comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt auctores. Aug̃ ulibro debap¬
tismo paruuloꝵ. Sic̃ illi pͥmi hoĩes pꝰ¬
ea iuste uuendo uncde merito credent᷑
ꝑdiu saguinẽ ab extremo liberati sup¬
plicio. ñ tam̃ inilla iuta meruerunt
ad paradisum reuocari: sic ⁊ caro pecca¬
ti. etiam siremissis peccatis homo in ea
iuste iuxerit ñcontinuo meret᷑ illam
mortẽ ñ ꝑpea qͣmi traxit aborigine pec-¬
cati. Ad hoc qd diximꝰ ii adam fuisse
om̃s solent fic opponi. Si om̃s qui descen¬
deriut acaim in adam fuerunt. ꝑ illã
substantiã qm accepit caim apͥmis parẽ¬
tibꝰ ibi exstiterunt. S m illa particła
que uicaim fuit ꝓpagata. ũ tot athomi
fuerunt. qt homines abeo descenderunt.
undeꝰ uidet᷑ uerum qd substantia uniꝰ¬
cuiꝰq inpͥmo parente fuerit. Ad qđ po¬
test dici qđ quãuis illa particła pͥmũ
fuerit ualde parua tam̃ nrilla substã¬
tia exteriori ineã tͣnseunte augm̃tata ẽ.
& facta ẽ magna. tanta scł qͣnta in refur¬

Expanded text:
De baptismo parvulorum: Sicut illi primi homines postea juste vivendo, unde merito creduntur per Domini sanguinem ab extremo liberati supplicio, non tamen in illa vita meruerunt ad paradisum revocari, sic et caro peccati, etiamsi, remissis pejuste vixerit, non continuo meretur eam mortem non perpeti quam traxit a propagine peccati. Ad hoc quod diximus in Adam fuisse omnes, solet sic opponi: Sic omnes qui descenderunt a Cain in Adam fuerunt, per illam substantiam quam accepit Cain in primis parentibus, ibi exstiterunt; sed in illa particula quae in Cain fuit propagata non tot atomi fuerunt quot homines ab eo desceunde non videtur verum, quod substantia uniuscujusque in primo parente fuerit. Ad quod potest dici quod quamvis illa particula primum fuerit valde parva, tamen nulla substantia exteriori in eam transeunte augmentata est, et facta est magna, tanta scilicet, quanta in resur
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc uidendum ẽ quare dicat᷑ illud
peccatum or iginale. Ideo scł qͥa ab
origine tͣhit᷑ .i. aparentibꝰ qͣndo ge¬
nerat᷑. Aliqͥs traducit ipsũ peccatũ.
unde uauid. inpeccatis concep̃ me
mater mea. Hic pot̾ opponi hoc sͦn.
cum aliqͥs generat᷑. sola caro appa
ꝓpagatio carnis ñdũ infundit᷑ aia.
ut phisici dicunt s iam effigiato cor
ꝑe qđ ⁊ moyses in exodo manifestis¬
sime ostendit dicens. Siquis ꝑcisse¬
rit mulierẽ p̾gnautẽ & abortuũ fec̾it
si ad huc iuformatũ fu̾it multabit᷑
peccunia. qđ si formatũ fu̾it reddec
aĩam paĩa. formatũ intelligit. iam
animatũ ⁊ si in ipsa ꝓpagatione tͣns¬
mitat᷑ aparentibꝰ peccatum originale:
Uidet᷑ qđ iuieo sit peccatũ originale
qđ ꝓpagatũ ẽ S illud ad huc inani¬

Expanded text:
hoc videndum est quare dicatur illud peccatum originale. Ideo scilicet quia ab origine trahitur; id est a parentibus, quando generatur, aliquis traducit ipsum peccatum. Unde David: In peccatis concepit me mater mea . Hic potest opponi hoc modo: Cum aliquis generatur, sola caro a parpropagatione carnis nondum infunditur anima, ut philosophi dicunt, sed jam effigiato corpore. Id quod Moyses in Exodo manifestissime ostendit, dicens: Si quis percusserit mulierem praegnantem et abortivum fecerit, si adhuc informapecunia; quod si formatum fuerit, reddet animam pro anima : formatum intelligit jam animatum. Quod si in ipsa propagatione transmittitur a parentibus peccatum originale, videtur quod in eo sit peccatum originale quod propagatum est. Sed illud adhuc inan
Abbreviated transcription (Latin):
neat concupiscentia pꝰ baptismũ nõ
tam̃ ad reatũ. qͥa his qui renati sunt ñ
iputat᷑ ⁊ hoc ẽ remitti peocata origi¬
nalia. ñ imputari. Licet enĩ concupis¬
centia carnis fit ibaptismo: tam̃ ñ in¬
putat᷑ ei nisi eat pꝰ concupiscentias.
Qs si fiat: iam ñ originale s actuale ẽ.
Aug̃ denupcũs ⁊ concupiscentia. Ex
hac carnis concupiscentia qͦ licet in
regeneratis iam ñ deputet᷑ inpeccato
quec̃q nascit᷑ ples. obiligata ẽ originã¬
li peccato. Et patilo pꝰ dimietit᷑ concu¬
piscentia carnis inbaptismo. ñ ut ñ
sit. s ut impeccatũ ñ inpritet᷑. Hoc ẽ enĩ
ñ habere peccatum. ñ eẽ reũ peccati.
It̾m qͦmͦ alia peccata redeint. actu.¬
ec remanent reatu. ut homicidiũ
& similia. ita econtrario fieri potest.
ut concupiscentia p̾tereat reatu.
maneat actu. E ecce exbis auctori¬
tatibꝰ patet concupiscentia mali.
tur ignorantia boni. qm̃ exea est.
Nisi precessiss concupiscentia mali

Expanded text:
neat concupiscentia post baptismum, non tamen ad reatum; quia his qui renati sunt non imputatur, sed hoc est remitti peccatum originale, non imputari. Licet enim concupiscentia carnis sit in baptizato, tamen non imputatur ei nisi eat post concupiscentias. Quod si fiat, non jam originale, sed actuale est. Augustinus De nuptiis et concupiscentia: Ex hac carnis concupiscentia quae licet in regeneratis jam non reputatur in peccatum quaecunque nascitur proles obligata est originali peccato. Et paulo post: Dimittitur concupiscentia carnis in baptismo, non ut non sit, sed ut peccatum non imputetur: hoc est enim non habere peccatum, non esse reum peccim alia peccata praetereunt actu remanent reatu, ut homicidia et similia, ita econtrario fieri pout concupiscentia praetereat reatu et remaneat actu. Ecce ex his auetoritatibus patet concupiscentiam mali tur ignorantia boni, quoniam ex ea est. Nisi enim praecessisset concupiscentia mali,
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt. S quia ꝑconcupiscentiã que
uenit depeccato illo inde descendert
catimi toti posteritati. qͥa ineffectu
huiꝰ peccati .i. in lege peccati. De hoc
ueniente: concipuint᷑ iucdelicet con¬
cupiscentia. furtũ homicdiũ⁊ cet̾a.
Non imputant᷑ pꝰteris qͥa ñ fit ipsa ge
tum de illis uenientem. Solet aqͥb̾dã
p̾dicta questio sic solui. ideo illud pec¬
cacum om̃ibꝰ inputant᷑ fosteris : nõ
alta: quia illud pecratum inparadiso
cõmissum grauissimũ fuit. qͥa igno¬
rantia ñ induxit eum ad peccanctum.
nec fragilitas carnis. quia ance peccatun
neutrum ineo fuit. Unde adeo maxi¬
mun ineo fuit illud p̾eccatum ꝯd̾ etĩã
naturã mnutauit. Tota eũ nat᷑a hoĩs
ꝑpeccatũ illud corrripta fuit. Aug̃ de
ciuitate dei. Tanto maiore iniusticia
iuolatũ ẽ illud manclatũ qͣnto faciliore
potuit obseruantia custodiri. Nondumn
uoluntati cupiditas resistebat. qđ de

Expanded text:
fuerit; sed quia per concupiscentiam quae venit de peccato illo inde descenderunt. tatur toti posteritati; quia in effectu hujus peccati, id est in lege peccati de hoc veniente, concipiuntur, videlicet in concupiscentia. Furtum, homicidium et caetera non imputantur posteris; quia non fit ipsa gentum de illis venientem. Solet a quibusdam praedicta quaestio sic solvi: Ideo illud peccatum omnibus imputatur posteris et non alia, quia illud peccatum in paradiso commissum gravissimum fuit; quia ignorantia non induxit eum ad peccandum, nec fragilitas carnis; quia ante peccatum neutrum fuit in eo. Unde adeo maximum fuit illud peccatum quod etiam naturam mutavit. Tota enim natura hominis per peccatum illud corrupta fuit. Augustinus De civitate Dei: Tanto majore injustitia violatum est illud mandatum, quanto faciliore potuit observantia custodiri. Nondum voluntati cupiditas resistebat, quod de
Abbreviated transcription (Latin):
quid .i. ꝓlib̾eᷤ uoluntatis arbitrio. nec
pnecessitatis obseqͥo. Nec ẽ aliud liber̃
arbitritm indeo. nisi diuina uoluntas.
que ñ necessitate s sola bonitate omnia
facit. eiꝰ enĩ nat᷑a bonitas ẽ.¬

Expanded text:
est pro liberae voluntatis arbitrio, non pro necessitatis obsequio; nec est aliud liberum arbitrium in Deo, nisi voluntas divina, quae non necessitate, sed sola bonitate omnia facit. Ejus enim natura bonitas e
Abbreviated transcription (Latin):
Non qd incarne sit illud peccatum:
s ex corruptione carnis illud contrahit
omĩa. Nisi enĩ caro inconcupiscentia
fuit ꝓpagata. s oꝑatione sp̃c sc̃ĩ. Ceceri
habent carnẽ peccatricẽ si qđ incarne
sit peccatũ. s causa peccati. Aug. de
fide ad petrũ. Dum sibi inuicẽ uir.⁊ iiu¬
lier miscent̾ ut filios generent. sine li-¬
bidine ñ ẽ parentũ concubitꝰ. ob hoc fi¬
lioꝵ ex eoꝵ carne nascentuĩ. Non pot̃
sine peccato ẽẽ conceptũ uhi peceon
in paruulos ntnsintitit ꝓpagatio
s libido. Apparet itaq: qđ uuipsa cõ¬
ceptione tnͣsmittit᷑ peccm originale
qr nisi conceptio sic fieret incarne. aĩa
ptio qͣm incarue diximꝰ eẽ. utr̃ pec¬
catum sit uł non. põtest dici peccatũ.
.i. pena pena peccati S sic̃ dicere so¬
lemꝰ peccatũ culpã scł ñ dicet̾ ipsa pec¬
catum. s qđ incarne corruptio pecca¬
ti fit. ꝑeffectum pot̾ scixi. ut ui ua¬
se scitur. ẽẽ. uitisĩ ꝑ hoc reddit uinũ

Expanded text:
non quod in carne sit illud peccatum, sed ex corruptione carnis illud contrahit anima; nisi enim caro in concupisfuit propagata, sed operatione Spiritus sancti. Caeteri habent carnem peccatricem; non quod in carne sit peccatum, sed causa peccati. Augustinus De fide ad Petrum: Dum sibi invicem vir et mulier miscentur ut filios generent, sine libidine non est parentum concubitus: et ob hoc filiorum eorum ex carne nascentium non potest sine peccato esse conceptus, ubi peccatum in parvulos non transmittit propagatio, sed libido. Apparet itaque quod in ipsa conceptione transmittatur peccatum originale; quia nisi conceptio sic fieret in carne, anima ptio quam in carne diximus esse, utrum peccatum sit an non? potest dici peccatum, id est poena peccati, scilicet sicut sore peccatum, culpam scilicet, non dicetur ipsa peccatum, si quid in carne corruptio peccati sit, per effectum potest sciri, ut in vase scitur esse vitium, per hoc quod reddit vinum
Abbreviated transcription (Latin):
uoliuitas ⁊ ideo nec meritũ. Prede¬
rea sciendũ ẽ qđ liberũ arbitriũ
soluni mͦ. ad futura se habet. qͦdenĩ
inp̃senti ẽ. Non ẽ in potestate tir̃a.
ita se habeat. uł non. inpotestate li
s ad eam tantũ. que possunt fieri
& ñ fieri. Ntnc uidendũ ẽ quale
pediebat. ad malũ nicħ cõpellebat.
tunc sine errore ideo iudicabat. si¬
ne difficultate uoluntas bonũ ap¬
petebat. Post peccatũ uͦ anteqͣm
ꝑ gr̾am sit reꝑatũ p̃mit᷑. acõcupis¬
centia uincit᷑. Post reꝑationẽ ante
ne nec uinci pot̾it. nec p̃mi. Est naͣ¬
q triplex libertas. anecessitate a
peccato. amiseria. Anecessitate. ⁊
berum ẽ. Sic̃ enĩ tunc cogi ñ po¬
terat. ita nec mͦ. hec libertas eqͥlit̾
ẽ in om̃ibꝰ nͨ mninor in iualis qm
inbonis. tune plena pꝰ peccatum
sic̃ & ante peccatũ. Est alia lib̾¬

Expanded text:
voluntas, et ideo nec meritum. Praetevoluntas, et ideo nec meritum. Praeter ea sciendum est quod liberum arbitrium solummodo ad futura se habet; quod enim praesens est, non est in potestate nostra ita se hsed ad ea tantum quae possunt fieri et non fieri. Nunc videndum est quale pediebat, ad malum nihil compellebat. Tunc sine errore ratio judicabat, sine difficultate voluntas 1080 bonum appetebat. Post peccatum vero, antequam per gratiam sit reparatum, premitur a concupiscentia et vincitur. Post reparationnem nec vinci poterit nec premi. Est namque triplex libertas: a necessitate, a peccato, a miseria. A necessitate et berum est. Sic enim tunc cogi non poterat, ita nec modo; haec libertas aequaliter est in omnibus; non minor in malis quam in bonis, tam plena post peccatum sic
Abbreviated transcription (Latin):
tra dicit. Hoc ẽ. si esse illud faciendũ
iudicat. tam̃ uincit̾ & consentit. Et
qũi in istis duobꝰ consistit liberũ arbi¬
triũ soli rationali creat̾e datũ ẽ. Ea
enĩ sola inter creat᷑as uoluntatem ha-¬
bet ⁊ rationẽ. Bruta aĩalia habent
senfum & appetitum udelicet sen¬
trrum nos abeis discernit. penes qđ
om̃e meritũ consistit. Cum enĩ uul¬
la ui. nulla necessitate cogat᷑. ñ in¬
merito beatituclinẽ. seu miseriã ꝓme-¬
ret᷑. sensus & appetitꝰ. nec beatũ nec mi¬
serum faciunt. Alioqͥn bruta ãialia
beatitudinis uł miseriȩ. possent fie-¬
ri participia. Ingeniũ quoq ⁊me¬
moria uel cẽta similia. nec iustum.
nec inuistũ constituunt. si qͥd ẽ
nec tardũ ingeniũ. nec labilis me¬
moria inputat᷑. Sola taq uolratas
to apl dm̃ iuidicat᷑ semꝑ aneces¬
sitate libera ẽ. Ubi enĩ necesfitas:
ibi ñ ẽ libercas. Ubi ñ ẽ libertas: nec

Expanded text:
tradicit, hoc est non esse illud faciendum tradicit, hoc est non esse illud faciendum judicat, et tamen vincitur et consentit; et quoniam in istis duobus consistit liberum arbitrium, soli rationali creaturae datum est. Ea enim sola inter creaturas voluntatem habet et rationem. Bruta animalia sensum habent et appetitum, videlicet senrbitrium nos ab eis discernit, penes quod omne meritum consistit. Cum enim nulla vi, nulla necessitate cogatur; non immerito beatitudinem seu miseriam promeretur. Sensus et appetitus nec beatum nec miserum faciunt; alioquin bruta animalia beatitudinis vel miseriae possent fieri participantia. Ingenium quoque et memoria et caetera similia, nec justum nec injustum constituunt. Siquidem nec tardum ingenium nec labilis memoria imputatur. Sola itaque voluntas ecessitate libera est. Ubi enim necessitas, ibi non est libertas; ubi non est libertas, nec
Abbreviated transcription (Latin):
recer alias penalitates ꝓeccato
illo. proincurrit homo pęnam de
augustinus inenchiridion. honio male
uteus libero arbitrio. ⁊ se ꝑdidit & ipsũ.
Uidendum itaq qͥd sit liberũ arbitriũ.
rum arbitrium ẽ habilitas rationalis
uoluntatis. qͥa bonũ eligit᷑ gr̾a cooꝑante.
uel malum ea deserente. & consistit in
duobꝰ scł inuoluntate & ratione. Liberũ
namq dicit᷑ qͣntũ aduoluntatẽ. arbitriũ:
qͣntũ adrationẽ. Rationis ẽ uidere. qͥd
sit eligendũ uł non. Uoluntatis ẽ appe¬
tere.⁊ ita ratio tanqͣn ꝑdisse. monstrat
uiam. confuliendo illud qđ uidet faci¬
eudum. disfuadendo contrartum. Uolũ¬
tas tanꝗͣ. dña ducit secũ rationẽ ad qͦd¬
cumq fuerit inclinata. Hon enĩ trahi¬
tur uoluntas aratione. s solũ mͦ mon¬
strat ratio qͥd appetere debeat uolun-¬
tas. Ratio uero trabit᷑ auoluntate et
oucit᷑. etiam in his que fuerint contra
rationem. Naturalit̾ namq ratio con¬

Expanded text:
eter alias poenalitates pro peccato illo incurrit homo poenam de Augustinus dicit in Enchiridion : Homo male utens libero arbitrio, et se perdidit et ipsum. Videndum est itaque quid sit liberum arbitrium, rum arbitrium est 1079 habilitas rationalis voluntatis, qua bonum eligitur gratia cooperante, vel malum ea deserente, et consistit in duobus, scilicet in voluntate et ratione; liberum namque dicitur quantum ad voluntatem, arbitrium quantum ad rationem. Rationis est videre quid sit eligendum, vel non; voluntatis est appetere; et ita ratio tanquam pedissequa monstrat viam, consulendo illud quod videt faciendum, dissuadendo contrarium. Voluntas, tanquam domina, ducit secum rationem ad quodcunque fuerit inclinata. Non enim trahitur voluntas a ratione, sed solum monstrat ratio quid appetere debeat voluntas; ratio vero trahitur a voluntate, et ducitur etiam illis quae fiunt contra rationem. Naturaliter namque ratio con
Abbreviated transcription (Latin):
Preterea sciendum ẽ qł ñ ideo dicit᷑ li¬
berrim arbitrium qd̾ equalit se ha-¬
gere. nisi iuuet᷑ agr̃a xp̃i. Pse enĩ fuf¬
ficit ad malũ: arbicriũ. liberu. s adbo¬
num ñ fufficit ꝑse. Boni etiã angłi ñ¬
ti ut possint eẽ mali. Similit̃ mali
angłi ñ carent lib̾o arbitͥo cũ tam̃ tra
sint obstinati ut ñ posst̃ eẽ boni. Libe
ñ fac̃ necessitas. s confirmata ꝑ gr̃am uo-¬
luntas. Qł mali ñ possunt eẽ boni:
ñ facit aliqͦ coactio s uoluntas obstina-

Expanded text:
Praeterea sciendum est, quod non ideo dicitur liberum arbitrium quod aequaliter se hagere, nisi juvetur a gratia Dei. Per se enim sufficit ad malum liberum arbitrium, sed ad bonum non sufficit ti ut non possint esse mali. Similiter mali angeli non carent libero arbitrio; cum tamen ita sint obstinati ut non possint esse boni. Libernon facit necessitas, sed confirmata per gratiam voluntas. Quod mali non possunt boni esse, non facit ul
Abbreviated transcription (Latin):
de ꝓͥe liberũ dicit᷑ arbitrium. qͥa ra-
cio discordat ibi auoluntate. Iudi¬
cat uamq ratio ũ ẽẽ faciendũ. qđ uo-
luntas appetit. inbono concordat ra-¬
tio uoluntati eiq ñ contradicens ser
sa autẽ uera libertas ꝓpt̾ recte faci¬
endã licentiã.⁊ pia seruitꝰ ꝓpt̾ p̃cep¬
ti obedientiã. & ita apparet qͦd in
bonis ⁊ uimalis uoluntas lib̾a ẽ auecẽ¬
sitate. s uisolis bonis libera ẽ apecca
iusticie. ⁊ tc ẽ bona. Est t̾m libertas

Expanded text:
itrium, quia ratio ibi discordat a voluntate. Judicat namque ratio non esse faciendum quod voluntas appetit. In bono concordat ratio voluntati, eique non contradicens servsa autem est vera libertas propter recte faciendi licentiam, et pia servitus propter praecepti obedientiam; et ita bonis et in malis voluntas libera est a necessitate: sed in solis bonis libera est a peccatjustitiae, et tunc est bona. Est iterum libertas
Abbreviated transcription (Latin):
libertatem homo peccando amifit.
et hoc ẽ qͦd augustuꝰ dicit. Hõ
male utendo libero arbitrio se
ꝑdidit & ipsũ. Noñ amissa libertaᷤ
aneressitate. s libeitas apeccato. E
enĩ fac̃ peccatum. seruus ẽ peccati.
Hanc libertatẽ que ẽ appeccato illi
soli habent. qͥ ꝑgr̃am recuꝑant᷑. nõ
qł penit᷑ sine peccato suit: s qr ñ
dñant᷑ eis peccata. Et hoc pͥie appel

Expanded text:
cando amisit: et hoc est quod Augustinus ait: Homo male utens libero arbitrio se perdidit et ipsum. Non est amissa libertas a necessitate; sed libertas a peccato. Qui enim facit peccatum servus est peccati . Hanc libertatem quidem a peccato illi soli habent qui per gratiam reparantur; non quod penitus sine peccato sint, sed quia non dominatur eis peccatum: et haec proprie ap
Abbreviated transcription (Latin):
potat. Ad quod dicimꝰ qͦd ipsum ñ cõ¬
sentire malo: ñ ẽ meritum. s hoc ma-
lo ñ consentiendo cliligit᷑ bonum. Non
enĩ ẽ meritũ inhoc qͦd declinat᷑ amalo.
s in hoc qđ declinando amalo fit bonũ.
Nec tam̃ unũ sine altero ẽẽ pot̃. ita di¬
cimꝰ qđ si homo uel angłs declinasset
amalo. haberet. utiq meritũ ⁊ ꝓficeret.
S: ñ in hoc qđd amalo declinaret. s in ħ
qđ declinando amalo. bonũ dilig̾et
ad qd egebat gr̾a cooꝑante. Ad illud uͦ
pͥmũ sufficiebat aduitorium creatͥcis
gr̃e. habebat enĩ homo ante peccatũ.

Expanded text:
poterat. Ad quod dicimus, quod illum non consentire malo non est meritum, sed hoc quod a malo declinando, diligitur bonum. Non enim est meritum in hoc quod declinat a malo, sed in hoc quod declinando a malo fit bonum; nec tamen unum sine altero potest esse. Ita dicimus, quod si homo, vel angelus declinasset a malo, haberet utique meritum, et proficeret, sed non in hoc quod a malo declinaret, sed in hoc quod declinando a malo bonum diligeret; ad quod egebat gratia cooperante. Ad illud vero primum sufficiebat adjutorium creatricis gratiae. Habebat enim homo ante peccat
Abbreviated transcription (Latin):
moreret᷑: Ad qđ dicit̾ ñ puniret᷑ ista
quam finirent᷑ miserie que mͦ funũt᷑
morte. sic̃ ⁊ diaboli Miserie minꝗͣ
finiunt᷑ .S. quia hoc certum ee aucto¬
ritate ñ habemus. uolunt dicere qͥdam¬
qd ⁊ si comedisset pꝰea ñ conferret ei in¬
mortalitatẽ ⁊ subtali sensu exponunt
uerba illa. necomedat deligno uite¬
no uesci qd priꝰ conferret in mortalitatẽ
Et ideo nepossetꝰ aliud accedere: posita
ẽ aute paradisum quedã ignea custodia
entie iit̾ pretat᷑. Post peccatum redire fu¬
it necesse. Cum enĩ cherubiti c̃ flãmeo
glacdio sit ante hostium paradisi. ñ potest
homo ad illud ingredi nisi tͣnsierit ꝑflã¬
meum gladium. Solet queri utr̃ priꝰ de
ligno uitȩ comedisset. Aug̃ de baptismo
paruuloꝵ. Recte ꝓfecto intelligunt᷑ ante
ma lignam diaboli ꝑsuasionem abstiuu¬
isse acibo uetito.atq usi fuisse. ⁊ p̾cipuo

Expanded text:
moreretur? Ad quod dicitur si non puniretur ista moreretur? Ad quod dicitur si non puniretur ista quam finirentur miseriae, quae modo finiuntur morte, sicut et diaboli miseriae nunquam finiuntur. Sed quia hoc certum de auctoritate non habuimus, volunt quidam dicere quod si comedisset, postea non conferret ei immortalitatem; et sub tali sensu exponunt verba illa: Ne comedat de ligno vitano vesci quod prius conferret immortalitatem. Et ideo ne posset ad illud accedere, posita est ante paradisum quaedam ignea custodia entiae, post peccatum redire fuit necesse. Cum enim cherubim cum flammeo gladio sit ante ostium paradisi , non potest homo ad illud ingredi, nisi transierit per flammeum gladium. Solet quaeri utrum prius de ligno vitae comedisset. Augustinus, De baptismo parvulorum: Recte profecto intelligitur ante malignam diaboli persuasionem abstinuisse cibo vetito, atque usos fuisse co
Abbreviated transcription (Latin):
quis ita confirmatais sit. qđ ñ pos¬
sit malꝰ fieri qđ inalia uita tantũ
ꝓmittit᷑. fatemur itaq eum caritatẽ
habuisse. ⁊ pꝰ ea ꝑdisse. nec tam̃ aliqͥs
putet nos dicere. qđ in ipso exordio
creationis feie habuit. sic̃ supra dean¬
gelis cliximus. s pꝰ creationem. Non eñi
statim cecidit sic̃ angłs. s ꝑ aliqͣm
moram inparadiso fuit. cum scrip¬
tura dicat soporatum eum fuisse.
Aniialia eciã ante eum ducta qͥbꝰ
noĩa imposuit. Q rit̾ utrũ p̾sciꝰ fũit
sui casus. Ad qđ dicimꝰ qͦd sui cafus
p̾sciꝰ ñ fuit. sic̃ ⁊ de angło diximꝰ⁊
huuꝰ peccati eiectꝰ ẽ hom o deparadiso
in locum istum miseriarũ fic̃ dicit᷑ ibi.
E iecit eum ds̃ de paradiso uoluptatis¬
ne forte comelat deligno uite: & uiuat
inet̾num. Hȩe uerba iudent᷑ uelle qđ
si postea comedisset numquã moreret᷑.
Si exalia parte factus ẽ mortalis ꝓpter
peccatum. qͦ mͦ gͥ peccato remanente nͣ

Expanded text:
quis ita confirmatus sit quod non posquis ita confirmatus sit quod non possit malus fieri; quod in alia vita tantum promittitur. Fatemur itaque eum charitatem habuisse, et postea perdidisse. Nec tamen aliquis putet nos dicere quod in ipso exordio creationis habuit, sicut supra de angelis diximus; sed post creationem. Non enim statim cecidit sicut Angelus; sed per aliquam moram in paradiso fuit, cum Scriptura dicat soporatum eum fuisse, animalia etiam ante eum ducta quibus nomina imposuit. Quaeritur utrum praescius fuerit sui casus. Ad quod dicimus quod sui casus praescius non fuit, sicut, et de angelo diximus. hujus peccati ejectus est homo de paradiso in locum istum miseriarum. Sicut dicitur ibi: Ejecit eum Deus de paradiso ne forte comederet de ligno vitae et vivat in aeternum . Haec verba videntur velle quod si postea comedisset nunquam moreretur; sed ex alia parte factus est mortalis propter peccatum. Quomodo igitur peccato remanente non
Abbreviated transcription (Latin):
ante lapsum habuit uͥtutes. Edã dicitt
ꝯł ũ habuit. qd sic ostendere uolunt.
Fortitudinẽ ñ habuit. quia cessit praue
suggestioni. nec iusticiam qͥa contẽpsit
preceptum dei. Prudentiam ñ habuit.
qͥa sibi ñ cauit. temꝑantiã. qͥa aliena ap¬
dicat in quadam omelia. adam ꝑdi¬
ta caritate. malꝰ uiuentꝰ ẽ. Item pͥn¬
ceps uicioꝵ. dum uidit adam delimo
t̾re ad imaginẽ dei factũ pudicicia
armatum. temꝑantia compositũ. ca¬
ritate splendiduni. pͥmos parentes il¬
lis donis ac tantis bonis expoliarrit.
parit̾q ꝑemt. Ambrosius ad sabrñ
qͣndo adam solꝰ erat. ñ ẽ p̾uaricatꝰ qͥa
mens eiꝰ adherebat deo. Qiudam uͦas
serentes qd exqͦ aliqͥs habet caritatẽ
ñ pot̾ eam amicere. Opponit᷑ sic ad il
habere caritatẽ. tam̃ qͥa fut̾is ẽ malꝰ.
potest mͦ habere. uel qͥ mͦ ẽ malꝰ. po¬
test alio temꝑe habere. Stultũ nãq¬
iuidet᷑ dicit̾ dicere. qđ in hac uita ali¬

Expanded text:
ante lapsum habuerit virtutes. Quidam dicunt ante lapsum habuerit virtutes. Quidam dicunt quod non habuit; quod sic ostendere volunt. Fortitudinem non habuit; quia cessit pravae suggestioni: nec justitiam, quia contempsit praeceptum Dei. Prudentiam non habuit, quia sibi non cavit. Temperantiam, quia aliena apdicat in quadam homilia: Adam, perdita charitate, malus inventus est. Item: Princeps vitiorum dum vidit Adam de limo terrae ad imaginem Dei factum, pudicitia armatum, temperantia compositum, charitate splendidum, primos parentes illis donis ac tantis bonis spoliavit, pariterque peremit. Ambrosius ad Sabinum: Quando Adam solus erat non est praevaricatus; quia mens ejus adhaerebat Deo. Quidam vero asserentes, quod ex quo aliquis habet charitatem, non potest eam amittere, opponunt sic: Ad ilhabere charitatem; tamen qui futurus est alienus potest modo habere, vel qui modo est malus potest alio tempore habere. Stultum namque videtur dicere quod in hac vita ali
Abbreviated transcription (Latin):
egeret. Uꝑans gr̃a fac̃ apeccatis refrir¬
gere. facit etiam uelle bonũ. cooꝑans
gr̃a uolenti cooꝑat᷑. ut bonũ faciat. sed
ante lapsum non egebat nisi cooꝑante.
Nondum enĩ cecid̾at ⁊ ideo ñ egẽbat
gr̃a ꝑquam suigeret. s ea sola ꝑqͣm ꝓ¬
ficeret. Post lapstim oꝑans precetit dit
que mouet ⁊ excitat cor de qua dicit
ꝓpħa:⁊ gr̾a eiꝰ p̃ueniet me. Hec inspira¬
tio p̃uenit. illa adiuuando ꝓseqͥtur.
Prius enĩ oꝑat᷑ gr̾a sine nobis ⁊ ibi ncħ
inquo meritũ hominisẽ. Non enĩ meri¬
tum hominis. inhoc qd accipꝰ bouã uolũ
tatem. qͥiͣb nichil facit. s in hoc qd ac¬
cepta utit᷑. Unde apłs. gr̃a dei sum id
qͦd sum et gr̃a eiꝰ in me uacua ñ fuit.
hoc ⁊ insimili pot̾ uideri Pri enĩ ferra¬
mentum fit. uts ꝑillud homo aliqͥd fa¬
ciat qđ ñ ꝑse incidit. s ducente manu
artificis. Ita uoluntas pͥꝰ erigitur. oꝑan¬
te gr̃a. que erecta ad bene oꝑandum
oꝑantem. Solet queri utrum homo

Expanded text:
eget. Operans gratia facit a peccatis surgere; facit etiam velle bonum. Cooperans gratia volenti cooperatur ut bonum faciat. Sed ante lapsum non egebat nisi cooperante; nondum enim ceciderat, et ideo non egebat gratia per quam surgeret, sed ea sola per quam proficeret. Post lapsum vero operans praecedit quae movet et excitat cor. De qua dicitirando praevenit, illa adjuvando prosequitur. Prius enim gratia operatur sine nobis, et ibi nihil eratur gratiae, in quo meritum hominis est. Non enim meritum homtatem, quia ibi nihil facit; sed in hoc quod accepta utitur. Unde Apostolus: Gratia Dei sum id quod sum; et gratia ejus in me vacua non fuit . Et hoc in simili potest videri. Prius fit ferramentum, ut per illud homo aliquid faciat quod non per se incidit, sed ducente manu artificis. Ita voluntas prius erigitur operante gratia, qua erecta ad bene operandum operantem. Solet quaeri utrum homo
Abbreviated transcription (Latin):
num faciendũ. S mͦ anteꝙͣ ꝑgr̾am li¬
beratũ sit apeceato. nec uelle nec ꝑfic̃e
bonũ pot. sic̃ dic̾emꝰ de aliqͦ cõpedito ñ
põt hic ambulare .i. inpotestate sua
ñ hoc habet. Et̃ tam̃ concełemꝰ possibi¬
le ẽ hiuic ambulare. quia pot eueni¬
re ut soluat᷑ ⁊ ambulet. Hunc nr̃m
defectum cõinemorat. Inqͥens uelle ad¬
ꝑgr᷑am ineis oꝑantẽ ⁊ excitantẽ cor.
Non pocest liberum arbitriũ erigiad
bonũ unde si fillꝰ uos lib̾auĩt uere li¬
beri eritis. Et pꝰqͣm lib̾atũ fu̾it nisi ui¬
tum sic̃ supͣdiximꝰ. sola gr̾a oooꝑante
bet ipse liberłi arbitͥ. si habet liberũ¬
uertem ẽ. possibile ẽ hunc anibulãre.
uel hie potͣ ambulare. In aodẽ sensu
similiter ũ negamꝰ de illo pecore uel
pagano. uł qͦuis alio. qͥn possibile sit
eum bonũ uelle. uel qͥn possit honũ
simplicit̾ aliud ẽ uelle bonũ. Sicut ali
nere ⁊ amare simpliciter plata affecͥ¬
tiones sunt. cu̾ additam̃to uirtutes st̃.

Expanded text:
am liberatum sit a peccato, nec velle nec perficere bonum potest, sicut diceremus de aliquo compedito: Non potest hic ambulare, id est in potestate sua non hoc habet, et tamen concedimus: Possibile est hunc ambulare, quia potest evenire ut solvatur et ambulet. Hunc nostrum defectum Apostolus memorat, inquiens: « Velle adgratiam intus operantem et excitantem cor non potest ipsum arbitrium erigi ad bonum, unde: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis . Et postquam liberatus fuerit nisi jutum, sicut supra diximus, sola gratia cooperante bet ipse liberum arbitverum est: Possibile est hunc ambulare, vel hic potest ambulare in eodem similiter non negamus de illo peccatore vel pagano vel quolibet alioquin possibile sit eum bonum velle, vel quin possit bonum simpliciter, aliud est velle bonum. Sicut aliud mere et amare simpliciter prolata, affectiones sunt: cum additamento, virtutes.
Abbreviated transcription (Latin):
terat bonum. Aug in libio dẽ correctio¬
ne ⁊ gr̃a Si hoc aduitorium uł angło
uel homini cum pͥmũ facti lunt defu¬
isset. qm̃ ñ talis nat̾a facta erat ut si¬
ne aduitorio diuino posset manere si
uellet. ñ utiq sua culpa cecidisset. ad¬
uitorium quippe defusset. sine qͦ
manere ñ posset. In eodem. Ded̾at dẽ
homini bonã uoluntatẽ. in illa qͥp¬
pe eum fecerat rectum. Dederat ad
reliqͥd in eius arbitrio. In eodem. Acce¬
perat posse siuellet. s ñ habuit uel¬
le qđ posset. Nam si habuisset ꝑseue¬
rasset. Istis auctoricatibꝰ qͦd homo po¬
terat. ꝓͣqͣd̾ acceꝑat increatione: ñ cede
temptanti. N isi enĩ talis factus ẽẽt.
qͥ posset ñ cadere ⁊ demptanti resistere.¬

Expanded text:
cere bonum. Augustinus in lib. De correptione et gratia : Si hoc adjutorium, vel angelo, vel homini, cum primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat ut sine divino adjutorio posset manere, 1076 si vellet, non utique sua culpa cecidisset; adjutorium quippe defuisset, sine quo manere non posset. In eodem: Dederat Deus homini bonam voluntatem. In illa quippe eum fecerat rectum: dederat ei reliquit in ejus arbitrio. In eodem: Acceperat posse, si vellet, sed non habuit velle quo posset. Nam, si habuisset, perseverasset. Istis auctoritatibus patet, quod homo poterat per id quod acceperat in creatione, non cedere tentanti. Nisi enim talis factus esset, quod posset non cadere, e
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa ut supͣdi ximꝰ qmuis si ne peccato
ituillus sit: tam̃ exqͦ ñ regnat pecratũ
inhomine liber ẽ apeccato. S apę¬
la peccati: nullꝰ liberat᷑ inp̾senti.
Expredictis constat inqͦ peccatũ sit.
inmunitũ liberũ arbitrium. qͥa tẽ

Expanded text:
quia, ut supra diximus, quamvis sine peccato nullus sit, tamen ex quo non regnat peccatum in homine, liber est a peccato; sed a poena peccati nullus liberatur in praesenti. Ex praedictis constat in quo per peccatum sit diminutum liberum arbitrium; quia t
Abbreviated transcription (Latin):
duos posuit appetitꝰ. indelicet appeti¬
tum uisti ⁊appetitũ cõmodi. Appeti¬
tum rusti scđm uoluntatẽ ut in eo
homo ꝓmereri posset. siue bene reti¬
nendo posset cũ deiecere. siue male.
deserendo cũ posset recinere appe-¬
titũ cõmodi scdm necessitatẽ Nlon
erũ pot̾ homo nĩ appetere cõmodum su-¬
um ⁊ideo istum cũ necessitate possu¬
it ds uihomine ut ui eo remirne¬
raret᷑ homo. Unde hec erit impioꝵ
maxima pena ininferno qͥa semꝑ
qd ab amore habiti comodi tepescere
ñ poterunt ⁊ui hoc appecitu cõmodi
mensurã pofuit ds. ut qͦ appetenda
deseruit. & inhoc pecauit qđ iusticiã
deseruit. Et ñ ideo peccauit qͥa cõmo
diui appeciit S qͥa illud appetendo
iusticiam deseruit. qđ fuit appetere¬
cõmoctũ ulera m̃surã. Iusticia namq
ẽ tñsura in appecitu cõmodi. Fuit gͥ
peccatum pͥmi hominis desertio tusti¬
cie. qđ appłs uocat in obedientiam.

Expanded text:
duos posuit appetitus; videlicet appetiduos posuit appetitus; videlicet appetitum justi et appetitum commodi. Appetitum justi secundum voluntatem; ut in eo homo promereri posset, sive bene retinendo cum posset deserere, sive male deserendo cum posset retitum vero comodi secundum necessitatem: non enim non potest homo non appetere comodum suet ideo istum cum necessitate posuit Deus in homine, ut in eo remuneraretur homo. Unde haec erit impiorum maxima poena in inferno, quia semper oriae bonis, qui ab amore habiti commodi tepescere non poterunt. Et in hoc appetitu commodi mensuram posuit Deus, ut quae appetenda deseruit, 1074 et in hoc peccavit quod justitiam deseruit. dum appetivit, sed quia illud appetendo iustitiam dereliquit. Qcommodum ultra mensuram. Justitia namque est mensura in appetitu commodi. Fuit igitur peccatum primi hominis desertio justitiae, quod Apostolus vocat « inobedientiam .
Abbreviated transcription (Latin):
p̾cełisset conpͥmenda. Unde qͥdam uo¬
lunt quod anteꝙͣ caderet temptationi
habuerit illationem. s cum elatio iu¬
cium sit: inde seqͤret᷑ quod ante pec¬
cauerit. quam temptationi cederet
Non gͥ fuggestione pꝰ peccasset. cum
auctoritas dicat. qđ ideo pec̾cm dia¬
boli infurtibile qͥa ñ suggestione. s pͥa
suꝑbia cecidit. Homo uͦ quia ñ ꝑse ceci¬
dit̾. s ꝑalium. S ꝑsurgere potuit per
mediatore̾. ⁊ eleo illa auctoritas sic pot̃
exponi. Non erat tempcator hominẽ
deiecturꝰ. scł iuhas miserias nisi in aĩo
ceremꝰ ñ erat hominẽ deiecturꝰ inpec̾co
nisi elatio p̾cessisset ⁊cet̾a. Iunc antequã
mederet. nisi elati p̃cessiss. Est enĩ
suꝑbia radix om̃is peccati. Audiens
u mulier eritis sic̃ tuĩ ⁊ cẽta. ẜlata ẽ
insuꝑbiam qͦ suꝑbia erat cõpͥmenda
ꝑpenas illiꝰ pecc̃m secuturas. S ci
de ille consensus mali ꝓcesserit. Ad qd
uidendum ẽ qđ ds̃ inpͥmo hoĩe

Expanded text:
praecessisset comprimenda. Unde quidam volunt quod antequam cederet tentationi, habuit illam elationem. Sed cum elatio vitium sit, inde sequitur quod ante peccaverit quam tentationi cederet. Non igitur suggestione prius peccasset, cum auctoritas dicat quod ideo peccatum diabile est, quia non suggestione, sed propria superbia cecidit; homo vero, qui non per se cecidit, sed per alium, surgere potuit per mediatorem. Et ideo illa auctoritas sic potest exponi: Non erat tentator hominem dejecturus, scilicet in has miserias, nisi in animo ceremus: Non erat hominem dejecturus in peccatum, nisi elmederet, nisi elatio praecessisset. Est enim superbia radix omnis peccati. Audiens enim mulier: Eritis sicut dii, elata est in superbiam; quae superbia erat comprimenda per poenas illud peccatum secuturas. Sed cude ille consensus mali processerit? Ad quod videndum est quod Deus in primo homine
Abbreviated transcription (Latin):
qđ plus peccaũit. Opponit᷑ de hoͨ qd di¬
cit i sydorꝰ tribꝰ modis pecc̃m gerit᷑. Ig¬
norantia. infirmitate. iudustria. Igno¬
rantia peccauit eua. qͥa ut apłs ait se¬
oucta fuit. Adam industria peccaũ.
quia ñ seductͫ. s sciens & prudens pec¬
cauit. Petrꝰ infirmitate deliqͥai. Grauiꝰ
ẽ infirmitate quam ignorantia pe
liberatione malum ꝑpect. Infirmitate
qͥ casii. uel ꝑt̾batione deliuqͥd. Exhis
uerbis iudetur asseri qđ plus peccau̾it

Expanded text:
eccavit. Opponitur de hoc quod dicit Isidorus: Tribus modis peccatum geritur, ignorantia, infirmitate, industria. Ignorantia peccavit Eva, quia, ut Apostolus ait, seducta fuit. Adam industria peccavit, quia non seductus, sed sciens et prudens peccavit. Petrus infirmitate deliquit. Gravius est infirmitate quam ignorantia pecliberatione malum perpetratur; infirmitate, qui casu vel turbatione delinquit. Ex his verbis videtur asseri quod plus peccavit
Abbreviated transcription (Latin):
tamen dicemꝰ absolute qd plus pecca¬
uit. sicutiꝰ aliqͦ presbtͥero. ⁊ de aliqͦ lai-¬
co dicẽmus. si comitterent homicidiũ.
laieꝰ ex longo ocdio. Fresbit̾ ex subita ira.
ni poss absolute dici. qđ ille ordinat᷑
ordinẽ Solet queri cur ds̾ hominẽ
temptari ꝑmiserit. quẽ temptanti
hominẽ. si ꝓterea posset bene iuue
quia nemoꝰ male utuere suaderet
cum in natura posse.⁊ inpotestate
haberet uelle ñ consentire suadenti
deo aduiiante. Illud qͦ solet queri qͣre
creruit dẽ hominẽ quem p̾sciebat ẽẽ ca-¬
sum cum sit sumine piis Eadem qͦstio¬

Expanded text:
en dicemus absolute quod plus peccavit sicut de aliquo presbytero vel laico diceremus, si committerent homicidium. Laicus ex longo odio, presbyter ex subita ira, non posset absolute dici quod ille ordinatus ordinem suum. Solet quaeri, cur Deus hominem tentari permisit quem tentanti hominem, si propterea posset bene vivere quia nemo male vivere suaderet: cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti Deo adjuvante. Illud quoque solet quaeri: quare creavit Deus hominem quem sciebat esse casurum, cum sit summe pius. Eadem q
Abbreviated transcription (Latin):
sciebat bonis ꝓfuturos. Qͥa sic̃ p̾uidit.
quod mali eẽnt futuri. sic etiam ꝓuid̾
horo ante catum habuerit. utr̃
ꝑeam potuerit stare uel non. Ad quod
iudendum ẽ. quod fine apposita gr̃a
ꝓficere ñ poterat. Sicut ⁊ de angłis
ꝑgrãm sibi increatione collatã poterat.
Aluid ẽ enim facere bonũ aliud de¬
clinare amalo. ꝑ illud adiutorium gr̃ȩ¬

Expanded text:
sciebat bonis profuturos, qui sicut praevidit quod mali essent futuri, sic etiam praevidit homo ante casum habuerit: utrum per eam potuerit stare, vel non? Ad quod videndum est, quod sine apposita gratia proficere non potuerit, sicut de angelis rat per gratiam sibi in creatione collatam, poterat. Aliud enim est facere bonum, aliud declinare a malo. Per illud adjutorium gr
Abbreviated transcription (Latin):
ttunt᷑. partim subtilitate sensus. parcĩ
exꝑientia temꝑũ. calidiorẽ ꝓpt̾ tã mag¬
nam longitudinẽ uite. partun scĩs au-¬
głis qđ ipsi ab onũpotente dõ discunt.
Ec uissu  sibi reuelantibꝰ. aliqͣndo aut̃¬
uelud diuinando p̾dicunt. Erit᷑ utr̃
prescii fuerint sui casus. s si suũ lap¬
sum p̾sciuerunt. aut intrare noluert
Et ita stulti & maligni erant ante lap¬
sum aut iutare noluerunt. s ñ po¬
caclerent. ꝓpt̾ hec iuconuenientia di¬
cit aũg suꝑ genesim eos sui casus

Expanded text:
mittuntur; partim subtilitate sensus, partim mittuntur; partim subtilitate sensus, partim experientia temporum, callidiores propter tam magnam longitudinem vitae; partim sanctis angelis quod ipsi ab omnipotenti Deo discunt jussu ejus sibi revelantibvelut divinando praedicunt. Quaeritur utrum praescii fuerint sui casus. Sed, si suum lapsum praesciverunt, aut vitare noluerunt, et ita stulti et maligni erant ante lapsum, aut vitare voluerunt, sed non pocaderent. Propter haec inconvenientia dicit Augustinus super Genesim eos sui casus
Abbreviated transcription (Latin):
stinati ꝑmaliciã bonũ ñ pꝰossunt. Ad
hoc opponit᷑. ꝯd̾ liberum arbitriũ ha¬
bent. Ergo inutrãq partẽ possunt fle¬
in suo loco ostendemꝰ. s liberũ .i. uo
luntarium .⁊⁊ boni. ñ nece ssitate cogente
s libera uoluntate amalo abstinent.
similit̃ ⁊ mali abono. Itẽ opponit᷑ de
hoc qđ ieronimꝰ dic̃ solus ds̃ ẽ in quẽ
pecẽm cadere ñ pot̃. Tetera cum sint
liberi arbitrii inutrãq partẽ suam
possunt flecti uoluntatẽ .S ꝯͣliter ħ
incelligendum sit ex his u̾bis isidori
conicere possumꝰ. Augłi immutabile̾ᷤ
nat᷑a mutabiles gr̾a. Ynde uidet᷑ con-¬
cedendum. boni angłi possunt pecca
repugnat. nec tam̃ concedendũ ẽ. boni
angłi possunt peccare. s pociꝰ ñ posst̃
obstinati tam̃ uiuacẽ sensum ñ ami¬
serunt. qra qͥa ut diẽ isidorus tͥplici
acumine uigent: scientie subtilitate
nat̾e. exꝑientia temꝑũ. reuelatione suꝑ¬
rioꝵ potestatun. Aug̃. Spiritibꝰ malis¬

Expanded text:
tiam facere bonum non possint. Ad hoc opponitur quod liberum arbitrium habent, ergo in utramque partem possunt flein hoc loco ostendemus, si liberum, id est voluntarium, et boni non necessitate cogente, sed libera voluntate a malo abstinent, similiter et mali a bono. Item opponitur de hoc quod Hieronymus dicit: Solus Deus est in quem peccatum cadere non potest, caetera, cum sint liberi arbitrii, in utramque partem suam possunt flectere voluntatem. » Sed qualiter hoc intelligendum sit ex his verbis Isidori conjicere possumus: « Angeli mutabiles natura, immutabiles gratia. » Unde concedendum est, boni angeli possunt peccar hoc non repugnat; nec tamen concedendum est, boni angeli possunt peccare, sed potius non possunt alitiam obstinati, tamen vivacem sensum non amiserunt: Quia, ut dicit Isidorus, triplici acumine scientiae vigent; subtilitate naturae, experientia temporum, revelatione superiorum potestatum. Augusti
Abbreviated transcription (Latin):
cip̃ium humani generis. ad retun¬
dendam suꝑbiã diaboli. ut enim
elatio confundłet᷑. hoc homo accep
quare ex uno uoluit ds̃ ẽẽ: om̃s ut
dum cognoscerent se abuno. se qͦsi
mulier delatere uiri dormientis
facta ẽ. sic eccłia sacram̃tis qͦ de
latere xp̃i dormientis incruce ꝓflu¬
xerunt. scł sanguis ⁊ aqua. Sangui¬
ne enĩ redinit fideles aqͥ abliuuit
peccata inbaptismo. Solet qͦrutr̾
cũ addicione rei extrinsecꝰ sũpte
de costa  facta sit mulier. Is quidã
solent dicere.S si ad ꝑficiendum cor¬
pus mulieris de costa illa ds auig
tur maiꝰ fuerit quã ipsa costa pociꝰ
de illo mulierẽ factam Script̾a di¬
cere debuit. unde scł. plures sub¬
stantie sue partes acceꝑit. Restat
g ut dicamꝰ costã illã insemet ipsa
multiplicatã. ⁊ex ea mulierẽ for¬
matam. inu illo addimento extrusecꝰ¬

Expanded text:
cipium humani generis, ad retundendam superbiam diaboli. Ut enim ejus elatio confunderetur, hoc homo accepit, quare ex uno voluit esse omnes, ut dum cognoscerent esse ab uno, se quasi mulier de latere viri dormientis facta est, sic Ecclesia de sacramentis quae de latere Christi dormientis in cruce profluxerunt, scilicet sanguis et aqua. Sanguine enim redemit fideles; aqua abluit peccata in baptismo. Solet quaeri utrum cum additione rei extrinsecus sumptae de costa illa facta sit mulier? Quod quidam solent dicere. Sed si ad perficiendum corpus mulieris de costa illa Deus exttur majus fuerit quam costa ipsa potius de illo mulierem factam Scriptura dicere debuit, unde scilicet plures substantiae suae partes acceperit. Restat ergo ut dicamus costam illam in semetipsam multiplicatam; et ex ea mulierem formatam nu
Abbreviated transcription (Latin):
eos si mul facte sunt. s ordine dici
oportuit. Prima tam̃ sententia mul¬
to ẽ ꝓbabilior. Septima die reqͥeuit
ds̃ ab om̃i oꝑe qđ patrarat. qͥa ñ fecit
post ea uoua genera rerũ. S opponit᷑
illud qd dicit᷑ in eugłio. Pat̾ mis usq
mͦ oꝑat᷑. ⁊ ego operor. Pꝑat̃ enĩ cotidi

Expanded text:
eos simul facta sunt, sed ordine dici eos simul facta sunt, sed ordine dici oportuit. Prima tamen sententia est probabilior. Septima die requievit Deus ab omni opere quod patrarat ; quia non fecit postea nova genera rerum. Sed opponitur illud quod dicitur in Evangelio: Pater meus usque modo operatur et ego opero
Abbreviated transcription (Latin):
Pnta die ꝓdurit aquas pisces.⁊ uola¬
tilia. unde illud partim. remittis gur¬
giti. partĩ leuas in aera. Sexca die ꝓdu¬
rit t̾ra animalia diu̾sis generis.  in
eadem die pꝰ omĩa factius̃ ẽ homo ad-
imaginẽ ⁊ similitudinẽ dei. Et merito
exposttores uelle. ut scł ante omnẽ di¬
cut diximꝰ simul cum angłis Post¬
modum ꝑsex dies exilla mat̾ia geu̾a
rerum sunt distincta. Ubuscdam tam
cum morses loqueret᷑. rudi poplo.
& carnali. opportebat enĩ loqͥ de deo
sic de aliqͦ hoĩe qͥ opa sua ꝑmeras tem¬
porũ format ⁊ ꝑfic̃. unde aug̃ dicit.
qd ad eo simul potuit fieri. ab hõie si
mul ñ potuit. dici. Nec ñ negamꝰ qͥn
aug̃ illud asserit. set dic̃ potuit suuł
fieri. Item aug̃ qͥa illud iide fit
aliqͥd ⁊ si ñ temꝑe tam̃ origine pꝰ ẽ
qmͣ illud qͦd inde fit. Potuit diide
endi temꝑibꝰ ñ diuisit qͥ istis aucto¬
ritatibꝰ adherent. Illos ser dies appell¬
lant. sex oꝑerum distinctiones. q scd̃

Expanded text:
Quinta die produxit aqua pisces et volatilia. Unde illud: Partim remittis gurgiti, parlim levas in aera. Sexta die produxit terra animalia diversi generis; et in eadem die post omnia factus est homo ad imaginem et similitudinem Dei; et merito expositores velle, quod scilicet ante omnem dicut diximus, simul cum angelis; postmodum per sex dies ex illa materia genera rerum sunt distincta. Quibusdam tamcum Moyses loqueretur rudi populo et carnali, oportebat eum loqui de Deo sicut de aliquo homine, qui opera sua per moras temporum format et perficit. Unde Augustinus dicit: Quod a Deo simul potuit fieri, ab homine non potuit dici; nec negamus quin Augustinus illud asserit, sed dicit: Potuit simul fieri. Item Augustinus: Quia illud unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen origine prius est quam illud quod inde fit, potuit dividere endi temporibus non divisit. Qui istis auctoritatibus adhlant sex operum distinctiones: quae secundum
Abbreviated transcription (Latin):
ret. S uolebat illud ꝓpt̃ qđ iusticiã
deserebat. U oluntate itaq iusticiam
deseruit. ñ qđ uoluntas intemꝑe il¬
lud p̃cedet: Non enĩ uerũ ẽ qđ om̃e
peccatum uoluntas temꝑe p̾cedat
cum ⁊ ipsa uoluntas mali peccatũ sit.
s de actu illcid iudet᷑. quod om ne
malum exuoluntate p̾cedit. sic̃ ille
actus udelicet cõmestio pomi. Qđ
aqiubꝰcdam uidet̾ pͥmũ peccatũ in ho¬
misie qd satis pot̾ concedi. Inuno eĩ
peccato ⁊ reatꝰ ẽ & actus. nec dicunt᷑ duo

Expanded text:
ret, sed volebat illud propter quod justitiam deserebat. Voluntate enim justitiam deseruit, non quod voluntas in tempore illud praecederet; non enim verum est quod omne peccatum voluntas tempore praecedat, cum et ipsa voluntas mali peccatum sit, sed de actu illud dicitur, quod omne malum ex voluntate procedit, sicut ille actus, videla quibusdam dicitur primum peccatum in homine, quod satis potest concedi. In uno enim peccato et reatus est et actus; nec dicuntur duo
Abbreviated transcription (Latin):
.i. adu̾sariꝰ. unde mrulierẽ tẽptauit
inqua minꝰ quã inuiro rationem uige¬
re sciebat S illa temptatio nimis oc¬
culta foret. Ndeo caueri ñ posset ñ nisi
ꝑserpentẽ temptare fuit ꝑmissus ñ ꝑi¬
dĩtum qd̃ foris erat. uersu̾ciam dẽp¬
tantis aduertere possent. Aiig̃ suꝑ ge¬
nesim cũ accedere ad temptandum dia¬
bolus ñ posset. nisi ꝑmisfus ñ ꝑ aliud

Expanded text:
 adversarius. Unde et mulierem tentavit in qua minus quam in viro rationem vigere sciebat. Et ne illa tentatio nimis occulta foret et ideo caveri non posset; non nisi per serpentem tentari fuit permissus, um quod foris erat versutiam tentantis advertere posset. Augustinus super Genesim: Cum accedere ad tentandum diabolus non posset nisi permissus; non per aliud
Abbreviated transcription (Latin):
nec manibꝰ uterent᷑. Nam ꝓpt̾ uteri
uecessitatẽ fortasse necesse erat. par¬
itulos nasci. quamuis cũ erigua sit
pars corꝑis costa. ñ tam̃ hoe̾ ꝓpter hoc
paruulam uiro conuigem ds̃ fecit.
Unde ⁊ eiꝰ filios põtat om̃ipotentia
creatoris. mox editos gnͣdes facere.
S ut hec omittã pot̾at certe quia
nuiltis animalibꝰ prestitit quoꝵ pul¬
li quãius sint paruuli. tam̃ mox ut
nascirtit᷑ currunit. ⁊ matres secunt᷑ contͣ¬

Expanded text:
nec manibus uterentur. Nam propter uteri nec manibus uterentur. Nam propter uteri necessitatem fortasse necesse fuerat parvulos nasci; quamvis enim exigua pars sit corporis costa, non tamen propter hoc parvulam viro conjugem Deus fecit. Unde et ejus filios poterat omnipotentia Creatoris mox editos grandes facere. Sed ut hoc omittam, poterat certe, quia hoc multis animalibus praestitit ut eorum pulli quamvis sint parvuli, tamen mox ut nascuntur currant et matres sequant
Abbreviated transcription (Latin):
ulit ds̾ hominẽ
⁊ posuit in paradiso uoluptatis.
quibꝰ uerbis plane ostendit mor ses
quod extra paradisum creatꝰ. ⁊ pꝰ mo¬
dum inparadiso positꝰ. Qđ ideo factũ
dicit᷑ qͥa ñ erat ineo ꝑmansurꝰ. Uet
ne beneficͣiũ pͣuitaret nat̾e s gr̃e ł ara
sua hoc habuit ut conferret scientiã.
s exphibitione hoc uide seqͥtur᷑ erat. ut
qđ relinquerat et malũ qđ inuen̾at.
Habuit namq scientiã pꝰ boni⁊ mali.
Honi: ꝑscientiam ⁊ exꝑientiã. Mali: ꝑsei¬
sic̃ apłs dic̃. Primꝰ adam factꝰ ẽ. in aĩam
uiuentem .i. corpꝰ sensi ficantẽ qđ erat
ad huc animale. Egebat enĩ alimonia
ciboꝵ mortale etiam habebat ras corpꝰ
Põt̾at eiũ mori. pot̾at ñ pnori. Potat
inqͦ nec mori posset. nec peccare. Erat
gͥ ante peccatũ in mortalis. scł pot̾at ñ
mori. ñr unortalis qđ ñ posset mori.
mox & ambulare. et loqͥ cẽca facere pos¬
sent nobis de auctoritate certũ non
tales filios eẽnt habituri. qͥ nec liugua

Expanded text:
ulit Deus hominem, et posuit in paradisum voluptatis . Quibus verbis plane ostendit Moyses quod extra paradisum creatus sit, et postmodum in paradisum positus. Quod ideo factum dicitur quia non erat in eo permansurus, vel ne beneficium Dei imputaret naturae, sua habuit, ut conferret scientiam; sed hoc ex prohibitione inde secuturum fuerat; ut quod reliquerat et malum quod invenerat. Habuit namque prius scientiam boni et mali: boni per scientiam et experientiam mali per sciit Apostolus: Primus Adam factus est in animam viventem ; id est, corpus sensificantem quod erat adhuc animale. Egebat enim alimonia ciborum. Mortale etiam habebat corpus. Poterat enim mori, poterat et non mori; poterat in quo nec mori posset nec peccare. Erat igitur ante peccatum immortalis, scilicet potens non mori, non immortalis quod non posset mori. mox ambulare et loqui, et caetera facere possent: nobis de auctoritate certum non um filios tales habituri essent qui nec lingua
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑa. S ieronimꝰ hic fubanathemate
phibet. inclucens hanc auctoritatẽ ꝑ.¬
phete. qui finxit singillatim corda eoꝵ
Ubisatis innuit. qđ ñ aĩam de aĩa creat
do refert de aĩa. clu̾soꝵ sententias quoꝵ
qͥdam uoluerunt qđ simul om̃s crea¬
te essent. quidã ñ simul. s detͣduce

Expanded text:
corpora. Sed Hieronymus sub anathemate corpora. Sed Hieronymus sub anathemate prohibet, inducens hanc auctoritatem Prophetae: « Qui finxit sigillatim corda eorum , » ubi satis innuit, quod non animam de anima creat do refert de anima diversorum sententias; quorum quidam voluerunt quod simul omnes creatae essent, quidam quod non simul, sed de