comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
go illipasticipes a&nitatis ue¬
ritatis uoluntatis ei semꝑsine
tẽpore & locomouentur aut
eius in perio &iã temporalitillo
nontemporalit̃ moto necita ut
ab eius contemplatione. Resi¬
liant aut defluant sedsimul
& illũ sine loco actempore con¬
templant̃ & eiꝰ in inferiorib:
iussa ꝑficiunt mouentes saper
tempus corpusautẽ ꝑtempus
& locum quantũ eorũ congruit
actioni &ideods̃ hiꝑtitoproui¬
dentiae suacopereprcẽ uniuer¬
sac creatura enaturis ut fiant
uoluntatib: aũtut sinc suo ius¬
suuel ꝑmissunihil faciant. Na¬
turaigitur uniuersitatis corpo¬
ralis ñ adiuuat᷑ extrinsecuscor¬
poralit. Neque enĩ ẽ extraea
ullũ corpus alio quin non ẽ uni¬
uersitas intrinsecus aũt a diuua¬
t incorporalit̃ dõ idagente ut
omnino natura sit qm̃ ex ipso &
ꝑ ipsũ & in ipso sunt om̃a. Par¬
tesuero eiusdẽ uniuersitatis
& intrinsecus incorporalit̃ ao¬
iuuantur uel potius fiunt ut

Expanded text:
go illi participes aeternitatis, uego illi participes aeternitatis, ueritatis, uoluntatis eius semper sine tempore et loco. mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto; nec ita ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. partes uero eiusdem uniuersitatis et intrinsecus incorporaliter adiuuantur, uel potius fiunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
lem creature spiritalȩ in¬
rationalẽ rationali t̃res¬
trẽ celestifemineã masculi¬
neminus ualentẽ : ualen¬
tiori indigentiorẽ copiosio¬
n inuoluntatib aũbon&
sibi c&eras uero ipsas serui¬
entib sibi. ut hoc patiat᷑
uoluntas mala quod exiusu
dĩ feceritbona siue ꝑ seipsam
siue permalã in rebus dum¬
taxat quenaturalia sunt
&iã malis uoluntatib sub¬
ditȩ id ẽ in corporibus
nã in sei prisma la cuoluntates ha¬
bent interiorẽ poenam suã. Can¬
demipsã iniquitatẽ suã. Acꝑhoc
sublimibus anģelisdõ subdita efru¬
entibus & dõ bcatae seruientib
subdita ẽ. om̃is naturacorporea
omnis in rationalis uita omnis
uoluntas uel in firma uel par¬
ua ut hoc de subditis uel cũ sub¬
ditis agant quod nature ordo
poscit omnibus iuuenteillo cu¬
ius subiecta sunt om̃a. Proinde
illi in illo ueritatẽ in commutabi¬
lẽuident & secundũ cã suas
dirigunt uoluntates. Fiunt er¬

Expanded text:
lem creaturae spiritali, inlem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosiori, in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per se ipsam sine per malam, in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malabent interiorem poenam suam, eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo cui subiecta sunt omnis. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt er
Abbreviated transcription (Latin):
re ac loco mou& tamenꝑtẽpus
& locumsibi subditã creaturam
innaturis nulla sit quȩ non
abillo sit inuoluntatibus aũ
nullabonasit cui non prosit
nulla mala sit qua bene ut non
possit. sed qui a non omnib:
naturis dedit. uoluntatis
arbitriũ. illea ũ quibus de¬
dit. potentiores ac superi¬
oressunt. Ille naturae
que non habent uoluntatem
subditȩ sint. nec esse ẽ illis
quehabent & hoc ordinatio¬
necreatoris quianũ quã
itapunit uoluntatẽ malã
unaturae perimat dignita¬
tem cũiguromne corpus
&omnis aiha in rationalis
Non habeat uoluntatis
arbitriũ subdita istas eis
naturis q̃ preditae sunt
arbitrio uoluntatis necomn¬
nibus omnia sed sicut distri¬
buitiustracreatoris. ergo
dĩ prouidentia regens atq:
administrans uniuersã cre¬
aturã & naturas & uolun¬
tates. naturas utsin uolun¬
tates autẽ ut nec infructuo¬
sebonae nec in punite male
subdit primitus omnia sibi
deinde creaturã corpora¬

Expanded text:
re ac loco, mouet tamen per tempus re ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, in naturis nulla sit, quae non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima inrationalis non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei prouidentia regens atque administrans uniuersam creaturam, et naturas et uoluntates, naturas, ut sint, uoluntates autem, ut nec infructuosae bonae nec inpunitae malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corpora
Abbreviated transcription (Latin):
mou&. quod si intellegere
difflcile ẽ. Utrũq credat᷑
et quod creatura spiritalis
non ꝑlocũ mota moueat cor¬
motus moueat creaturam
spiritalẽ ꝑtẽpus. Qđ sid eani¬
maquisq non uult hoc crode¬
re qđ quidẽ si ne dubio non so¬
lum crederet. uerũ &iã in¬
telleger& si eã poss sicutiẽ.
incorporeã cogitare. Cuienĩ
non facile occurrat qđ per
locum nõ moueat᷑ ꝙ ꝑ locispa¬
tia non distendit᷑ quid quid
aũ ꝑ locis patia distenditur
corpus ẽ acperhoc consequens
.e. ut anima ꝑ locũ moueriñ
puc&ur. si corpus non ẽe cre¬
datur sed ut dicere ceperã
side anima hoc quisq non uult
credere nonnimis urgenđ
ẽ. substantiã uero dĩ. nisi
credat necꝑtep nec perlo cũ
moueri nondũ ꝑfecte in cõ¬
mutabilẽ credituerũ quia
omnino in cõmutabilise
illanatura trinitatis & ob
hocita a&erna ut ei aliquid
co a &ernum eẽ nom pose ipsa apuo
scipsam &inscipsa sineullao tepo¬

Expanded text:
mouet! Quod si intellegere mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat cormotus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non distenditur? quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est; ac per hoc consequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur — sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc quisque non uult credere, non nimis urguendus est; substantiam uero dei nisi credat nec per tempus nec per locum moueri, nondum perfecte incommutabilem credit. Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempo
Abbreviated transcription (Latin):
nisi alius fixus totũ cor¬
pusferat donec ille quimo¬
tus ẽ. a lo co undefestur
adlo cũ quofestur immo¬
co asticulo sui cardinis in¬
nitatur. Porro siincor¬
porenullũ membrũ ꝑlocũ
uoluntas mou& nisi abeo
menbriasticulo quẽ ñ mo¬
u& cũ & illa pars corporis
quȩ mou&ur &illa qua
fixa fitut mou&ur
Corporeas habent quantitates
suas quibi occupent spatialo¬
corũ suorũ quanto magis ip¬
se animaenutus. cumẽbra
deserui unt. ut quod placue¬
rit figat᷑ unde id qđ mouen¬
dũ ẽ innitat᷑ cũ anima non
sit natura corporea nedo¬
calispatio corpus impleat
sicut aqua utrẽ siues punge¬
ã sed miris modis. ipso incor¬
poreo nutu cõmixita sit uiui¬
ficando corporiquo &iam
imperat corpori quadam
intentione non mo le quan¬
tomagis in quã nutus ipseuo¬
luntatis eiꝰ non prolocomoue¬
tur. Vt corpus prolocũ mo¬
ueat quando totũ ꝑ pastes
mou& nec aliquas locomo¬
u& nisi ꝑ illas quas lo conon

Expanded text:
nisi alius fixus totum cornisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis, quae mouetur, et illa, qua fixa fit, ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non
Abbreviated transcription (Latin):
seipsa cũ corpore ꝑlocũ moue¬
riputat. Dũ id ꝑlocũ mo¬
u& quae si poss diligenter
inspicere tã quã cardines
mẽbrorum corporis suiquẽ¬
admodũ asticula tĩ disposi¬
tisunt aquib initia motio¬
num nitant᷑ inueni& ea q̃
perspatialo corũ mouent᷑
nisi ab eis quelo co freasunt
ñ moueri. ñ enĩ mou& ur
solus digitus nisi manus fixa
sit acuius asticulo uelut
immoto cardine moueat᷑
sic tota pul ma ab asticulo
cubiti. sic cubitus ab asticu¬
lo umeri. umerus abscapu¬
la cũ mou&ur. Stantib
utiq cardinib quib: motio
nitatur. it ꝑlocispatium
quod mou&us. sic plante
intalo ẽ asticulus. quostan¬
te moueant̾ siccruris inge¬
nu& totius pedis incora
& nullus membrimotus
omnino ẽ. quẽ uoluntas mo¬
u& nisi ab alico asticulicas¬
dne quẽ nutus eiusdẽ uo¬
luntatis primitus figit.
ut abeo qđ locispationon mo¬
u&ur. agiualeat quod
mou&ur. deniquenec in
ambulando pesleuatur

Expanded text:
se ipsam cum corpore per locum mouese ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur,
Abbreviated transcription (Latin):
alio simili modo. Omne autẽ
quod mou& ur prolocũ non po¬
test nisi & pestẽ pus simul moue¬
ri. at non omne quod mou&us
protepus necesse est &iã pro
locũmouerisicut ergo substan¬
tiam quȩ mou&ur ꝓtempus &
locũ p̃cedit. substantia quȩ
pus motus conditus sp̃s. itaꝑ
tempus mou& conditũ spm̃.
ipsenecꝑ tempus nec ꝑlocũ
motus conditor sp̃s. Sed sp̃s
tormou& seipsum sin& ẽpore
aclocomou& conditũ spm̃
ꝑ tẽpus. si nelo comou& cor¬
pus ꝑ tempus & locũ quocirca
quis quis intellegere conat᷑
quemad modũ a&ernus. ue¬
motus moueat tẽporaliter
& localit̃ creaturã suã non
eum puto posse asse quini¬
si prius intellexerit quẽ¬
ad modũ anima hoc ẽ. sp̃s
creatus non perlocũ sed tan¬
tum ꝑ tẽpus motus molieat
corpus pestepus & locũ
Si enim quod in seipsoagitur
capere nondũ potest quanto
minus illud qđ supra ẽ. Affec¬
ta quippe anima carnaliũ
sensuũ consu&udine &iam

Expanded text:
alio simili modo. omne autem, alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, praecedit substantia, quae pus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet conditum spiritum ipse nec per tempus nec per locum motus conditor spiritus. sed spiritus tor mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intellegere conatur, quemadmodum aeternus, uer tempus motus, moueat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse adsequi, nisi prius intellexerit, quemadmodum anima, hoc est spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam
Abbreviated transcription (Latin):
continert pec tomporum il sinito
łinsfinito uolumine uariari neq eni
⁊ in eius substanti a quads̃ : quod bro¬
uus sit in parte. Quim intotosicut
necesse ÷ eẽ q̃ in lociss aut fuit in eius
poris mut alitlitatem pati hic ergo
in commutabili a&nitate uiuens erea¬
uit om̃asimulex qͥb: currerenttem¬
pora & implentur loca tẽporalibq:
& localib: rerũ motib: secula ulue¬
rentur inquib reb: q̃dã spiritali c
quȩdã corporalia condidit formans
materiã qua necalius nec mullus
Sedomnino ipseinformẽ acfor¬
mabilem instituit ut formati¬
onem suam. nontepore sedori¬
ginepreuenir& spiritalẽ aũ
crratura corporali p̃posuit qđ
spiritalis tantũ modo pestẽ¬
pora mutari poss. corporalis
aũꝑtẽpora & locos. exempli
enimgratia. ꝑ tempus moue¬
t animus ł reminis cẽdo quod
oblitus erat. Idiscendo quod
nesciebat. uel uolendo qđ nole
bat ꝑ locos autẽ corpus łterra
in caelo ł acelo interrã ł abori¬
ente. ad in occidentẽ ł siquo

Expanded text:
contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius poris mutabilitatem pati. Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo per tempora mutari posset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo quod oblitus erat uel discendo quod nesbat; per locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo
Abbreviated transcription (Latin):
tur. hoc enim Rinprimarerũ
conditione dictũ erat mascu¬
lũ & feminã fecit eos. & benedix̃
cosds̃dicens. Crescite & multi¬
plicamini &impl&e terram
& dominaminicius. Queratio
conditionis & coniunctionis
masculi & feminae atq benedic¬
tio ñecpocest peccatũ hominis
poenã q defecit. ipsa enĩ ẽ. scđm
qua nunc t̃ra hominibus ple¬
nae dominantib eius quã quã
enuniã missi deparadiso conuenis¬
se exgenuisse comiemorent᷑. Ta¬
mennon uideo quid prohibere
potuerit ut essent eis &iã in pa¬
radiso honorabiles nuptia e&
torus enmaculatus. Hoc dõ
ullo in qui&o ardo relibidinis
sineillo labore acdolore pa¬
riendi fetus ex eorũ semine
gignerent᷑. Non ut morienti

Expanded text:
tur: hoc enim et in prima rerum tur: hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat, Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos Deus, dicens: Crescite, et multiplet dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis masculi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus ejus. Quanquam enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus, hoc Deo ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur, non ut morienti
Abbreviated transcription (Latin):
scirs uiris alias capite albo sici
lana. alias inferiore pate cor¬
poris sicut aero calcũ alias
aliter. Atq alit̃ nonta men
illa s uisiones hominib: ꝑsubs¬
tantiã quaipse .e. sed ꝑsibi sub¬
dita quȩ creauit eũ p̃buisse.
Eipsimilitudines formarũ uocũ¬
q. corporaliũ quod uoluit osten¬
disse acdixisse. Cestissimũ ẽ.
eis qui substantiã trinitatis
in cõmutabilit̃ a&ernã nec ꝑ
tẽpus nec ꝑlo cũ moueri. Vel¬
si delit̃ credunt. Vel &iã excel¬
lenter intellegunt. non ergo
iã queramus quomodo istud
dixcritds̃. Sed potius intelle¬
gamus quid dixerit adiutoriũ
quippehominis secundũ ipsũ
suisse faciendũ a&ernaipsa
ueritas hab& ꝑ quã creata sunt
omnia &inilla hocaudit quipo¬
testinea cognoscere quid qua
quãtẽ fierio postuerit hocadiuuo¬
rium nihilaliud probabiliteroc¬
currit quã p̃ter filios procrean¬
dos. sicut adiutoriũ semini int¬
ra ẽ ut uirguliũ exutroq nasca¬

Expanded text:
sanctis uiris alias capite albo sicut sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri efideliter credunt uel etiam excellenter intellegunt. non ergo iam quaeramus, quomodo istud dixerit deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoquam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, nihil aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini terra est, ut virgultum ex utroque nasca
Abbreviated transcription (Latin):
nis hoc dix̃ ds̃ sicut loquit᷑ quib¬
dam seruis suis in ipsis seruis suis.
exquogenere seruorũ eius. erat
&iã illequidixit in psalmo Au¬
diam quidlo quat̃ in med ñs ds̃
analiquadeacre ipsi homini in
ipso homine ꝑ angelõ ẽ. facta
reuelatio insimilitudinibus
uocum corporaliũ quamuis
tacuerit scriptura utrũ in sõ¬
nis aninextasi. Ita enĩ fieri
haec solent. a naliquo alio mo¬
do sicut reuelat᷑ proph&is.
unde illud ẽ. & dixit mihian¬
gelus quiloquebat᷑ in me
anꝑcorporalẽ creatusã uox
ipsa sonuerit. sicut denube
hicẽ filius meus. Quidergoex
his omnib factũ sit adliquidũ
conp̃henderenononualemus
Verum ta men cestissime teneamꝰ
& dixisse hocdm̃ & sicorpora liuo¬
ce ueltẽporalit̃. expressasimili¬
tudine corporisdixit. non eũ
ꝑsubstantiã suã sed ꝑaliquã im¬
perio suo subditã dixissecreatu¬
ram. sicut in libro p̃cedente trac¬
tauimus. Nam uisus ẽ. ds̃ postea

Expanded text:
nis hoc dixit deus, sicut loquitur quibunis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam substantiam, sed per aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea
Abbreviated transcription (Latin):
modũ appellata ẽ. in illo psalmo
Vbi caelostĩ ladibus terminatis
ad terrã facta ẽ conuersiosor¬
monis. Et dictũ laudatedim
d&erra dracones &oms abissi
& c&era nec poste adictũ est.
lauda tedñm de aquis ibi enims
laudint dnm̃ Ibi&ia reptilia &
uolatilia pennata qua enibilomi¬
nusd& erra laudant dnm̃ secun¬
dumistã uniuersalẽ appellatio¬
nẽ terre secundũ quã eriã d&oto
quecũq crea ta sunide erta cre¬
a taueracit̃ intellegunt᷑. Nunc
iamuideamus quo modo accipi¬
endum sit quod dixitds ñ e. bonũ
ee hominẽ solũ facia musciadiu¬
toriũ secundumipsum. Vtrũ
teporalit uocibus acsillabis edi¬
tis hoc diceritds̃. An ipsaratio cõ¬
memoratae quem uerbodiprinci¬
palit erat. Vt sic femina fiere
quã rationẽ suscipiebat Riã
tunc scriptura cũ dicer&. Et
difit ds̃ fiathoc autillud quan¬
do primitus omnia condebant᷑
Anfoste in mente ipsius homi¬

Expanded text:
modum appellata est in illo psalmo, modum appellata est in illo psalmo, ubi coelestium laudibus terminatis, ad terram facta est conversio sermonis, et dictum, Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi, etc. , nec postea dictum est, Laudate Dominum de aquis. Ibi enim sunt laudant Dominum: ibi etiam reptilia et volatilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius homi
Abbreviated transcription (Latin):
mus in precedentib: intimaui¬
mus & siquis hocalit̃ enodan¬
daĩ putat tantũ diligenter
adtendat illa omnia queuit
hoc sentiremus attendius
et si probabiliorẽ indepotue¬
rit enuclea resententiã ñ so¬
lum resistere nondebemus sed
debemus &iã gratulari. sique
aute mou& quia non dixit fin¬
citds̃ ad huc d&erra om̃sbes¬
tias agri & deaquis omnia uo¬
latilia celi sed tã quã utraq
genera d&erra finxerit. Et
finxitds inquit ad hued&erra
om̃s bestia sagri. Et omniauo¬
latilia caeli uideat duob mo¬
dis eẽ intellegendũ. Autta cu¬
issenunc unde fixerit uolati¬
lia caeli Quia & tacitũ possa
occurrere. Vt nond&erra utra¬
q accipiatur dm̃ fixis se sed tan¬
tumodo bestia sagri ut uolati
lia cȩli&iã tacente scriptura
intellegamus unde fixerit ue¬
lut quisciamus in primis cau¬
saliũ rationũ conditione efa¬
quis eaeẽ producta. Aut
terra uniuesalit sic appel¬
latã simulcum aquis quẽ ad¬

Expanded text:
mus, in praecedentibus intimauimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli, sed tamquam utraque genera de terra finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantumlia coeli etiam tacente Scriptura intelligamus unde finxerit, velut qui sciamus in prima causalium rationum conditione ex aquis ea esse producta: aut terram universaliter sic appellatam simul cum aquis, quemad
Abbreviated transcription (Latin):
ra omnes bestias agri & omni
uolatilia caeli & aduxilla
ad adã ut uider& quid uoca¬
uit illa. Et omne quod cũq
uocauit illud adã animã uiuã
hoc ẽ. nomeneius. Etuoca¬
uit adã nomina omnib pe¬
corib. Et omnibus uolati¬
libus caeli & omnibus bestiis¬
sagri. Ipsiaũ ada non ẽ inuen¬
tus adiutorsimilis ei. Etim¬
misitds eftasininadã & obdor¬
miuit. Et accepit unã costa¬
rum eiꝰ & adimpleuit carnẽ in
loco eius. Et edificauit dñs ds̃
costã quã accepit de adã in mu
lierẽ. & adduxit eã ad adam
suae & erunt duo incarneuna
Si aliquid adiuuant lectorem
qua elibris superiorib consi¬
derata atq consempta sunt
non debemus in hocdiutius
immora requod finxit ad huc
ds̃d&erra om̃s bestias agri
&omnia uolatilia celi. Quur
enimdictũ sit adhuc idẽ ꝓp¬
t̃primã conditionẽ creatu¬
rarũ sexdieb consumatã in
qua causalit̃ ꝑfectas omnia
simul & inchoata utdeinde
ad effectus suos causa eꝑdu¬
cerentur. Iaquantũ potui¬

Expanded text:
gri et omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa. et omne quodcumque uocauit illud Adam animam uiuam, hoc est nomen eius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam.suam; et erunt duo in carne una. si aliquid adiuuant lectorem, quae libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius inmorari, quod finxit adhuc deus de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; cur enim dictum sit "adhuc". id est propter primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, iam, quantum potui
Abbreviated transcription (Latin):
litteris non essecontrariũ .
Quidquid autẽ dequibus li¬
b& suis uoluminib his nostris
litteris. idẽs catholicae fidei
contrarium protulerint.
Aut aliqua &iã facultate
ostendam us: aut nulla dubi¬
tatio nec redamus esse falsis¬
simum: atqita tenea mus
mediatorem nr̃m. in quosunt
omnes thes auri sapientia e
atque scientiae absconditiut
neque falsae phirlo sophrȩlo¬
quacitatȩ sedu camur. Neq
falsȩ relegionis suꝑstitione
terreamur Et cum diuinos
libros legimus intanta multi¬
tudine uirorũ intellec tuum.
quide paucis uerbis eruuntur.
& sanitate catholicȩ fideimu¬
niuntur id potissimũ diligamꝰ
quod cestum apparuerit cum
sensis se quem legimus: siaũ
hoclat& id ceste quod circũ¬
stantia scripturae non impe¬
dit & cumsana fide concordat :
Si autem & scripturae circum¬
stantia ꝑtractari acdis cuti
non potest: Saltim id solum
quod fides sana prescribit:
Aliud ẽ enim quid potissimũ
scriptor senserit nondinos¬

Expanded text:
litteris non esse contrarium, litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinos
Abbreviated transcription (Latin):
magnos putãtes saluber¬
rimȩ piaatis libros cum
sastidiore petunt. & quosdil¬
citer haurire deberent uixpa¬
tienter attingant a seg&is
asperigte abhorrentes & spi¬
narum floribus in hianter:
Non enimuacant uidere:
Quam suauis ẽ dñs: Nec in sab¬
bato esuriunt: At queideo
pigrisunt potestate ad nõ.¬
S abbati accepta uellere spi¬
cas. & tam diuuersa rema¬
nibus contritas que purgare.
donec ad scã ꝑueni ant̃ dic&
aliquis: Quid tutantatritu¬
radissestationis huius quid
granorum ex uisti. quid deuen¬
tilasti: curprope modum in
qua estionibus adhuclatent
omnia affirma aliquid eo rum
que multa posseintellegidis¬
putasti: Cui res pondeo ad eũ
ipsum mecibũ sua uiter ꝑue
nisse: quo de dici non habereho¬
minem In rerpondendo secun¬
dumfidem quod responden¬
dum esthominib qui calum¬
niarilibris nr̃aesalutis affec¬
tant : Vt quid quid ipsi de
naturarerũ ueracibus docu¬
mentis demonstra repotue¬
rint: ostendamus nostris

Expanded text:
magnos putantes salubermagnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum me suauiter cibum peruenisse, quod didici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris
Abbreviated transcription (Latin):
temeritate & apestissima fal¬
sitate dixerunt eqdem libror
scõs undeid probent proferre
conantus. Vel&iam memo¬
riterqua e ad testimonium
ualere arbitrantur: multa
inde uerba pronuntiant
non intellegentes. neque
qua eloquuntur nequedeqͥ¬
bis adexercitationem nr̃am
obscure positis. non aliquid
unũ temerȩ affirmans. cum
prae iudicio alterius expositi¬
onis. fostarse meliores. & ꝓ
suo modulo elegat quis que
quod capere possit: Ubi autẽ
intellegere non potest scrip¬
turaedĩ D& honorẽ sibitimo¬
remꝰ sed cum tam multis exiti¬
bus uerba scripturȩque trac¬
tauimus exponantur cohibe¬
antse tandem quilit teris in¬
flatisȩ cularibus haec itapo¬
sita ut omnia piacorda nu¬
triant. Velutimperitum
atqueimpoli tũ. aliquid ex¬
agitant sine pennis in terra
reptantes & uolatura rũ
auium nidos irridentes:
elementorũ mundihuius
questionibus. subtiliter & co¬
pio sedisserere audiunt eua¬
nescunt. Et eos sibicum
suspirio praeponentes &

Expanded text:
temeritate et apertissima faltemeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de qubis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et
Abbreviated transcription (Latin):
audiat. Vtquem ammodum di¬
citur toto caeloerrare conspici¬
ens. risum tenere uix possit:
Et non tam molestum ẽ quod
ertans homoderider&ur: Sed
quod auctores nostri. ab eis qui
forissunt talia sensisse credun¬
tur. & cum magno eorum exi¬
tio dequorũ salute satagimus
tam quã indocti reprehendunt᷑.
at que res puuntur: Cum enim
quem quam denumero xpĩano¬
rum in eãrẽ quã optimenorunt
errare conprehenderint. & ua¬
nam sententiã suã denostrisli¬
bris asserere: Quo pacto illis
libris credituris deresurrec
regnoque cael orum. quandode
his rebus quasiam experiri uel
indubitatis numeris percipe¬
repotuerunt. fallaciterpu¬
tauerint esse c̃scriptos.
Quid enim molestiȩ tristrciae¬
qua eingerent prudentibus
fratribus taemerarii p̃sumto¬
res: satis dicinon potest
Cumsi quando depraua & falsa
opinione sua reprehendi &
conuinci coeperint ab eis. qui
nostrorum librorum aucto¬
ritate non tenentur adde¬
fendendum. Id quod leuis sima

Expanded text:
audiat, ut, quemadmodum diaudiat, ut, quemadmodum dicitur, toto caelo errare conspiciens risum tenere uii possit. et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui foris sunt, talia sensisse creduntur et cum magno eorum exitio, de quorum salute satagimus, tamquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. cum enim quemquam de numero christianorum in ea re quam optime norunt errare conprehenderint et uanam sententiam suam de nostris libris adserere, quo pacto illis libris credituri sunt de resuregnoque caelorum, quando de his rebus, quas iam experiri uel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putauerint esse conscriptos? quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumtores, satis dici non potest, quod, si quando de praua et falsa opinatione sua reprehendi et conuinci coeperint ab eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id, quod leuissima
Abbreviated transcription (Latin):
illis uerbis sc̃orum librorũ
scriptor. sentiri uoluerit
An aliud aliquid non minus
uerum quod sic&era contex¬
Slautem contectio scriptur&
hoc uoluis se intellegi scrip¬
torem non repugnabit: ad¬
huc restabiit quȩ rere utrum
& ali ud non potuit. Quod¬
si & aliud potuis sein ueneri¬
mus incestũ erit. Quid nã
eorum ille uoluerit & utrũ¬
que sentiri uoluisse . non in¬
conuenienter creditus. siu¬
triusq sententiae c&era cir¬
cum stantia suffragatur:
Plerumq enim accidit ut ali¬
quid d&erra decaelo dec&e¬
ris mundi hũi elementis.
dema tu & conuersio ne. uel
&iam magnitudine & in ter¬
uallis siderum. Decestisde¬
fectibus solis aclune decir¬
cuitib annorum & tempoꝵ
dena turis animaliũ frii ti¬
cum lapidum atq hui modi
nouerit. Vt cestis simaratione
uel ex perentia teneat turpe est
autẽ nimis & ꝑnitiosum acmaxi¬
mec auendum: ut xpianum de
his rebus quasi secundũ fp̃ia nos
litteras loquentem. It a delirare

Expanded text:
illis uerbis sanctorum librorum illis uerbis sanctorum librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliud aliquid non minus uerum. quodsi cetera contexsi autem contextio scripturae hoc uoluisse intellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi nouerit, ut certissima ratione uel experientia teneat. turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cauendum, ut christianum de his rebus quasi secundum christianus litteras loquentem ita delirare
Abbreviated transcription (Latin):
infantes mente. eẽ. puerides¬
namus et in rebus obcuris atq
a nostris oculis remotissimis
siqua inde scripta &iã diuina
legerimus quȩ posent salua fide
qua imbuimur alias atq alias
patre sententias: Innullam
earum nos p̃cipiti ad firma¬
tione. ita proiciamus: ut si for¬
tediligentius discussa ueritas
eamrec telabe factanouerit.
Carrua mus non persentiam
diuinarum scripturarum.
sed pronostra itadimicantes.
uteam uelimus scripturarũ¬
ẽẽ quȩ nostra.ẽ. cumpotius
eamque scripturarum est.
nostram eẽ uelledebea mus¬
creatura spiritali: Fides nos¬
tra nondibitateẽ autem
lucem corporalem caestem.
aut &iã supracelũ. uel an¬
tecaelum. cui succederenox
po tuerit: Tam diunon est
contra fidem. donecuerita¬
tecestissimare fellatur:
quodsi factum fuerithoc:
non hoc abeat scriptura di¬
uina. sed hoc senserat hu¬
mana ignorantia: Si aũ
hoc uerum eẽ cestaratiode¬
monstrauerit: Ad huc in¬
cestum erit. utrum hocin

Expanded text:
infantes mente esse pueri desiinfantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissiqua inde scripta etiam divina legerimus, quae possint salva fide qua imbuimur, aliis atque aliis parere sententiis: in nullam earum nos praecipeti affirmatione ita proiiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam recte labefactaverat, corruamus, non pro sententia divinarum Scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus Scripturarum, quae nostra est: cum potius eam quae Scripturarum est, nostram ecreatura spiritali fides nostra non dubitat; esse autem lucem corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autem hoc uerum esse certa ratio demonstrauerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in
Abbreviated transcription (Latin):
in conmutabilibus & stabili¬
busrationi busco &ernisibi
uerbisui. Et quodam utita dix¬
erim flatupariter coa&erni
scĩ sp̃s sui. Nam & illud quod
pergrecã & latinã linguam
dictum ẽ despũdĩ quod suꝑ¬
ferebatus superaquas. Secun¬
dum sy relinguȩ intellectum
quae uicina .ẽ. haebrȩe: namhoc
a quodam doc toxpĩanospro
festur ex positum : Non suꝑ¬
ferebatur. sed fouebat potius
intellegi perhib&ur: Nec si¬
cut fouentur tumores aut
uulnera incorporea quisuel
frigidis uel calore congruo tẽ¬
peratis: sed sicut oua fouentur
ab alitibus. Vbicalor illema¬
ternicorporis &iã formandis
pullis quodã modo amminicu¬
latur perquendã in suogene¬
redilectionis affectum:
Non utique per singulos dies
tam quã temporales uocerdĩ
carnaliter cogitemus: Non enĩ
idhoc ipsa dĩsapientia nostra
infirmitate susceptauenit ad
colligendos sub alas suas filios
hierusalem. quemammodum
zallina pullos suos. Utsemper
paruulisimus: Sed ut malitia

Expanded text:
incommutabilibus et stabiliincommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam linguam dictum est de spiritu dei, quod superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per singulos dies tamquam temporales uoces dei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia
Abbreviated transcription (Latin):
nihil ẽt addendum: quia uero
lucem scdã ita ꝑfecerat: uidit
ds̃ inquitlucem quiabona est.
&diuisione ac nominibus discre¬
uit a tenebris: neque tunc dixit
uidit dr̃ quiabonum est : Ad hoc
enimerat in formitas illadis¬
cr&a. ut adhuc inde. alia for¬
marentur: Namque ista nox
que nobis notissima ẽ: facit
enim eam suꝑ terras solis circui¬
tus quando perluminarium
distributionem a die diuiditur:
Vuiqua substantia erat. Vn¬
de adhuc alia formarentur
sed spatiũ lociplenum aere
carens lumine diurno cuiuti¬
q nocti iamnihil addendũ
ess& ingenere suo. quo ess&
specionor siue distinctior:
Uespere autem intoto illotri¬
duo antequã fierent lumi¬
naria consumatioperis ter¬
minos non absurde fostasse
intellegitur. Ma neuero
tam quam future operati¬
onis significatio. sed anteom¬
nia meminerimus undeiã
multa diximus. Nontempo¬
ralibus quasi animisui. Aut
corporis motibus operari
dm̃ sicut operatur homo uel
agelus sed a &ernis atque

Expanded text:
nihil esset addendum; quia uero nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus —, quando per luminarium distributionem a die diuiditur, aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spatium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque
Abbreviated transcription (Latin):
inordinatũ relinquere. At que ip¬
sam informitatẽ ꝑquam resdespe¬
cie inspeciem modo quod amtran¬
seundo mutantur. Nonesse in¬
dispositã neque de fectus ꝓfectus¬
Qu. ecreaturȩ cuibus sibim& tem¬
poralia q̃ que succedunt : sine subple¬
mento essedecoris uniuersi nos
enim ordinatȩ sunt tenebrae:
propterea uero cum facta ẽ& lux
dictum est. uiditdr̃ lucem qui a
bona est cum hoc pors postom¬
nia eiusdem dieidicere. Id est
utcum es plicas s&. Dixit ds̃.
fiatlux & facta ẽ. lux & diuisit
ds̃ inter lucem & tenebras:
Etuocauit ds̃ lucemdiem : & tene¬
bras uocauit noctem: Tuncdi¬
cer&. & uiditds̃ qui abonumẽ:
et deinceps ad nec ter&. Et facta
estues pera. & factu mestmane
Si cut in alus operibus facit quibus
restar& ꝑcreaturas c&eras
iam corporales:. Itaque si post¬
ea quam diftincta essent illa
diuisione & uocabulis tunc
dicer&ur. Vidit dr̃ quia bonum
.ẽ: haec facta acceperimus signi¬
ficare. quibus iamin suo genere

Expanded text:
inordinatum relinquere atque ipinordinatum relinquere atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine subplemento esse decoris uniuersi? nox enim ordinatae sunt tenebrae. Propterea uero cum facta esset lux, dictum est: uidit deus lucem quia bona est, cum hoc posset post omnia eiusdem diei dicere, id est, ut, cum explicasset "dixit deus: fiat lux. et facta est lux. et diuisit deus inter lucem et tenebras et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem", tunc diceret: et uidit deus, quia bonum est, et deinceps adnecteret: et facta est uespera, et factum est mane, sicut in aliis operibus facit, quibusrestaret per creaturas ceteras iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere
Abbreviated transcription (Latin):
ac tenebras noctem: Osten¬
der&se. non operatorẽpec¬
catorom sed ordinatorem dis¬
tributionum meritorumꝰ adhuc
diestotius Tem poris nomenẽ:
Et omnia uolu mina sȩculoꝵ.
hoc uocabulo inludit. Ideo que
nondictus . ẽ. primus: Sed unus
dies & facta ẽ. enim uespera
Et factum ẽ. inquit manedies
unus: Ut ꝑ hoc quod facta est
ues pera: peccatum rationa¬
lis creaturae: Quod autem
factum .ẽ. mane : renouatio eius
significata uideatur: Sed haec
allegoriȩ proph&icȩ disputati¬
o est: Quam non isto sermone
suscepimus: institui mus enim
descripturis. Nunc loqui se cun¬
dum propri&atẽ rerum gesta¬
rum: Non secundum enigmata
futurarum: ergo ad rationẽ
factarũ condita rumq natu¬
rarum. Quomo do inuenimꝰ
ues perã: & manȩ in luce. Spi¬
ritali andiuisio quidẽlucis
a tenebris: Distio. ẽ ia mrei
formate ab in formi: appellatioue¬
rodiei& noctis: insinuatiodis tribu¬
tionis est qua signific&ur Nbildm̃

Expanded text:
ac tenebras noctem ostenac tenebras noctem ostenderet se non operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione meritorum ? an hic dies totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut per hoc, quod facta est uespera, peccatum rationalis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de scripturis nunc loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque naturarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilis. quae non ẽ facta
sed genita sapientia. inspiritales
atquȩrationalis creaturas
Sicutinanimas scãs s& ransfest
utinluminat ȩlucere possint:
Fitineis quȩdamluculent ȩra¬
tionis affectio quȩ potest accipi
factalux. Cumdicer& ds̃.
fiatlux. Siiam erat creatura
spiritalis quȩ nominecelisig¬
nificata ẽ In eo quod scriptũ
est. In principio fecit ds̃ cae
Scorumgra dibus. Sed
natura sublimitate prepositum:
quo autem modo simulfieripo¬
tuit: Et quo in lumina r&ur
& ipsa inluminatio acdiuer¬
so tempore natranda fuerit:
Paulo ante diximus cum de
materia tractaremus:
Sed huic loci succedentem noc¬
tem. ut ues pera fier&.
Quod facto intellecturisumus:
A tenebris uero qualibus talis lux
diuidipotuit. Dicentescrip¬
tura. Et diuist ds̃ int̃lucẽ
& tenebras: Num quid iam
erant peccatores & stultideci¬
dentes alumine ueritatis.
Inter quos & in eadem luce
permanentes. diuider& dr̃
tamquam interlucem tene¬
bras Etlucem uocans diem.

Expanded text:
mutabilis, quae non est facta, mutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritales atque rationales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut inluminatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus: fiat lux, si iam erat creatura spiritalis, quae nomine caeli significata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelocorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. Quo autem modo simul fieri potuit et quod illuminaretur, et ipsa illuminatio, ac diverso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia trSed huic luci succedentem noctem, ut uespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? a tenebris uero qualibus talis lux diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem