comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
credibilius ẽ qđ mortuus. ẽ eg̃nus: quã ut in
ȩt̃nũ uiuat mortalis. lam qđ in credibilius te
cturus homo cũ dõ: ñ ẽ mortał uicturus in ȩt̃
mortuus ẽ. ds̃. et unde mortuus ẽ ds̃ eͣt potest mo¬
rids̃: accepit exte: unde moreret᷑ ꝓte N possex
mori nisi card: ñ posset mori nisi mortale corpꝰ.
Induit se ubꝓte moreret᷑. Induet te: ubi cum
illo uiuas. Ubi se induit moite  Inuirgi¬
nitate matris. Ubi te induetuita in ȩqͣlitate
prĩs. Flegit hic sibi tbalamũ castũ: ubi c̃iuinge¬
ret᷑ sponsus sponsȩ. Uerbũ caro factũ ẽ ut
fieret caput eccłȩ Uerbũ enĩ ipsũ ñ ẽ pars
eccłȩ : sed ut eã caput̾ eocłȩ carnẽ assũpsit
Quiddã nr̃m iã sursũ ẽ : qđ hic accepit ub
mortuus ẽ ubi crucifixus ẽ lã quȩdam
primitiȩ tuae p̃cesser̃ : dubitas qr secuturus es:¬
ña mͥtradita st̃ a pr̃e meo. in qͥt Forte di¬
cͥturus es XẼo st̃ tradita: nunqͥd m: Audi apo¬

Expanded text:
credibilius est quod mortuus est aeternus, quam ut in aeternum vivat mortalis. Jam quod est incredibilius tencturus homo cum Deo? num mortalis victurus est mortuus est Deus, et unde mortuus est Deus? et potest mori Deus? Accepit ex te, unde moreretur pro te. Non posset mori, nisi caro; non posset mori, nisi mortale corpus: induit se ubi pro te moreretur, induet te ubi cum illo vivas. Ubi se induit morte? In virginitate matris. Ubi te induet vita? In aequalitate Patris. Elegit sibi hic thalamum castum, ubi conjungeretur sponsus sponsae. Verbum caro factum est , ut fieret caput Ecclesiae. Verbum enim ipsum non est pars Ecclesiae; sed ut esset caput Ecclesiae, carnem assumpsit. Quiddam nostrum jam sursum est, quod hic accepit, ubi mortuus est, ubi crucifixus est: jam quaedam primitiae tuae praecesserunt, et dubitas quia secuturus es tradita sunt a Patre meo, inquit . Fortasse dicturus es: Christo sunt tradita, numquid mihi? Audi Apo
Abbreviated transcription (Latin):
dixi inquit oꝰ homo he quasi de oꝑibus
tus p̃sumere uidearis : et merito oꝑm
tuoꝵ accepisse fidei grãm. Noli gͦ p̃sumere
deoꝑib ante fidem : noueris quia te pec¬
catorem fides inuenit: Et si te fides data fe¬
cit iustum: impiũ inuenit quẽ faceret iu¬
stũ. Credenti in quit in eũ qui iustificat im¬
piũ: deputat᷑ fides eiꝰ adiustitiam: Si iusti¬
ficat᷑ impius: ex impio ustus fit Si exim¬
pio iustus fit. quae st̃ oꝑa impiorũ : Lac¬
tet iam impius oꝑa sua: &dicat. Do pau¬
ꝑibus : Nichil alicui aufero: ñ uxorem ali¬
enam concupisco: non quem qͣm occido:
nulli fraudem facio: depositũ apđ me
nullo tesde rep̃sento Haec om̃a dicat:
Quȩro utrũ pius sit. an impius łt qͦmͦ
sũ impiꝰ inquit ista faciens: qͦmͦ illi:
de qͥb dictũ ẽ Et seruier̃ potiꝰ creaturȩ
quam creatori : qͥ ÷ benedictꝰ in scła. Quomͦ¬

Expanded text:
tibi dixi, o homo, ne quasi de operibus tuis praesumere videreris, et merito operum tuorum te accepisse fidei gratiam. Noli ergo praesumere de operibus ante fidem. Noveris quia peccatorem te fides invenit, etsi te fides data fecit justum, impium invenit quem faceret justum. Credenti, inquit, in eum qui justificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam . Si justificatur impius, ex impio fit justus: si ex impio justus fit, quae sunt opera impiorum? Jactet etiam impius opera sua, et dicat: Do pauperibus, nihil alicui aufero, non uxorem alienam concupisco, non quemquam occido, nulli fraudem facio, depositum apud me nullo teste repraesento; haec omnia dicat: quaero utrum pius sit, an impius. Et quomodo sum impius, inquit, ista faciens? Quomodo illi, de quibus dictum est: Et servierunt creaturae potiusquam Creatori, qui est benedictus in sa
Abbreviated transcription (Latin):
enim sp̃s sc̃s quẽ ñ posst̃ acciꝑe mali : ipse
ẽ ille fons de qͦ dicit scriptura. Fons aquȩ
tuȩ sit tibi ꝓpͥus: et nemo alienꝰ cõmum¬
cet tͥ. Om̃s enĩ qui ñ diligunt dm̃ alieni st̃
anti chrrsti st̃. Et quam uis intrent basi¬
licas: ñ posst̃ numerare int̃filios dei ⁊.¬
N ad illos ꝑtinet fons ille itȩ Et hab̃e ba¬
ptismũ: et malus eẽ potest: Hab̾ e ꝓpħiam:
et maliis eẽ. potest. Inuenimꝰ saulem ha¬

Expanded text:
itus sanctus, quem non possunt accipere mali; ipse est ille fons de quo dicit Scriptura, Fons aquae tuae sit tibi proprius, et nemo alienus communicet tibi . Omnes enim qui non diligunt Deum, alieni sunt, antichristi sunt. Et quamvis intrent basilicas, non possunt numerari inter filios Dei; non ad illos pertinet fons ille vitae. Habere Baptismum et malus potest; habere prophetiam et malus potest. Invenimus Sa
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sc̃s: Apłm audi. Caritas dĩ inquit dif¬
fusa ÷ in cordib nrĩs. Vnde tͥ gm̃dice. ca¬
ritas dĩ diffusa ÷ in corde tuo. Quid. aut
in qͦ ccritas dĩ diffusa ÷ in corde humano :
Habemꝰ inquit thesaurũ istũ inuasis ficti¬
libus. Quare inuasis fictilibus : ut emi¬
nentia uirtutis sit dr̃ Deniq cũ dixisset

Expanded text:
s? Apostolum audi: Charitas Dei, inquit, diffusa est in cordibus nostris. Unde tibi, o mendice, charitas Dei diffusa est in corde tuo? Quid, aut in quo charitas Dei diffusa est in corde humano? Habemus, inquit, thesaurum istum in vasis fictilibus. Quare in vasis fictilibus? Ut eminentia virtutis s
Abbreviated transcription (Latin):
ad abrecham iaiuisir. Qui cũ ei pro¬
tectionem mercedẽq ꝓmitter&
ualde multam : ille de posteritate
sollicitus. quendam eliezer uernacu¬
lũ suũ futurũ sibi dix̃ heredem. Con¬
dinuoq illi ꝓmissus. ẽ heres ñ ille
uernaculus : sed qui de ipso abrabã
suerat giturus Rursusq seenniu¬
merabile nsicut harena terre sel
stellȩ celi Vbi michi magis uidetur
pmissa posteritas. celesĩ seliuatitu
piblimi pestem quantũ ad multitu¬
dine prinet i quh t stelle cli ad ba

Expanded text:
ad Abraham in uisu. Qui cum ei protectionem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid s
Abbreviated transcription (Latin):
tege qr lex irã oꝑat᷑ : ubi enĩ ñ ẽ lex nec p̃ua¬
ricatio. Idõ autem exꝓmissione : qr ds̃ qͦd
ꝓmisit ipse facit. Qui enĩ p̃cepta legis implere
se putat ꝑ arbitriũ ꝓpͥȩ uoluntatis sine sp̃u
grãe : suã iustitiam uult confatuere : ñ iusti¬

Expanded text:
lege, quia lex iram operatur? ubi enim non est lex, nec praevaricatio: ideo autem ex promissione, quia Deus quod promisit ipse facit, qui enim praecepta legis implere se putat, per arbitrium proprie voluntatis sine spiritu gratiae, suam justitiam vult constituere, non justi
Abbreviated transcription (Latin):
Noc enim maximȩ in eo uictoriosũ ẽ
qđ antequã cireũ ciđẽtur deputata ẽ.
fides eiꝰ adiustitiã : Et ad hoc rectissime
refert᷑ qđ ei dictũ ẽ qr benedicent᷑ inte
om̃s g̃s̃. Imitatione utiq fidei eiꝰ: qr ius¬
tificatꝰ. ẽ etiã ante sacram̃tũ circ̃cisio.¬
nis. qͦd ad fidei signaculũ accepit : et
ante omẽm seruitutẽ legis quȩ multo

Expanded text:
oc enim maxime in eo victoriosum est, quod antequam circumcideretur, deputata est fides ejus ad justitiam, et ad hoc rectissime refertur quod ei dictum est, Quia benedicentur in te omnes gentes : imitatione utique fidei ejus, qua justificatus est etiam ante sacramentum circumcisionis, quod ad fidei signaculum accepit, et ante omnem servitutem Legis, quae multo
Abbreviated transcription (Latin):
nis iustitiã enĩ homo ñ oꝑat᷑: nisi uisti.¬
ficatꝰ. Credens aut̃ in eũ qͥiustificat impiũ
a fide incipit: ut bona oꝑa ñ p̃cedentia
qđ meruit : sed consequentia qđ acce¬
pit ostendant. Inde gͦ illa c̃fessio : Non¬
dũ quidem ẽ opus iustitiae: sed delict
imꝓbatio. Sed quoqͦmͦ se habeat: nec in
ipsa dete homogłieris. Qui głat᷑: in dr̾io

Expanded text:
 Justitiam enim homo non operatur nisi justificatus: «credens autem in eum qui justificat impium» , a fide incipit; ut bona opera, non praecedentia quod meruit, sed consequentia quod accepit ostendant. Unde ergo illa confessio? Nondum quidem opus est justitiae, sed delicti improbatio: sed quoquo modo se habeat, nec in ipsa de te homo glorieris, «ut qui glo
Abbreviated transcription (Latin):
tatem intꝰ pateret᷑ : Uidebant᷑ foris angustiae :
sedintꝰ latitudo erat Quid aut̃ facit malus
homo cũ coeꝑit tribulari: foris nichil hab&:
ablata st̃ om̃a In conscientia nullũ solatiũ. ẽ
Nonẽ qͦ exeat qr durast̃: ñ ẽ qͦ intret: qr mala st̃:

Expanded text:
tatem intus pateretur? Videbantur foris angustiae, sed intus latitudo erat. Quid autem facit malus homo cum coeperit tribulari? Foris nihil habet, ablata sunt omnia, in conscientia nullum solatium est. Non est quo exeat, quia dura
Abbreviated transcription (Latin):
ircũcisio carnis lege p̃cepta ẽ: qr
peccatũ. Cũ p̃putio qͥppe omis homo
nascit᷑ : quẽ ad modũ cũ originali peccato
Etoctauo die lex circũcidi carnẽ p̃cipit
mam sab̃b octauus ẽ Et circũcisus p̃pu¬
tiũ gignit: traiciens in illũ qͦ ipse iam
caruit : sic̃ baptiratꝰ: in filiũ quẽ gene¬
rat carne: reatũ tam̃ traicit origitus
rib iudeus eẽm qͣndo aliud ẽẽ melius non
possem: accepissem utiq circũ cisionem. Qđ
signaculũ iustitiaȩ fidei tanto illo tẽpore
ualuit andequã dñĩ uacuaretur aduentu:
ut infantẽ filiũ morsi angłs p̃focasset
nisi mat̃ arrepto calculo cicũcidisset pue¬
rum: & hoc sacram̃to imminentẽ ꝑniciem
depulisset Hoc sacram̃tũ ipse dñs quã uis¬

Expanded text:
ircumcisio carnis lege praecepta est; peccatum. Cum praeputio quippe omnis homo nascitur, quemadmodum cum originali peccato. Et octavo die lex circumcidi carnem praecepimum sabbati octavus est. Et circumcisus praeputiatum gignit, trajiciens in illum, quo ipse jam caruit: sicut baptizatus in filium quem generat carne, reatum tamen trajicit originis, ribus Iudaeus essem, quando aliud esse melius non possem, accepissem utique circumcisionem. quod signaculum iustitiae fidei tantum illo tempore ualuit, antequam domini euacuaretur aduentu, ut infantem filium Moysi angelus praefocasset, nisi mater arrepto calculo circumcidisset puerum et hoc sacramento imminentem perniciem depulisset. hoc sacramentum etiam I
Abbreviated transcription (Latin):
sibi dicit datã grãm fidei : merces ñ im¬
putat᷑ scđm grãm. sed scđm debitũ. Quid
ẽ hoc. nisi quod merces nr̃a gr̃a uocat᷑ e
Si grã ẽ: gratis dat᷑. Quid ÷ gratis dat᷑ Gra¬
tis constat: nichil bene fecisti: & datur

Expanded text:
sibi dicit datam esse gratiam fidei, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum . Quid est hoc, nisi quod merces nostra gratia vocatur? Si gratia est, gratis datur. Quid est, gratis datur? Gratis constat. Nihil boni fecisti
Abbreviated transcription (Latin):
tat᷑ ñ meritis nr̃is : beatĩ quoꝵ remissȩ
st̃ iniqͥtates : &qͦrũ tecta st̃ peccata: Non
in quib ñ st̃ inuenta pecocita: sed quoꝵ
tecta st̃ peccata. Si texit ds. peccata : No¬
luit adũtere. Si noluit adũtere : noluit
anim aduertere : noluit punire: no¬
luit agnoscere : maluit ignoscere Nec¬
quare dixitꝰ᷑ ut ñ uident᷑. Quid enim
erat dĩ uide peccata : nis p̃unire pec¬
cata : Ut noueris qr hoc ÷ dĩ uidẽ pec¬
cata qđ puaure peccata ÷ qͥd ei dicit᷑ :
Aũte faciẽ atuã apeccatis meis. Pecca

Expanded text:
tatur, non meritis nostris, Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata: non in quibus non sunt inventa peccata, sed quorum tecta sunt peccata. Cooperta luit advertere. Si noluit advertere, noluit animadvertere, id est punire; noluit agnoscere, sed ignoscerequare dixit? Ut non viderentur. Quid enim erat Dei videre peccata, nisi punire peccata? Ut noveris quia hoc est Dei videre peccata, quod punire peccata, quid ei dicitur? Averte faciem tuam a pecca
Abbreviated transcription (Latin):
cõm̃dandã : Credidit abrahã dõ: & de¬
putatũ ẽ illi adiusttiam: ne circũcisio
ł iaretur : gentesq incircũcisas ad fi¬
dem xp̃i nollet acdmita. Hoc enim qͣn¬
do factũ. ẽ ut credenti abrahae depu¬
taretur fides eius adiustitiã : nondũ
adiufatiam. Si Quȩrere uoluerit¬
L ante grãm quid meruerit ut acci¬
eꝑet eam. mala sua poterit homo
inuenire ñ bona. etiam si eũ unius
diei uitã habentem suꝑ t̾ram. gr̃a sal¬
uatoris inuenerit: qr si aliqͥd boni o¬
ꝑatur homo ut gr̃am mereat᷑: ñ ei mer¬
ces imputat᷑ scđm grãm. sed scđm debitũ.
Si aut̃ credit in eũ qui iustificat impium.
ut deputet᷑ fid es eiꝰ adiustitiã : iustus enĩ
exfide uiuit ꝓfecto anteqͣm grã uistifi-¬
cetur. hoc ÷ iustus efficiat᷑ : impiꝰ quid ÷
nisi impiꝰ : Quẽ si debitũ sequeret᷑ : qͥd

Expanded text:
commendandam, Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad justitiam : ne circumcisio gloriaretur, gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad justitiam, nondum ae Dei. Si quaerere voluerit ante gratiam quid meruerit ut acciperet eam, mala sua poterit homo invenire non bona, etiamsi eum unius diei vitam habentem super terram gratia Salvatoris invenerit. Quia si aliquid boni operatur homo ut gratiam mereatur, non ei merces imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Si autem credit in eum qui justificat impium, ut deputetur fides ejus ad justitiam justus enim ex fide vivit, profecto antequam gratia justificetur, hoc est justus efficiatur impius, quid est nisi impius? Quem si debitum sequeret
Abbreviated transcription (Latin):
Quid : dicimꝰ qr ñ ẽ. iustificatus Piane
dicimꝰ iustificatũ: credentem in eũ qui iust¬
ficat impium. Ergo iste ustificatꝰ ẽ & or
patus ñ ẽ Impletur sententia dicentis a
postoli: arbitror iustificari hominem ꝑ
fidem sine oꝑib legis: Latro qͥcũ dtio
crucifixus ÷ corde credidit adiufttiam
ore aut̃ c̃fessus. ẽ. ad salutẽ, Nã fides¬
quȩ ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑: et si ñ sit in qͦ exteruis
oꝑatur: in corde tam̃ illa feruens seruatur.
Nam erant quidã in lege qͥ de oꝑib legis głi¬
abantur : quae fortasse non dilectione seđ
timore faciebant : & uolebant se iustos uiđi:
& p̃poni gentib quȩ opus legis nonfecerant
accedebant ad dñm uideret iustificatos
ex fide. ut iã qui credidant bene oꝑaren¬
tur. ñ qr bene oꝑati st̃ cređe mererentur :
exclamauit securus et ait: qr potest iusti¬
ficari homo ex fide sine oꝑib legis : ut
illi magis ñ fuerint iusti. qui quod facie¬

Expanded text:
Quid dicimus? Quia non est justificatus? Plane dicimus justificatum, credentem in eum qui justificat impium. Ergo iste justificatus est, et operatus non est. Impletur sententia apostoli dicentis: Arbitror justificari hominem per fidem sine operibus legis. Latro qui cum Domino crucifixus est corde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem. Nam fidesquae per dilectionem operatur, et si non sit in quo exterius operetur, in corde tamen illa fervens servatur. Nam erant quidam in lege qui de operibus legis gloriabantur, quae fortasse non dilectione, sed timore faciebant: et volebant se justos videri, et praeponi gentibus, quae opus legis non fecerant.accedebant ad Dominum, videret justificatos ex fide, ut jam qui crediderant bene operarentur, non quia bene operati sunt credere mererentur, exclamavit securus et ait, quia potest justificari homo ex fide sine operibus legis, ut illi magis non fuerint justi, qui quod facie
Abbreviated transcription (Latin):
oc ÷ opus dĩ: ut credatis in eum
quẽ ille misit. Ut credatis in eũ: ñ ut
credatis ei. Sed si creditis in eũ: credi¬
tis ei Non aut̃ continuo qͥ credit ei:
credit in eũ Nã & dȩmones credebaã
ei: & ñ credebant in eũ. Rursus etiam
de apłis ipsius possumꝰ dicere Credimus
paulo: sed ñ credimꝰ in paulũ. Credimꝰ
p&ero: sed ñ credimꝰ in paerũ Credenti enĩ
in eũ qui iustificat impiũ: deputature
fides eiꝰ adiustitiã. Iuid ÷̃ gͦ crede in eum :
credendo amaye: credendo diligere:

Expanded text:
oc est opus Dei, ut credatis in eum quem ille misit . Ut credatis in eum; non, ut credatis ei. Sed si creditis in eum, creditis ei: non autem continuo qui credit ei, credit in eum. Nam et daemones credebant ei, et non credebant in eum. Rursus etiam de Apostolis ipsius possumus dicere, Credimus Paulo; sed non, Credimus in Paulum: Credimus Petro; sed non, Credimus in Petrum. Credenti enim in eum qui justificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam . Quid est ergo credere in eum? Credend
Abbreviated transcription (Latin):
ingła. Sed om̃a oꝑa xp̃i intelligee ubi ait
maiora horũ faciet : nullanos necesfitas
cogit.Hlorũ enĩ forsitan dix̃: quȩ ille tnc̃
faciebat. Tñc aut̃ ũba fidĩ faciebat: Et de
his oꝑib fuerat p̃locutꝰ dicens Uerba
quȩ ego loqr uobis: ame ipso ñ loquor
Pat̃ aut̃ in me manens ipse facit opa Tñc

Expanded text:
ia . Sed omnia opera Christi intelligere ubi ait, Majora horum faciet, nulla nos necessitas cogit. Horum enim forsitan dixit, quae in illa hora faciebat: tunc autem verba fidei faciebat, et de his operibus fuerat praelocutus dicens, Verba quae ego loquor vobis, a meipso non loquor: Pater autem in me manen
Abbreviated transcription (Latin):
Nuuluã sarȩ. Scriptũ ẽ inepła ad hebreos
łide et ipsa sarra uirtutẽ accepit: ad emissio¬
nẽ seminis. Ambo aut̃ seniores erant: sic̃ scri¬
pt᷑a testat᷑ Sed illa etiã sterilis: & cruore mens¬
truo iã destituta Pyopt̃ qđ iã parere ñ pos-¬
set: etiã si sterilis ñ fuisset Porro si femiria
ita sit ꝓuectioris etatis. ut ei solita mulier̃
ad hucfluant. de uiuene parere potest:
de feniore ñ potest: quã uis ad huc possit
ille semor sed de adolescentula gignere: sic̃
abrahã post mortẽ sarrȩ decettura potuit.
qr uiuidã eiꝰ inuenit atatẽ Hoc gͦ. ẽ qđ mi¬
rũ cõm̃dat apłs. & ad hoc dicit abrahȩ iam
fuisse corpꝰ emortuũ : qm ñ ex om̃i femina
cui ad huc e&̃ aliqđ pariendi tẽpus extremũ
generare ipse in illa ȩtate ad huc posset.
Ad aliꝗd enĩ emortuũ corpꝰ intelligere de¬
bemꝰ : ñ oma Nã si ad om̃a : ñ iã senectus uiui :

Expanded text:
us. Unde scriptum est in epistula ad Hebraeos: Fide et ipsa Sarra uirtutem accepit ad emissionem seminis. Ambo enim seniores erant, sicut scriptura testatur; sed illa etiam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de iuuene parere potest, de seniore non potest; quamuis adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sanae de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit aetatem. Hoc ergo est, quod mirum commendat apostolus, et ad hoc dicit Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui,
Abbreviated transcription (Latin):
crede in xp̃m opus ẽ xp̃i. Hoc oꝑat᷑ in nob̵:
ñ utiq sine nob. Audi iam gͦ: & intellige.:
ꝗcredit in me: oꝑa quȩ ego facio & ipse faciet.
Priꝰego facio: deinde & ipse faciet: qr facio ut
faciat. Quȩ oꝑa᷑ nisi ut ex impio iustus fiat:
Et maiora hoꝵ faciet. Quoꝵ obsecio: Nũquid nã
omnium oꝑm xp̃i maiora facit : qͥ cũ timore

Expanded text:
c operatur in nobis, non utique sine nobis. Audi ergo jam et intellige: « Qui credit in me, opera quae ego facio et ipse faciet ? » Prius ego facio, deinde ipse faciet; quia facio ut faciat. Quae opera, nisi ut ex impio justus fiat? Et majora horum faciet. Quorum, obsecro? Nunquidnam omnium operum Christi majora facit, qui c
Abbreviated transcription (Latin):
potiꝰ domꝰ iacõb Idem quippe isrł: qui
ia cob llla uͦ turba iudeoꝵ quȩ merito
ꝑfidiae reꝓbata ẽ uoluptate carnali ueri¬
didit pͥmogenita sua: ut ñ ad iacob sed ad
esau potiꝰ ꝑtiner&. Scitis nãq in hoc mỹ¬
sterio dictũ eẽ qr maior serui et minori.¬

Expanded text:
potius domus Jacob. Idem quippe Israel qui Jacob. Illa vero turba Judaeorum, quae merito perfidiae reprobata est, voluptate carnali vendidit primogenita sua, ut non ad Jacob, sed ad Esau potius pertineret. Scitis namque in hoc mysterio dictum esse, «Quia major serviet minori
Abbreviated transcription (Latin):
spei : qui et si aliquantũ claudicat.
ñ omnino ut erret aut remaneat:
sed ꝓgrediatur : & si paulatim. ⁊ .i¬
Fortasse enim sꝑandũ.ẽ. eũ qͦ tendit
etiam tardius ꝑuenturũ. Ergo
fr̃s : ex fide iustificatꝰ ÷ abraham
Sedsi fidem oꝑa ñ p̃cesser̃ : tam̃ secuta

Expanded text:
spei, qui etsi aliquantum claudicat, spei, qui etsi aliquantum claudicat, non omnino ut erret, aut remaneat, sed progreditur etsi paulatim. Fortasse enim sperandum est, eum quo tendit etiam tardius perventurum. 5. Ergo, fratres, ex fide justificatus est Abraham: sed si fidem opera non praecesserunt, tamen secuta
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari : Fa enĩ ipsa oꝑa quae dicuntur
Itamͥ uident᷑ eẽ: ut magnȩ uires et¬
et cursus ce lerrimꝰ p̃t̃ uiam. Nemo gͦ
comput& bona oꝑa sua ante fidem. Ubi
fides ñ erat: bonũ opus ñ erat. Bonũ exuĩ
opus intentio facit: intentionem fid es
dirigit Non ualdea ttendas quio homo
faciat : sed qͦ cũ facit aspiciat: quo lacer¬
tos optimȩ gubnationis dirigat Fac enĩ
hominem optimȩ gub̃nare nauem: &
ꝑdidisse qͦtendit. Nonne iste quanto
sibi uidetur in naui gub̃nanda agilior
et efficatior: tanto ꝑiculosius eam
sic gub̃nat. ut ad naufragium ꝓpe¬
rando ꝑducat  Talis ẽ & qui optime
currit p̃t̃ uiam. Non gͦ erat melius
et tolerabilius ut et̃e gub̃nator ille
aliquando inualidior: & cũ labore
et aliqua difficultate gubnacula re¬
geret: & tam̃ rectũ debitũq cursum
ret quã p̃t̃uiam fortit̃ curreret:
Optimus gͦ ille : qui et uiam tenet:
et bene ibi ambulat Sequentis aut̃

Expanded text:
operatus? Ea enim ipsa opera quae dicuntur operatus? Ea enim ipsa opera quae dicuntur Ita mihi videntur esse, ut magnae vires et cursus celerrimus praeter viam. Nemo ergo computet bona opera sua ante fidem: ubi fides non erat, bonum opus non erat. Bonum enim opus intentio facit, intentionem fides dirigit. Non valde attendas quid homo faciat, sed quid cum facit aspiciat, quo lacertos optimae gubernationis dirigat. Fac enim hominem optime gubernare navim, et perdidisse quo tendit; sibi videtur in navi gubernanda agilior et efficacior, tanto periculosius eam sic gubernat, ut ad naufragium properando perducat? Talis est et qui optime currit praeter viam. Nonne ergo erat melius et tolerabilius, ut esset gubernator ille aliquanto invalidior, ut cum labore et aliqua difficultate gubernacula regeret, et tamen rectum debitumque cursum ret, quam praeter viam fortiter curreret? Optimus ergo ille qui et viam tenet, et bene ibi ambulat: sequentis autem
Abbreviated transcription (Latin):
deo gͦ tanquam contͣ apłm: & dico de ipso
le intellexer̃ istũ apłm. Iacob enim is
epła sua contͣ eos qͥ noleba bene oꝑari
de sola fide p̃sum̃tes. ipsus abrachȩ oꝑa
cõm̃dauir cuiꝰ paulus fidem : et ñ st̃
sibi aduersi apłi. Dicit aut̃ opus om̃ib
notũ : abrabã filiũ suũ immolandum
dõ obtulit. Magnũ opus: sed exfide :.
Laudo suꝑ ȩdificationem oꝑis : sed uideo
fidei fundam̃tũ. Laudo fructũ boni oꝑis :
sed infide agnosco radicem. Si autem
hoc p̃t̃ fidem rectã faceret abracham
nichil illi ꝓdesset: qualecũq illud opꝰ
e&̃. Rursum sisic teneret fidem abra¬
ham. ut cũ ei ds̃ imꝑar&e offerre sibi
immolandũ filiũ. diceret apud semet.¬
ipsũ. ñ facio : et tam̃ credo quia me etiam
contemnentem uissa sua liberat deus.
fides sine oꝑibus mortua ec̃: et tanꝗ
radix sine fructu. sterilis atq arida
remaneret. Quid gͦ : Debemꝰ nulla oꝑa
p̃ponere fidĩ : id ẽ ne ante fidem qͣmuis¬

Expanded text:
deo ergo tanquam contra Apostolum, et dico de ipso le intellexerant istum apostolum. Jacobus enim in Epistola sua, contra eos qui nolebant bene operari de sola fide praesumentes, ipsius Abrahae opera commendavit, cujus Paulus fidem: et non sunt sibi adversi Apostoli. Dicit autem opus omnibus notum, Abraham filium suum immolandum Deo obtulit . Magnum opus, sed ex fide. Laudo superaedificationem operis, sed video fidei fundamentum: laudo fructum boni operis, sed in fide agnosco radicem. Si autem hoc praeter fidem rectam faceret Abraham, nihil illi prodesset qualecumque illud opus esset. Rursum si sic teneret fidem Abraham, ut cum ei Deus imperaret offerre sibi immolandum filium suum, diceret apud semetipsum, Non facio, et tamen credo quia me etiam contemnentem jussa sua liberat Deus; fides sine operibus mortua esset, et tanquam radix sine fructu sterilis atque arida remaneret. 4. Quid ergo? Debemus nulla opera praeponere fidei, id est ut ante fidem, quis
Abbreviated transcription (Latin):
Per legẽ cognitio peccati: ꝑꝓfidem
impaeratio grȩ cont᷑peccatũ. Per
÷ grãm sanatio animȩ auitio peccati
Per animae sanitatẽ libtas arbitris ser
liberũ arbitriũ : iustitiȩ dilectio Per
impetrat grãm qͣlex impleat᷑ Gr̃a sanat¬
uoluntatẽ. qua iustitia lib̃e diligat᷑ Om̃a
hȩc quȩ uelut catenatim conexui : habent
uoces suas inscripturis scĩs. Lex dicit non
concupisces Fides dicit. sana animã meã
iã noli peccare: ne qd tͥ deteriꝰ contingat
aut delibero arbitrio audent suꝑbire
anteqͣm libent᷑  aut de suis iurib si iam
libati st̃ : Nec attendunt in ipso nomine
libi arbitru utiq lib̾tatẽ sonare. Ubi
aut̃ sp̃s dñi: ibi lib̵tas. An ita st̃ liberi:¬
ut nec illũ uelint hab̾e dñm qͥ eis dicit
sine me nichil potestis facere: et si uos
filiꝰ lib̾auerit᷑ tñc uere libi eritis: Quid¬

Expanded text:
per legem cognitio peccati, per fidem impetratio gratiae contra peccatum, per gratiam sanatio animae a vitio peccati, per animae sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium justitiae dilectio, per impetrat gratiam, qua lex impleaturuoluntatem, qua iustitia libere diligatur. omnia haec, quae uelut catenatim conexui, habent uoces suas in scripturis sanctis. lex dicit: non c o ncupisces; fides dicit: sana animam meam,iam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat;aut de libero arbitrio audent superbire. antequam liberentur, aut de suis uiribus, si iam liberati sunt? nec adtendunt in ipso nomine liberi arbitrii utique libertatem sonare; ubi autem spiritus domini, ibi libertas. si ut nec illum uclint habere dominum, qui eis dicit: sine me nihil potestis \\facere, et: si uos filius liberauerit. tunc uere liberi eritis ? Qu
Abbreviated transcription (Latin):
lũ de non nocendo uerũ etiam de p̃stari¬
do atq tribuenido: int̾ogat᷑ omĩs anima
ł suriens famem pateris. Alius habet
panem: et redundat ei ultra sufficientiam.
Nouit te egere. Nondat. Displicet tͥ esuri.¬
enti: displiceat & saciato: cũ alterũ esuriit
cognoueris. Peregrinus tecto in digens uenit
in patriam tuã : Non suscipit᷑ Ille tñc cla¬
mat in humanam illã eẽ. ciuitatẽ : facilius
apud barbaros sibi eẽ. potuisse refugium.
Sentit iniqͥtatem quia patitur: tuforte
ñ sentis. Sed oportet ut & te cogites ꝑegri¬
num : & uideas quomodo tͥ possit displi¬
cere qͥ tͥ ñ p̃stiterit: qđ tumn patria tua
nonuis ꝑegrino p̃stare: Testimoniũ¬

Expanded text:
lum de non nocendo, verum etiam de praestanlum de non nocendo, verum etiam de praestando atque tribuendo. Interrogatur omnis anima esuriens, Famem pateris; alius habet panem, et redundat ei ultra sufficientiam, novit te egere, non dat: displicet tibi esurienti; displiceat et satiato, cum alterum esurire cognoveris. Peregrinus tecto indigens venit in patriam tuam, non suscipitur: ille tunc clamat inhumanam esse illam civitatem, facile apud barbaros sibi esse potuisse refugium. Sentit iniquitatem, quia patitur: tu forte non sentis; sed oportet ut et te cogites peregrinum, et videas quomodo tibi possit displicere qui tibi non praestiterit quod tu in patria tua non vis peregrino praestare. In
Abbreviated transcription (Latin):
ibi lex. Sed qr hões appetentes ea quae
foris st̃ etiam a se ipsis ecules facti st̃ propt᷑
ea scripta lex quid damat eis. qͥ deseruer̃
legem scriptam in cordib suis: Redite p̃ua¬
ricatores ad cor. Quis enim te docuit nolle
accedi ab altero ad uxorẽ tuã: Quis te do¬
cuit nolle tͥ furtũ fieri: Quis te docuit nolle
iniuriam pati : Et qͥcqͥd aliud uel uniũ saliter
uel Particularit̃ dici potest. Multa enim st̃.
de quibus singulis introgati homines clara
quid solus es homo: Nonne in societate
uiuis gerieris humanii : Qui tecũ factus est :
socius tuus. est. Et omnes facti ad imaginem
dei : nisi terrenis cupiditatibus conterant
qͦd ille formauit. Qđ gͦ tibi ñuis fieri
Noli alteri facere. Iudicas enim malũ. ẽẽ
in eo qđ pati nonuis: & hoc te cogit nosse
lex intima in ipso tuo corde conscripta
Om̃s gͦ de his reb int̾rogati : clamant hȩc
bonã ñ eẽ Rursum de beneficus non so¬

Expanded text:
ibi lex. Sed quia homines appetentes ea quae ibi lex. Sed quia homines appetentes ea quae foris sunt, etiam a seipsis exsules facti sunt, ea scripta lex quid clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis ? Redite praevaricatores ad cor . Quis enim te docuit, nolle accedi ab altero ad uxorem tuam? quis te docuit, nolle tibi furtum fieri? quis te docuit, nolle injuriam pati, et quidquid aliud vel universaliter vel particulariter dici potest? Multa enim sunt, de quibus singulis interrogati homines, clara quid solus es homo? nonne in societate vivis generis humani? Qui tecum factus est, socius tuus est; et omnes facti ad imaginem Dei, nisi terrenis cupiditatibus conterant quod ille formavit. Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse lex intima, in ipso tuo corde conscriptaOmnes ergo de his rebus interrogati, clamant haec bona non esse. Rursus de beneficiis, non so
Abbreviated transcription (Latin):
accusantiũ aut etiã excusantiũ in die qͣ udi¬
cabit ds̃ occulta hominũ. Iua ꝓpt̃ om̃is ani¬
ma rationalis etiam cupiditate cȩcata: tam̃ cũ
cogitat et ratiocinat᷑. qͥc qͥd in ea ratiocinatione
uerũ ẽ ñ ei tribuendũ. ẽ sed ipsi lumini ue¬
ritatis: a qͦ uł tenuit̃ ꝓsui capacitate illus¬
trat᷑: ut uerum aliquid in ratiocinando¬
dibus nr̃is ueritas scripsit. Qđ tͥ ñ uis fieri:
ne facias alteri . Hoc et anteqͣm lex daretur
nemo ignorare ꝑmissus. ẽ: ut ẽ&unde iu¬
dicarentur & quib ñ ẽ lex data Ded n e
sibi hões aliquid defuissẽ quȩrerent᷑: scri¬
ptũ .ẽ. & in tabulis qđ in cordib ñ legebant.
Non enĩ scriptũ ñ habebant: sed legere no¬
lebant. Oppositũ ẽ ocłis eoꝵ qđ in conscientia
uide cogerentur : & quasi forinsecus admo¬
niti uoce dĩ. Ad interiora sua homo com¬
pulsus. ẽ dicente script᷑a. Hcogitationib
enim impii: int̾rogatio erit. Ubi introgatio :

Expanded text:
usantium aut etiam excusantium in die, qua iudicabit deus occulta hominum. quapropter si omnis anima rationalis etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione uerum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini ueritatis, a quo uel tenuiter pro sui capacitate inlustratur, ut uerum aliquid in ratiocinandodibus nostris veritas scripsit: Quod tibi non vis fieri, ne facias alteri . Hoc et antequam Lex daretur nemo ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur et quibus Lex non esset data. Sed ne sibi homines aliquid defuisse quaererentur, scriptum est et in tabulis quod in cordibus non legebant. Non enim scriptum non habebant, sed legere nolebant. Oppositum est oculis eorum quod in conscientia videre cogerentur; et quasi forinsecus admota voce Dei, ad interiora sua homo compulsus est, dicente Scriptura: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Ubi interrogatio,
Abbreviated transcription (Latin):
iustificatus ẽ abrabam. unde iusa ficatus
ẽ: Sequit᷑ & dicit unde. Quid enim script᷑a
dicit: Id. ẽ. unde dicit scriptura iustifica¬
tũ abraham : Crediditaut̃ abyocham
dõ: & reputatũ .ẽ. illi ad iustitiã Itrgo exfi

Expanded text:
justificatus est Abraham, unde justificatus est? Sequitur, et dicit unde: Quid enim Scriptura dicit? id est, Unde dicit Scriptura justificatum Abraham? Credidit autem Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam . Ergo
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc sacram̃tũ etiam iordanẽ fluuiũ re¬
signacula illa damnata st̃ : sed succedentib
oportuniorib decesser̃. Nã sic̃ circũcisio¬
nem abstulit dñi primꝰ aduentꝰ sic bapti¬
sinũ auferet scđs aduentꝰ Sic̃ enim nõ post¬
ea quã uenit lib̃tas fidei & remotũ ẽ ser¬
uitutis uigũ. nullus xẽianꝰ circũciditur
carne : sic tunc regnantib: iustiscũ dno dam¬
datio conscientiȩ manebit in at̃num¬

Expanded text:
hoc sacramentum etiam Iordanen fluuium resignacula illa damnata sunt, sed succedentibus opportunioribus decesserunt. nam sicut circumcisionem abstulit domini primus aduentus, sic baptismum auferet secundus aduentus. sicut enim nunc, posteaquam uenit libertas fidei et remotum est seruitutis iugum, nullus christianus circumciditur carne, sic tunc regnantibus iustis cum domino damdatio conscientiae manebit in aeternum
Abbreviated transcription (Latin):
nullũ furtũ: nullam rapinã facio ÷ res
alienas ñ c̃cupisco : nullo adultio cori¬
taminor Non inueniat᷑ aliquid inuita
mea qͦd rep̃hendatur: Etqui rephendit
Non aut̃ sic pat̃ nr̃ abraham. Hec aut̃ seN¬

Expanded text:
nullum furtum, nullam rapinam facio, res alienas non concupisco, nullo adulterio contaminor, non inveniatur aliquid in vita mea quod reprehendatur, et qui reprehenderit non autem sic pater noster Abraham. Unde e
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur: ita nichil ꝓdesse asseuerat ut
dicat: Si habeã om̃em fidẽ. ita ut mon¬
tes transferam. caritatẽ aut̃ ñ habeã :
nichil sũ Ubi aut̃ fidelis caritas oꝑat᷑:
sine dubio bene uiuit᷑. Plenitudo
enĩlegis. caritas. Unde euident̃ in scđa
epła sua perus cũ aduitȩ morũq¬
scĩtatẽ hortaretur. mundũq istum
transiturũ p̃nuntiaret. cȩlos uͦno
uos & t̾ram nouã expectari quae iustis
in habitanda traderetur ut ex hoc at¬
tendent qualit̃ eostiporteret uiuere.
ut habitatione illa digni fierent: sci¬
ens de apłi pauli quibusdam sub obs¬
curis sententus non nullos iniquos
accepisse occasionem : ut tanqͣm se¬
curi de salute quȩ infide. ẽ bene uiuere
recusarent : Cõmemorauit quȩdam ad
intelligendũ difficilia eẽ in epłis eiꝰ
quȩ homines ꝑũterent : sic̃ et alias scri¬
pturas ad ꝓpriũ suũ interitũ : cum
tam̃ et ille apłs de salute xt̃na quae
nisi bene uiuentib ñ daretur. eadẽ

Expanded text:
uidetur, ita nihil prodesse adseuerat, ut dicat: si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habeam, nihil sum. ubi autem fidelis caritas operatur, sine dubio bene uiuitur; plenitudo enim legis caritas. Vnde euidenter in secunda epistula sua Petrus, cum ad uitae morumqsanctitatem hortaretur, mundumque istum transiturum praenuntiaret, coelos vero novos et terram novam exspectari, quae justis inhabitanda traderetur, ut ex hoc attenderent qualiter eos oporteret vivere, ut habitatione illa digni fierent; sciens de apostoli Pauli quibusdam subobscuris sententiis nonnullos iniquos accepisse occasionem, ut tanquam securi de salute quae in fide est, bene vivere non curarent, commemoravit quaedam ad intelligendum difficilia esse in Epistolis ejus, quae homines perverterent, sicut et alias Scripturas, ad proprium suum interitum: cum tamen et ille apostolus de salute aeterna, quae nisi bene viventibus non daretur, eadem
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim auditores legis iusti st̃ apͬd deum
sed factores legis iustificabuntur : & alio
loco: sed fides quae ꝑdilectionẽ oꝑatur.
Etiterum. Sienĩ scđm carnẽ uixeritis.
moriemini : si aut̃ spũ facta carnis morti¬
ficaueritis uiuetis. Quae st aut̃ facta car¬
nis quȩ oꝑib spiritualibus mortificanda
st̃: alio loco demonstrat dicens Manifesta
aut̃ st̃ oꝑa carnis. Quȩ st̃. fornicationes

Expanded text:
Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur . Et alio loco: Sed fides quae per dilectionem operatur . Et iterum: Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis . Quae sint autem facta carnis, quae operibus spiritualibus mortificanda sunt, alio loco demonstrat, dicens: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes,
Abbreviated transcription (Latin):
apłs paulus dicit posse hominem sine
oꝑib se p̃cedentib iustificari ꝑfidem
Nam iustificatꝰ ꝑfidem: qͦmͦ potese nisi iuste
bene oꝑatur Qđsi cũ crediderit mox de
hac uita discesserit: iustificatio fidei ma¬
net cũ illoꝰ Nec p̃cedentib bonis oꝑibus.
qr ñ merito ad illam sed gr̃a ꝑuenit: nec
consequentibus : quia in hacͥuita ẽẽ ñ
sinitur. Unde manifestũ. ẽ qͦd paulus a-¬
ut accepta fide si uixerit. diccimꝰ eũ iustũ
etiam si male uixerit. Idõ exẽplo abrtchȩ
et apłs paulus utitur : qr sine oꝑib legis.
quã ñ acceꝑat ꝑfidem uistificatꝰ. ẽ Et iacob:
quia fidem ipsius abrahae oꝑa bona conse¬
cuta. eẽ. demonstrat: ostendens quẽ ad mo¬
dum intelligendũ sit qđ paulus apłs p̃dica¬
uit. Nam qui putant istam iacobi apłi
sententiam contrariam eẽ. illi pauli apłi
sententiae : posst̃ arbitrari etiam ipsum
paulũ sibi eẽ. contrariũ : qr dicit alio loco.

Expanded text:
osse hominem sine operibus, sed praecedentibus, justificari per fidem. Nam justificatus per fidem quomodo potest nisi juste bene operatur? Quod si cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, nec praecedentibus bonis operibus, quia non merito ad illam, sed gratia pervenit; nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est, quod Paulus apendum esse, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum, etiamsi male vixerit. Ideo exemplo Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemadmodum intelligendum sit quod Paulus apostolus praedicavit. 2. Nam qui putant istam Jacobi apostoli sententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae, possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ talia agunt regnũ dĩ ñ possidebunt. Et
ad corinthios ait. Nolite errare. Neque
fornicatores : neq idolis seruientes : neq
adulteri : neq molles : Neq masculorũ
concubitores: Neq fures : Neq ebriost: neq

Expanded text:
 talia agunt, regnum Dei non possidebunt . Et ad Corinthios ait: Nolite errare; neque fornicatores, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, n
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ eiꝰ fidei comitata st̃ : satis ostendit
Apłm paulũ ñ ita ꝑ abrcham docere iu¬
stificari hominẽ ꝑfidem sine oꝑib ut
si quis crediđit ñ ad eũ ꝑtineat bene
donũ uistificationis quȩ ÷ infide In hc
enim segentib in xp̃m credentib udȩi
p̃ferre cupiebant : qđ dicebant se me¬
ritis bonorũ oꝑm quȩ ꝑ legẽ st̃ ꝑuenisse

Expanded text:
ata sunt, satis ostendit Paulum apostolum non ita per Abraham docere justificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat bene donum justificationis, quae est in fide. In hoc enim se Gentibus in Christum credentibus Judaei praeferre cupiebant, quod dicebant se meritis bonorum operum quae in Lege sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i. Iuib sententus manifestissime
dicit qm̃ qͥtalia agunt regnũ dĩ ñ possidebt̃.
satis ostendit iã ex qͦ credider̃ bene deb̾e¬
oꝑari. Qđ et iacob dicit : et multis omĩno
locis idem apłs paulus satis aꝑteq p̃di
dñs ipse commemorat dicens: Non onũs

Expanded text:
. Quibus sententiis manifestissime dicit, Qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt; satis ostendit, jam ex quo crediderunt, bene re. Quod et Jacobus dicit, et multis omnino locis idem apostolus Paulus satis aperteque pripse Dominus commemorat, dicens: Non omnis
Abbreviated transcription (Latin):
sententiȩ pauli & ia cobi. cũ dicit unus
iustificari hominem ꝑfidem sine o-¬
ꝑibus. & alius dicit inanem eẽ. fidem
sine oꝑib. Quia ille dicit deoꝑibus
quae fidem p̃cedunt: iste aut̃ de his
quae fidem secuntur : sic̃ etiã ipse pau¬
dlus multis locis ostendit.
ũ gͦ dicit apłs arbitrari se iustificari
hominem ꝑfidem sine oꝑib legis :¬
ñ hoc agit ut ꝑcepta ac professa fide
oꝑa iustitiae contẽnant᷑: sed ut sciat se
quisq ꝑfidem posse iustifiori. etiã¬
si legis oꝑa ñ p̃cesserint Secunt᷑ enim
iustificatũ : ñ p̃cedunt iustificandũ¬
Qͣm̃ gͦ hac opinio tnc̃ fuerat exorta:
intentionẽ : ut uehem̃t̃ alłstruaN
fidem sine oꝑib ñ ꝓdessẽ Sic̃ etiã
ipse paulus ñ qualem libet fidem qͥa¬
indm̃ credit᷑ sed eam salubrem pla¬
neq euargłicam diffiniuit : cuius
oꝑa exdilettione ꝓcedunt Fioes inqͥt.
quȩ ꝑdilactionem oꝑatur Unde illã
fidem quae sufficox ad alutẽ quibrdã¬

Expanded text:
sententiae, Pauli et Jacobi, cum dicit unus justificari hominem per fidem sine operibus, et alius dicit inanem esse fidem sine operibus: quia ille dicit de operibus quae fidem praecedunt, iste de iis quae fidem sequuntur; sicut etiam ipse Paulus multis locis ostendit.go dicit apostolus arbitrari se iustificari hominem per fidem sine operibus legis, non hoc agit, ut percepta ac professa fide opera iustitiae contemnantur, sed ut sciat se quisque per fidem posse iustificari, etiamsi legis opera non praecesserint. sequuntur enim iustificatum, non praecedunt iustificanduergo haec opinio tunc fuerat exorta, intentionem, ut vehementer astruant fidem sine operibus non prodesse: sicut etiam ipse Paulusin deum creditur, sed eam salubrem planeque euangelicam definiuit, cuius opera ex dilectione procedunt. et fides, inquit, quae per dilectionem operatur. unde illam fidem, quae sufficere ad salutem quibusda
Abbreviated transcription (Latin):
ista oꝑatua. Quid siqđ sꝑandũ. ẽ speras
putas te ad uitã ȩt̾̃nã posse ꝑueniie per
militiã cęli. ꝑ solẽ et lunã. ꝑ potestates
aeris & maris & t̃ꝑ et siderum: impius es¬
Sed crede in eũ qui iustificat impiũ: ut
possint & bona oꝑatua eẽ oꝑabona. Nam
nec bona illa appellauerim : quã diu ñ
de radice bona ꝓcedunt. Quid ergo : qui¬

Expanded text:
stinas. Quid si quod sperandum est speras, putas te ad vitam aeternam posse pervenire per militiam coeli, per solem et lunam, per potestates aeris, et maris, et terrae, et siderum? Impius es. Crede in eum qui justificat impium, ut possint et bona opera tua esse opera bona. Nam nec bona illa appellaverim, quamdiu non de radice bona procedunt. Quid est
Abbreviated transcription (Latin):
gem fidei. Hȩc ẽ lex fidei qͣ credimꝰ & oramꝰ
ꝑ grãm nob̵̾ dari ut faciamꝰ qđ ꝑ nosmet¬
ipsos implere ñ possumꝰ : ne ignorantes dei
iustitiam & nr̃am uolentes constituere.
iustitiȩ dĩ ñ s subieca. In lege itaq factorũ ẽ
dei iubentis iustitia: in lege aut̃ fidĩ subue¬
mentis miscđia: Arbitram̃ enim iusti¬
redidit abrahã dõ: & reputatũ ẽ illi
adiustitiã: et amicꝰ dĩ appellatꝰ. ẽ
Qđ credidit dõ: intꝰ in corde. in sola fide ÷.
pidus dexterã armauit : qđ iã feriret nisi
uoce teneretur : magna fides ẽ utiq sed
& magnũ opus. It ipsũ opus laudauit ds̃
cũ diceret: qm̃ exaudisti uocẽ meã. Quare

Expanded text:
gem fidei. Haec est lex fidei qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, ut faciamus quod per nosmetipsos implere non possumus, ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae Dei non sumus subjecti. In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia, in lege autem fidei subvenientis misericordia. Arbitramur enim justidit Abraham Deo et reputatum est illi ad justitiam, et amicus Dei appellatus est. Quod credidit Deo, intus in corde, in sola fide est. pidus dexteram armavit, quod jam feriret nisi voce teneretur, magna fides est utique, sed et magnum opus. Et ipsum opus laudavit Deus, cum diceret, quoniam exaudisti vocem meam. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
test. & oboedient̃ facit: debet etiam
sore quo donante possit Non enim
spm huiꝰ mundi accepimꝰ ait idem cons¬
tantissimꝰ gr̾ae p̃dicator: sed sp̃m qui
ex dõ ẽ ut sciamus quȩ adõ donata st̃
nob. Quis ÷ aut̃ sp̃s mundi huius nisi
suꝑbiae sp̃s qͦ cor insipiens obscuratũ
ẽ eoꝵ qui cognitũ dm̃ ñ ut dm̃ grãs
agenido głificciuer̃: Nec alio spũ
decipiuntur etiam illi qͥ ignorantes

Expanded text:
test et oboedienter facit, debet etiam test et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedicator, sed spiritum qui ex deo est, ut sciamus quae a deo donata sunt nobis. quis est autem spiritus mundi huius nisi superbiae spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, qui ignorantes
Abbreviated transcription (Latin):
nemo iustificat᷑. Vnde ñ ꝑillam exclusa
ẽ. głiatio: sed ꝑ legem fidei ex qͣ iustus
uiuit. Sed nunquid & ꝑistam nori fit
cognitio peccati: cũ et ipsa dicat ñ con¬
cupisces: Quid igit᷑ ẽ breuit̃ dicam.
Qđ operum lex minando imꝑat: Noc
fidei lex credendo impetrat. Illa dic̃
ñ c̃cupisces: ista dicit : cũ scirem quia
nemo potest eẽ. continens nisi ds̃ dex:
& hoc ipsũ erat sapientiae scire cuiꝰ
e&̃ hoc donũ : ad i dnm & dep̃catꝰ sũ
Ipsa ẽ. illa sapientia quȩ pietas uocat᷑:
qua colitur pat̾ luminum: a qͦ ẽ omne
datũ optimum & omnedonum ꝑfe¬
ctum. Colitur aut̃ sacrificio laudis ac¬
tionibq grãrũ : ut cultor eiꝰ non in se
ipso sed in illo glorietur. Acꝑ hoc lexxe
operum dicit ds̃ : fac qđ iubeo Lege
fidei dict᷑ dõ: Da qͦd iubes. ldõ enim iu¬
bet lex ut ad moneat qđ faciat fides:
id. ẽ ut cui iubetur si nondũ potest
sciat quid petat Si aut̃ continuo po¬

Expanded text:
nemo iustificatur? unde non per illam exclusa nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum et ipsa dicat: non concupisces? Quid igitur interest? breuiter dicam. quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, ni si deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: \'fac quod iubco\', lege fidei dicitur deo: \'da quod iubes\'. ideo enim iubet lex, ut admoneat quod faciat fides. id est ut cui iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo po
Abbreviated transcription (Latin):
nc̃ agimus. Ubi ÷ gͦ gloriatio tua: Ex¬
clusa ẽ ꝑ quã legem: factorũ : noti
sed ꝑlegem fidei. Lex gͦ ista factorum.
Iipsa ÷ quae dicit. ñ c̃cupisces : qi ꝑ illam
cognitio peccati. ẽ Uolo igit᷑ scire : si qͥs
mͥ dicere audeat utrum lex fidei nori
dicat ñ c̃cupisces. Si enim ñ dicit᷑ quid
cause ÷ cur ñ in ea positi securi atque
impune peccemꝰ : Hoc enĩ et illi puta¬
uer apłm dicere : De quib ait. Et sic̃
dicunt nos quidam faciamꝰ mala: ut
ueniant bona: quorũ damnatio iusta ẽ¬
Si aut̃ dicit etiam ipsa ñ concupisces sicut
etiam ipsa non dicitur .: Neq enim
qr ñ hab& oꝑa ueterũ sacram̃torum
circũcisionis uidelicet atq cęteiorũ.
ideo ñ sunt oꝑa quȩ habet in sacram̃tis
suis huic tempori congruis. Aut uͦ de
oꝑibus sacram̃torum quȩstio fuit qͣn¬
do mentio legis ob hoc fiebat. quia per
ipsam cognitio peccati ẽ et idõ ex ea

Expanded text:
nunc agimus: « Ubi est ergo gloriatio tua? Exnunc agimus: « Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non, sed per legem fidei » . Lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupisces: quia per illam cognitio peccati est. Volo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae est cur non in ea positi securi atque impune peccemus? Hoc enim et illi putaverunt Apostolum dicere, de quibus ait: Et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut ueniant bona, quorum iudiciumiustum est.siautemdicit etiam ipsa: non concupisces, sicutetiam ipsa non dicitur? neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea