atq ditissimos.¬

Expanded text:
publicis, et adversus persecutiones genpublicis, et adversus persecutiones gentium atque insidias haereticorum Legum scita pendere. Si spiritualiter, quicumque in eis continentia, eloquentia, sanctitate, principes sunt, et animae imperio carnis subjugant servitutem, ipsi administrant, et assistunt, vel auxiliantur ei, quam saepe propter negligentiam deserit, vel persecutorum percutit virga, ut rursum propter sui misericordiam diligat. Vel certe hoc dicendum, quod afflictam quondam et captivitati traditam in populo Judaeorum, in vocatione gentium reconcirtae sint, et nec die nec nocte claudantur, et salvari cupientibus jugiter pateant, id est, ut ei in gaudio, et in tribulatione volentibus credere, introitus non negetur. Et inferatur ad eam fortitudo, sive divitiae gentium; et reges earum ministrent, sive adducantur ei quasi captivi. Quod tunc intelliges, cum videris eloquentissimos adduci ad fi
Abbreviated transcription (Latin):
iugit̃. die ac nocte ñ claudentur:
ut̃ afferatur ad te fortitudo genti¬
um. & reges earũ adducantur.
Gens enĩ ⁊ regnũ qđ ñ seruierit tͥ
peribit : ⁊ gentes solitudine uasta¬
buntur. LxU Et ȩdificabunt
alienigenȩ muros tuos: ⁊ reges eo¬
rũ assistent tibi. Propt̃ irã em̃ meã
te. Et aperientur portę tuȩ senꝑ.
die ⁊ nocte ñ claudentur: ut intro.¬
ducant ad te fortitudinẽ gentium.
⁊ reges earũ qui adducendi sunt.
Gentes enĩ ⁊ reges qͥ non seruitrint
tibi peribunt: gentes solitudine
desolabunt᷑. Inter cętera quib di¬
tatur ȩccła. ⁊ urbs saluatoris extru¬
itur: Alienigenȩ quoq ifilii pere¬
grinorũ ȩdificant muros eius. ne
hostis possit intrare : ne locũ inue¬
nire ꝑfidia. Alieni aut̃ ⁊ peregri¬
m propric significant popłm nationũ.:
qui uere extruxer eccłam xp̃i. in tan¬
tũ ut reges eorũ ⁊ principes. minis trent
submittere: ȩdificare eccłas expensis

Expanded text:
jugiter, die ac nocte non claudentur: ut afferatur ad te fortitudo gentium, et reges earum adducantur. Gens enim et regnum, quod non servierit tibi, peribit: et gentes solitudine vastabuntur. LXX: Et aedificabunt alienigenae muros tuos, et reges eorum assistent tibi. Propter iram enim meate. Et aperientur portae tuae semper: die ac nocte non claudentur, ut introducant ad te fortitudinem gentium, et reges earum qui adducendi sunt. Gentes enim et reges qui non servierint tibi, peribunt: gentes solitudine desolabuntur. Inter caetera quibus ditatur Ecclesia, et urbs Salvatoris exstruitur, alienigenae quoque et filii peregrinorum aedificant muros ejus, ne hostis possit intrare, nec locum invenire perfidia. Alienigenae autem et peregrini proprie significant populum nationum, qui vere exstruxerunt Ecclesiam Christi: intantum ut reges eorum et principes ministrent, submittere, et aedificare ecclesias expensis
Abbreviated transcription (Latin):
pedũ tuorũ. om̃s qui detrahebant
tibi. Et uocabunt te ciuitatem dñi
syon scĩ isrł.Lxx Gloria dñi ad te
ueniet: ⁊ in cypresso. ⁊ pino. ⁊ cedrus
simul ut glorificetur locus sc̃s meus.
Et locum pedũ meorũ glorificabo. et
ibunt ad te timentes filii eorũ qui te
humiliauer̃ ⁊ irritauer̃ te : ⁊ ad orabt̃
uestigia pedũ tuorũ om̃s qui irritauer̃
te. ⁊ uocaberis ciuitas dñi sion scĩ isrł.
Multa desunt in septuaginta. quȩ ex
hebreo sub astericis posui: ⁊ qđ addi¬
derunt. obelo p̃notaui. Libanus mons
foenicis ẽ: excelsis arborib consitus.
Quas psalmista describens. ait. Uidi
impiũ exaltatũ. ⁊ eleuatũ quasi cedro ᷤᷤ
libani. & in alio loco. Conteret dñs ce¬
dros libani: multaq alia quȩ studio
breuitatis p̃tereo. De hoc quondam
hyram rex tyri: salomoni ioppem li¬
gna mittebat ad ȩdificandũ templũ
dĩ. De qͦ etiã nunc scriptura ꝓmittit
abietẽ.: ⁊ buxũ. ⁊pinũ siue iuxta lxx.¬

Expanded text:
rum omnes, qui detrahebant tibi, et vocabunt te civitatem Domini, Sion Sancti Israel. LXX: Gloria Libani ad te veniet in cyparisso et pino, et cedro simul ut glorificetur locus sanctus meus, + et locum pedum meorum glorificabo  Et ibunt ad te timentes filii eorum qui te humiliaverunt, ÷ et irritaverunt te  et adorabunt vestigia pedum tuorum omnes qui irritaverunt te; et vocaberis civitas Domini Sion. Sancti Israel. Multa desunt in Septuaginta, quae ex Hebraeo sub asteriscis posui, et quod addiderunt, obelo praenotavi. Libanus mons Phoenicis est, excelsis arboribus consitus, quas Psalmista describens ait: Vidi impium superexaltatum, et elevatum quasi cedros Libani . Et in alio loco: Conteret Dominus cedros Libani . Multaque alia quae studio brevitatis praetereo. De hoc quondam Hiram rex Tyri, Salomoni Joppen ligna mittebat, ad aedificandum Templum Dei . De quo etiam nunc Scriptura promittit, abietem et buxum et pinum, sive juxta
Abbreviated transcription (Latin):
sepͣtulag efimo septimo psalmo scrip¬
tũ est. Pennȩ columbe deargentatȩ.
& posteriora eius in fulgore auri.
Et in septuagesimo primo. reges thar¬
sis ⁊ insulȩ munera afferent: reges
arabum ⁊ saba dona afferent. Quȩ
onĩia deferunt nomini dñi dĩ. ⁊ sco¬

Expanded text:
sexagesimo septimo psalmo scriptum est: Pennae columbae deargentatae, et posteriora ejus in fulgore auri . Et septuagesimo primo psalmo: Reges Tharsis et insulae munera offerent, et reges Arabum et Saba dona adducent . Quae omnia deferuntur nomini D
Abbreviated transcription (Latin):
biles in quib impossibile ẽ. mentiri dm̃.
firmã consolationẽ habeamꝰ. Sed ⁊ hoc
iurat. qͦd idolis derelictis om̃e genu ei
nus. Moris ẽ. enĩ ecclesiastici xp̃o genu
flectere : qđ iudȩi mentis suꝑbiam de¬
monstrantes om̃ino ñ faciunt. Sed ⁊ om¬
nis lingua cunctarũ gentiũ barbararẽ:
ñ insinagogis. sed in xp̃i ȩeclesus confite¬
tur dm̃. Om̃is aut̃ lingua xp̃o confitens. ĩn
dño loquit᷑ & dicet. Meȩ sunt iustitiȩ &
meũ ẽ. imꝑium: ñ popłi uidȩorũ. Ad eũ
cunctȩ gentes uenient. ⁊ confundentur qui
prius illiꝰ euangłio repugnabant:  iusti¬
ficabitur atq laudabitur om̃e sem̃ isrł.
quorũ p̃dicatio ⁊ sementis fertilissima.
in toto orbe uberrimos attulit fructus.
Suie iuxta lxx. om̃is lingua uirans ⁊ cõn¬
fitens dm̃ dicit. qđ iustitia ⁊ gła totius
orbis ad eũ ueniat: ⁊ confundant᷑ iudȩi
qui se ab eo sẽparant. Hi aut̃ qui de stir¬
pe filiorũ isrł orti sunt. ⁊ qui de apłoꝵ

Expanded text:
biles, in quibus impossibile est mentiri Deum, firmam consolationem habeamus; sed et hoc jurat, quod idolis derelictis, omne genu ei nus. Moris est enim ecclesiastici Christo genu flectere: quod Judaei, mentis superbiam demonstrantes, omnino non faciunt. Sed et omnis lingua cunctarum gentium barbararum, non in synagogis, sed in Christi Ecclesiis confitetur Deum. Omnis autem lingua Christum confitens, in Domino loquetur, et dicet: Meae sunt justitiae, et meum est imperium, non populi Judaeorum. Ad eum cunctae gentes venient, et confundentur qui prius illius Evangelio repugnabant; et justificabitur atque laudabitur omne semen Israel, quorum praedicatio et sementis fertilissima in toto orbe uberrimos attulit fructus. uaginta omnis lingua jurans et confitens Deum, dicet quod justitia et gloria totius orbis ad eum veniat, et confundantur Judaei, qui se ab eo separant. Hi autem qui de stirpe filiorum Israel orti sunt, et qui de Apostolorum
Abbreviated transcription (Latin):
mus ia cob. ⁊ reliquias isrł. ob propinqui.¬
tatẽ carnis. i sanguinis ⁊ quasi fęcis reli¬
quiarũ isrł: docetq eos instar puerorũ.
atq lactantiũ. ita dõ quasi matris utero.
& uuilua pregnantis. exegẏpto ẽẽ porta¬
tos. Non quo in effabilis dĩ in comp̃hen¬
sibilisq maiestas. aut uterũ habeat. aut
uuluã. pedesq ⁊ manus. ⁊ cȩtera corꝑis
menbra: sed quo nos affectũ dĩ ꝑ nr̃a
uerba discamꝰ. Alioquin ⁊ in centesimo
nono psalmo. exꝑsona dĩ hoc idem cani

Expanded text:
mus Jacob, et reliquias Israel, ob propinquimus Jacob, et reliquias Israel, ob propinquitatem carnis et sanguinis, et quasi faeces reliquiarum Israel. Docetque eos instar puerorum atque lactentium, ita a Deo, quasi matris utero, et vulva praegnantis, ex Aegypto esse portatos. Non quo ineffabilis 546 Dei incomprehensibilisque majestas, aut uterum habeat, aut vulvam, pedesque, et manus, et caetera corporis membra; sed quo nos affectum Dei per nostra verba discamus. Alioquin et in centesimo nono psalmo ex persona Dei hoc idem canit
Abbreviated transcription (Latin):
tis me.⁊ ad ęquastis. ⁊ comparastis me.
& fecistis similẽ : Qui confertis aurum
de saculo: ⁊ argentũ statera pondera.¬
tis. Conducentes aurificẽ ut faciat
dm̃: & ꝓcedunt. ⁊ adorant. & portant¬

Expanded text:
tis me, & adaequastis, & comparastis me, & fecistis similem? 6. Qui confertis aurum de sacculo, & argentum statera ponderatis: conducentes aurificem, ut faciat Deum: & procidunt, & adorant
Abbreviated transcription (Latin):
Meȩ sunt iustitiȩ umꝑium: ad eũ ueni¬
ent & confundentur om̃s qui repugnant
ei. Indño iustificabitur & laudabitur¬
om̃e sem̃ isrł.Lxx. Sic dicit dñs qui
fecit celũ. Iste ds̃ qui ostendit t̾ram ⁊ fec̃
eam ipse separauit illam. Non inuacuũ
fecit eam: sed ut habitaretur plasmauit
eam. Ego sum dñs ⁊ non÷ ultra: non u
abscondito locutus sum neq in loco terrȩ
tenebroso. Non dixi semini iacob uanũ
quȩrite : ego dñs sum qui loquor iustitiã:

Expanded text:
mee sunt iustitie, et imperium ad eum venimee sunt iustitie, et imperium ad eum veniet: et confundantur omnes qui repugnant ei. Incit Dominus qui fecit coelum: iste Deus qui ostendit terram, et fecit eam, ipse paravit eam: non in vacuum fecit eam, sed ut habitaretur plasmavit eam. Ego sum Dominus, et non est ultra. Non in abscondito locutus sum, neque in loco terrae tenebroso. Non dixi semini Jacob, vanum quaerite: ego sum Dominus qui loquor justiti
Abbreviated transcription (Latin):
iunctus ẽ. Quia hȩc dicit creans dñs cȩ¬
los. ipse ds̃ formans t̾ram ⁊ faciens eã ipse
plastes eius. Non inuacuũ creauit eã: ut
habitetur. formauit illã. Ego dñs ⁊ non
est alius. non in abscondito locutus sum
in loco terrȩ tenebroso. Non dixi semini:
ia cob frustra querite ine. ego dñs loqueis
iustitiã. annuntians recta. congregamin.
& uenite ⁊ accedite simul: qui salui estis
exgentibus. Nescierunt qui leuant signũ
sculpturȩ suȩ: ⁊ rogant dm̃ non saluantẽ
Annuntiate ⁊ uenite ⁊ consiliamini simul
quis auditũ fecit hoc abinicio: Extunc
p̃dixi illud. Nunqͥd non ego dñs inon
est ultra ds̃ absq me. Ds̃ iustus. isaluais:
non ÷ pret̃ me. Conuertimini ad me ⁊sal¬
uieritis om̃s fines terrȩ: quia ego dis̃ iñ
est alius: in memet ipso iuraui. Egrediet᷑
de ore meo iustitiȩ uerbũ: ⁊ non reuer¬
tetur: quia michi curuabunt om̃ia geny.
& iurabit om̃is lingua. Ergo in dño dicet:

Expanded text:
culi. Quia hec dicit Dominus creans celos ipse Deus formans terram et faciens eam: ipse plastes eius. Non in vanum creabit eam: sed ut habitaretur formabit eam. Ego Dominus et non est alius: non in abscondito locutus sin loco terrae tenebroso non dixi semini Iacob frustra quaerite me ego Dominus loquens iustitiam adnuntians recta congregamini et venite et accedite simul qui salvati estis ex gentibus nescierunt qui levant lignum sculpturae suae et rogant deum non salvantem adnuntiate et venite et consiliamini simul quis auditum fecit hoc ab initio ex tunc praedixit illud numquid non ego Dominus et non est ultra Deus absque menon est preter me. Convertimini ad me et salvi eritis omnes fines terrae: quia ego Dominus et non est alius. In memetipsum iurabi et egredietur de ore meo iustitie verbum et non revertetur: quia mici curbabunt omnia genu et iurabit omnis lingua. Ergo in Domino dicent
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ aiunt p̃ciperet nisi intelligen¬
tibus: non recordantes qđ & in iona
scriptum ẽ. p̃cepit dñs spũ comburen¬
ti: ⁊ rursũ p̃cepit uermi matutino: &
qđ in euangelio saluator uentos ⁊ mare
increpuerit. in quib sensũ atq rationẽ
non ẽẽ ꝑspicuum ÷. Eȩc dicit dñs
Labor egipti: i negotiatio ȩchyopiȩ. &

Expanded text:
Neque enim, aiunt, praeciperet, nisi intelligenNeque enim, aiunt, praeciperet, nisi intelligentibus: non recordantes quod in Jona scriptum sit: Praecepit Dominus spiritui comburenti . Et rursum: Praecepit vermi matutino . Et quod in Evangelio Salvator ventos et mare increpaverit , in quibus sensum atque rationem non esse, perspicuum est. Haec dicit Dominus: Labor Aegypti, et negotiati
Abbreviated transcription (Latin):
sulcorũ ea subruat atq subuertat. Sed
& hȩc friuola interp̃tatio ẽ. Porro quod
latur ds̃ : & apłs paulus in epła loquit᷑
ad romanos. Nunqͥd dicit fignientũ ei
qui se finxit. quid me fecisti sic : An non
habet potestatẽ figulus luti. ex eadem
massa facere aliud quidẽ uas in honorẽ.
aliud uero in contumeliã: ⁊ in ieremia
prolixius scribitur qui narrat post cę¬
tera. Descendi in domũ figuli. & ecce
ipse faciebat opus in rota: ⁊ dissipatũ
est uas qͦd faciebat manib sius. Rursũq
fecit ex eodem luto aliud uas: sicut pla¬
cuit in conspectu eius. & factus ẽ. sermo
dñi ad me dicens. Si ñ possum sicut figu¬
lus iste facere uos domus ispł dicit dñs:
ecce sicut lutũ in manu figuli. sic uos estis
in manib meis domus isrł. Illudq quod
scriptum ÷ ego om̃ib stellis p̃cepi. occa¬
sionẽ quibusdã tribuit. qd astra ratio¬
nabilia sint. & animã sensumq habeaũ.

Expanded text:
sulcorum ea subruat atque subvertat. Sed sulcorum ea subruat atque subvertat. Sed et haec frivola interpretatio est. Porro quod letur Deus, et apostolus Paulus in Epistola loquitur ad Romanos: Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: q figulus luti, ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Et in Jeremia prolixius scribitur, qui narrat post caetera: Descendi in domum figuli, et ecce ipse faciebat opus in rota, et dissipatum est vas quod faciebat in manibus suis. Rursumque fecit ex eodem luto aliud vas, sicut placuit in conspectu ejus. Et factus est sermo Domini ad me dicens: Si non possum sicut iste figulus facere vos domus Israel, dicit Dominus? Ecce sicut lutum in manu figuli: sic vos estis in manibus meis domus Israel . Illudque quod scriptum est: ego omnibus stellis praecepi, occasionem quibusdam tribuit, quod astra rationalia sint, et animam sensumque habeant.
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tat᷑ iħc. Hic enĩ iuxta angłm gabri-¬
el saluabit popłm suũ. Confusi sunt et
erubuer̃ om̃s simul: scribȩ uidelicet et
pharisei. & tabuer̃ in confusione fabri¬
catores erroris. qui in toto mundo dissemi¬
nauere mendatiũ: ut eũ dicerent ab
apłis furto eẽ. sublatũ. Isrł aut̃ saluatꝰ
in dño salute ȩt̾̃na. apłorum intelligit᷑
chorus: & hi qui ꝑ apłos credider̃. Unde
dicit᷑ ad eos. Non confundemini neq
erubescetis ñ solũ in p̃senti scło: sed & in
futuro. Seruisse aut̃ ei egiptũ. ⁊ȩthio¬
pas. ⁊ sabaim excelsos uiros atq sublimes
nemo dubitat. cũ ei mundũ uideat eẽ.
subiectũ : & expaucarũ nomine nationũ.
quȩ habitent in extremis finib terrae.
cunctos cȩlorũ cardines. ⁊ om̃ia t̾rȩ litora
ei creditura ꝑspiciat. Unde pulchre qͣsi
laborantib in errore idolatriȩ. cessare la¬
bor egypti nominatur. Nulla enĩ gens
ita idolatriȩ dedita fuit & tam innume¬

Expanded text:
interpretatur Jesus. Hic enim juxta Angelum Gabrielem salvabit populum suum . Confusi sunt et erubuerunt omnes simul. Scribae videlicet et Pharisaei. Et abierunt in confusione fabricatores erroris, qui in toto mundo disseminavere mendacium, ut eum dicerent ab Apostolis furto esse sublatum . Israel autem salvatus in Domino salute aeterna, Apostolorum intelligitur chorus, et hi qui per Apostolos crediderunt. Unde dicitur ad eos: Non confundemini neque erubescetis, non solum in praesenti saeculo, sed et in futuro. Servisse autem ei Aegyptum, et Aethiopas, et Sabaim, excelsos viros atque sublimes, nemo dubitat, cum ei mundum videat esse subjectum, et ex paucarum nomine nationum, quae habitant in extremis finibus terrae, cunctos coelorum cardines, et omnia terrae littora ei creditura perspiciat. Unde pulchre quasi laborantibus in errore idololatriae, cessare labor Aegypti nominatur. Nulla enim gens ita idololatriae dedita fuit, et tam innume
Abbreviated transcription (Latin):
imitatemq substantiȩ. Quęrat aliqͥs
quomͦ nunc ꝓpħa dñm uidisse se di¬
cat. & non absolute dñm. sed dũm sa¬
baoth ut in consequentib ipse testat᷑.
cũ euangelista ioħes dixerit dm̃ nemo
uidit unquã: & ad moysen loquat᷑ ds̃
non poteris uidere faciem meã. neq
enĩ uidebit homo faciem meã & ui¬
uet. Ad quod respondebimꝰ ñ solũ
patris diuinitatẽ sed ne filii quidẽ
& sp̃s scĩ: quia una in trinitate natura
est posse oculis carnis aspicere sed
oculis mentis. De quib ipse saluator
ait. Beati mundo corde: qm̃ ipsi dm̃
iudebt̃. Legimus qđ abrabam uisus sit
dñs in hominis figura : & cũ iacob qͣsi
homo luctatus sit qui ds̃ erat. Unde
hoc est facies dĩ. Uidi enĩ ait dum
facie ad faciem: & salua facta ÷ anima
mea. Hiezechiel quoq uidit dñm in
forma hominis sedentẽ suꝑ cherubĩ
alumbis eius & deorsum erat quasi ig¬
nis. & suꝑiora habebant speciem ele¬
ctri. Ergo dĩ natura ñ cernitur : sed

Expanded text:
temque substantiae. Quaerat aliquis, quomodo nunc Propheta Dominum vidisse se dicat, et non absolute Dominum, sed Dominum sabaoth, ut in consequentibus ipse testatur; cum evangelista Joannes dixerit: Deum nemo vidit unquam . Et ad Mosen loquatur Deus: Non poteris faciem meam videre: neque enim videbit homo faciem meam, et vivet . Ad quod respondebimus, non solum Patris divinitatem, sed ne Filii quidem et Spiritus sancti, quia una in Trinitate natura est, posse oculos carnis aspicere; sed oculos mentis, de quibus ipse Salvator ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt . Legimus quod Abraham visus sit Dominus in hominis figura: et cum Jahomo luctatus sit qui Deus erat, unde hoc est facies Dei: Vidi enim, ait, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea . Ezechiel quoque vidit Dominum in forma hominis sedentem super Cherubim, a lumbis ejus et deorsum erat quasi ignis, et superiora habebant speciem electri . Ergo Dei natura
Abbreviated transcription (Latin):
templũ. Qui sit aut̃ iste dñs qui uide¬
tur: in euangelista ioħ̃e & in apłorum
ait. Hȩc dixit isaias quando uidit
głam euis. & locutus. ẽ. de eo: haud
dubiũ quin xp̃m significet. Rursũ
paulus in actib apłoꝵ ubr romae
loquit᷑ adiudȩos. Bene inqͥt sp̃s sc̃s

Expanded text:
terat. Quis sit autem iste Dominus qui videtur, in evangelista Joanne et in apostolorum oannes ait: Haec dixit Isaias, quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo: haud dubium quin Christum significaret. Rursum Paulus in Actibus apostolorum ubi Romae loquitur ad Judaeos: Bene inquit Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
constantinopoli ⁊ apud uirũ eloquen¬
tissimũ gregoriũ nazanzenũ tunc
eiusdẽ urbis ep̃m. sc̃arum scriptura¬
rũ studiis erudirer: scio me breuem
dictasse subitumq tractatũ. ut ex
perim̃tum caperem ingenioli mei. &
amicis iubentib obȩdirem. Ad illum
itaq libellum mitto lectorẽ ut breui
buius temporis expositione contentus
sit. Otiam qui quasi illicitũ sacerdoti¬
um uindicabat. lepra fuisse ꝑ cussum:
sacra narrat historia. Quo mortuo: dñs
udetur in templo qđ ille polluerat.
Ex quo ad nimaduertimꝰ. regnante nob̾
lepso rege. nos dñm in sua maiestate
regnantẽ uidere non posse: nec sanctȩ
trinitatis nosse misteria. Unde in
exodo postquã mortuus. ẽ. pharao qͥ
oppͥmebat isrł luto & paleis ⁊ laterib:
popłs clamauit ad dñm. qui illo ui¬
uente clamare non poterat. & ieͣcbi¬
el mortuo phaltia filio banaiae pes¬
simo principe.cadit in faciem suam.
& uoce excelsa clamat ad dñm. lul¬
chreq uixta hebraicũ non ipse dñs

Expanded text:
apud virum eloquentissimum Gregorium Nazianzenum, tunc ejusdem urbis episcopum, sanctarum Scripturarum studiis erudirer, scio me brevem dictasse subitumque tractatum, ut ex experimentum caperem ingenioli mei, et amicis jubentibus obedirem. Ad illum itaque libellum mitto lectorem, oroque ut brevi hujus temporis expositione contentus sit. Oziam, quia sibi illicitum sacerdotium vindicabat, lepra fuisse percussum, sacra narrat historia; quo mortuo, Dominus videtur in Templo, quod ille polluerat . Ex quo animadvertimus, regnante in nobis leproso rege, nos Dominum in sua majestate regnantem videre non posse, nec sanctae Trinitatis nosse mysteria. Unde et in Exodo postquam mortuus est Pharao, qui opprimebat Israel luto et paleis, et lateribus, populus clamavit ad Dominum, qui, illo vivente, clamare non poterat. Et Ezechiel, mortuo Phaltia filio Bananiae pessimo principe, cadit in faciem suam, et voce excelsa clamat ad Dominum. Pulchreque juxta Hebraicum, non ipse Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
eleuatũ. Sub quatuor regib ꝓpħasse
onis titulo demonstratũ. ẽ. id est sub
oria. ⁊ ioatham. achat. & ez echia.
Mortuo gͦ oria sub quo dicta st̃ uniu̾¬
sa quȩ suproc exposuimꝰ. successit fili
eius ioatham qui regnauit annis sede¬
cim. ⁊ fecit rectum in conspectu dñi:
& portam templi ȩdificauit excelsam.
Quo imꝑante uidit isaias sedentẽ dñm
stꝑ soluim excelsũ ⁊ eleuatũ. ut habi¬
tum regnantis ostenderet. & ea quae
sub eo erant implebant templũ: siue
ut theodotio ⁊ symmachꝰ transtulert̃.¬

Expanded text:
elevatum. Sub quatuor regibus prophetasse elevatum. Sub quatuor regibus prophetasse onis titulo demonstratum est; id est sub Ozia, Joatham; Achaz et Ezechia. Mortuo ergo Ozia, sub quo dicta sunt universa, quae supra exposuimus, successit filius ejus Joatham, qui regnavit annis sedecim, et fecit rectum in conpectu Domini, et portam templi aedificavit excelsam. Quo imperante, vidit Isaias sedentem Dominum super solium excelsum et elevatum, ut habitum regnantis ostenderet. Et ea quae sub ipso erant, implebant Templum, sive ut Theodotio et Symmachus transtuler
Abbreviated transcription (Latin):
michi uoluminũ
magnitudo quȩ
in explanatione
ubi aliquid p̃ter¬
mittere damnũ
est intelligentiȩ.
Quamobrem in singulis libris. quae̾
tantũ numerũ ordinemq significent:
breues p̃fatiunculas posui. Uirgo x̃p̃r
difficillime uisionis. me orationibus
iuues: in qua ds̃ om̃ps in sua cernitur
maiestate. & duo seraphim stantia
incircuitu eius atq clamantia. sc̃s.¬
sc̃s. sc̃s. dñs ds̃ sabaoth. plena ÷ om̃is
terra gła eius: & cõmotũ liminare tẽ¬
pli atq concussũ. & domus iudaica
tenebris erroris impleta. & comparati
popłi blasphemantis: qui consona im¬
pietatis uoce clamabant. Crucifige.
crucifige talem: ⁊ non habemꝰ regem
nisi cesarẽ. Unũq de seraphim mĩssũ
ad isaiam qui forcipe de altari car¬
bone comp̃henso ꝓpħȩ purgaret la¬
bia. & popłs remaneret immundus.
Tercius gͦ in isaiam liber hoc habet exor¬
dium. Anno quo mortuus. ẽ. orias. ui¬
di dñm sedentẽ suꝑ solium ex celsũ &

Expanded text:
mihi voluminum magnitudo, quae in explanatione ubi aliquid praetermittere, damnum est intelligentiae. Quamobrem in singulis libris, qui tantum numerum ordinemque significant, breves praefatiunculas posui. Teque, virgodifficillimae visionis orationibus me juves: in qua Deus omnipotens in sua cernitur majestate; et duo Seraphim stantia in circuitu ejus atque clamantia: Snus sabaoth, plena est omnis terra gloria ejus; et commotum liminare templi atque concussum, et domus Judaica tenebris erroris impleta. Et comparatipopuli blasphemantis, qui consona impietatis voce clamabant: Crucifige, crucifige talem; et, Non habemus regem, nisi Caesarem . Unumque de Seraphim missum ad Isaiam, qui forcipe de altari carbone comprehenso, prophetae purgaret labia, et populus remaneret immundus. Tertius ergo in Isaiam liber hoc habet exordium. Anno quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et
Abbreviated transcription (Latin):
quod nos po̾sumus iuxta sensũ dice¬
re. qui se opponit dĩ iracundiȩ seui¬
enti. Deniq simmachus transtulit mu¬
rum opponens cedenti : qualis moyses
fuit ⁊ aaron. ⁊ samuel. qui irȩ dñi
restiter̃. ⁊ quasi ȩdificato muro. indi¬
gnationi eius posuere terminũ. Qđ
& ieremiȩ dicit᷑. ne occurrat dño ne
irȩ eius uelit resistere : ⁊ indignationẽ
ita p̃cibus quasi quodã muro in ter¬
claudere. & moysi quasi teneretur
ab eo dñs: dimitte me inquit. ⁊ ꝑcu¬
tiam popłm istũ. Istuismodi gͦ ȩdifi¬
cator macheriarũ. murorũ q  sępium.
conuertet semitas inquietẽ. ut neqͣ¬
quã dei ira deseuiat: sed placatus sit
eiᷤ dñs. ⁊ om̃s indignationis semite con¬
quiescant. Si auerteris asabbato
pedẽ tuũ. facere uoluntatẽ tuam in

Expanded text:
quod nos 699 possumus juxta sensum dicere, qui se opponit Dei iracundiae saeenti. Denique Symmachus transtulit, murum opponens caedenti , qualis fuit Moyses et Aaron, et Samuel, qui irae Drestiterunt, et quasi aedificato muro indignationi ejus posuere terminum. Quod et Jeremiae dicitur, Ne occurrat Domino, ne irae ejus velit resistere, et indignationem ita precibus quasi quodam muro intercludere; et Moysi quasi teneretur ab eo Dominus: tiam populum istum . Istiusmodi ergo aedificator maceriarum murorumque et sepium, convertet semitas in quietem, ut nequaquam Dei ira desaeviat, sed placatus sit eis Dominus, et omnes indignationis semitae conquiescant. Si averteris a sabbato pedem tuum, facere volunt
Abbreviated transcription (Latin):
propħa. Uin ea facta ẽ. dilecto Iuã
pulchro sermone describens: intulit.
Aedificaui turrẽ: ⁊ macheriã cireum¬
dedi. Quã qui destruxerit: iuxta ec¬
clesiasten. mordebit eũ cõluber. Iuȩ
id eo circundata ẽ: ut om̃ium bestiarỹ
in iuneã dĩ ꝓhibeat᷑ accessus. Iste ẽ
aut̃ cõluber tortuosus. qui decepit
euam in paradiso. quȩ quia dĩ p̃cepta
destru xerat. ꝓpt̾ea morsib eius patu¬
it. ⁊ audiuit adño. Tu obseruabis
euis caput: ⁊ lle obseruabit tibi cal¬
caneũ. In eo loco ubi nos iuxta lax¬

Expanded text:
Propheta: Vinea facta est dilecto; quam Propheta: Vinea facta est dilecto; quam pulchro sermone describens, intulit: Aedificavi turrem, et maceria circumdedi . Quam qui destruxit, juxta Ecclesiasten, mordebit eum coluber. Quae ideo circumdata est, ut omnium bestiarum in vineam Dei prohibeatur accessus. Iste est autem coluber tortuosus, qui decepit Evam in paradiso, quae quia Dei praecepta destruxerat, propterea morsibus ejus patuit, et audivit a Domino: Tu observabis caput ejus; et ille observabit tibi calcaneum . In eo loco, ubi nos juxta
Abbreviated transcription (Latin):
re : nom̃ium in eas inimicorũ ꝓhibea¬
tur ingressus. Nos aut̃ sequentes cep¬
in uidȩis. dicimꝰ ȩdificari in eccłam:
ñ ad breue tempus. sed in ꝑpetuũ:
et fa ndam̃ta illiꝰ ex utroq popło.
id est induab generationib susci¬
tanda. Unde dicebat apłs. Quasi
sapiens architectus fundam̃tũ posui:
alius suꝑ ȩdificat. Unusquisq aut̃ ui¬
deat qͥd suꝑ ȩdificet. Et in alio loco.
Dei agri cultura: dĩ ȩdificatio sumus.
Et it̾m. Adificati super fundam̃tum
siue eũ qui natus ẽ. in ea ȩdificatorem
sepiũ: de quo inpsalmo legimꝰ. Homo
natus ẽ. in ea : ⁊ ipse fundauit eã al¬
tissimus. Quas sepes atq macherias.
hoc enĩ grecus sermo significat qsato¬
Moyc: a gros ⁊ iuneas circundari scrip¬
tura cõmemorat. Uineam de egipto
transtulisti: eiecisti gentes ⁊ plantasti
eam. & post paululũ. Quare destru
om̃s qui transeunt uã: & in hoc eodẽ

Expanded text:
re, et omnium in eas inimicorum prohibeare, et omnium in eas inimicorum prohibeatur ingressus. Nos autem sequentes coepin Judaeis, dicimus aedificari in Ecclesia, non ad breve tempus, sed in perpetuum, et fundamenta illius ex utroque populo, id est, in duabus generationibus suscitanda. Unde dicebat Apostolus: sapiens architectus fundamentum posui: alius superaedificat: unusquisque autem videat quid superaedificat ; et in alio loco: Dei agricultura, Dei aedificatio sumus; et iterum: Aedificati super fundamentumsive cum qui natus est in ea, aedificatorem sepium. De quo in psalmo legimus: Homo natus est in ea: et ipse fundavit eam Altissimus . Quas sepes atque macerias, hoc enim Graeco sermone significat φραγμοῦς, agro et vineis circumdari Scriptura commemorat: Vineam de Aegypto transtulisti: ejecisti gentes, et plantasti eam; et post paululum: Qomnes qui transeunt viam ? Et in hoc eodem
Abbreviated transcription (Latin):
Et ȩdificabuntur tibi deserta a scło:
&erunt fundam̃ta tua sempit̃na in
re facies. Non solum inquit orietur
in tenebris lum̃ tuũ. ⁊ tenebrȩ tuȩ er̃
quasi meridies. ⁊ dabit tibi dñs reqͥ¬
em semꝑ. ⁊ eris quasi hortus irriguus. &
cȩtera : sed ȩdificabuntur in te quȩ lon¬
go tempore deserta fuerant. ⁊in multiᷤᷤ
generationib ꝑmansura ȩdiũ tuarũ
fundam̃ta iatientur ⁊ ita ut uelut ip¬
se uoceris ȩdificator sepium atq ma¬
cheriarũ. uł oriatur in te quasi ȩdifi¬
cator sepiũ : ⁊ auertat semitas inqui¬
etẽ siue uixta septuaginta calles in
medio faciat conquiescere. Hȩc iudȩi.
& amici tantũ occidentis litterȩ. ad in¬
staurationẽ refer̃ urbiũ palestinae:
& uel facta sub zorobabel.⁊ ezra.⁊ nee¬
mia. uł in ultimo tempore futura con¬
tendunt. ⁊ad instaurationẽ ierłm.
& incircuitu ciuitatũ altissima funda¬
mñta iacienda. tam excelsos muros ȩdi¬
ficandos. ut nullus hostiũ possit intra¬

Expanded text:
Et aedificabuntur tibi deserta a saeculo et erunt fundamenta tua sempiterna inre facies. Non solum, inquit, orietur in tenebris lumen tuum, et tenebrae tuae erunt quasi meridies, et dabit tibi Dominus requiem semper, et eris quasi hortus irriguus, et caetera; sed aedificabuntur in te quae longo tempore deserta fuerant; et in multis generationibus permansura aedium tuarum fundamenta jacientur: ita ut vel tu ipse voceris aedificator sepium atque maceriarum, vel oriatur in te qui sit aedificator sepium, et avertat semitas in quietem, sive juxta Septuaginta, calles in medio faciat conquiescere. Haec Judaei et amici tantum occidentis litterae, ad instaurationem referunt urbium Palaestinae. Et vel facta sub Zorobabel et Ezra, et Neemia, vel in ultimo tempore futura contendunt: et ad instaurationem Jerusalem et in circuitu civitatum altissima fundamenta jacienda, et tam excelsos muros aedificandos, ut nullus hostium possit intra
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Uenite ad me om̃s qui laboratis et
onerati estis: ⁊ ego dabo uobis requiem.
scilicet peccatorũ onera deponentes. sab¬
batizemꝰ in xp̃o. ⁊dicamꝰ. statuit supra
petrã pedes ieos. Illudq uitemꝰ quod
sẽs pene sustinuisse se dicit. Mei uͦ pęne
moti sunt pedes. Iunc delectaberis

Expanded text:
cens: Venite ad me omnes qui laboratis et cens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vobis dabo requiem ; scilicet peccatorum onera deponentes, sabbatizemus in Christo, et dicamus: Statuit supra petram pedes meos , illudque vitemus quod sanctus pene sustinuisse se dicit, Mei vero pene moti sunt pedes . Tunc delectaberis
Abbreviated transcription (Latin):
ministerii sui. ⁊ transgressor effectus
est.: illiusq semꝑ sententiȩ recordem:
Si sp̃c potestatẽ habentis ascenderit suꝑ
te : locũ tuũ ne dimiseris. Qui sic quies¬
cit in sabbato ut lauet int̃ innocentes
manꝰ suas. nec mouet pedes ut suas faci¬
at uoluntates: iste celebrat sabbata do¬
mini delicata. Qui sabbatisius iuxta
epłam quȩ ad hebreos scribitur reꝓmit¬
titur nobis in cęlestib ⁊ gła p̃paratur :
ut dũ non facimꝰ uias nr̃as in sabbato.
nec inuenit᷑ uoluntas nr̃a ut loquamur
sermonẽ. quo scilicet nec opere nec sermo¬
ne peccemꝰ Alioquin si hȩc tantũ ꝓhibe¬
tur in sabbato: ergo in aliis sex dieb liber¬
tas nobis tributur deliquendi: Quod
si stultum ÷ credere: suꝑ est ut sabbatũ
tates. Iuodq iungitur iuxta septuagin¬
ta mira ex ore tuo: in hebraico ñ habet᷑.
Ad hoc sabbatũ om̃i festiuitate celebran¬
dũ : saluator nos ꝓuocat in euanglio di¬

Expanded text:
ministerii sui, et transgressor effectus ministerii sui, et transgressor effectus est, illiusque semper sententiae recordemur: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris . Qui sic quiescit in sabbato, lavat inter innocentes manus suas, nec movet pedes, ut suas faciat voluntates: iste celebrat sabbata Domini delicata. Qui sabbatismus, juxta Epistolam quae ad Hebraeos scribitur, repromittitur nobis in coelestibus, et gloria praeparatur : ut dum non faciamus vias nostras in sabbato, nec invenitur voluntas nostra, ut loquamur sermonem, quo scilicet nec opere, nec sermone peccemus. Alioquin si haec tantum prohibentur in sabbato, ergo in aliis sex diebus libertas nobis tribuitur delinquendi. Quod si stultum est credere, superest ut sabbatum tates. Quodque jungitur, juxta Septuaginta, in ira ex ore tuo, in Hebraico non habetur. Ad hoc sabbatum, omni festivitate celebrandum, Salvator nos provocat in Evangelio, di
Abbreviated transcription (Latin):
peccati. Ne onus portemꝰ in sabbato.
quale portabat ille qui dicit. iniqui¬
tates meȩ eleuatȩ sunt supra caput
meũ. quasi onus graue ad grauatȩ sunt
suꝑ me. Ne iniquitas quę sed et suꝑ
talentũ plumbi in nobis habeat potes¬
tatẽ : ne nos uoluptas corporis ⁊ libido
succendant. Om̃s enĩ adulterantes qͣ¬
si clibanꝰ corda eorũ: ⁊ diaboli iacula
sunt ignita. ut sagittent in obscuro
rectos corde. Precipitur quoq nobis
ut arrepto aratro non respiciamꝰ post
tergum: ut tectorũ altitudinẽ conscen¬
dentes. nequaquã ad tollenda scłi ue¬
stim̃ta uelimꝰ descendere: sed audiamꝰ
moysen. Tu uero hic sta mecũ: ⁊ sedea¬
mus cũ dño lassi in uia huiꝰ scłi. super
puteũ sa maritane conuersationẽ er¬
rantiũq salutẽ sitientis. ⁊ audiamꝰ
apłm cõmonentẽ. state firmi ⁊ immo¬
biles. Ne patiamur illud quod iudas
passus ẽ. ꝓditor.⁊ qui ꝑdidit locum

Expanded text:
peccati : ne onus portemus in sabbato, peccati : ne onus portemus in sabbato, quale portabat ille qui dicit: Iniquitates meae elevatae sunt supra caput meum: quasi onus grave aggravatae sunt super me . Ne iniquitas 700 quae sedet super talentum plumbi, in nobis habeat potestatem: ne nos voluptas corporis et libido succendant : Omnes enim adulterantes quasi clibanus corda eorum ; et diaboli jacula ignita sunt, ut sagittent in obscuro rectos corde . Praecipitur quoque nobis ut arrepto nobis aratro, non respiciamus post tergum: ut tectorum altitudinem conscendentes, nequaquam ad tollenda saeculi vestimenta velimus descendere ; sed ut audiamus cum Moyse, Tu vero hic sta mecum ; et sedeamus cum Domino, lassi in via hujus saeculi, super puteum Samaritanae et conversionem errantiumque salutem sitientes , ut audiamus Apostolum commonentem, State firmi et immobiles , ne patiamur illud quod Judas passus est proditor, qui perdidit locum
Abbreviated transcription (Latin):
inueniet᷑ uoluntas tua: ut loquaris
sermonẽ. Loex. Si auerteris in
sabbatis pedem tuũ. ut ñ facias uo
luntates tuas. ⁊ uocabis sabbata deli¬
: cata sc̃a dño. ñ tolles pedẽ tuũ ad
opus. neq loqueris uerbũ in ira de
ore tuo. Cui supra dixerat nonne
quȩ sequunt᷑. Ut hic scilicet cohibe¬
at pedẽ suũ in sabbatis. ne faciat
ceptũ est ne in sabbatis opus seruile
faciamꝰ ne accendamꝰ ignẽ: ut in
uno sed eamꝰ loco. ut illa tantũ facia¬
mus opera quȩ ad animȩ salutẽ ꝑti¬
nent. Quod si iuxta litterã accipimꝰ.:
pęnitus impleri ñ potest. Quis enim
possit hoc facere ut tota die ac nocte
sedens in sabbato. de uno loco ñ rece-¬
dat: Immo ne leuit̃ quidẽ se cõmo¬
ueat : Quod si fecerit: transgressor
legis sit. Ex uno gͥ mandato qđ iux¬
ta litterã impossibile ẽ: ⁊ cętera co¬
gimur spũalit̃ intelligere ne faciam
seruile opus. ⁊ ꝑdamꝰ animę liberta¬
tẽ. Qui enĩ facit peccatũ : seruus est

Expanded text:
invenitur voluntas tua, ut loquaris sermonem. LXX: Si averteris in sabbatis pedem tuum: ut non facias voluntates tuas in die sancta. Et vocabis sabbata delicata sancta Domino: non tolles pedem tuum ad opus, neque loqueris verbum ÷ in ira de ore tuo . Cui supra dixerat: Nonnequae sequuntur ; ut hic scilicet cohibeat pedem suum in sabbatis, nec faciatceptum est, ne in sabbatis opus servile faciamus, ne accendamus ignem, ut in uno sedeamus loco, ut illa tantum faciamus opera quae ad animae salutem pertinent. Quod si juxta litteram accipiamus, penitus impleri non potest. Quis enim potest hoc facere, ut tota die ac nocte sedens in sabbato de uno loco non recedat, immo ne leviter quidem se commoveat; quod si fecerit, transgressor legis sit? Ex uno igitur mandato, quod juxta litteram impossibile est, et caetera cogimur spiritualiter intelligere, ne faciamus servile opus, et perdamus animae libertatem; qui enim facit peccatum, servus est
Abbreviated transcription (Latin):
corũ in me studia ȩmuloꝵ insidiȩ mon¬
strarent. S hȩc alias: nc̃ qđ cepimꝰ exeqͣm.
no fcimus in isaiã liber õ uirgo eus
tochiũ quia magnã partẽ historię disser¬
turus. ẽ. facilior erit in principiis. ⁊usq
duas sui partes: ⁊ reliqua simili more
dicta sunt. Et sic studendũ breuitati:
ut nullũ damnũ fiat intelligentiae.

Expanded text:
corum in me studia, et aemulorum insidiae moncorum in me studia, et aemulorum insidiae monstrarentur. Sed haec alias: nunc quod coepimus exequamur. Undecimus in Isaiam liber, o virgo Christi Eustochium, quia magnam partem historiae disserturus est, facilior erit in principiis, et usque ad duas sui partes, reliqua simili more dictanda sunt: et sic studendum brevitati, ut nullum damnum fiat intelligentiae.
Abbreviated transcription (Latin):
isse me sic unũ respicere. ut uiderer ali¬
os condempnare. Et certe si tanti ⁊ tam
eruditi uiri fastidiosis lectorib displiceñ.
qͥd de me facturi erunt. qui ꝓ tenuitate
ingenioli inuid orum morsibus pateo:
Sin aut̃ supradictos uiros magistros ec¬
clesiȩ nominaui: illud intelligant me ñ
om̃ium ꝓbare fidẽ. qui certe inter se
contrarii st̃: sed ad distinctionẽ iosephi
porphỹriiq dixisse. quide hac questio¬
ne plurima disputar̃. Quod si in exposi¬
tione statuę pedũq eius ⁊ digitorum
discrepantia ferrũ: ⁊ testã. suꝑ romano
regno interp̃tatus sũ qđ primũ forte
deinde imbecillũ scriptura portendit:
non mͥ imputent sed ꝓpħȩ. Neq enim
sic adulandũ. ẽ. principibus: ut sc̃arum
scripturarũ ueritas negligat᷑. Nec gene¬
ralis disputatio: uniꝰ ꝑsonȩ inuiria est.
Quȩ cũ benignorũ meorũ studio cauere¬
tur. dĩ uidicio repente sublata. ẽ: ut ami¬

Expanded text:
isse me sic unum recipere, ut viderer aliisse me sic unum recipere, ut viderer alios condemnare. Et certe si tanti et tam eruditi viri fastidiosis lectoribus displicent, quid de me facturi erant, qui pro tenuitate ingenioli invidorum morsibus pateo? Sin autem supradictos viros, magistros Ecclesiae nominavi, illud intelligant, me non omnium probare fidem, qui certe inter se contrarii sunt; sed ad distinctionem Josephi, Porphyriique dixisse, qui de hac quaestione plurima disputarunt. Quod si in expositione statuae pedumque ejus, et digitorum discrepantia, ferrum et testam super Romano regno interpretatus sum, quod primum forte, dein imbecillum Scriptura portendit, non mihi imputent, sed Prophetae. Neque enim sic adulandum est principibus, ut sanctarum Scripturarum veritas negligatur, nec generalis disputatio unius personae injuria est. Quae cum benigno meorum studio caveretur, Dei judicio repente sublata est: ut ami
Abbreviated transcription (Latin):
immo impos¬
sibile . ẽ. pla¬
cere om̃ib:
nec tanta
uultuum
quanta senten¬
tiarum diuersitas. ẽ. In explanationẽ du¬
odeci propb̾arum. longior quibusdã
uisus sum quã oportui : & obhanc causã
in cõmentariolis breuitati studui p̃ter
ultimã & penultimã uisiones. in quibus
me necesse fuit ꝓ obscuritatis magnitu¬
dine sermones tendere. Precipueq in ex¬
positione septẽ ⁊ sexaginta duarũ ⁊ uni
ebdoma darũ. in quib disserendis quid
africanꝰ temporũ scriptor. quid origenes.
cȩsariensis eiisebius. clemens quoq ale¬
xandrinȩ eccłȩ presbit̃. & apollinaris
laodicenꝰ. hy policusq ⁊hebixi ⁊ tercul¬
lianus senserint. breuit̃ comp̃hendi: lecto¬
ris arbitrio derelinquens. qͥd eplurib
eligeret. Itaq qđ nos uerecundia fecuꝰ
iudicandi ⁊ eorũ honore qui lecturi eraNTt
quibusdã forte ñ placeat: qui ñ antiqͦrũ
opiniones. sed nr̃am sententiã scire desi¬
derant. Quib facilis responsio. ẽ: nolu¬

Expanded text:
immo impossibile est placere omnibus: nec tanta vultuum, quanta sententiarum diversitas est. In explanatione duodecim prophetarum longior quibusdam visus sum, quam oportuit; et ob hanc causam in Commentariolis Danielis brevitati studui, praeter ultimam et penultimam visionem, in quibus me necesse fuit ob obscuritatis magnitudinem sermonem tendere: praecipueque in expositione septem et sexaginta duarum et unius hebdomadarum, in quibus disserendis quid Africanus temporum scriptor, quid Origenes, et Caesariensis Eusebius, Clemens quoque Alexandrinae Ecclesiae presbyter, et Apollinaris Laodicenus. Hippolytusque, et Hebraei, et Tertullianus senserint, breviter comprehendi: lectoris arbitrio derelinquens quid de pluribus eligeret. Itaque quod nos verecundia fecimus judicandi, et eorum honore qui lecturi erant, quibusdam forte non placeat, qui non Antiquorum opiniones, sed nostram sententiam scire desiderant. Quibus facilis responsio est, nolu