comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa eruptione testantẽ qua seriat᷑ ille cui
irascit᷑ : plus ẽ. utiq quã si surgens ira si lentio
premeret᷑. Si uero non solũ uox indignantis
audiat᷑ sed eaã uerbũ qđ iã certã uiduperatio¬
nẽ eiꝰ inquẽ ꝓsert᷑ designet & notetꝰ quis dubi¬
tet ãplius hoc. eẽ quã si solus indignationis
sonꝰ ederetur Itaq in primo unũ ẽ: id ÷ ira
sola insẽcundo duo: & ira & uox. quȩ irã signi¬
ficat. In teraio tria: et ira. et uex quȩ irã sĩgni¬
sicat. & in uoce ipsa certȩ uituperationis expressĩo
Uide nunc etiã tresreatꝰ. iudicii. concilii. Gehennȩ
ignis. Nã iniudicio adhac defensioni dat᷑ locus.
in concilio autẽ quđquã & iudiciũ esse soleat.
tam̃ quia inter ẽẽ. aliquid hoc loco fateri cogit
ipsa distinctio. uidet᷑ ad conciliũ ꝑtinere sen¬
tentiȩ ꝓlatio : quando non iã cũ ipso reo agitur
utrũ dampnandus sit. sed interse qui iudicant

Expanded text:
ipsa eruptione testantem qua feriatur ille cui ipsa eruptione testantem qua feriatur ille cui irascimur, plus est utique quam si surgens ira silentio premeretur. Si vero non solum vox indignantis audiatur, sed etiam verbum quod jam certam ejus vituperationem in quem profertur, designet et notet, quis dubitet amplius hoc esse, quam si solus indignationis sonus ederetur? Itaque in primo unum est, id est, ira sola; in secundo duo, et ira, et vox quae iram significat; in tertio tria, et ira, et vox quae iram significat: et in voce ipsa, certae vituperationis expressio. Vide nunc etiam tres reatus, judicii, concilii, gehennae ignis. Nam in judicio adhuc defensioni datur locus: in concilio autem quanquam et judicium esse soleat, tamen quia interesse aliquid hoc loco fateri cogit ipsa distinctio, videtur ad concilium pertinere sententiae prolatio; quando non jam cum ipso reo agitur, utrum damnandus sit, sed inter se qui judicant
Abbreviated transcription (Latin):
qe posset latinꝰ int̾pres ubi posuit racha pan¬
nosũ panere : nec uti uerbo inusitato. quod
et in latinae li ngua nullũ sit & ingreca in u¬
sitatũ Robilius ergo ẽ qđ audiui aquodam
hebrȩo: cũ id in t̾rogitsse. Dixit enĩ essẽ uocẽ non
significantẽ aliquid: sed in dignantis animi
motũ exprim̃tẽ. has inter iectiones grãmatici
uocant particulas orationis. significantes com¬
moti animi affectũ : uelut cũ dicit᷑ a dolente
heu. uel ab irascente hem. Quȩ uoces quarũq¬
linguarũ sunt ꝓpriȩ: nec in aliã linguã facile
transferunt᷑. Quȩ causa utiq co egit tã grecũ
interp̃tem quã latinũ uocẽ ipsã ponere : cum
quomodo eã interp̃taret᷑ non inueniret: Gra¬
dus itaq sunt in istis peccatis: ut primo qͥsq
irascat᷑ & eũ motũ retineat corde conceptũ lam
si extorserit uocẽ in dignantis ipsa cõmotio
non significantẽ aliquid. sed illũ animimotũ

Expanded text:
e posset latinus interpres ubi posuit Racha, pane posset latinus interpres ubi posuit Racha, pannosum ponere, nec uti verbo quod et in latina lingua nullum sit, et in graeca inusitatum. Probabilius est ergo quod audivi a quodam Hebraeo, cum id interrogassem: dixit enim esse vocem non significantem aliquid, sed indignantis animi motum exprimentem. Has interjectiones grammatici vocant particulas orationis significantes commoti animi affectum: velut cum dicitur a dolente, Heu; linguarum sunt propriae, nec in aliam linguam facile transferuntur; quae causa utique coegit tam Graecum interpretem, quam Latinum vocem ipsam ponere, cum quomodo eam interpretaretur, non inveniret. Gradus itaque sunt in istis peccatis, ut primo quisque irascatur, et eum motum retineat corde conceptum. Jam si extorserit vocem indignantis, ipsa commotio non significantem aliquid, sed illum animi motum
Abbreviated transcription (Latin):
Qui autẽ dixerit frĩ suo racha: reus erit con¬
cilio Qui autẽ dicerit fatuę reus erit gehen¬
nȩ ignis. Qu̾id int̾ est inter reũ iudicio & reũ
concilio. et reũ gehennȩ ignis: Namhoc postre¬
mũ grauissimũ sonat: et ad monet gadus qͦs dã
factos leuiorib: ad grauiora : donec ad gehennã
ignis ueniret᷑. Et ideo si leuius est. eẽ. reum
iudicio quã esse reũ concilio. Itẽ leuius est. eẽ.
reũ concilio quã esse reũ gehennȩ ignis: opor¬
tet leuius essẽ intelligat᷑ irascisine causa
frĩ. quã dicere racha : Et rursus leuius. eẽ.
dicere racha. quã dicere fatuȩ̨. Non enim
reatus ipsẽ haberet gradus: nisi gradatim
nec latinũ racha : Cȩtera uͦ insermone nr̃o
usitata sunt. Non nulli autẽ de greco trahere
uoluerunt interp̃tationẽ huiꝰ uocis. putanites
pannosũ dici racha. qm̃ grȩcę pannbs rachos
dicit᷑: Aquib tam̃ cũ quęritur qͥddicat᷑ grȩcȩ
pannosus. non respondent racha. Sed deni¬

Expanded text:
ri suo, Racha, reus erit concilio: qui autem dixerit, Fatue, reus erit gehennae ignis. Quid interest inter reum judicio, et reum concilio, et reum gehennae ignis? Nam hoc postremum gravissimum sonat, et admonet quosdam gradus factos a levioribus ad graviora, donec ad gehennam ignis veniretur. Et ideo si levius est reum esse judicio quam reum esse concilio; item levius est reum esse concilio, quam esse reum gehennae ignis; oportet levius esse intelligatur irasci sine causa fratri, quam dicere Racha, et rursus levius esse dicere Racha, quam dicere Fatue. Non enim reatus ipse haberet gradus, nisi gradatim nec latinum est Racha: caetera vero in sermone nostro usitata sunt. Nonnulli autem de graeco trahere voluerunt interpretationem hujus vocis, putantes pannosum dici Racha, quoniam graece pannus ῥάκος dicitur: a quibus tamen cum quaeritur quid dicatur graece pannosus, non respondent Racha; deind
Abbreviated transcription (Latin):
Sane quod etiã hoc non est nude positũ ut diceyetur
& dicent om̃e malũ aduersũ uos. sed additum est
puto qui uolunt de persecutionib & de famȩ sle tur pitudine
aloriam as idõ dicere ad se ꝑtinere xp̃m quod multa de illes
dicunt mala cũ e& uera dicunt᷑. quando de illoꝵ errore
dicunt᷑  Et si quando etiã nonnulla falsa iactantur.
qđ temeritate hominũ plerumq accidit : non tam̃ ꝓpt̃¬

Expanded text:
Sane quod etiam hoc non est nude positum, ut diceretur, Sane quod etiam hoc non est nude positum, ut diceretur, Et dicent omne malum adversum vos, sed additum est, dditum puto, qui volunt de persecutionibus et de famae suae turpitudine gloriari; et ideo dicere ad se pertinere Christum, quia multa de illis dicuntur mala; cum et vera dicantur, quando de illorum errore dicuntur: et si aliquando etiam nonnulla falsa jactantur, quod temeritate hominum plerumque accidit, non tamen p
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi autẽ sana fides non ẽ. non potest ẽẽ iustitia: quia iustꝰ
exfide uiuit. Neq schismatici aliquid sibi ex ista mer¬
cede ꝓmittant: quia similit̾ ubi haritas non. ẽ. non po¬
test ẽẽ iustitia. Dilectio enĩ ꝓximi. malũ non oꝑat᷑: quã
si haberent: non laniayent corpus xp̃i quod est eccła¬
Quęri autẽ potest quid int̾sit quod ait cũ uos maledi¬
cent &̾dicent omne malũ aduersum uos : cum
maledicere. hoc sit malũ dicere. Sed alit̃ maledi¬
ctum iactat᷑ cũ contumelia corã illo cui maledicit᷑
sicut dño nr̃o dictum. ẽ. nonne uerũ dicimus qđ
samaritanus es. & dȩmoniũ habes : alit̾ cũ absentis
fama ledit᷑. sicut de illo item scribit᷑. Alii dicebant
qđ ꝓpheta est. alii dicebant non. sed seducit pͦpłm
sersequi autem. ẽ. uim inferre. uel insidiis appe¬
tere: Quod fecit qui eũ tradidit: & qui eũ crucifixer̃

Expanded text:
ubi autem sana fides non est, non potest esse justitia; quia justus ubi autem sana fides non est, non potest esse justitia; quia justus ex fide vivit . Neque schismatici aliquid sibi ex ista mercede promittant; quia similiter ubi charitas non est, non potest esse justitia: dilectio enim proximi malum non operatur , quam si haberent, non dilaniarent corpus Christi, quod est EccQuaeri autem potest quid intersit, quod ait, Cum vobis maledicent, et dicent omne malum adversum vos, cum maledicere, hoc sit malum dicere. Sed aliter maledictum jactatur cum contumelia coram illo cui maledicitur, sicut Domino nostro dictum est, Nonne verum dicimus, quia Samaritanus es, et daemonium habes ? aliter cum absentis fama laeditur, sicut de illo item scribitur, Alii dicebant, Quia propheta est: alii autem dicebant, Non, sed seducit populum . Persequi autem, est vim inferre, vel insidiis appetere: quod fecit qui eum tradidit, et qui eum crucifixerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
aduertat quisquis delitias huius sȩculi & facultates yerum
tẽporaliũ quaerit in homine xp̃iano intrinsẽcꝰ ẽẽ beati¬
tudinẽ nr̃am: sic̃ de anima ecclesiastica ore prophetico
dicit᷑ Om̃is pulchritudo filiȩ regis intrinsecus: Nam ex¬
trinsecus maledicta & ꝑsecutiones & detractiones promit¬
tunt᷑ : de quib tam̃ magna merces in caelis est. quȩ sentiunt
in corde patientiũ eoꝵ qui iam possunt dicere. gloriam in
tribulationib scientes qm̃ tribulatio patientiã oꝑat᷑.
quidatus . ẽ. nobis. Non enĩ ista perpeti fruetuosum ẽ.
sed ista pati ꝓxp̃i nomine. non solũ aequo animo sed etiam
cũ exultatione tolerare. Nã multi heretici nomme xp̃i¬
ano animas decipientes. multa talia patiunt᷑. sed idõ
exeludunt᷑ abista mercede. quia non dictũ est tantũ beati
qui ꝑsecutionẽ patiunt᷑: sed additum ẽ ꝓpter iustitum.

Expanded text:
advertat quisquis delicias hujus saeculi et facultates rerum advertat quisquis delicias hujus saeculi et facultates rerum temporalium quaerit in nomine christiano, intrinsecus esse beatitudinem nostram; sicut de anima ecclesiastica ore prophetico dicitur: Omnis pulchritudo filiae regis intrinsecus : nam extrinsecus maledicta et persecutiones et detractiones promittuntur: de quibus tamen magna merces est in coelis, quae sentitur in corde patientium, eorum qui jam possunt dicere, « Gloriamur in tribulationibus; scientes quoniam tribulatio patientiam operatur, qui datus est nobis » . Non enim ista perpeti fructuosum est, sed ista pro Christi nomine non solum aequo animo, sed etiam cum exsultatione tolerare. Nam multi haeretici, nomine christiano animas decipientes, multa talia patiuntur: sed ideo excluduntur ab ista mercede, quia non dictum est tantum, Beati qui persecutionem patiuntur; sed additum est, propter justitiam:
Abbreviated transcription (Latin):
patiunt᷑ ꝓpt̃ iustitiã: quia ipsoꝵ ẽ. regnum caelorum
Haec oetaua sententia quȩ ad caput iedit. ꝑfectũq hominẽ
declarat : significat fortassẽ & circuncisionẽ octauodie
in ueteri testam̃to. & dñi resurrectionẽ post sabbatũ
qui est utiq octauus idemq primus dies: & celebyur¬
tionẽ octauarũ feriarũ quas in regeneratione noui ho¬
minis celebramus. & numero ipsõ pente costes. Nam se¬
ptenario septies multiplicato quo fiunt xl nouẽ. quasi
redeat᷑ ad caput quodie missus. ẽ. sp̃s sc̃s quo in regnũ
cȩloꝵ ducimͥ & hȩreditatẽ accipimus. & consolamur.
& pascim̃. & miscđiam consequimꝰ. & mundam. et
pacificamur. atq ita ꝑfecti om̃s extrinsẽcuis illatas
molestias ꝓueritate & iustitia sustinem Beati eritis
malũ aduersum uos mentientes. ꝓpt̃ me Gaudetẽ
& exultate : qm̃ merces ur̃a multa est in cęlis: Anim¬

Expanded text:
patiuntur propter justitiam; quoniam ipsorum est regnum coelorum. patiuntur propter justitiam; quoniam ipsorum est regnum coelorum. Haec octava sententia, quae ad caput redit, perfectumque hominem declarat, significatur fortasse et circumcisione octavo die in Veteri Testamento; et Domini resurrectione post sabbatum, qui est utique octavus, idemque primus dies; et celebratione octavarum feriarum, quas in regeneratione novi hominis celebramus; et numero ipso Pentecostes. Nam septenario numero septies multipredeatur ad caput; quo die missus est Spiritus sanctus, quo in regnum coelorum ducimur, et haereditatem accipimus, consolamur, et pascimur, et misericordiam assequimur, et mundamur, et pacificamur, atque ita persecutiones extrinsecus per illatas molestias pro veritate et justitia sustinemus. Beati estis dversum vos, mentientes, propter me. Gaudete et exsultate, quoniam merces vestra multa est in coelis. Anim
Abbreviated transcription (Latin):
terrã: Lugentib consolatio: tanquã scientib quid ami
ctio laborantib fortit̃q certantib ad salutẽ:. Beati qui
esuriunt & sitiunt iustitiã : qm̃ ipsi saturabunt᷑ Mise¬
ricordib misericordia. tanquã uero & optimo consilio uten¬
tib. ut hoc eis exhibeat᷑ a potentiore: qđ inualidioribus
exhibent: Beati misericordes. qm̃ ipsoꝵ miserebitur
Mundiscorde. facultas uidendi dm̃: tanquã purũ oculum
ad intelligenda aet̾na gerentib. Beati mundicordes
qm̃ ipsi dm̃ uidebunt Pacificis. di similitudo: tanquã
ꝑfecte sapientib formatisq ad imaginẽ dĩ ꝑ regeneroe¬
tionẽ renouati hominis. Beati pacifici. qm̃ ipsi fili dĩ
uocabunt᷑. Et ista quidem in hac uita compleri possunt:
sicut completa eẽ in apłis credimꝰ. NÃ illa om̃i moda
in anglicam formã mutatio quae post hanc uitã ꝓmittit᷑:
nullis uerbis exponi potest. Beati ergo qui ꝑsecutionẽ

Expanded text:
terram. Lugentibus consolatio, tanquam scientibus quid amisterram. Lugentibus consolatio, tanquam scientibus quid amisctio laborantibus fortiterque certantibus ad salutem: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur. Misericordibus misericordia, tanquam vero et optimo consilio utentibus, ut hoc eis exhibeatur a potentiore, quod invalidioribus exhibent. Beati misericordes; quoniam ipsorum miserebitur. Mundis corde facultas videndi Deum, tanquam purum oculum ad intelligenda aeterna gerentibus. Beati mundi corde; quoniam ipsi Deum videbunt. Pacificis Dei similitudo, tanquam perfecte sapientibus formatisque ad imaginem Dei per regenerationem renovati hominis: Beati pacifici; quoniam ipsi filii Dei vocabuntur. Et ista quidem in hac vita possunt compleri, sicut completa esse in Apostolis credimus. Nam illa omnimoda in angelicam formam mutatio, quae post hanc vitam promittitur, nullis verbis exponi potest. Beati ergo qui persecutionem
Abbreviated transcription (Latin):
cupimus adiuuari. De quib hic dicit᷑. Beati misericordes
Intellectus congruit mundis corde: tanquã purgato oculo
quocerni possit qđ corporeus oculus ñ uidit. nec auris audiũ.
nec in cor hominis ascendit. De quib. hic dicit᷑. Beati mundi
cordes Sapientia congruit pacificis. in quib iã ordinata
sunt om̃ia: nullusq motus aduersus rationẽ rebellis est.
sed cuncta obtẽperant spiritui hominis. cũ & ipse obtẽꝑat
dõ De quib hic dicit᷑. Beati pacifici: Unũ autẽ premiũ
quod est regnũ cȩloꝵ. ꝓ ipsis gradib uarie nominatũ. ẽ
In primo sĩcut oportebat positũ est regnũ cęloꝵ. qđ est
ꝑfecta suminaq sapientia animȩ rationalis Sic itaq
tanquã diceret᷑ initiũ sapientiȩ timor dĩ Mitibus:
haereditas data. ẽ. tanquã testam̃tũ patris cũ pietate
quaerentib. Beati mites. qm̃ ipsi heyeditate possĩdebt̃

Expanded text:
cupimus adjuvari: de quibus hic dicitur, Beati misericordes. cupimus adjuvari: de quibus hic dicitur, Beati misericordes. Intellectus congruit mundis corde, tanquam purgato oculo, quo cerni possit quod corporeus oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit : de quibus hic dicitur, Beati mundi corde. Sapientia congruit pacificis, in quibus jam ordinata sunt omnia, nullusque motus adversus rationem rebellis est, sed cuncta obtemperant spiritui hominis, cum et ipse obtemperet Deo: de quibus hic dicitur, Beati pacifici. 12. Unum autem praemium quod est regnum coelorum, pro his gradibus varie nominatum est. In primo, sicut oportebat, positum est regnum coelorum, quod est perfecta summaque sapientia animae rationalis. Sic itaque Tanquam diceretur: Initium sapientiae timor Domini . Mitibus haereditas data est, tanquam testamentum patris cum pietate quaerentibus: Beati mites, quoniam ipsi haereditate possidebunt
Abbreviated transcription (Latin):
quib apłsdicit. Noli altũ sapere sed time : id ẽ. noli extolli:
Pietas congruit.mitibus Qui enĩ piequęrit. honorat scãm
scripturam : & non rep̃hendit qđ nondũ intelligit. & ꝓpt̃ea
non resistit: qđ est mitem ẽẽ. Unde hic dicit᷑. beati mites
Scientia congruit lugentib : qui iã cognouer̃ inscripturis
quib malis uincti teneant᷑. Quȩ tanquã bona & uti¬
lia ignorantes appetiuer̃. De quib hic dicit᷑. beati qui
lugent. Fortitudo congruit esurientib & sitientibus
Laborant enĩ desiderantes gaudiũ de ueris bonis & amorem
a t̾renis & corporalib auertere cupientes . De quib hic dicit᷑
Beati qui esuriunt & sitiunt iustitiã. Consilium congruit
misericordib. Hoc enĩ unũ remediũ. ẽ. de tantis malis eua¬
dendi : ut dimittamꝰ sicut nob̵ dimitti uolumus. & ad iu¬
uenius in quo possum̾ alios. sicut nos in quo non possumꝰ

Expanded text:
quibus Apostolus dicit, Noli altum sapere, sed time ; id est, noli extolli. quibus Apostolus dicit, Noli altum sapere, sed time ; id est, noli extolli. Pietas congruit mitibus: qui enim pie quaerit, honorat sanctam Scripturam, et non reprehendit quod nondum intelligit, et propterea non resistit, quod est mitem esse: unde hic dicitur, Beati mites. Scientia congruit lugentibus, qui jam cognoverunt in Scripturis quibus malis vincti teneantur, quae tanquam bona et utilia ignorantes appetiverunt: de quibus hic dicitur, Beati qui lugent. Fortitudo congruit esurientibus et sitientibus: laborant enim desiderantes gaudium de veris bonis, et amorem a terrenis et corporalibus avertere cupientes: de quibus hic dicitur, Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam. Consilium congruit misericordibus: hoc enim unum remedium est de tantis malis evadendi, ut dimittamus, sicut nobis dimitti volumus; et adjuvemus in quo possumus alios, sicut nos in quo non possumus
Abbreviated transcription (Latin):
regnũ celoꝵ. Cum autẽ dicit᷑ quis nos separabit atia¬
ritate xp̃i. tribulatio. an angustia. an ꝑsccutio. anfa¬
mes. annuditas. an periculũ. an gladius: septẽ sunt
ergo quae ꝑficiunt: Nam octaua clarficat & qđ
ꝑfectum ẽ. demonstrat: ut ꝑ hos gradus ꝑficiant᷑ & cȩceri.
tanquã a capite rursus exordiens : Uidet᷑ ergo michi etiã septi¬
formis oꝑatio sp̃i sc̃ĩ de qua isãias loquit᷑. his gradibus sententusq
congruere : sed int̃ est ordinis. Nã ibi enumeratio ab excellen
tiorib coepit: hic uero ab inferiorib Ibi nãq incipit a sapi¬
entia : & desinit ad timorem dĩ. Sed initiũ sãpientiȩ timor
dĩ est. Qua ꝓpt̃ si gradatĩ tanquã ascendentes numeremus.
primus ibi est timor dĩ. secunda pietas. tertia scientia.
quarta fortitudo. quintũ consiliũ. sextus intellectus. septi¬
ma sapientia Timordĩ congruit humilib. de quibus hic
dicitur. Beati pauꝑesspũ : Id est non inflati. non superbi.

Expanded text:
parabit a charitate Christi, tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? Septem sunt ergo quae perficiunt, nam octava clarificat, et quod perfectum est demonstrat, ut per hos gradus perficiantur caetera, tanquam a capite rursum exordiens. Videtur ergo mihi etiam septiformis operatio Spiritus sancti, de qua Isaias loquitur , his gradibus sententiisque congruere. Sed interest ordinis; nam ibi entioribus coepit, hic vero ab inferioribus. Ibi namque incipit a sapientia, et desinit ad timorem Dei: sed initium sapientiae timor Domini est. Quapropter si gradatim tanquam ascendentes numeremus, primus ibi est timor Dei, secunda pietas, tertia scientia, quarta fortitudo, quintum consilium, sextus intellectus, septima sapientia. Timor Dei congruit humilibus, de quibus hic dicitur, Beati pauperes spiritu, id est non inflati, non superbi:
Abbreviated transcription (Latin):
conscientia bonorum operum: ualens ad contẽ¬
plandũ illud summũ bonũ quod solo puro & sereno
intellectu cermpotest. Postrema est septima ipsa
sapientia id est contemplatio ueritatis : pacificans
totũ hominẽ & suscipiens similitudinẽ dĩ. quae
ita concluditur. Beati pacifici: qm̃ ipsi filii dĩ
uocabunt᷑ Octaua tanquã ad caput redit :
quia consũmatũ ꝑfectumq ostendit & ꝓbat. ltaque
in prima & occaua nominatũ est regnũ eeloꝵ. Beati

Expanded text:
conscientia bonorum operum valens ad contemconscientia bonorum operum valens ad contemplandum summum illud bonum, quod solo puro et sereno intellectu cerni potest. Postremo est septima ipsa sapientia, id est contemplatio veritatis, pacificans totum hominem, et suscipiens similitudinem Dei, quae ita concluditur: Beati pacifici; quoniam ipsi filii Dei vocabuntur. Octava tanquam ad caput redit; quia consummatum perfectumque ostendit et probat: itaque in prima et in octava nominatum est regnum coelorum, Bea
Abbreviated transcription (Latin):
Inde iam incipit scire quib nodis saeculi huius per
carnalẽ consuetudinẽ ac peccata teneat᷑. Itaque
in hoc tertio gradu in quo scientia. ẽ. luget᷑ Amissio
summi boni. quia in heret᷑ extremis : in quarto
autem gradu labor est ubi uehement̃ incumbitur.
ut se se animus auellat abhis quib pestifera dulcedi¬
ne innexus.ẽ. Hic ergo esurit᷑ & sitit᷑ iustitia. & multũ
necessaria fortitudo : quia non yelinquit᷑ sine dolore.
qđ cũ delectatione retinet᷑. Quinto aut̾ẽ gradu ꝑseue¬
rantib in labore datur euadendi consiliũ : quia nisi
quisq adiuuet᷑ a superiore. nullomodo sibi. ẽ. idoneus
ut se se tantis miseriarũ implicamentis expediat
Est autem iustũ consiliũ : ut qui se apotentiore ad¬
iuuari uult. adiuuet infirmiorem in quo est ipse
potentior. Itaq beati misericordes : quia ipsorum
miserebit᷑. Sexto gradu est cordis munditia debona

Expanded text:
Inde jam incipit scire quibus nodis saeculi hujus per Inde jam incipit scire quibus nodis saeculi hujus per carnalem consuetudinem ac peccata teneatur: itaque in hoc tertio gradu, in quo scientia est, lugetur amissio summi boni, quia inhaeretur extremis. In quarto autem gradu labor est, ubi vehementer incumbitur ut sese animus avellat ab eis quibus pestifera dulcedine innexus est: hic ergo esuritur et sititur justitia, et multum necessaria est fortitudo; quia non relinquitur sine dolore quod cum delectatione retinetur. Quinto autem gradu perseverantibus in labore datur evadendi consilium; quia nisi quisque adjuvetur a superiore, nullo modo sibi est idoneus ut sese tantis miseriarum implicamentis expediat: est autem justum consilium, ut qui se a potentiore adjuvari vult, adjuvet infirmiorem in quo est ipse potentior: itaque Beati misericordes; quia ipsorum miserebitur. Sexto gradu est cordis munditia, de bona
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad octauã sententiã ubi ait: beatiqui
ꝑsecutionẽ patiunt᷑ ꝓpter iustitiam : qñm
ipsorum . ẽ. regnum caelorũ. Inde iam incipit
loqui. prȩsentes compellans : cum & illa quae
supra dicta sunt. ad eos etiã pertinerent qui prȩ¬
sentes audiebant : & hȩc postea quae uident᷑
p̃sentibus specialit̃ dici. ꝑtineant etiã ad illos
qui absentes uel post futuri erant. Qua ꝓpt̃.
iste sententiarũ numerus diligenter consideran¬
dus est Incipit enĩ beatitudo ab humilitate
Beati pauperes sp̃ũ : id est non inflati. Dum se
diuinae auctoritati subdit anima. timens
post hanc uitã ne pergat ad poenas. etiã si forte
in hac uita sibi beata esse uideatur: inde ue¬
nit ad diuinarum scripturarũ cognitionem :
ubi oportet eã se mitem prebere pietati : ne id quod
imperitis uidet᷑ absurdum uituperare audeat: &
peruicacibus concestationib efficiatur indocilis

Expanded text:
usque ad octavam sententiam, ubi ait: Beati qui usque ad octavam sententiam, ubi ait: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam; quoniam ipsorum est regnum coelorum. Inde jam incipit loqui praesentes compellans, cum et illa quae supra dicta sunt, ad eos etiam pertinerent, qui praesentes audiebant; et haec postea quae videntur praesentibus specialiter dici, pertineant etiam ad illos qui absentes vel post futuri erant. Quapropter iste sententiarum numerus diligenter considerandus est. Incipit enim beatitudo ab humilitate: Beati pauperes spiritu, id est, non inflati, dum se divinae auctoritati subdit anima, timens post hanc vitam ne pergat ad poenas, etiamsi forte in hac vita sibi beata esse videatur. Inde venit ad divinarum Scripturarum cognitionem, ubi oportet eam se mitem praebere pietate, ne id quod imperitis videtur absurdum vituperare audeat, et pervicacibus concertationibus efficiatur indocilis.
Abbreviated transcription (Latin):
ribus potest : nisi superiori se ipse subiciat
Et haec est pax quae dat̾ int̾ra hominib bonȩ uo¬
luntatis Haec uita consum mati perfectiq
sapientis. De huiusmodi regno pacatissimo &
ordinatissimo. missus est foras princeps huius
saeculi : qui ꝑuersis in ordinatisq dominatur
Hac pace intrinsecus constituta atq firmata.
qua scunq ꝑsecutiones ille qui foras missus est
forinsecus concitauerit : auget głam quȩ se¬
cundum dm̃ est. non aliquid in illo ȩdificio
labefactans : sed deficientib machinis suis in no¬
tescere faciens quanta firmitas intus extru¬
cta sit Idõ sequit᷑ Beati qui ꝑsecutionem
patiunt᷑ ꝓpter iustitiam : quia ipsorum. ẽ regiũ
Iam enĩ cȩtera compellans loquit᷑ ad illos qui ad¬
erant dicens. Beati eritis cũ uobis malediceNT
& ꝑsequent᷑ uos. Superiores autẽ sententias
generalit̃ digerebat. Non enim dixit beati
qm̃ ipsi possĩ debunt terrã. Et ita cęteras

Expanded text:
ribus potest, nisi superiori se ipse subjiciat. ribus potest, nisi superiori se ipse subjiciat. Et haec est pax quae datur in terra hominibus bonae voluntatis ; haec vita consummati perfectique sapientis. De hujusmodi regno pacatissimo et ordinatissimo missus est foras princeps hujus saeculi, qui perversis inordinatisque dominatur. Hac pace intrinsecus constituta atque firmata, quascumque persecutiones ille qui foras missus est, forinsecus concitaverit, auget gloriam quae secundum Deum est; non aliquid in illo aedificio labefactans, sed deficientibus machinis suis innotescere faciens quanta firmitas intus exstructa sit. Ideo sequitur: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam; quoniam ipsorum est regnum Jam enim caetera compellans loquitur ad illos qui aderant, dicens: Beati eritis, cum vobis maledicent, et persequentur vos. Superiores autem sententias generaliter dirigebat: non enim dixit, Beati quoniam ipsi possidebunt terram. Et ita caeteras
Abbreviated transcription (Latin):
& in simplicitate cordis quaerite illũ. Hoc est
enĩ mundũ cor quod est simplex cor. Et quem¬
ad modũ lumen hoc uideri non potest. nisi oculis
mundis: ita nec ds̃ uidetur. nisi mundũ sit illud
quo uideri potest. Beati pacifici: qm̃ ipsi filui
dĩ uocabunt᷑. In pace ꝑfectio est ubi nichil
repugnat: & idõ filii dĩ pacifici : qm̃ nichil
resistit dõ. Et utiq filii similitudinẽ patris
habere debent. Pacifici autẽ in semet ipsis
sunt. qui om̃s animi sui motus componentes
& subicientes rationi id est menti & spiritui:
carnalesq concupiscentias habentes edomitas:
fiunt regnum dĩ. In quo ita sunt ordinata om̃ia:
ut id quod est in homine precipuum & excel¬
lens. hoc imperet cȩteris non reluctantib
quae sunt nobis bestusq communia : atq id¬
ipsum quod excellit in homine id est mens &
ratio subiciat᷑ potiori quod est ipsa ueritas uni¬
genitus dĩ filius. Neq enim imperare inferio¬

Expanded text:
Et in simplicitate cordis quaerite illum . Hoc est Et in simplicitate cordis quaerite illum . Hoc est enim mundum cor, quod est simplex cor: et quemadmodum lumen hoc videri non potest, nisi oculis mundis; ita nec Deus videtur, nisi mundum sit illud quo videri potest. 9. Beati pacifici; quoniam ipsi filii Dei vocabuntur. In pace perfectio est, ubi nihil repugnat; et ideo filii Dei pacifici, quoniam nihil resistit Deo, et utique filii similitudinem patris habere debent. Pacifici autem in semetipsis sunt, qui omnes animi sui motus componentes et subjicientes rationi, id est menti et spiritui, carnalesque concupiscentias habentes edomitas, fiunt regnum Dei: in quo ita sunt ordinata omnia, ut id quod est in homine praecipuum et excellens, hoc imperet caeteris non reluctantibus, quae sunt nobis bestiisque communia; atque idipsum quod excellit in homine, id est mens et ratio, subjiciatur potiori, quod est ipsa veritas unigenitus Filius Dei. Neque enim imperare inferio
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc mundo amplectebant᷑. amittunt: Non
enĩ gaudent his rebus quib ante gaudebant:
& donec fiat in illis amor aet̾norũ: non nulla
mestitia sautiantur. Consolabuntur ergo
spũ scõ : qui maxime ꝓpterea paraclit̾os
nominatur id est consõlator : ut tẽporalẽ
amittentes aeterna lȩtitia ꝑfruant᷑. Beati
qui esuriunt & sitiunt iustitiã: quia ipsi satura¬
buntur. Iam istos: amatores dicit ueri & in con¬
cussi boni. Illo ergo cibo saturabunt᷑ : de quo
ipse dñs dicit. Meus cibus est ut faciam uolun¬
tatem patris mei quod est iustitia. & illa
aqua dequa quisq biberit ut idem dicit:
fiet in eo fons aquae salientis in uitã a et̾nã
Beati misericordes: qnm ipsorum miserebitur
B eatos eẽ dicit qui subueniunt miseris: qm̃ eis
ita rependitur ut de miseria liberentur
Beati mundo corde : qm̃ ipsi dm̃ uidebunt
Quã ergo stulti sunt. qui dm̃ istis exteriorib oculis
quaerunt : cũ corde uideat᷑ sicut alibi scriptũ est.

Expanded text:
in hoc mundo chara amplectebantur, amittunt: non enim gaudent his rebus, quibus ante gaudebant; et donec fiat in illis amor aeternorum, nonnulla moestitia sauciantur: consolabuntur ergo Spiritu sancto, qui maxime propterea paracletus nominatur, id est consolator, ut temporalem amittentes aeterna laetitia perfruantur. 6. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur. Jam istos amatores dicit veri et inconcussi boni. Illo ergo cibo saturabuntur, de quo ipse Dominus dicit, Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, quod est justitia: et illa aqua, de qua quisquis biberit, ut idem dicit, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . 7. Beati misericordes; quoniam ipsorum miserebitur. Beatos esse dicit qui subveniunt misseris, quoniam eis ita rependitur, ut de miseria liberentur. 8. Beati mundi corde; quoniam ipsi Deum videbunt. Quam ergo stulti sunt qui Deum istis exterioribus oculis quaerunt, cum corde videatur, sicut alibi scriptum est,
Abbreviated transcription (Latin):
domũ puto dictã habitationẽ hominũ. id est
ipsum mundũ. ꝓpt̃ id qđ superius ait : uos estis lu¬
men mundi. Aut sidomum quisq uult accipere
lum̃ ur̃m coram hominib: : ut uideant bona facta
ur̃a : & glorificent patrem ur̃m qui in caelis ẽ Si¬

Expanded text:
domum puto dictam habitationem hominum, id est domum puto dictam habitationem hominum, id est ipsum mundum, propter id quod superius ait, Vos estis lumen mundi: aut si domum quisque vult accipere lumen vestrum coram hominibus, ut videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis es
Abbreviated transcription (Latin):
sura mensi fueritis: in ea remetiet᷑ uob siue qum̃
tẽporalia bona quae in corpore ꝑagunt᷑ certa dierũ
mensura & in coant᷑ & transeunt quã fortasse signi¬
ficat modius : Aet̃na uͦ & spiritalia. nullo tali
fine cohercentur Non enim ad mensurã
dat ds̃ spm. Sub modio ergolucernã ponit :
quisquis lucem doctrinȩ bone cõmodis tẽpora¬
autẽ : qui corpus suũ ministerio dĩ subicit. ut
superior sit p̃dicatio ueritatis. & inferior
seruitus corporis Per ipiam tam̃ corporis
seruitutẽ excelsior luceat doctrina: quae
ꝑ officia corporalia. id est ꝑ uocẽ & linguã
& caeteros corporis motus in bonis operibus
insinuatur discentibus. Suꝑ candelabrum
ergo ponit lucernã: cũ dicit̾ apłs Non sic
pũgno tanquã aerem cȩdens : sed castigo
corpus meũ & seruituti subicio: ne forte aliis
praedicans ipse reprobus inueniar. Quod
uero ait. ut luceat om̃ib qui in domo sunt :

Expanded text:
sura mensi fueritis, in ea remetietur vobis : sive quoniam sura mensi fueritis, in ea remetietur vobis : sive quoniam temporalia bona, quae in corpore peraguntur, certa dierum mensura et inchoantur et transeunt, quam fortasse significat modius; aeterna vero et spiritualia nullo tali fine coercentur: Non enim ad mensuram dat Deus spiritum . Sub modio ergo lucernam ponit, quisquis lucem bonae doctrinae commodis temporaautem, qui corpus suum ministerio Dei subjicit, ut superior sit praedicatio veritatis, et inferior servitus corporis: per ipsam tamen corporis servitutem excelsior luceat doctrina, quae per officia corporalia, id est per vocem et linguam et caeteros corporis motus in bonis operibus insinuatur discentibus. Super candelabrum ergo ponit lucernam, cum dicit Apostolus, Non sic pugno tanquam aerem caedens; sed castigo corpus meum, et servituti subjicio, ne forte aliis praedicans ipse reprobus inveniar . Quod vero ait, Ut luceat omnibus qui in domo sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
stolicum salem dñs misit: & hic mundũ non cȩlũ
& terrã. sed homines qui sunt inmundo uel dili¬
gunt mundũ oportet intelligi: quib illuminan¬
dis apłi missi sunt. Non potest ciuitas abscon¬
inquo disputat dñs. Neqͦ accendunt lucernã
& ponunt eã subiodio. Quid putamus ita eẽ
dictũ sub modio. ut occultatio tantũ lucernae
accipienda sit tanquã sidiceret. nemo accen¬
dit lucernã & occultat illã : An aliquid etiã
modius significat: ut hoc sit ponere lucernã sub
modio sũperiora facere corporis commoda
quã prȩdicationẽ ueritatis. ut idõ quisq leis corpora
non praedicet. dũ timec ne aliquid in rebus corpora¬
liduis & temporalib molestiȩ patiatur: stbene
modus dicit᷑ siue ꝓpt̃ retributionẽ mensure q
eaquisq recipit quȩ gessit in corpore : ut illie
inquit apłs recipiat unus quisꝙ quȩ gesit incorpore
Et tanquã de hoc modio corporis dicit᷑. inqua men¬

Expanded text:
stolicum salem Dominus misit. Et hic mundum non coelum stolicum salem Dominus misit. Et hic mundum non coelum et terram, sed homines qui sunt in mundo vel diligunt mundum, oportet intelligi, quibus illuminandis Apostoli missi sunt. Non potest civitas absconin quo disputat Dominus. Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio. Quid putamus? ita esse dictum sub modio, ut occultatio tantum lucernae accipienda sit, tanquam si diceret, Nemo accendit lucernam, et occultat illam? an aliquid etiam modius significat, ut hoc sit ponere lucernam sub modio, superiora facere corporis commoda, quam praedicationem veritatis; ut ideo quisque veritatem non praedicet, dum timet ne aliquid in rebus corporalibus et temporalibus molestiae patiatur? Et bene modius dicitur, sive propter retributionem mensurae, quia ea quisque recipit quae gessit in corpore, ut illic, inquit Apostolus, recipiat unusquisque quae gessit in corpore : et tanquam de hoc modio corporis alio loco
Abbreviated transcription (Latin):
nec auferri Itaq s̃i sal infatuatũ fuerit. in quo saliet᷑ :
idest sĩuos ꝑ quos condiendi sunt quodã modo popłi
metu psecutionũ tẽporaliũ amiseritis iegia cȩlorum:
qui erunt homines ꝑ quos uobis error auferatur cũ
uos elegerit ds̃ ꝓ quos errorem auferat caeterorum
Ergo ad nichilũ uilet infatuatũ : nisi ut mittat᷑ foras
& calcet᷑ ab hominibus: Nonitaq calcat᷑ ab hominib
qui patitur ꝑsecutionem : sed qui ꝑsecutionẽ timen¬
do infatuatur. Calcari enĩ non potest nisi inferior
S ed inferior non ẽ: qui quãuis corpore multa int̾ra
sustineat : corde tam̃ fixus in caelo est. Uos estis
lum̃ mundi Quomodo dix̃ superius alterrȩ sic nune
dicit lum̃ mundi. Nam neq superius ista terra ac¬
cipienda est quã pedib corporeis calcamus : sed
homines qui interra habitant uel etiã peccatores
quoꝵ condiendis & extinguendis putoribus apo¬

Expanded text:
nec auferri. Itaque si sal infatuatum fuerit, in quo salietur? nec auferri. Itaque si sal infatuatum fuerit, in quo salietur? id est, si vos per quos condiendi sunt quodammodo populi, metu persecutionum temporalium amiseritis regna coelorum; qui erunt homines per quos a vobis error auferatur, cum vos elegerit Deus, per quos errorem auferat caeterorum? Ergo ad nihilum valet sal infatuatum, nisi ut mittatur foras, et calcetur ab hominibus. Non itaque calcatur ab hominibus qui patitur persecutionem, sed qui persecutionem timendo infatuatur. Calcari enim non potest nisi inferior: sed inferior non est qui quamvis corpore multa in terra sustineat, corde tamen fixus in coelo est. 17. Vos estis lumen mundi. Quomodo dixit superius sal terrae, sic nunc dicit lumen mundi. Nam neque superius ista terra accipienda est, quam pedibus corporeis calcamus, sed homines qui in terra habitant, vel etiam peccatores, quorum condiendis et exstinguendis putoribus apo
Abbreviated transcription (Latin):
uerã fidem &̃ catholicã disciplinã xp̃ianus uocat᷑. Gaudete
inquit & exultate: qm̃ merces ur̃a multa est in caelis
Non hic caelos dici puto superiores partes huius uisibilis
mundi Non enĩ merces nr̃a quae in concussa & ȩt̃na ẽẽ
debet in rebus uolubilib & tẽporalib collocanda. ẽ : sed
in caelis dictũ puto insp̃ĩtalib firmam̃tis ubi habitat
sempit̃na iustitia. In quorũ comparationẽ terra dicit᷑
anima miqua: cui peccanti dictũ. ẽ. terra es & in t̾rã
est: Sentiunt ergo iam istam mercedẽ qui gaudent spiri¬
& ꝓphetas : qui ante uos fuerunt. Nunc ꝑsecutionem
generalit̃ posuit : & in maledictis. & indilaceratione
famȩ. Et bene exemplo ad ortatus. ẽ : quia uerti dicentes
solent ꝑsẽcutionẽ pati:. Nec tam̃ idõ ꝓpħȩ antiquĩ: aueri
estis salterrae : ostendens fatuos. eẽ. iudicandos: qui tem
poraliũ bonorũ uel copiã sectantes. uel in opiã metuentes:
amittunt aet̃na quae nec dari possunt abhominibus

Expanded text:
 catholicam disciplinam Christianus vocatur. 15. Gaudete, inquit, et exsultate, quoniam merces vestra multa est in coelis. Non hic coelos dici puto superiores partes hujus visibilis mundi. Non enim merces nostra, quae inconcussa et aeterna esse debet, in rebus volubilibus et temporalibus collocanda est. Sed in coelis dictum puto, in spiritualibus firmamentis, ubi habitat sempiterna justitia: in quorum comparatione terra dicitur anima iniqua, cui peccanti dictum est, Terra es, et in terram est . Sentiunt ergo jam istam mercedem, qui gaudent spiriet Prophetas qui ante vos fuerunt. Nunc persecutionem generaliter posuit, et in maledictis et in dilaceratione famae; et bene exemplo adhortatus est, quia vera dicentes solent persecutionem pati: nec tamen ideo Prophetae atis poralium bonorum vel copiam sectantes, vel inopiam metuentes, amittunt aeterna, quae nec dari possunt ab hominibus,
Abbreviated transcription (Latin):
potius : ut & foris dũ non occidimꝰ. & in cor¬
dedũ non irascim. in nocentiã custodiamꝰ
Audistis ergo inquit quia dictũ ẽ. antiquis.
Non occidẽs. Qui autẽ occiderit: reuserit
iudicio. Ego autẽ dico uobis : quia om̃is qui

Expanded text:
potius, ut et foris dum non occidimus, et in corpotius, ut et foris dum non occidimus, et in corde dum non irascimur, innocentiam custodiamus. 22. Audistis ergo, inquit, quia dictum est antiquis, Non occides: qui autem occiderit, judicio reus erit. Ego autem dico
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo qui soluerit illa minima & sic docuerit.
minimus uocabit᷑ Qui autẽ fecerit illa mimi¬
ma & sic docuerit. non iã magnus haben¬
dus.ẽ. & idoneus regnocȩloꝵ: sed tam̃ non tã
minimus quã ille qui soluit. Ut autẽ sit ma¬
gnus atq illi regno aptus : facere debet & do¬
cere sicut xp̃s nunc docet : id est. ut ab un¬
det iustitia eius suꝑ scribarum & pharisȩ¬
orum. lustitia pharisȩorũ est. ut non oc¬
cidant : iustitia eoꝵ qui intraturi sunt
in regnũ dĩ ut non irascantur sine causa
Minimũ est ergo non occidere: Et qui illud
soluerit: minimus uocabit᷑ in regno cęloꝵ
Qui autẽ illud impleuerit ut non occidat.
non continuo magnus erit & idoneus. regno caȩ¬
lorũ : sed tam̃ ascendit aliquem gradum
Per ficiet᷑ autẽ sinec irascat᷑ sine causa. Quod
siꝑfecerit: multo remotior erit ab homi¬
ridio. Qua ꝓpt̃ quidocet ut non irascam.
non soluit legẽ ne occidamus. sed implet

Expanded text:
Ergo qui solverit illa minima, et sic docuerit, Ergo qui solverit illa minima, et sic docuerit, minimus vocabitur: qui autem fecerit illa minima, et sic docuerit, non jam magnus habendus est et idoneus regno coelorum; sed tamen non tam minimus quam ille qui solvit: ut autem sit magnus atque illi regno aptus, facere debet et docere, sicut Christus nunc docet, id est, ut abundet justitia ejus super Scribarum et Pharisaeorum. Justitia Pharisaeorum est, ut non occidant; justitia eorum qui intraturi sunt in regnum Dei, ut non irascantur sine causa: minimum est ergo non occidere; et qui illud solverit, minimus vocabitur in regno coelorum: qui autem illud impleverit ut non occidat, non continuo magnus erit et idoneus regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum; perficietur autem, si nec irascatur sine causa: quod si perfecerit, multo remotior erit ab homicidio. Quapropter qui docet ut non irascamur, non solvit Legem ne occidamus, sed implet
Abbreviated transcription (Latin):
Id est non solũ illa minima legis p̃cẽpta imple¬
ueritis quȩ in coant hominẽ. sed etiã ista quȩ
ame addunt᷑ qui non ueni soluere legem sed
implere: non in trabitis in regnum caelorũ
Sed dicis michi. Si de illis mandatis minimis
cũ superius loqueret᷑ dix̃ minimũ uocari in
regno cęlorũ quisquis unũ eoꝵ soluerit. & scđm
suam solutionẽ docuerit: magnũ autẽ uocari
quisquis ea fecerit & sic docuerit: & exeo iã
in regno caelorũ futurũ eẽ. quia magnus. ẽ.
quid opus. ẽ. addi p̃ceptis legis minimis. si iã
in regno cȩloꝵ potest eẽ quia magnus.ẽ. quisqͥs
ea fecerit & sic docuerit: Qua ꝓpt̃. sic est ac¬
cipienda illa sententia. qui autẽ fecerit &
docuerit sic magnus uocabit᷑ in regnoceloꝵ
Id est non seđm illa minima: sed seđm ea
quae ego dicturus sum. Quȩ sunt autẽ
ista: Ut abundet iustitia inquit ur̃a
suꝑ scribarũ & phariseorũ : quia nisi abunda¬
uerit. non intrabitis in regnum caelorum

Expanded text:
isi non solum illa minima Legis praecepta impleveritis quae inchoant hominem, sed etiam ista quae a me adduntur, qui non veni solvere Legem, sed implere, non intrabitis in regnum coelorum. Sed dicis mihi: Si de illis mandatis minimis cum superius loqueretur, dixit minimum vocari in regno coelorum quisquis unum eorum solverit, et secundum suam solutionem docuerit; magnum autem vocari quisquis ea fecerit, et sic docuerit, et ex eo jam in regno coelorum futurum esse quia magnus est: quid opus est addi praeceptis Legis minimis, si jam in regno coelorum potest esse, quia magnus est quisquis ea fecerit, et sic docuerit? Quapropter sic est accipienda illa sententia, Qui autem fecerit et docuerit sic, magnus vocabitur in regno coelorum: id est, non secundum illa minima, sed secundum ea quae ego dicturus sum. Quae sunt autem ista? Ut abundet justitia, inquit, vestra super Scribarum et Pharisaeorum; quia nisi abundaverit, non intrabitis in regnum coelorum.
Abbreviated transcription (Latin):
Qui enĩ soluerit & docuerit sic. id est scđm id
qđ soluit. non scđm id qđ inuenit & legit .
minimꝰ uocabit᷑ in regno cęloꝵ. Et fortasse
idõ non erit in regnocȩloꝵ : ubi nisi magni
esse non possunt. Qui autẽ fecerit & docuerit
sic : hoc ẽ. qui non soluerit & docuerit sic. scđm
caelorũ quo magni ad mittunt᷑. Ad hoc enĩ

Expanded text:
Qui ergo solverit et docuerit sic, id est, secundum id Qui ergo solverit et docuerit sic, id est, secundum id quod solvit, non secundum id quod invenit et legit, minimus vocabitur in regno coelorum: et fortasse ideo non erit in regno coelorum, ubi nisi magni esse non possunt. Qui autem fecerit et docuerit sic, hoc est, qui non solverit, et docuerit sic, secundum coelorum, quo magni admittuntur: ad hoc enim
Abbreviated transcription (Latin):
soluit qđ inuenit: sed magis ꝑficiendo con¬
firmat. Et idõ sequit᷑ & dicit᷑. Am̃ dico
uobis donec transeat cęlũ & terra. iota
unum uł unus apex non transiet alege.
donec hȩc om̃ia fiant. Dũ enĩ fiunt eciã illa
quae addunt᷑ ad ꝑfectionẽ: multo magis fiunł
illa quȩ p̃missa sunt ad in coationẽ. Qđ
autẽ ait. iota unũ uel unus apex non transiet
alege: nichil potest aliud intelligi nisi uehe¬
mens expressio ꝑfectionis: quando ꝑlitteras
singulas demonstrata. ẽ Int̃quas litteras:
iota minor est cȩteris : quia uno ductu fit
Apex autem . ẽ. etiam ipsius aliqua insũmo par¬
ticula. Quib uerbis ostendit in lege ad effe¬
ctum etiã minima quaeq ꝑduci. De inde
subicit. Qui enĩ soluerit unũ de mandatis
istis minimis & docuerit sic homines: minimꝰ
uocabit᷑ iniegno cęloꝵ. Mandata ergo mini¬
ma. significant᷑ ꝑ unum iota & unum apicẽ

Expanded text:
solvit quod invenit, sed magis perficiendo consolvit quod invenit, sed magis perficiendo confirmat: et ideo sequitur, et dicit, Amen dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non transiet a Lege, donec omnia fiant. Dum enim fiunt etiam illa quae adduntur ad perfectionem, multo magis fiunt illa quae praemissa sunt ad inchoationem. Quod autem ait, Iota unum, aut unus apex non transiet a Lege, nihil potest aliud intelligi nisi vehemens expressio perfectionis, quando per litteras singulas demonstrata est: inter quas litteras iota minor est caeteris, quia uno ductu fit; apex autem est etiam ipsius aliqua in summo particula. Quibus verbis ostendit in Lege ad effectum etiam minima quaeque perduci. Deinde subjicit: Qui enim solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum. Mandata ergo minima significantur per unum iota et unum apicem.
Abbreviated transcription (Latin):
Tantũ autẽ audientes erant: quia qͥ aliqͣndo
nos ꝑsẽquebat᷑: nunc euangelizat fidem quã
aliquando uastabat: & inme magnificabanT
tes ut se p̃pararent ad om̃ia sustinenda pro
ueritate atq iustitia : & ut non absconderen
bonũ quod accepturi erant. sed eabeniuolen¬
tia discerent ut caeteros docerent non ad
laudem suã sed ad głam dĩ bona sua opera
referentes : incipit eos iam informare & do¬
cere qđ doceant : tanquã si quȩrerent. di¬
centes Ecce uolumꝰ & om̃ia sustinere ꝓtuo
nomine & doctrinã tuã non abscondere :
sed quid est hoc ipsum qđ uetas abscondi. & ꝓ
quo iubes om̃ia tolerare : Nunqͥd alia dicturꝰ
es contra ea quae inlege scripta sunt : Non in qͥt
Nolite enĩ putare.qm̃ ueni soluere legẽ aut ꝓpħas
est. Nam qui dicit non ueni soluere legem
sed implere : aut addendo dicit qđ minus
habeat. aut faciendo qđ habet. Illud ergͦ
prius consideremus. qđ primo posui Nã
qui addit qđ minus habet : non utique

Expanded text:
tantum autem audientes erant quia qui nos aliquando persequebatur, nunc evangelizat fidem quam aliquando vastabat; et in me magnificabant tes, ut se praepararent ad omnia sustinenda pro veritate atque justitia, et non absconderent bonum, quod accepturi erant, sed ea benevolentia discerent ut caeteros docerent non ad laudem suam, sed ad gloriam Dei bona sua opera referentes, incipit eos informare et docere quid doceant, tanquam si quaererent dicentes: Ecce volumus omnia sustinere pro tuo nomine et doctrinam tuam non abscondere. Sed quid est hoc ipsum quod vetas abscondi, et pro quo jubes omnia tolerari: nunquid aliud dicturus es contra ea quae in lege scripta sunt: non, inquit, nolite enim putare quoniam veni solvere legem aut prophetas. e tractandus est. Nam qui dicit, non veni solvere legem, sed adimplere, aut addendo dicit quod minus habet, aut faciendo quod habet. Ergo prius consideremus quod primo posui. Nam qui addit quod minus habet, non utique
Abbreviated transcription (Latin):
nibus ut uideant bona facta ur̃a : finẽ consti¬
tuisse uideret᷑ in laudib hominũ. quas quȩruñ
ypocritȩ & qui ambiunt adhonores. & ca¬
quia ds̃ nichil fecit illos. Et iterũ. Ds̃ con¬
Et ipse iterum. Probet autẽ sehomo: & tunc
in semet ipsõ habebit głam & non in altero.
Non ergo tantũ dixit ut uideant bona facta
ur̃a. sed addidit. & glorificent patrem ur̃m
qui in caelis . ẽ: ut hoc ipsũ qđ homo ꝑbona oꝑa
placet hominib. non ibi finẽ constituat ut ho¬
minibus placeat. sed referat hoc ad laudem
dĩ : & ꝓpt̃ea placeat hominib. ut in illo glo¬
rificetur ds̃. Hoc enĩ laudantib expedit
ut non hominẽ sed dm̃ honorent: sicut in
ipso homine quẽ portabat dñs ostendit. ubi
ad mirate turbȩ de paralrtico sanato uirtutes
eius. sicut in euangelio scriptũ. ẽ. timuerunt :¬
& glorificauer̃ dm̃ qui dedit potestatẽ talẽ

Expanded text:
ideant bona facta vestra, finem constituisse videretur in laudibus hominum, quas quaerunt hypocritae et qui ambiunt ad honores, et caquia Deus nihil fecit illos , et iterum: Deus con. Et ipse iterum: Probet autem seipsum homo, et tunc in semetipso habebit gloriam, et non in altero . Non ergo tantum dixit: Ut videant bona opera vestra, sed addidit Et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est, ut hoc ipsum, quod homo per bona opera placet hominibus, non sibi finem constituat, ut hominibus placeat, sed referat hoc ad laudem Dei. Et propterea placeat hominibus, ut in illo glorificetur Deus. Hoc enim laudantibus expedit ut non hominem, sed Deum honorent. Sicut in ipso homine, quem portabat, Dominus ostendit, ubi admiratae sunt turbae paralytico sanato virtutes ejus, sicut in Evangelio scriptum est: Timuerunt et glorif
Abbreviated transcription (Latin):
seruare iubebantur. Nã ꝓphetȩ sȩpe ostendunt
si ab eius mandatis non oberrarent. si cuti est illuo.
filios genui e& exaltaui : ipsi autẽ me spreuerun
Et illud. Ego dixi dii esas : & fili i alassimi Uos¬

Expanded text:
servare jubebantur: nam Prophetae saepe ostendunt servare jubebantur: nam Prophetae saepe ostendunt si ab ejus mandatis non aberrarent: sicuti est illud, Filios genui, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me ; et illud, Ego dixi, Dii estis,