comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ditoribus satis nõ fiat. po¬
tius euis Recus bona qua
ip̃ius testatoris acreitori¬
bus possideantur ⁊ uł distra¬
kantur.ul unter eos diu idã¬
tur probec tame incomo¬
do  illudeicom moclũpre¬
statur.ut ca que post mor¬
tem patrorui sai sibi acqui¬
sient ip̃i resuantur. Et
quanius nõ ufitiant uõl
defũcti ereclitorib ittrumy

Expanded text:
ditoribus satis non fiat, potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum
Abbreviated transcription (Latin):
neccessanũ est R.¬
exponere que adiro¬
dum gradus cogna¬
tiomis numerẽtur qua in re ĩ¬
primis ammonẽdi sumus cogͣ¬
tioem aliam supra numeran.
gnatiõe parentũ infenor liboꝵ
Ectransuso etĩa fratiũ sororne

Expanded text:
necessarium est exponere, quemadmodum gradus cognationis numerentur. qua in re inprimis admonendi sumus cognationem aliam supra numerari,gnatio est parentium, inferior liberorum, ex transverso fratrum sororumve
Abbreviated transcription (Latin):
⁊filia. aut nepott aut nep
te patie. iuoue cuĩ mpotes¬
tate est. ¶ Ilud proprie s¬
senatus cosultũ macedoni¬
anũ prohibuit mutuas poc¬
cumias dancis qui in payt
crũt potestate. et eiquidica¬
dent denegaretur actio tar
te nepteue nuc adhuc upo¬
testate tua suit. siuemorte

Expanded text:
filia aut nepote et nepte et patre avove cuius in potestate sunt. Illud proprie ssenatus consultum Macedonianum prohibuit mutuas pecunias dari eis qui in parentis erunt potestate: et ei qui crediderit denegatur actio, tam tem neptemve, sive adhuc in potestate sunt, sive morte
Abbreviated transcription (Latin):
est insceptũ aũt cõsum̃atũ¬
est aut quã primũ renũcia¬
dum est ut pse met ip̃umi
aut peralium eandẽ rem ma¬
duitor exequatur. Nam nisuta
renũcietur ut integra causa
madatori ie senietur eandes
re explicandi nichilominus
mãdani acrio locũ habet uu
uista ca̾usa intereciũt aut
nõ renũciandi aut nõ inte

Expanded text:
est: susceptum autem consummandum aut quam primum renuntiandum est, ut aut per semet ipsum aut per alium eandem rem mandator exsequatur. nam nisi ita renuntiatur ut integra causa mandatori reservetur eandem rem explicandi, nihilo minus mandati actio locum habet, nisi si iusta causa intercessit aut non renuntiandi aut inte
Abbreviated transcription (Latin):
res reere usq ad centũ aure¬
os re acturũ existimãt. quet
sentencia sane benignior est.
Q s̃i minoris emens habebis
det ut sibi centũ aureor fun¬
dus emerctur. is utiq mãda¬
sse intelagitur. ut minoris¬
precuñ possr emeretur. Rec¬
te quaq mandatũ cõtractu¬

Expanded text:
res recte te usque ad centum aureres recte te usque ad centum aureos acturum existimant: quae sententia sane benignior est. quod si minoris emeris, habebis dat, ut sibi centum aureorum fundus emeretur, is utique mandasse intellegitur, ut minoris, si possit, emeretur. Recte quoque mandatum contractu
Abbreviated transcription (Latin):
tenetur ⁊̃ leec adco ita sũt ut
quesitũ sit an mandati tenca¬
tur qui mã dauit t̃ibi ut ti¬
cio peccuniã senerares. s op¬
tiu̾uit sabini senrẽcia obli¬
gatoriũ ẽẽ in hec casu mãda¬
tũ. Quia nõ aliter ticio credi¬
duĩcs quã si tibi mãdatũ ẽẽt.
¶Illud quoq mãdatũ nõ est
obligatoriũ quod cõtrã botos
mores est. Ururi ñ ticius de
fuito aux dampno faciendo
aut e inurta facienda t̾ibi
mãdet. Ricet ciũ penã istui
factinoĩe prestitens nõ tanẽ
ullam habos adu̾sus ticium
actioñc. ¶ Is qui exeꝗt᷑ mã¬
dãtũ ñ d̃b exdede̾ fine̾s m̃ãdati
Ut ecce siquis usq ad cc̃tur
aureos mãdau̾it tibi ut fun¬
dũ emeres. uł ut pro ticio spo¬
deres neq pluns emert debes
neq in ampliorẽ peccuni am
fideuibs alioquĩ nõ lubebis cũ
eomãdati actioem. Adeo quid̃
ut sabino ⁊ cassio placuent
etĩa si usq ad cẽtum auicos
cũ coagere uelis inutiliten
te actuiũ. Bu̾se scole aucto¬

Expanded text:
tenetur. et adeo haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur qui mandavit tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed obtinuit Sabini sententia, obligatorium esse in hoc casu mandatum, quia non aliter Titio credidisses quam si tibi mandatum esset. Illud quoque mandatum non est obligatorium, quod contra bonos mores est, veluti si Titius de furto aut damno faciendo aut de iniuria facienda tibi mandet. licet enim poenam istius facti nomine praestiteris, non tamen ullam habes adversus Titium actionem. Is qui exsequitur mandatum non debet excedere fines mandati. ut ecce si quis usque ad centum aureos mandaverit tibi, ut fundum emeres vel ut pro Titio sponderes, neque pluris emere debes neque in ampliorem pecuniam fideiubere; alioquin non habebis cum eo mandati actionem: adeo quidem, ut Sabino et Cassio placuerit, etiam si usque ad centum aureos cum eo agere velis, inutiliter te acturum. diversae scholae aucto
Abbreviated transcription (Latin):
suscepent soluitur mandatũ.
Sr urilitatis causa ieceprur
est ut n mortuo eo qui tibi ua¬
dau̾it tu ignorans eñ decriti¬
sse executus fueras madatu
po se te agore madari actic̃e
rantia dampnu tibi affe set
Et huc simile est quod ulã¬

Expanded text:
susceperit, solvitur mandatum. sed utilitatis causa receptum est, si mortuo eo qui tibi mandaverit, tu ignorans eum decessisse exsecutus fueras mandatum, posse te agere mandati actione: rantia damnum tibi afferat. et hu
Abbreviated transcription (Latin):
canxecce putant aque au¬
stum pecoris ⁊quam apiil¬
sum aus pascendi. calcis co¬
quende. arene fodiende Ad̾o
aũt hee seruitutes predioꝵ
appellantur quoniam sine p̃¬
dus constitui nõ possunt. Ne¬
mo cnim potest seruitutem
adquiiere urbamuł iustici
predui nisi quibt̃ prelium.
nec qusqu̾am debere. nisi q
lit uicino aliquod uuis cũsti¬
tuere. paccionibus atꝙ sti¬
pulactioĩbus. id efficere de¬
bet. Potest etiam intestanx¬
to. quis hrede suum damp¬
nare. ne altius tollat ecles
suas. ne luminibus edium
uicini officiat. uł ut patiat᷑
euntignũ impanctem. mit¬
tere.uł stillicidium habere.
alieius rebus utedi.
frũendi saluarerum
substanͣtia. Sest enim ins
icorpore quoͦ suolato ⁊ ip̃i
t ilineesse est. Usus fructis
apprietate seperationemre¬
cipit. idꝙ plinims moclis
accidit. ut ecce. siquis alicui
usum fructum legauent.
Nan hes nudam h̃t̃ propri¬
erare legatanus usum fiu¬
ctum. Et contra. si fundu̇
legauent deducto usufruc¬

Expanded text:
ecte putant aquae haustum, pecoris ad aquam adpulsum, ius pascendi, calcis coquendae, harenae fodiendae. Ideo autem hae servitutes praediorum appellantur, quoniam sine praediis constitui non possunt. nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel rustici praedii, nisi qui habet praedium, nec quisquam debere, nisi qui lit vicino aliquod ius constituere, pactionibus atque stipulationibus id efficere debet. potest etiam in testamento quis heredem suum damnare, ne altius aedes tollat, ne luminibus aedium vicini officiat: vel ut patiatur eum tignum in parietem immittere vel stillicidium habere: alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia. est enim ius in corpore: quo sublato et ipsum tolli necesse est. Usus fructus a proprietate separationem recipit, idque pluribus modis accidit. ut ecce si quis alicui usum fructum legaverit; nam heres nudam habet proprietatem, legatarius usum fructum: et contra si fundum legaverit deducto usu fruc
Abbreviated transcription (Latin):
norũ possemoĩs certũ te py
⁊ parentib tam naturalib
quã adoptuus in petendar
ssorio edicto pollicetur. ac si
is qui precedebit exconũo
latam bonorũ possesõe n
repudiauenit nõ quousq¬

Expanded text:
norum possessioni certum tempus et parentibus tam naturalibus quam adoptivis in petenda bossessionem ex successorio edicto pollicetur ac si is qui praecedebat ex eo numero latam sibi bonorum possessionem repudiaverit, no
Abbreviated transcription (Latin):
possessiõe curet. s quocuq
modo si admitentis cam ipiu¬
diciũ intra statuta tamer
tp̃ra ostenderint plenũ ha¬
beant cam bencficiũ. Uad io

Expanded text:
possessiones curet, sed, quocumque modo si admittentis eam indicium intra statuta tamen tempora ostenderit, plenum habeat earum beneficium. TIT. 10
Abbreviated transcription (Latin):
cõstitutioĩbr pr̃icipum ex no¬
uoiure. ex testamiẽto uł ab
intestato uenuĩt. ¶ Cũm
igitur pluros specios succes¬
sioĩs pretor introduxisiet eas¬
ꝙ per ordine diposuisset et
in una quaq sp̃e iuccesnoĩs
sepe plures errẽt dispan gͣ¬
du psone ne accioẽs credic¬
torum differantur. s habent

Expanded text:
constitutionibus principum ex novo iure vel ex testamento vel ab intestato veniunt. 9 8. Cum igitur plures species successionum praetor introduxisset easque per ordinem disposuisset et in unaquaque specie successionis saepe plures extent dispari gradu personae : ne actiones creditorum differrentur, sed haberent
Abbreviated transcription (Latin):
sulto rescitutio fiat puide
hac siquarta parte retẽta
rogatus eẽt reliqua pedita¬
tem: estitucre ¶Gr illud
interest quol altero casu.i
cum  deducta. siue precepta
aliqua re restituitur Bedi¬
tas insolidũ ex eo senatu
consulto actiones tranife¬
runtur ⁊ res que iemanet
apud sedem sine ulo ẜecli
net. quasi ex legato ei adqri¬
sita. altero uero casu .i. cum
quarta parte retenta roga¬
tus est heres restituere he¬
reclitatem ⁊ restitut scin¬
duntur actioẽs. ⁊pro dodrã¬
te quidem transfenintur
adfidei comiinissanũ. pror
quadrante remanent ap̃
auqua re. qua delucta. art
precepta restituere aliquis
ereditate rogatus est. ma¬
tima pars heditatis cõtine¬
atur eque insolidũ trans¬
ferũturactiones.⁊ secũ de¬
liberare debet is cui restitx¬
itir Reditas an expediat
siburestitui. Sande .s. in
terueniunt ⁊siduab plu¬
nbus ue rebr deductis. pre¬
ceptisue restituere Redita¬
tem regatus st. S ⁊ sicer¬
tasuma pecume deducta.
preceptane que quartam

Expanded text:
to restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo senatus consulto actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo onere net, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud in una re, qua deducta aut praecepta restituere aliquis hereditatem rogatus est, maxima pars hereditatis contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et secum deliberare debet is cui restituitur hereditas an expediat sibi restitui. eadem scilicet interveniunt et si duabus pluribusve rebus deductis praeceptisve restituere hereditatem rogatus sit. sed et si certa summa deducta praeceptave, quae quartam
Abbreviated transcription (Latin):
ta .i. proaui frater ⁊ soror. Itẽ
fratus patiuelis uł sororis nu¬
truelis consobrim ⁊ cõsobrine
amitim ⁊ amitine filius filia
ꝓpnorsobrinus sobrina. Husr̃e
patrui magni.anute magne
auũculi magni matentre⁊¬

Expanded text:
t proaviae frater et soror, item fratris patruelis sororis patruelis, consobrini et consobrinae, amitini amitinae filius filia, proprior sobrinus sobrina hi sunt patrui magni amitae magnae avunculi magni materte
Abbreviated transcription (Latin):
qui grece appellatur ⁊ promis¬
tera magna .i. auie frater ⁊ so¬
ue ex fratiib.aut sororib ꝓon̾a¬
tur. Sr quidam recte ꝯsobriyos
eos proprie putant diciquiex
duab sororib prognãntin. qͣi
ꝯsorori nos eos uero qui ex dy¬
obus fratrib ꝓog nãntur fr̃ẽs
ex duob fratiibꝰ filie nascun
tur sorores patiueles appłant᷑.¬
at eos qui ex fr̃e isorore progrͣ¬
tur amittinos proprie dicipr¬
tant. Amite tue filie cõsobri¬
nũte appłant. tu illos amiti¬

Expanded text:
υητρᾧος appellatur: et promisrtera magna id est aviae frater et soquaeve ex fratribus aut sororibus progenerantur. sed quidam recte consobrinos eos proprie putant dici, qui ex duabus sororibus progenerantur, quasi consororinos: eos vero, qui ex duobus fratribus progenerantur, proprie ex duobus fratribtur, sorores patrueles appellantur. Qui ex fratre et sorore progenerantur, amitinos proprie dici putant. Amite tue filii consobrinum te appellant, tu illos amiti
Abbreviated transcription (Latin):
te parentie quasi continuat᷑
dinum. Et ideo nec tutoris
auctoritate opus est mipy¬
pillis. cũetiam ignoratib
adquintur suis herelibus
Reditas. nec curatoris cõse¬
su adquintur funoso. seti
ip̃o iure. ¶ Interdum aẽt
licet impotestate mortis
tp̃r suus hos nõ fiit tanie
suus hes parenti efficitur.
rłutisi ab ostibus reu̾sus¬
quis fuent post mortem¬
cius patris. Ius eñi postli¬
minu hoc facit. ¶Percõ¬
tranum euenit.ut licet qs
infamilia defũcti sit morti
tp̃r tame suus heres nõfiat
ueluti si post mortem pat̃
idicatus fuent ieus perdy¬
cllionis. ac per hoc memoriã
cius dampnata fuerit. Sy¬
umenim ẜedem hr̃e non
potest cumfiscus ei suce¬
dit. Or potest dici ip̃o nire
ẽe suum Recdem sed desire¬
re. ¶ Qum filius filiaue
⁊ ex alteio filio nepos nep¬
tisue extant panterad he¬
ditatem uocantur: nec q̃
gradu proximior est ulte¬
norẽ excludit. Equũ eñ
cc̃ iudetur nepos. neptesq
impri du locũ sucedere.
Nui ratione ⁊ sinepos nep

Expanded text:
te parentis quasi continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate opus est in pupillis, cum etiam ignorantibus adquiritur suis heredibus hereditas: nec curatoris consensu adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum autem, licet in potestate mortis tempore suus heres non fuit, tamen suus heres parenti efficitur, veluti si ab hostibus quis reversus fuerit post mortem patris sui: ius enim postliminii hoc facit. Per contrarium evenit ut, licet quis in familia defuncti sit mortis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata fuerit: suum enim heredem habere non potest, cum fiscus ei succedit. sed potest dici, ipso iure esse suum heredem, sed desinere. Cum filius filiave et ex altero filio nepos neptisve extant, pariter ad hereditatem vocantur, nec qui gradu proximior est ulteriorem excludit: aequum enim esse videtur, nepotes neptesque in patris sui locum succedere. pari ratione
Abbreviated transcription (Latin):
deinceps libor personis dic¬
tum intelligenus. ¶R¬
sthumi quoq qui siiuopa¬
rente nati eent imporesta¬
te eius fucuriforent sui Re¬
des sũt. ¶Sui aũt etĩa
ignorates suit uedes ⁊ lic
funosi sut. ẜodes possũt exi¬
stere Nuia ex quibus cau

Expanded text:
deinceps liberorum personis dicdeinceps liberorum personis dictum intellegimus. postumi quoque, qui, si vivo parente nati essent in potestate futuri forent, sui heredes sunt. Sui autem etiam ignorantes fiunt heredes et, licet furiosi sint, heredes possunt existere: qui
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃e amplexe sunt instrx¬
tiones ꝑquas iussimus ñ
quis muliere inisuo cõrub¬
io copulauent. nõ abini¬
tio affectiõe Martali eam
tu cum qua potuerat hr̃e cõ¬
iugium.⁊ ex ea libos sustu¬
lent postea uero affectione
procecdente etia nuꝑtialia ĩ¬
itrumenta cum ea fecent. fi¬
liosq uł filias habuent no
solum eos liberos qui post do¬
tem editisũt iustos. ⁊ impo¬
testate ẽe patribus. s etĩa
antenores. qui Mis quipo¬
stea natisũt eccanone legi¬
timnoĩs prestiteñt. Quod
optinere cen̾siumus ⁊ siño
progeniti fuernt post dota¬
le mstiumẽtum confectũ
liben ułetia nati ab hac hu¬
ce subtracti fuerint. Ita de¬
mũ tamẽ nepos. neptisue.
⁊ pronepos. proneptisue. sy¬
orũbedum numerosunt si
prececdens persona deuent
impotestate purentis ẽẽ siũ
morte id accident. nue alia
ratione. ułutiemãcipatiõe.
Nam perid tṗs quo quimo¬
reretur filius imporestate
eiũs sit nepos exẽo suus łec
cẽ nõ potest. Idq⁊ incetens

Expanded text:
rae amplexae sunt constitutiones, per quas iussimus, si quis mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum eos liberos qui post dotem editi sunt iustos et in potestate esse patribus, sed etiam anteriores, qui et his qui postea nati sunt occasionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere censuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtracti fuerint. 2b. Ita demum tamen nepos neptisve et pronepos proneptisve suorum heredum numero sunt, si praecedens persona desierit in potestate parentis esse, sive morte id acciderit sive alia ratione, veluti emancipatione: nam si per id tempus quo quis moreretur filius in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque et in ceteris
Abbreviated transcription (Latin):
auctoritatẽ suam inter¬
ponere. Quel quia iustr
uidebatur. ⁊ populare erat
paulati conuersũ est. in

Expanded text:
auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et populare erat, paulatim conversum est in
Abbreviated transcription (Latin):
ita de qũ partiũ distubuti¬
oneccsanaest. Sinonit te¬
scator eos excquis partibrs
Redes cẽ. Satisenim con¬
stat nullis partibus noĩa¬
tis. exequis paitibus cos
beredes esse. Rartibus ax̃t
inouiorudam personis ex¬
pressis. siquis alius suie
patre noiatus ent. Siqd̾
aliqua pars assis deẽrit. ex
caparte hẽ ressit ⁊ siplures
sine parte scuptisunt. om̃es
meadem partem c̃ecurẽt.
Siuerototusas comy¬
iecus sit. impartẽ durudi¬
amnccantur. ⁊ ille uł illi
omes in alterã dimdia
nec interest. primus an
medius annonissimus
sne patre scriptus sir. Ea
enim pars dataintelugi¬
tur que nacat. Uidẽani̾ns
sipars. aliqua uacet. nec ta¬
me quis qũa sine parit ue¬
res uistitus est. Quidu¬
ns sit. ułuti sitres et qua¬
rcis partibus ẜedes sirnt
scripti. ⁊ constat uacant̾e
parte in singłis tacite pro
beditana parte accecieit.
tus partibus hecies scripa
eent. ¶Et ex diuerso
sipliues imporrioibus
sint. tatite singus decre¬
scere. ut si u̾bigratia qua¬

Expanded text:
ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere tiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si verbi gratia quat
Abbreviated transcription (Latin):
factum suent oñibus pa¬
rendum est siseperatim ue¬
inti fullud. aut illud factỹ
est. cuilibet obtemperare
satis est. ¶Hnquos nõ¬
quatestator udit hedes ĩ¬
scitui possũt. nłuti sifrĩs fili¬
os peregrinatos ignor ansq:
qui eñt h̾ecdes institurtueit.
tem quis intestam̃¬
tosuo plures gradyᷤ
Redum facere. itputa si
ille ẜes nõ ent. ille heres

Expanded text:
factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud factum erit ’, cui libet obtemperare satis est. Hi, quos numquam testator vidit, heredes institui possunt, veluti si fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes instituerit: tem quis in testamento suo plures gradus heredum facere, ut puta ‘ si ille heres non erit, ille heres
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ mortemecte heies
inscituitr quia ⁊ cum ħe¬
ditanis serius est testamẽ¬
tifactio. Nondum enĩadi¬
ta beclitate.psone uicẽ susti¬
net. nõ ẜ̾edis futun. s defũ¬
ti cum⁊ cius qui m utero
est serus recte heres insti¬
tuitur. ¶Seruus ꝑlur¬
um cum quibus cetestanx¬
tifatio est. Abectraneo insti¬
cuius iussu adient. propor¬
tione dominii adquint hedi¬
tatem ⁊uniũ hominẽ ⁊ plurde¬
iusꝙ. id inuifinitũ quot
quis uelit ẜecles licet. ¶He
induccicc̾iuntias que assic
appellatione continentur.
laibent ⁊ hec partes propria
noia abuntia usq ad asse
Quadrans. Tuens. Quin¬
quns. Semis. Sepͬtuns.
Res. Dotrans. Rectrans. D¬
uns. as. Non aũt utiꝙ
duocdeciuntias ẽẽ oporret.
nam tot untie assem effi¬
cuint. Siot testator uolu¬
ent. Et uunũ tantumqs

Expanded text:
 mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim adita hereditas personae vicem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti, cum et eius qui in utero est servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo instiminorum cuius iussu adierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum hominem et plures in infinitum, quot quisin duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem utique duodecim uncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum
Abbreviated transcription (Latin):
seueni ⁊ antoni cauetur.
Quuuis ueiba laec sunt.
¶Senum adruteno ma¬
culatum nõ une testamẽ¬
to manumissum ante sen¬
tentiam ab eamuliert in¬
dcii. que ica suerat enusde
cimuus postusata. ratio¬
iuis est. Quare sequitur.
ut incundem adomina col¬
lata institutio nullius no¬
menrihabeatur. ¶ Alien añt
senius etiam is intelligi¬
tur anquo usunfructum
restator habet. ¶Serur
siquidem siuieadem causa
mansent. fit extestamẽto
liber he resꝙ necessanus.
Siuero aiuuo testa tor ma¬
numissus fuent. suo. ubitu¬
o adue ercclitate m põt quia

Expanded text:
Severi et Antonini cavetur, cuius verba haec sunt : ‘ Servum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est : quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, in quo usum fructum testator habet. Servus si quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si vero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire heredit
Abbreviated transcription (Latin):
duccletim distubnte sũt
is quisme patre institutu
bit. ¶cẽq ent sidispondius
expletus sit. que omẽs par¬
tes adassem posttareuocã¬
tur. Quaius smxplurum
untianuii. ¶ Neres ⁊
pure subcolitione institu
illis. aut usq adcalendas
illas beres esto dienc ad¬
iectũ promupenacuo habe¬
n placet. ⁊ pu̾nte eẽ ac si py¬
re heres institutus eẽt.
Impossibilis conditiomĩ
scitutionibus ⁊ legatis nec
nõfideicom missis. ⁊ nlib¬
tatibus pronoscupto habe¬
tiones institutior adscri

Expanded text:
duodecim distributae sunt, is qui sine parte institutus bit: idemque erit si dipondius expletus sit. quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui illis ’ aut ‘ usque ad kalendas illas heres esto ’: diemque adiectum pro supervacuo haberi placet, et perinde esse ac si pure heres institutus esset. Impossibilis condicio in institutionibus et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus pro non scripto habeiones institutioni adscr
Abbreviated transcription (Latin):
Nte augusti tp̃ra
constat ius colicu¬
sse. set primus lucius len¬
tulus cxcuius ꝑsõa eti a
fideicõmissa cepenĩt occu¬
cillos introduxit. Nan eỹ
dececderet in affricascripsit
codicillos testamento cofr.¬
miatos quib ab augusto
pecuit ꝑfidercõ missum ut
faceret Aliquid. Et cum
duus augustus uolunta¬
tẽ eius implesset deinceps
reliqui aucroritatẽ euis¬
secuti fideiconussa presta¬
bant. Et filia lexituli lega¬
ta que iire no debebat sol¬
uit. Hicituraũt angustã
cõuecasse prudentes inter
quos trebatiũ quoq cuĩ tũc
auctoritas marinia erat
⁊ quesisse an possit hoc reci¬
pi.nec absonans aiu łõ c̃e
coticillo x usus est. ⁊ treba¬

Expanded text:
nte Augusti tempora constat ius codicisse, sed primus Lucius Lentulus, ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure non debebat solvit, dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset: et Treba
Abbreviated transcription (Latin):
ius alegarano legarno
possit. Potest aũt nosolũ
proprias testatorres pfiḋi¬
cõnussum relinquere set
⁊ Bedis. aut legarani. aut
fidei commnissarii aut ciuĩ¬

Expanded text:
is a legatario legari non possit. Potest autem non solum proprias testator res per fideicommissum relinquere, sed et heredis aut legatarii aut fideicommissarii aut cui
Abbreviated transcription (Latin):
dis quͣa quasi lib̾tat  impeli¬
entẽ. ⁊quedam modo inuitam.
tollendam ẽe censiumus. Eum
satis fuãt in humanũ iuuosi
quidlicenciã hr̃c. toram suan
familiam libtatidonare nisi
cau̾sa impediat lib̾tate. mori¬
entibus añt. huius mocli lice¬

Expanded text:
dis. quem quasi libertatibus impedientem et quodammodo invidam tollendam esse censuimus; cum satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus autem huiusmodi lice
Abbreviated transcription (Latin):
eclucatorẽ uẽ. aut alumpnum
alumpnã. aut collectancũ ni¬
numictat. aut y uũ: procurato¬
ns habendigrã. aut ancillami
matrimonu habendi causa.ł
dum tñ intra sex menses uxor
ducatur. nisi iusta causa impe¬
diat. Et qui manumittitur
procuratoris hñdi gr̃a. nec mi¬
nor decẽn⁊ septẽ anis manumi¬
tratur. ¶Semel aũt causa a¬
pprobata. siue uera. suie falsai
sit nõ retratetur. ¶ Cũ ergo ce¬
rtus modus manumitedi iri

Expanded text:
ucatorem aut alumnum ucatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ductatur, nisi iusta causa impediat, et qui manumittitur procuratoris habendi gratia, ne minor septem et decem annis manumittatur. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur. Cum ergo certus modus manumittendi mi
Abbreviated transcription (Latin):
donacionẽ. ẜuũ remanẽ uo¬
luisse ⁊ nemiñe sibi ł edem
fore. ¶Infrau̾dem aũt crechi¬
ctorũ manumit tere uiderur.
qui uł ĩa eo tp̃r quo manumi¬
tut soluenͣdo ñ est. uł qui da¬
tis lib̾tatibus. desiturus ẽ
soluendo ẽẽ. Preu̾aluisse tͣn
uidetur. nisi anim̃ quoq fra¬
udandi manumissor habuit.
ñ impedi lib̾tatẽ. qũauis po¬
na eius creditoribus nõsuffi¬
ciant. Sepx enĩ defacultatibo
nus̃. amplius qua ibis est.
sperant hoĩes. Itaꝙ tunc inte¬
lligimus impeclui lib̾tatem
cũutroq modo fraudarentur
credictores .l. ⁊ cõsilio manu¬
mit̾etis. ⁊p̃are. eo qd̾ bona ñ
suffetura sũt credictoribus.
¶Eadem lege eliesenciadñomi¬
nori annis .xx. nõ aliter maux¬
mitrẽ ꝑmutitur. quã si uĩdicta
apͣud concilium iusta causamri¬
numissioĩs aprobafiũt manu¬
miss iuste aũr cause manumi¬
em. aut matrẽ. aut filiũ. filiã¬
ue. aũfrẽm sororemue natura¬
les. aut pedagogũ. aut nutͥceo:¬

Expanded text:
dationem, servum remanere voluisse et neminem sibi heredem fore. In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura sunt creditoribus. Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis viginti non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta causa manumissionis adprobata fuerit manumissi. Iustae autem manumiem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutrice
Abbreviated transcription (Latin):
noribus .xx. añis dnũis per
legem eliesenciam ẽstitũtu
sit. eueniebat. ut qui xiiii. ar¬
nos eratis ex pleuerat. licet
testametum facere possit.⁊
in eo ħdem sibi instiruere. le¬
gata ꝙ relinquere possit. tñ
ri adhuc minor sit ãnis .xx.
lib̾tatẽ seruodare nõ poterat.
qd̾ nõ erat ferendũ. Suis cui
totorum bonoru testam̃to di¬
sposicio data erat uniseruoli¬
uͥtaten dare nõ ꝓmittebatur.
Quare non similiter ei quã¬
ad medum alias res ita⁊ ser¬
uos suos multima uoluntate
disponẽ quẽ ad modũuoliũt
ꝑmittimus ut et lib̾tatẽ poss
it eis prestare. S cũ lib̾tas in¬
estimabilis est apropter hoc
añ ugesimũ etatis annũ. an¬
tiquitas lib̾tatẽ seruo dan ꝓi¬
bebat ideo nos medĩam qͥuo¬
dam medo uam eligentes. ñ
aliter minori.xx. annis lib̾¬
taterintestamtodare ẜuoc̃¬

Expanded text:
noribus XX annorum dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, euenit, ut qui XIIII annos aetatis expleuerit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen si adhuc minor sit annorum XX, libertatem seruo dare non possit.quod non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere, quemadmodum voluerit, permittimus, ut et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesimum aetatis annum antiquitas libertatem servo dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare
Abbreviated transcription (Latin):
ne inuina defũctus afficiat᷑.
¶Idenꝙ iuns est. ⁊ sisine libt᷑a¬
te ẜuus hes institutus ẽ. Q
nr̃a cõstirucio ñ solum in do¬
mino qui solũedo non est. s
gñ aliter constituit noua hu¬
manitatis ratiõs ut ex ip̃a scͥ¬
ptura instituciois. q̃ lib̾ras ei
cõpetom uideatur. Cũ nonẽ
ueri simile eũ quẽ ħeclem si¬
bi elegit si pretmierit libtatis

Expanded text:
unctus afficiatur. Idemque iuris est et si sine libertate servus heres institutus est. quod nostra constitutio non solum in domino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur, cum non est verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis
Abbreviated transcription (Latin):
corum m anunuttit. nicł a¬
soluendo nõ est. testamento
seruũ cunuibtate heredemin¬
stituere. ut fiat lib̾ hr̃es q ei
nemo alius ex eiꝰ testamcto
hes extintit. aut quia ncmo
heres scriptus sit. aut quia
is qui scriptus est: qualibet
excausaci heres nõ ex stitit.
Idꝙ incadem lege cliesenca
prouisum ẽ. Et recte. Ualde

Expanded text:
umittit nihil asolvendo non est, testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde
Abbreviated transcription (Latin):
intestaram̃ admit¬
tantur senatus ꝯsulto or¬
data est tamfilio qu̾a filiele¬
gittima ħrditas etian aliero
um subiecti sũt ⁊ preferĩtur
cõsanguineis ⁊ agnatis desũte
matris. S ꝯex hoc senatus ꝯsel¬
to nepotes ad auie successiõẽm
legittimo iure nõ uocabantur
postea hoc cõstitutioib pr̃itipa¬
lib emedatũ est ut ad similitu¬
dine filioꝵ filiarũq ⁊ nepotes
meptes uocent. ¶ Siendỹ
est aũt huĩmodi successiones
que aterculiano ⁊ orphitiano
defferũtur capitis diminutiõe
nõ penimi pt illam regłam qre
noue hrditates legittue ca¬
pitis dummnutic̾e non pereũr
s ille sole quẽ ex lege duode¬
c̃ tabulaꝵ deffem̃tur. ¶No¬
uberos qui uulgo queriti sũt
admatus h̾rdit᷑arẽ ex hoc sena᷑

Expanded text:
intestatarum admittantur, senatus consulto Ordata est tam filio quam filiae legitima hereditas, etiamsi alieno iuri subiecti sunt: et praeferuntur et consanguineis et adgnatis defunctae matris. Sed cum ex hoc senatus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo iure non vocabantur, postea hoc constitutionibus principalibus emendatum est, ut ad similitudinem filioram filiarumque et nepotes et neptes vocentur. Sciendum autem est huiusmodi successiones, quae a Tertulliano et Orphitiano deferuntur, capitis deminutione non peremi propter illam regulam, qua novae hereditates legitimae capitis deminutione non pereunt, sed illae solae quae ex lege duodecim tabularum deferantur. Noliberos, qui vulgo quaesiti sunt, ad matris hereditatem ex hoc senatus
Abbreviated transcription (Latin):
stas introducebat.¶Rra
uero constitutio nichil m¬
ter masculos ⁊ feminas in
hoc uire interẽe extimans
quia utraꝙ psonain homi

Expanded text:
stas introducebat. nostra vero constitutio inter masculos et feminas in hoc iure nihil interesse existimans, quia utraque persona in homi
Abbreviated transcription (Latin):
ctiam tua ee desinũt. ⁊ fiũt ⁊¬
occupantium Reu̾tendi aũt
mimũ uidentur desinere hr̃e.
cũrenertendi cõsuctudinem
descruerint. ¶Galnarũ añt¬
⁊ anserũ. non est fera natura.
Idecꝙ exeo posumus intellige¬
re.q allie sunt galine quas
feras uocamus. It̃e allu anse¬
res quos feros appellamus.
ideoꝙ si anseres tui. ⁊ gallire
tue. Alliquo casu tuibati. tur¬
bate ue cuolauerunt licet
cũspectũ tũ effugerint. quo¬
cũque tñ in loco sũt. tui tue¬
uc c̃e intelligũtur. Et quilu¬
crandi aio ca aĩalia rerinet.
furcũ cõmittere intelligit᷑
lte ea que exhostib capinꝰ.
uire gentium statim nĩa fiũt

Expanded text:
etiam tua esse desinunt et fiunt occupantium. revertendi autem animum videntur desinere habere, cum revertendi consuetudinem deseruerint. Gallinarum et anserum non est fera natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae sunt gallinae quas feras vocamas, item alii anseres quos feros appellamus. ideoque si anseres tui aut gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evolaverint, licet conspectum tuum effugerint, quocumque tamen loco sint, tui tuaeve esse intelleguntur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum committere intellegitur. Item ea quae ex hostibus capimus iure gentium sta
Abbreviated transcription (Latin):
uent. eousq tuũ ẽe intelligr̃
donee incũspectutuo est. Nec
difficilis eius persecutio est.i
alioqui occupantis fit. ¶Pa¬
uonũ. ⁊ colunbanĩ feranatu¬
ra est. Nec adrem pertinet.a
quod excũ suetudine auolare
⁊ reuolare solent. Ham ⁊ apes
idem facuĩt. quarĩ cũstat fe¬
ram ẽẽ naturam. Eenos qro¬
ꝙ ita quidam masuctos h̃nt.
ut in insulam ut ⁊ redire so¬
leant. quoꝵ ꝯip̃oꝵ feram ẽẽ ya¬
turam. nemo negat. ¶ Inhi
aũt aĩalibus. que excũ suetu¬
dinc abire ⁊ redire solẽt. tar
regła cõprobata est. ut eo¬
usq tua ẽc̃ intelligantur. do

Expanded text:
verit, eousque tuum intelligitur, donec in conspectu tuo est, nec difficilis ejus persecutio est, alioquin occupantis fit. Pavonum et columbarum fera natura est, nec ad rem pertinet quod ex consuetudine avolare et revolare solent, nam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam. Cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire soleant, quorum et ipsorum feram esse naturam nemo negat. In his autem animalibus quae ex consuetudine abire et redire solent, talis regula comprobata est ut eousque tua esse intelligantur, do
Abbreviated transcription (Latin):
sent custodiam tũa ⁊ innatã¬
lem lib̾tatem serecepit. tuũ
ẽc desuit ⁊ rirsus occupatis
sit. Naturalem aũt lib̾tatẽ
recipe intelligi. cumuł olos
tuos effugent. ułita sit in a¬
spectu tuo. ut difficilis sit ꝑse
citio eius. ¶Illud quesitum
est. an si fera bestia itauulne¬
rata sit ut capipossit statim
tua ẽẽ intelligitur. Quibus¬
dam placuit statituam c̃ẽ. ⁊
eousꝙ tuauiden. donee eãi
penequens. Quod si  desiens
psequi. de sinere triam ẽe. et
rursus fier occupamtis. Allii
nõ alliter putauerũt tũa ẽẽ.
qua si cepenis. Set postenore
sententiam nos cũfumanius.
quia multa accidere solent.i
ut eam nõ capias. ¶ Apiũ qro¬
ꝙ natura feraest. Itaq que
in arbore tua cr̃ise̾dennt añ¬
qua in alueo ate includant̃.
nõ magis tue ẽc intelligun¬
tur. quam uolucres que intu¬
a arbore nidũ feceñt. Idcoq
si allius cas inclusent ip̃e car
dñs ent. fauos quoq si quos
efficennt. quilibet eximere i

Expanded text:
serit custodiam tuam et in naturalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius persecutio. Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita vulnerata sit ut capi possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis. alii non aliter putaverunt tuam esse, quam si ceperis. sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. itaque quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo includantur, non magis tuae esse intelleguntur, quam volucres quae in tua arbore nidum fecerint: ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus erit. favos quoque si quos hae fecerint, quilibe
Abbreviated transcription (Latin):
nec interest restamẽto quis
asngnet an ctiã si ne testam̃¬
to setĩa quibcoq ub̃is hoc pa¬
tronis ꝑmittitur facere ex
ip̃o senatus ꝯsulto ꝙ claudi¬
anis tp̃rib factum est suil¬
lontfo⁊ ostorioscapula cõ

Expanded text:
Nec interest, testamento quis adsignet an sine testamento: sed etiam quibuscumque verbis hoc patronis permittitur facere, ex ipso senatus consulto quod Claudianis temporibus factum est Suillo Rufo et Ostorio Scapula co
Abbreviated transcription (Latin):
quamĩtotidẽ genera sũt quor
penc dixeñ renum cõtrahe¬
danim. ¶ Lõnunes sũt
stipłatioẽs ułuti rem saluã
fore pupilli. Nani ⁊ pretor
iubet saluam fore rempups¬
llo cauen ⁊ interdũ iidexx
si aliter expecluri ħres nõ põt
uł de ratosciplatio. Binutili i¬

Expanded text:
genera sunt, quot paene dixerim rerum contrahendarum. Communes sunt stipulationes veluti rem salvam fore pupilli: nam et praetor iubet rem salvam fore pupillo caveri et interdum iudex, si aliter expediri haec res non potest: vel de rato stipulatio. TIT.
Abbreviated transcription (Latin):
uentioales aue cões tampre¬
torie quã uidicialos. ¶Iu¬
diciales sũt dumtaxat que
amero iudicis officio profi¬
ciscũtur. ułuti dedolo caucio
uł pͣseqͥuedo senio qui infu¬
ga est restituedoue precio.

Expanded text:
entionales, aliae communes tam praetoriae quam iudiciales. Iudiciales sunt dumtaxat, quae a mero iudicis officio proficiscuntur : veluti de dolo cautio vel de persequendo servo qui in fuga est, restituendove pretio.
Abbreviated transcription (Latin):
uestem argentũ.pecum¬
ami numeratam ⁊uł ip̃ez
Bedem rogare ut alicui re¬
scituat. uł legatanũ quã

Expanded text:
estem, argentum, pecuniam numeratam, et vel ipsum heredem rogare ut alicui restituat, vel legatarium qua
Abbreviated transcription (Latin):
emacipato ⁊ qui mortis tp̃r mpo¬
testate fuenit.sane quidem is
quimnpotestate fuent solus i¬
re ciuili ħ̾rs est idest suus solus
ħrs est. S cũ emancipatus bere¬
fitio pretoris in putẽ. admitatur
i adopcione se dedenĩt nõ adni¬
ta adbona naturalis patris ⁊¬
quasi liben simodo eũ his mo¬
nentur. in adoptiua familiasĩt.
Naminuo co emancipati.ab
optiuo patre. pernde admittũt
bonana naturalis patus. ac si em̃ĩ¬
cipati ab ip̃o patre eẽnt nec ũqr̃
in adoptiua familia fuissent. ⁊
cipunt. ¶Post mortẽ uero
naturalis patrs emancipatii
ab adoptino patre. ⁊ quãtum ad
hũc eque extrancorũ locofuit.
⁊quantũ anaturalis patus bõa
pertinet. nchilomagis liberoꝵ
gradũ naciscuntur quod ideo
sic placuit quia iniquũ erat ẽẽ
inpotestate patris adoptiũ ad
quos bona naturalis patris ꝑti¬
nerent. utiũ ad liberos ciͣ᷑us. in
ti bencfitio pretoris gradũ liboꝵ
retinẽt licet uire cunli perdũt.

Expanded text:
emancipato et qui mortis tempore in potestate fuerit, sane quidem is qui in potestate fuerit solus iure civili heres est, id est solus suus heres est: sed cum emancipatus beneficio praetoris in partem admittitur, in adoptionem se dederunt, non admittuntur ad bona naturalis patris quasi liberi, si modo cum is moreretur in adoptiva familia sint. nam vivo eo emancipati ab adoptivo patre perinde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si emancipati ab ipso essent nec umquam in adoptiva familia fuissent: etncipiunt. post mortem vero naturalis patris emancipati ab adoptivo et quantum ad hunc aeque extraneorum loco fiunt, et quantum ad naturalis parentis bona pertinet, nihilo magis liberorum gradum nanciscuntur: quod ideo sic placuit, quia iniquum erat esse in potestate patris adoptivi, ad quos bona naturalis patris pertinerent, utrum ad liberos eius an ti beneficio praetoris gradum liberorum retinent, licet iure civili perdunt:
Abbreviated transcription (Latin):
reffeit utiũ patii famuas an
filio familias uiiniã facta sit.
Nã ⁊ ħ atrox estimabitur. ⁊¬
¶In suna sciendũ est de omĩ
iuuna eũ qui putus est pos¬
se uł crimminaliter uł auiliter
agerc ⁊ siquid̃ ciuiliter agat᷑
estimatiõẽ facta scđm quod dic¬
cũ est pena imponitur. Sin ar
criminaliter officio iudicis
extra ordinana pena reoirro

Expanded text:
refert, utrum patrifamilias an filiofamilias talis iniuria facta sit: nam et haec atrox aestimabitur. In summa sciendum est de omni inuria eum qui passus est posse vel criminaliter agerer. et si quidem civiliter agatur, aestimatione facta secundum quod dictum est, poena imponitur. sin autem criminaliter, officio iudicis extraordinaria poena reo irro
Abbreviated transcription (Latin):
quis potest. scłm optinẽ¬
tem tñ obseruationem
om̃ibus factis. quedinter¬
dum ⁊ neccessanum est.
siquis n auigaturus. et
secum fẽre ⁊ domi relinque¬
re iuditioꝵ suoram con¬
testatione. nelit uł ꝓpter
alias unumerabiles cay¬
sas que humanis nece¬
sutatibus imminent.
S hec quidem de testamie¬
tis que unscrptis cõficm̃¬
tur Siquis aũt uoluert
sine scrptis ordinare iu¬
re cuili testamẽtum. se
tasciat hoc ꝑfectissaum
testamentũ iure ciuili.
frimumq cõstitutum.

Expanded text:
quis potest, secundum optinentem tamen observationem omnibus factis. quod interdum et necessarium est, si quis navigaturus et secum ferre et domi relinquere iudiciorum suorum contestationem velit, vel propter alias innumerabiles causas, quae humanis necessitatibus imminent. Sed haec quidem de testamentis quae in scriptis conficiuntur. si quis autem voluerit sine scriptis ordinare iure civili testamentum, septa, sciat hoc perfectissimum testamentum iure civili firmunque constitutum.
Abbreviated transcription (Latin):
restatoris ñt. G si filiuͦfa.
decastrensi peculio posti
missionẽ faciat testamẽ¬
tum nec pater eius recte
testis adhioeatur. necis
quumpotestate ciusdẽ
patris est. Reprobatum
est eipieare. domesticũ
testimonium Get noq
hres scriptus. necis qui
imporestate eius est. ⁊¬
neꝙ pacereius quibt
eum impotesta neꝙ frẽs¬
qui meiusdem patris pote¬
state sunt cestes adhibe¬
ri possunt. Quia totuma
lce negocium qued agitur
testamenti ordinandi gr̃a
creclitur hodie inter hecle
⁊testatorem agl. Licet ⁊
batum fuerat. ⁊ uederesq
familie eptorem ⁊ eos ꝗx
perpotestatem eĩ coadura¬
tifuerant testamentariis
testimomiis repellebant.
Redi ⁊ his qui comiucticiꝑ
potestatem fuerant cõcede¬
uant testimonia intesta¬
mẽtis prestare. licet hu
qui idpmicteuant. hoc re
re abuti minime debere
eos suadebant. at tñ nos
candem obseruationem
corigentes ⁊quod ab illi
suausum est inlegis ne¬
cessitatem transferentes.
adimnutationem pristi¬
nefamilie ẽp̃toris meri¬

Expanded text:
testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re domesticum testimonium. Sed neque heres scriptus neque is qui in potestate eius est, neque pater eius, qui habet eum in potestate, nequi in eiusdem patris potestate sunt, testes adhiberi possunt, quia totum hoc negotium quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur hodie inter heredem et testatorem agi. licet enbatum fuerat, et veteres, qui familiae emptorem et eos qui per potestatem ei coadunati fuerant testamentariis testimoniis repellebant, heredi et his qui coniuncti ei per potestatem fuerant concedebant testimonia in testamentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris meri
Abbreviated transcription (Latin):
oṁes testes ⁊uno anulo
signare testamentũ. Quid
enum siomes anuli una
sculptura suernt. sccłm
quod pomiponio nisũmest.
Set et alieno quoꝙ anillo
licet signare. ¶Testes
au̇t dan possũt hii cum
quibus cestamenti facto
est. Get neq mulier neꝙ
impubes neq seruus. ⁊¬
neꝙ mutus. neꝙ surdus.
nec funosus nec his cui
bonis interdictum est nec
hus quos leges iubẽt ip¬
bos intestabilesꝙ ẽẽ pos¬
sunt in nuo restium adl¬
ex testibus testamenti q¬
dem faciendi tp̃r libexti¬
mabatur postea ueyo ser¬
uus appanut tam diuus
adrianus catoniouero.
quã postea diui seuerus
⁊antoninus rescrpserũt
subuenne se exsua lib̾ali¬
tate testamiẽto.ut sic ha¬
beatir. atq sint optet
factum cẽt cum eo tp̃r qu
testamentum signaret.
omĩ cõsensu hic testis
quamcẽt. quiei status q̃¬
stionem moueret. ¶Pa¬
terncono is qui incius

Expanded text:
omnes et uno anulo signare testamentum quid enim, si septem anuli una sculptura fuerint? secundum quod Pomponio visum est. sed et alieno quoque anulo licet signare. Testes autem adhiberi possunt ii cum quibus testamenti factio est. sed neque mulier neque impubes neque servus neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui bonis interdictum est, nec is quem leges iubent improbum intestabilemque esse, possunt in numero testium adhex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus Catonio Vero quam postea divi Severus et Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur omnium consensu hic testis quam esset qui ei status quaestionem moveat. Pater nec non is qui in
Abbreviated transcription (Latin):
concedimus sibi quoda¬
moclo testimema presta¬
re. Idecp nec huiusmo¬
diueterem constitutio¬
nem nr̃o codice inseri per¬
misimus. ¶ Legatan¬
us aũt ⁊ fideicomimssan¬

Expanded text:
concedimus sibi quodammodo testimonia praestare: ideoque nec eiusmodi veterem constitutionem nostro codici inseri permisimus. Legatariis autem et fideicommissar
Abbreviated transcription (Latin):
cicie fauor har bene excluda¬
tur ⁊ ideo placuit inẜuos tm̃¬
modo noxales actioc̃s et̃ ꝓpo¬
nedas cũ apudueteros legẽ
com̃tatores inuenimus sẽpi
dictũ ipos filios familias ꝓ
sius delictis posse cõuenin.i

Expanded text:
citiae favor hoc bene excludit? et ideo placuit, in servos tantummodo noxales actiones esse proponendas, cum apud veteres legum commentatores invenimus saepius dictum, ipsos filiosfamilias pro suis delictis posse conveniri
Abbreviated transcription (Latin):
dati actioe adu̾sus cũ quirẽ
cõmodat̾a accepit mouere de¬
siderat siuc fuiti adu̾sus eũ
qui rem subripuit. ⁊ alterutra
earuĩ electa. dnm nõ posse expe¬
nitẽcia ad alterã uenut ac¬
tioe̾m. S siquidẽ furẽ elege¬
rit illũ qui rẽ utẽdam accep¬
it penitus liberar Sin aut cõ¬
medator uenit adu̾sus eur
qui it ntẽdam accepent. ip̃i
qu̾idẽ nullo modo cõretere¬

Expanded text:
dati actionem adversus eum qui rem commodatam accepit movere desiderat, sive furti adversus eum qui rem subripuit, et alterutra earum electa, dominum non posse ex poenitentia ad alteram venire actionem. sed si quidem furem elegerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari. sin autem commodator veniat adversus eum qui rem utendam accepit, ipsi quidem nullo modo co
Abbreviated transcription (Latin):
tescamenta uim ex institu¬
tione sedum accipiũt ⁊oh
id uluti capud atq funda¬
mẽtum intelligitur totiys
testameti leclis institurio.
Pari ratione nec lib̾tas ay

Expanded text:
testamenta vim ex institutione heredum accipiunt et ob id veluti caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis institutio. pari ratione nec libertas a