comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ntur. dequib: iã tractauimus. Unũ solum est
quod huic intellectui difficultatẽ facit : quom
possit recte dici inuia nos esse cũ deo. si hocloco
ife accipiendus. ẽ. ad uersarius impiorũ cui
iubemur cito reconciliari. nisi forte quia ipe
ubiq est. nos etiã cũ in hac uia sumꝰ cũ illo utq
sumus. Si enim ascendero incęlũ inquit tu
ibi es : si descendero in infernum ad es. direͤpi¬
am pennas meas indirectũ. & habitabo in nouis¬
sima maris : et enĩ illuc manꝰ tua deducet me
et ad ducet me dextera tua. Aut si non placet im¬
pios dici. eẽ. cũ deo. quanquã nusquã non prȩsto
sit ds̃. quẽ ad modũ nondic imꝰ cȩcosessẽ cũ luce.
tam & si oculos eoꝵ lux circum fundat. unum
reliquum .ẽ. ut hic aduersariũ p̃ceptũ dei . eẽ.¬
intelligamꝰ. Quid enĩ sic aduersat᷑ peccare uo¬
lentib quã p̃ceptũ dei. id est lex eius & scrip¬

Expanded text:
untur, de quibus jam tractavimus. Unum solum est untur, de quibus jam tractavimus. Unum solum est quod huic intellectui difficultatem facit, quomodo possit recte dici in via nos esse cum Deo, si hoc loco ipse accipiendus est adversarius impiorum, cui jubemur cito reconciliari: nisi forte quia ipse ubique est, nos etiam cum in hac via sumus, cum illo utique sumus. Si enim ascendero in coelum, inquit, tu ibi es; si descendero in infernum, ades; si recipiam pennas meas in directum, et habitabo in novissima maris; etenim illuc manus tua deducet me, et continebit me dextera tua . Aut si non placet impios dici esse cum Deo, quanquam nusquam non praesto sit Deus; quemadmodum non dicimus caecos esse cum luce, tametsi oculos eorum lux circumfundat; unum reliquum est, ut hic adversarium praeceptum Dei, intelligamus. Quid enim sic adversatur peccare volentibus quam praeceptum Dei, id est lex ejus et Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
eam sibi consentire cogunt. fortassis ergo deo iubem᷑
consentire. & illi. eẽ. beniuoli : ut ei reconciliemur.
a quo peccando auersisumꝰ. ut aduersarius nr̃ dici
possit. Quib enĩ resistit: recte dicit᷑ eoꝵ adũsarius
s̃ enĩ suꝑbis resistit: humilib autẽ dat grãm. Et ini¬
tiũ omnis peccati suꝑbia. Initiũ autẽ suꝑbiȩ homi¬
nis apostatare adeo. Et apłs dicit. Si enĩ cũ inimi¬
ciessemꝰ reconciliati sumꝰ dõ ꝑmortẽ filu eiꝰ : multo
magis reconciliati salui erimꝰ inuita ipius. Ex quo
intelligi potest nullã naturã malã inimicã esse¬
deo quando quidẽ ipsire conciantur qui inimici
fuerunt. Quis qͥs ergo in hac uia idẽ. inhac uita
non suerit reconciliatus deo ꝑmortẽ filii eius:
tradetur iudici ab illo. quia pater non iudicat
quenquã. sed omne iudiciũ dedit filio atq ita
cȩtera quȩ in hoc capitulo scripta sunt consecu¬

Expanded text:
eam sibi consentire cogunt. 32. Fortasse ergo jubemur Deo eam sibi consentire cogunt. 32. Fortasse ergo jubemur Deo consentire, et illi esse benevoli, ut ei reconciliemur, a quo peccando aversi sumus, ut adversarius noster dici possit. Quibus enim resistit, recte dicitur eorum adversarius: Deus enim superbis resistit, humilibus autem dat gratiam ; et, Initium omnis peccati superbia; initium autem superbiae hominis, apostatare a Deo : et Apostolas dicit, Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius . Ex quo intelligi potest, nullam naturam malam inimicam Deo esse, quandoquidem ipsi reconciliantur qui inimici fuerunt. Quisquis ergo in hac via, id est in hac vita, non fuerit reconciliatus Deo per mortem Filii ejus, tradetur judici ab illo; quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio: atque ita caetera quae in hoc capitulo scripta sunt consequ
Abbreviated transcription (Latin):
iudici traditurus. ẽ. aliũ qui ante iudicẽ pariter
exhibebitur : Aut si ꝓpterea tradit᷑ quisq iudici
quia hominẽ lesit quã uis illo non tradente qͥlesus ẽ.
multo cõmodius accipit̾ alege ipsa reũ tradi iudici.
contra quã fecit cũ hominẽ lederet. Quia & si occi¬
dendo quis nocuerit homini nonerit iã tẽpus quo
concordet cũ eo : quia iamnonest cũ illo inuia id ÷
in hac uita: Nec tam̃ ideo non sanabi tur pęnitendo
& ad illius miseri cordiã cũ sacrificio tribulaticor¬
dis refugiendo qui donat peccata conuersis ad se.
et qui p̾lus gaudet de uno pęnitente quã de non a-¬
ginta nouem iustis Carni uero multo minꝰ uideo
quomodo beniuoli uel concordes uel consentientes
esse iubea mur. Magis enĩ peccatores amant carnẽ
suã. & cũ cordant cũ illa & consentiunt ei. Qui uͦ
eã seruituti subiciunt non ipsiei consentiunt. sed

Expanded text:
judici traditurus est, qui ante judicem pariter judici traditurus est, qui ante judicem pariter exhibebitur? Aut si propterea traditur quisque judici, quia hominem laesit, quamvis illo non tradente qui laesus est; multo commodius accipitur a lege ipsa reum tradi judici, contra quam fecit, cum hominem laederet. Quia et si occidendo quis nocuerit homini, non erit jam tempus quo concordet cum eo; quia jam non est cum illo in via, id est in hac vita: nec tamen ideo non sanabitur poenitendo, et ad illius misericordiam cum sacrificio tribulati cordis refugiendo qui donat peccata conversis ad se, et qui plus gaudet de uno poenitente, quam de nonaginta novem justis . Carni vero multo minus video quomodo benevoli vel concordes vel consentientes esse jubeamur. Magis enim peccatores amant carnem suam, et concordant cum illa, et consentiunt ei: qui vero eam servituti subjiciunt, non ipsi ei consentiunt, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Sed diabolo nonuideo quo modo iubea mur. eẽ. be¬
niuoli : id est concordes & consentiente s : Namq
alii quod grecȩ positũ est eΓ NΟ AΝ interp̃tati
sunt coneors. alii consentiens. Sed neq beniuo¬
lentiã diabolo iubemur exhibere:. Ubienim
beniuolencia : ibi amicitia. Nec quisquã dixerit
amicitiã cũ diabolo eẽ. faciendã. neq concorda¬
re cũ illo expedit. cui semel renuntiando bellũ
in dicimꝰ. & quo uicto coronabimur. Neq consen¬
tire illi iam o portet: cui sinunquã consensissemꝰ
nunquã in istas incidissemus miserias. De homine
autẽ quanquã iubeam᷑ cũ omnib quantũ in nob̾÷
pacẽ habere. ubi utiq & beniuolentia & concor¬
dia. & consensio potest intelligi: non uideo tamen
quomodo accipiã abhomine nos iudicitradi. u
bixp̃m udicẽ intelligo. ante cuiꝰ tribunal om̃s
oportet exhiberi. ficut dicit apłs. Quomodo ergo

Expanded text:
Sed diabolo non video quomodo jubeamur beSed diabolo non video quomodo jubeamur benevoli esse, id est concordes aut consentientes. Namque alii quod graece positum est εὑνοῶν, interpretati sunt concors, alii consentiens: sed neque benevolentiam diabolo jubemur exhibere; ubi enim benevolentia, ibi amicitia: neque quisquam dixerit amicitiam cum diabolo esse faciendam; neque concordare cum illo expedit, cui semel renuntiando bellum indiximus, et quo victo coronabimur; neque consentire illi jam oportet, cui si nunquam consensissemus, nunquam in istas incidissemus miserias. De homine autem, quanquam jubeamur cum omnibus, quantum in nobis est, pacem habere, ubi utique et benevolentia, et concordia, et consensio potest intelligi; non video tamen quomodo accipiam ab homine nos judici tradi, ubi Christum judicem intelligo, ante cujus tribunal omnes oportet exhiberi, sicut dicit Apostolus : quomodo ergo
Abbreviated transcription (Latin):
illũ regnare : donec ponat omnes inimicos suos
sub pedib suis. Non enĩ cũ posta fuerint: desinet
regnare. Quẽ ad modũ ergo intelligit᷑ de quo dic¬
tũ est oportet eũ regnare donec ponat inimicos
sub pedib semꝑ regnaturũ. qm̃ semꝑ illi erunt¬
sub pedibus: ita hic accipi potest de quodictũ ẽ.
non exies inde donec soluas nouissĩ mũ quad¬
rantẽ. semꝑ non esse exiturũ: qui a semꝑ soluet
nouissimũ quad rantẽ:. dũ sempiternas pęnas
terrenorũ peccatorũ luit. Neq hoc ita dixerim.
ut diligentiorẽ tractationẽ uidear ademisse.
de pęnis peccatorũ. quo modo inscripturis
dicantur aeternȩ : quanquã quo libet modo¬
sint. uitandȩ sunt potius quã sciendȩ. Sed ui.¬
deamꝰ iam qui sit ipsẽ aduersarius. cui iubemꝰ esse
beniuole cito cũ sumꝰ cum illo inuia. Aut enĩ diabo¬
lus. est aut homo: aut caro. aut ds̃. aut p̃ceptũ eius.

Expanded text:
illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis ; non enim cum positi fuerint, desinet regnare. Quemadmodum ergo ibi intelligitur, de quo dictum est, Oportet eum regnare, donec ponat inimicos sub pedibsub pedibus: ita hic accipi potest, de quo dictum est, Non exies inde, donec solvas novissimum quadrantem, semper non exiturum esse; quia semper solvit novissimum quadrantem, dum sempiternas poenas terrenorum peccatorum luit. Neque ita hoc dixerim, ut diligentiorem tractationem videar ademisse de poenis peccatorum, quomodo in Scripturis dicantur aeternae: quanquam quolibet modo vitandae sunt potius quam sciendae. 31. Sed videamus jam quis sit ipse adversarius, cui jubemur esse benevoli cito, cum sumus cum illo in via. Aut enim diabolus est, aut homo, aut caro, aut Deus, aut praeceptum ejus.
Abbreviated transcription (Latin):
linque retꝰ. uelut significarent᷑ nomine qͣdrantis
nouissimi terrena peccata. Quarta enĩ pars disanẽꝰ¬
torũ mẽbroꝵ huiꝰ mundi & ea nouissima terra in¬
uenitur : ut incipias acęlo. Secundũ aerẽ nume¬
res . Aquã tertiã . Quartã terram: Potest ergo con¬
uenit̾ uideri dictũ donec soluas nouissimũ qͣdrantẽ
donec luas terrena peccata. Hoc enĩ peccator
auditit. Terra es & int̾ram ibis. Donec soluas aut̃
qͦd dictum est: miro sinon eã pęnã significat quȩ
uocatur aeterna. Unde enĩ soluetur illud debi¬
tũ. ubi iã nondatur pęnitendi & correetius uiuen¬
di locus.: Ita enĩfortasse hic positũ . ẽ. donec soluas.
quo modo in illo ubi dictũ est. sede ad dexterã meã
donec ponã om̃s in imicos tuos sub pedib tuis.
Non enĩ cũ fuerint in imici sub pedib posia. desin&
ille esse ad dexterã. Aut illud apłi . Oportet enĩ

Expanded text:
linqueretur: vel ut significarentur nomine quadrantis linqueretur: vel ut significarentur nomine quadrantis novissimi, terrena peccata. Quarta enim pars distinctorum membrorum hujus mundi, et ea novissima, terra invenitur, ut incipias a coelo, secundum aerem numeres, aquam tertiam, quartam terram. Potest ergo convenienter videri dictum, Donec solvas novissimum quadrantem, donec luas terrena peccata: hoc enim et peccator audivit, Terra es, et in terram ibis . Donec solvas autem quod dictum est, miror si non eam significat poenam quae vocatur aeterna. Unde enim solvitur illud debitum, ubi jam non datur poenitendi et correctius vivendi locus? Ita enim fortasse hic positum est, Donec solvas, quomodo in illo ubi dictum est, Sede ad dexteram meam, donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis ; non enim cum fuerint inimici sub pedibus positi, desinet ille sedere ad dexteram: aut illud Apostoli, Oportet enim
Abbreviated transcription (Latin):
nistro & in carterẽ mittaris. Amendico tibi : non
exies inde donec reddas nouissimũ quad rantem.
ludicẽ intelligo. Pater enĩ non iudicat quenquã
sed omne udiciũ dedit filio. Ministrũ intelligo
Et angłi inquit ministrabant ei. Et cũ angelissuis
uenturũ credimꝰ ad uidicandos uiuos et mortuos.
Carcerẽ intelligo : penas uidelicet tenebrarũ. quas
alio loco exteriores uocat. Credo ꝓpterea quod
in trinsecus fit in ipsa mente uel enã si dͥd secretius
cogitari potest gaudiũ diuinoꝵ premiorũ. de qͦ
dicit᷑ seruo bene merito. Intra ingaudiũ dñi tui.
Quẽ ad modũ etiã in hac ordinatione rei publicę.
uel a setretario uel ap̃torio iudicis extramfatur.
qui incarcerẽ trudit᷑. De soluendo autẽ nouissi¬
mo quadrante potest non ab surde intelligi: aut
peo positũ quod nichil relinquit᷑ impunitum.
Sicut loquentes etiã dicimꝰ usq ad secem. cũ uolu¬
mꝰ exprimere aliquid ita exactũ ut nichil re¬

Expanded text:
in carcerem mittaris. Amen dico tibi, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem. Judicem intelligo: Pater enim non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Ministrum intelligo: Et Angeli, inquit, ministrabant ei : et cum Angelis suis venturum credimus ad judicandos vivos et mortuos. Carcerem intelligo; poenas videlicet tenebrarum, quas alio loco exteriores vocat : credo propterea quod intrinsecus sit in ipsa mente, vel etiam si quid secretius cogitari potest, gaudium divinorum praemiorum; de quo dicitur servo bene merito, Intra in gaudium Domini tui : quemadmodum etiam in hac ordinatione reipublicae, vel a secretario, vel a praetorio judicis extra mittitur qui in carcerem truditur. 30. De solvendo autem novissimo quadrante, potest non absurde intelligi aut pro eo positum quod nihil relinquitur impunitum; sicut loquentes etiam dicimus, Usque ad faecem, cum volumus exprimere aliquid ita exactum, ut nihil re
Abbreviated transcription (Latin):
iuriã. sed tantũ dimitas. sicut tibi dimita ad nõ
cupis quod ipse cõmiseris: Pergendum .ẽ. ergo ad
reconciliationẽ. cũ inmentẽ uenerit quod nosforte
fratrẽ inaliquo lesimus. Pergendũ autẽ non pedib
corporis. sed motib animi : ut te humili affecai pro¬
sternas fratri. adquẽ hara cogitatione cucurreris in
conspectu eius cui munꝰ oblaturus es. Ita enĩ etiam
si p̃sens sit poteris eũ non simulato animo lenire.
atq ingrãm reuocare ueniã postulando : si hoc pri¬
us corã deo feceris ꝑgens ad eũ nonpigro motucor¬
poris. sed celerrimo dilectonis affectu : Atq inde
ueniens id est intentionẽ reuocans adid qͦd agere
cȩperas. offers munis tuũ. Quis hoc autemfacit.
ut fratri suo uelnon ira scat᷑ sine causa. uel racha
nondicat sine causa. uel eũ fatuũ non appellet
sine causa.: Quod totũ suꝑbissime admitat᷑ uel
si forte inhorũ aliquoꝰ lapsus fuerit quod unumest̃

Expanded text:
juriam, sed tantum dimittes, sicut tibi dimitti a Domino juriam, sed tantum dimittes, sicut tibi dimitti a Domino cupis, quod ipse commiseris: pergendum est ergo ad reconciliationem, cum in mentem venerit quod nos forte fratrem in aliquo laesimus; pergendum autem non pedibus corporis, sed motibus animi, ut te humili affectu prosternas fratri, ad quem chara cogitatione cucurreris, in conspectu ejus cui munus oblaturus es. Ita enim etiam si praesens sit, poteris eum non simulato animo lenire, atque in gratiam revocare veniam postulando, si hoc prius coram Deo feceris, pergens ad eum non pigro motu corporis, sed celerrimo dilectionis affectu; atque inde veniens, id est, intentionem revocans ad id quod agere coeperas, offeres munus tuum. 28. Quis autem hoc facit, ut fratri suo vel non irascatur sine causa, vel Racha non dicat sine causa, vel eum fatuum non appellet sine causa, quod totum superbissime admittitur; vel forte si in aliquo horum lapsus fuerit, quod est unum
Abbreviated transcription (Latin):
siue ꝓphetiã. siue doctrinã siue orationẽ. siue
hymnũ siue psalmum. & siquid tale aliud spiri¬
taliũ donoꝵ animo occurrit. acceptũ essẽ non po¬
test dõ nisi si dei sinceritate fulciat᷑: & ei fice atq
immobilit̃ tanquã imponatur : ut possit integrũ
atq illibatũ eẽ quod loquimur. Nam multi he¬
reaci non habentes altare id ÷ uerã sidẽ. blas¬
phemias plaude dixer̃ : terrenis uidelicet opi
S ed debet esse sana etiã offerentis intentio exꝓpte¬
rea cũtale aliquid oblaturi sumꝰ incorde n rõ
id est in interiore dei templo. Templũ enĩ dei scm̃
est inquit qͦd estis uos. et in interiore homine ha¬
bitare xpm̃ ꝑfidem in cordib urĩs : Si inm̃tem
uenerit quod aliquid habeat aduersus nos frater.
idest sinos eũ in aliquo lesimꝰ :tunc enĩ ipse habet
nos lesit. ubi non opus . ẽ. pergere ad reconciliato¬
nẽ: Non enĩ ueniã postulabis abeo qui tibi fecit in¬

Expanded text:
sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive hymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spiritualium donorum animo occurrit, acceptum esse non potest Deo, nisi fidei sinceritate fulciatur, et ei fixe atque immobiliter tanquam imponatur, ut possit integrum atque illibatum esse quod loquimur. Nam multi haeretici non habentes altare, id est veram fidem, blasphemias pro laude dixerunt; terrenis videlicet opinSed debet esse sana etiam offerentis intentio. Et propterea cum tale aliquid oblaturi sumus in corde nostro, id est in interiore Dei templo; Templum enim Dei sanctum est, inquit, quod estis vos ; et, In interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris : si in mentem venerit quod aliquid habeat adversum nos frater, id est, si nos eum in aliquo laesimus; tunc enim ipse habet ille nos laesit: ubi non opus est pergere ad reconciliationem; non enim veniam postulabis ab eo qui tibi fecit in
Abbreviated transcription (Latin):
dat sol suꝑ iracundiã uestram. Iubemur ergo
in laturi munꝰ in altare sire cordati fuerimus
aliquid ad uersus nos habere fratrẽ. munꝰ ante
altare relinquere & ꝑgere acreconciliari fratri
de in de uenire. et munꝰ offerre. Quod si accipia¬
tur adlitterã: fortassis aliqͥs credat ita fieri o¬
portere si p̃sens sit frat̃. Non enĩ diutius differri
potest : cũ munꝰ tũ relinquere ante altare iu¬
bearis. Si ergo de absente. & quod sieri potest etiã
transmare consttaito aliqͥd tale ueniat mm̃tẽ:
ab surdũ . ẽ. credere ante altare munꝰ relinqͣndũ:
qđ post t̾ras & maria ꝑerrata. offeras deo & ideo
prsus intro ad spiritalia resugere cogimur: ut
hoo quod dict̃ ẽ. sine absurditate possit intelli
N. Altare itaq spiritalit in interiore deitẽplo
ipsã sidẽ accipere possumꝰ : cuiꝰ signũ ẽ. altare
uisibile. Quod libet enĩ munus offerimꝰ deo.

Expanded text:
dat sol super iracundiam vestram . Jubemur ergo dat sol super iracundiam vestram . Jubemur ergo illaturi munus ad altare, si recordati fuerimus aliquid adversum nos habere fratrem, munus ante altare relinquere, et pergere ac reconciliari fratri, deinde venire et munus offerre. Quod si accipiatur ad litteram, fortassis aliquis credat ita fieri oportere, si praesens frater sit non enim diutius differri potest, cum munus tuum relinquere ante altare jubearis: si ergo de absente, et, quod fieri potest, etiam trans mare constituto aliquid tale veniat in mentem, absurdum est credere ante altare munus relinquendum, quod post terras et maria pererrata offeras Deo. Et ideo prorsus intro ad spiritualia refugere cogimur, ut hoc quod dictum est sine absurditate possit intelligi. 27. Altare itaque spiritualiter in interiore Dei templo ipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare visibile. Quodlibet enim munus offerimus Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
de defendit̾ quod apłs galathas uocat stultos.
qͦs etiã fr̃s nominat. Non enĩ id facit sine causa.
Ideo hic autẽ frater sub audiendus. ẽ: qui a de
inimico postea dicitur. quomꝰ etiã ipse tracta
ndussic maiore iustitia: De in de hic sequitur
Si ergo obtuleris munꝰ tuã ante altare. et illic
recordatus sueris quod frat̾ tuus habet aliquid¬
ad uersuste : relinque ibi munꝰ tuũ ante altare:
et uade prius reconciliari frĩtuo: Et tunc ueni¬
ens offermunus tuũ. Hinc utiq apparet defrẽ¬
dictũ. eẽ. superius: qnm̃ sententia quȩ sequitur
ea con iunctione conectt᷑: ut superior ad destaᷤtur.
Non enĩ ait siobtuleris munꝰ tuũ in altare.: sed ait.
Siergo obtuleris munꝰ tuũ ad altare: Namsi irasci
non fasest fratrisine causa. aut dicere racha. aut
dicere fatuę: multo minꝰ fasest animo tenere
aliquid. ut in odiũ indignatio conuertatur.
Quo ꝑtinet etiã qđ alio loco dicit᷑ Non occi¬

Expanded text:
de defenditur, quod Apostolus Galatas vocat stultos , de defenditur, quod Apostolus Galatas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia. CAPUT X.--26. Deinde hic sequitur: Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et illic recordatus adversus te, relinque ibi munus tuum ad altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offer munus tuum. » Eos dictum superius; quoniam sententia quae sequitur, ea conjunctione connectitur ut superiori attestetur: non enim ait, Si autem obtuleris munus tuum ad altare; sed ait, Si ergo obtuleris munus tuum ad altare. Nam si irasci fas non est fratri suo sine causa, aut dicere Racha, aut dicere Fatue; multo minus fas est animo tenere aliquid ut in odium indignatio convertatur. Quo pertinet etiam quod alio loco dicitur, Non occi
Abbreviated transcription (Latin):
introducit: Quod cũ sit grauius occidere. quã
uerbo irrogare conuitiũ: ibi occisio facit reũ
iudicio. hic autẽ ira facit reũ iudicio. Quod
triũ illorũ peccatorũ leuissimũ ẽ. quia illic
quȩstionẽ homicidii inter homines agitabant.
Hic autẽ omnia diuino iudicio dimitaintur
ubi finis damnatoꝵ est gehenna ignis. Iuisqͥs
autẽ dixerit quod grauiorł supplicio inma¬
iore iustitia punit̾ homicidiũ. sigehenna
ignis punit᷑ conuitiũ : cogit intelligi. eẽ. differen¬
tias gehennarũ. Sane in tribus istis sententis.
sub auditio uerborũ intuenda est. Habet enim
prima sententia omnia uerba necessaria : ut
nichil sub audiat᷑. Qui irascitur inquit frĩsuo
sine causa : reus erit iudicio. In secunda uͦ ͤait :
Qui autẽ dixerit fratrisuo racha. sub auditur
sine causa : & ita iungit᷑. reuserit concilio. Iam
intertia ubi ait. Qui autẽ dixerit faduę. duo
sub audiunt᷑: & frĩsuo & sine causa. Hoc est un¬

Expanded text:
introducit, quod cum sit gravius occidere quam verbo irrogare convicium, ibi occisio reum facit judicio, hic autem ira facit reum judicio, quod trium illorum peccatorum levissimum est: quia illic quaestionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia omnia verba necessaria, ut nihil subaudiatur: Qui irascitur, inquit, fratri suo sine causa, reus erit judicio. In secunda vero cum ait, Qui autem dixerit fratri suo, Racha, subauditur, sine causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri suo, et sine causa. Hoc est un
Abbreviated transcription (Latin):
nomina similitudine soni aurẽ decipiant. diu
te tam̃ arbitratus sũ nescire quid tibi dictũ sit. cum
ego nescirẽ quid dixeris. Nã si te bene audissem.
nequaquã michi uideret᷑ ab surdũ pietatẽ & mi¬
sericordiã uno uocabulo punice nominari. Haec
plerũq accidunt. sed ea ut dixi: omittamꝰ. necalum¬
niã uerbis deaudientis negligentia uel etiã desur¬
ditate hominũ uidear cõmouere: illa magis anguai
quae superius enumeraui. ubi uerbis liquidissime
aure ꝑceptis & latinis. nonualemꝰ cũ eiusdẽ linguae
simus loquentiũ cogitata cognoscere: sed ecce iã remit¬
to atq concedo cũ uerba eius auditu eui nota sunt ac¬
cepta fuerint. posse illi. eẽ. notũ dehis reb quas sig¬
nificant loquentẽ cogitauisse . Nũ idõ etiã qđ nunc
ꝓfitent᷑ ut cogitaa eorũ ac non ipsae disciplinae
quas loquendo se tradere putant. ꝑcipiant᷑ atq te¬

Expanded text:
nomina similitudine soni aurem decipiant. Diu nomina similitudine soni aurem decipiant. Diu te tamen arbitratus sum nescire quid tibi dictum sit, cum ego nescirem quid dixeris: nam si te bene audissem, nequaquam mihi videretur absurdum pietatem et misericordiam uno vocabulo punice vocari. Haec plerumque accidunt; sed ea, ut dixi, omittamus, ne calumniam verbis de audientis negligentia, vel etiam de surditate hominum videar commovere: illa magis angunt quae superius enumeravi, ubi verbis liquidissime aure perceptis et latinis non valemus, cum ejusdem linguae simus, loquentium cogitata cognoscere. 45. Sed ecce jam remitto et concedo, cum verba ejus auditu cui nota sunt, accepta fuerint, posse illi esse notum de iis rebus quas significant, loquentem cogitavisse: num ideo etiam quod nunc profitentur, ut cogitata eorum, ac non ipsae disciplinae quas loquendo se tradere putant, percipiantur atque te
Abbreviated transcription (Latin):
illi statim assentiremꝰ si eius cogitationẽ possemus inspice¬
re quã uerbis iã ꝓlatis explicataq sententia sua nondũ
nob̵ pandere ualuit. Huic errori definicionẽ mederi
posse dicunt᷑ ut in hac questione si definisset quid sit
uirtus elucere aiunt. non dere sed deuerbo. eẽ. contro uer¬
siam. Quod ut concedã ita . eẽ. quotus quisq bonus definitor
inueniri potest & tam̃ aduersus disciplinã definiendi
multa disputata sunt. quae neq hoc lo co tractare oportu¬
ne audimꝰ. et quasi deauditis diu multũq contendimus
Uelut tu nuꝑ uerbo quodã punico. Cumego miscđiam
dixissem pietatẽ significari te audisse dicebas abeis
quib haec magis lingua nota. eẽt. Ego aũt resistens
quid acceꝑis tibi omino excidisse asserebam. Uisus
enĩ michi eras non pietatẽ dixisse sed fidẽ. cũ et con¬
iunctissimus michi assideres. et nullo modo haec duo

Expanded text:
illi statim assentiremur, si ejus cogitationem possemus inspiceilli statim assentiremur, si ejus cogitationem possemus inspicere, quam verbis jam prolatis explicataque sententia sua, nondum nobis pandere valuit. Huic errori definitionem mederi posse dicunt, ut in hac quaestione si definiret quid sit virtus; eluceret, aiunt, non de re, sed de verbo esse controversiam: quod ut concedam ita esse, quotusquisque bonus definitor inveniri potest? et tamen adversus disciplinam definiendi multa disputata sunt; quae neque hoc loco tractare opportune audimus, et quasi de auditis diu multumque contendimus; velut tu nuper verbo quodam punico, cum ego misericordiam dixissem, pietatem significari te audisse dicebas ab eis quibus haec lingua magis nota esset: ego autem resistens, quid acceperis tibi omnino excidisse asserebam; visus enim mihi eras non pietatem dixisse, sed fidem, cum et conjunctissimus mihi assideres, et nullo modo haec duo
Abbreviated transcription (Latin):
& int̾dũ accide contendit᷑. Et cũ accidait apparere
quã quã saepe occultũ.ẽ. Et saepe me fefellit audien¬
tẽ. non resisto tam̃ : sed his accidit aliud genussa¬
ne late patens et sem̃ innumerabiliũ dissensionũ
atq certaminũ cũ ille qui loquit᷑ ea quidẽ significat
quae cogitat sed plerũq tantũ sibi et aliis quibusdã
ei uero cui loquit᷑ et itẽ aliis nonnullis non idẽ sig¬
nificat: dixerit enĩ aliquis audientib: nobis aba¬
liquib beluis hominẽ uirtute superari. nos alico
ferre nom possumꝰ ethanc tam falsã pestiferãq sententũ
magna intentione refellimus. cũ ille fortasse uirtutẽ
uires corporis uocet. et hoc nomine id qđ cõtauit enun¬
tiet. nec mentiat᷑ nec erret inreb. nec aliud aliquid
uoluens animo mandata memoriae uerba contex̃. nec
linguae lapsu aliud quã uolebat sonet. sed tantũ modo
rem quã cogitat alio quã nos nomine appellat. de qua

Expanded text:
et interdum accidere contendit, et cum accidit apparere, et interdum accidere contendit, et cum accidit apparere, quanquam saepe occultum est, et saepe me fefellit audientem, non resisto. 43. Sed his accidit aliud genus, sane late patens, et semen innumerabilium dissensionum atque certaminum: cum ille qui loquitur, eadem quidem significat quae cogitat, sed plerumque tantum sibi et aliis quibusdam; ei vero cui loquitur et item aliis nonnullis, non idem significat. Dixerit enim aliquis audientibus nobis, ab aliquibus belluis hominem virtute superari; nos illico ferre non possumus, et hanc tam falsam pestiferamque sententiam magna intentione refellimus: cum ille fortasse virtutem, vires corporis vocet, et hoc nomine id quod cogitavit enuntiet, nec mentiatur, nec erret in rebus, nec aliud aliquid volvens animo, mandata memoriae verba contexit, nec linguae lapsu aliud quam volvebat sonet; sed tantummodo rem quam cogitat, alio quam nos nomine appellat: de qua
Abbreviated transcription (Latin):
riuerũ etiã occultariꝰ animũ uerbis. Iam nullo
modo ambigo id conari uerba ueratiũ et id quo¬
dã modo ꝓfiteri. ut animus loquentis appareat.
Quod obtinerent om̃ib concedentib si loqui men¬
tientib non liceret. Iuã quã saepe exꝑti fuerimus
et in nobis et in aliis. non earũ rerũ quae cogitant᷑
uerba ꝓferri : qđ duob modis posse accidere uideo
cũ aut sermo memoriae mandatus & saepe decursus
alia cogitantis ore fundat᷑ qđ nob cũ hymnũ ca¬
nimus contingit. aut cũ alia ꝓaliis uerba p̃ter uo¬
luntatẽ nr̃am linguȩ ipsius errore ꝓsiliunt. Nam hic
quoq non earũ rerũ signa quas inanimo habemus
audiunt᷑. Nam mentientes quidẽ cogitant etiã de
his reb: quas loquunt᷑ ut tã si nesciamꝰ atiuerũ di¬
cant sciamꝰ tam̃ eos in animo habere quod dicunt.
si non eis aliquid duorũ quae dixi accidat. quae siqͥs

Expanded text:
ri, verum etiam occultari animum verbis. Nam nullo ri, verum etiam occultari animum verbis. Nam nullo modo ambigo id conari verba veracium, et quodammodo profiteri, ut animus loquentis appareat; quod obtinerent omnibus concedentibus, si loqui mentientibus non liceret. Quanquam saepe experti fuerimus, et in nobis et in aliis, non earum rerum quae cogitantur, verba proferri: quod duobus modis posse accidere video, cum aut sermo memoriae mandatus et saepe decursus, alia cogitandis ore funditur; quod nobis cum hymnum canimus saepe contingit: aut cum alia pro aliis verba praeter voluntatem nostram linguae ipsius errore prosiliunt; nam hic quoque non earum rerum signa quas in animo habemus, audiuntur. Nam mentientes quidem cogitant etiam de iis rebus quas loquuntur, ut tametsi nesciamus an verum dicant, sciamus tamen eos in animo habere quod dicunt, si non eis aliquid duorum quae dixi accidat: quae si quis
Abbreviated transcription (Latin):
diu ignorant᷑ utile est credere. Quis quis aũt cernere
potest. intus . ẽ. discipłs ueritatis. foris iudex loquen¬
tis uel potius ipsius locucionis. Nã plerũq scit illa
quae dicta sunt. eo ipso nesciente qui dixit. uelut si
quisquã epicureis credens et mortalẽ animã putas.
eas raciones quae deinmortalitate eiꝰ aprudenciori¬
bus tractatȩ sunt eloquat᷑ illo audiente spualia con¬
tueri potest. iudicat iste uera eũ dicere. Atille quidi¬
cit utrũ uera dicat ignorat. immo etiã falsissima ex¬
istimat. Nũ igit᷑ putẽndus . ẽ. ea docere quae nescit.
atq isdẽ uerbis utit᷑ quib uti etiã sciens posset: Qua¬
re iã nehoc quidẽ relinquit᷑ uerbis. ut his saltem
loquentis animũ indicet᷑. si qui dẽ incertũ . ẽ. utrum
ea quae loquit᷑ sciat: ad dementientes atq fallen¬
tes ꝑ quos facile intelligas non modo non aperi.¬

Expanded text:
diu ignorantur utile est credere: quisquis autem cernere diu ignorantur utile est credere: quisquis autem cernere potest, intus est discipulus veritatis, foris judex loquentis, vel potius ipsius locutionis. Nam plerumque scit illa quae dicta sunt, eo ipso nesciente quae dixit; veluti si quisquam Epicureis credens et mortalem animam putans, eas rationes quae de immortalitate ejus a prudentioribus tractatae sunt, eloquatur, illo audiente qui spiritualia contueri potest; judicat iste eum vera dicere: at ille qui dicit, utrum vera dicat ignorat, imo etiam falsissima existimat: num igitur putandus est ea docere quae nescit? Atqui iisdem verbis utitur, quibus uti etiam sciens posset. 42. Quare jam ne hoc quidem relinquitur verbis, ut his saltem loquentis animus indicetur; si quidem incertum est utrum ea quae loquitur, sciat. Adde mentientes atque fallentes, per quos facile intelligas non modo non aperi
Abbreviated transcription (Latin):
ligeres neq in illo qđ me affirmante ignorares. neq
in hoc qđ optime scires. aliquid te didicisse uerbis meis.
quando quidẽ etiã in t̃rogatꝰ desingulis. et illud ignotum
et hoc tibi notũ. eẽ. iurares. Tum uͦ totũ illud quod nega¬
ueras fatereris. cũ hȩc ex quib constat clarat et certa. ẽẽ.
cognosceres: Oña scilicet quae loquim᷑ aut ignorare
auditorẽ utrũ uera sint. aut falsa. ẽẽ. nonignorare.
aut scire uera. eẽ: horũ triũ in primo. aut cređẽ. aut opi¬
nari. aut dubitare. Inscđo aduersiri atq renuere
Intertio at testari nusquã igit᷑ discere quia et ille quipꝰ
uerba nr̃arẽ nescit: Et qui se falso nouerat audisse :
Et qui posset int̾rogatus respondere eadẽ quae dicta s̃.
nichil uerbis didicisse conuincit᷑. Iuã obrẽ in his etũ¬
quae m̃te cernunt᷑ frusta cernentes loquelas audit.
quisquis eas cernere non potest. nisi quia talia quam¬

Expanded text:
ligeres, neque in illo quod me affirmante ignorares, neque ligeres, neque in illo quod me affirmante ignorares, neque in hoc quod optime scires, aliquid te didicisse verbis meis; quandoquidem etiam interrogatus de singulis, et illud ignotum, et hoc tibi notum esse jurares. Tum vero totum illud quod negaveras fatereris, cum haec ex quibus constat, clara et certa esse cognosceres; omnia scilicet quae loquimur, aut ignorare auditorem utrum vera sint, aut falsa esse non ignorare, aut scire vera esse. Horum trium in primo aut credere, aut opinari, aut dubitare; in secundo adversari atque renuere; in tertio attestari: nusquam igitur discere. Quia et ille qui post verba nostra rem nescit, et qui se falsa novit audisse, et qui posset interrogatus eadem respondere quae dicta sunt, nihil verbis meis didicisse convincitur. quae mente cernuntur, frustra cernentis loquelas audit quisquis ea cernere non potest, nisi quia talia quam
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis ꝑducit᷑ eius qui introgat. non tam̃ docentib uer¬
bis sed co modo inquirentib: quomodo .ẽ. ille a quo quae¬
rit᷑ intus discere idoneus. Ueluti si abste quaererẽ hoc
ipsũ qđ agitur utrũ nã uerbis doceri nichil possit : Et
ab surdũ tibi primo uideret᷑ non ualenti totũ conspi¬
cere. Sic gͦ quaerere oportuit. ut tuȩ sese uires habent
adaudiendũ illũ intus magistrũ. ut docerẽ ea quae me
loquente uera. eẽ. confiteris et cer cius. eẽt. te illa nosse
confirmans. Vnde didicisti. uel responderes fortasse
qđ ego docuissẽ. Tum ego sub necterẽ. quid sime hominẽ
uolantẽ uidisse dicerẽ. ita nete certũ uerba mea
redderent. quẽ ad modũ si audires sapientes homi¬
nes stultis ẽẽ. meliores. negares ꝓfecto. et respon¬
deres illud te non credere: aut etiã sicrederes ig¬
norare : Hoc aũt certissime scire: ex hoc ũ nimirũ in tel¬

Expanded text:
verbis perducitur ejus qui interrogat, non tamen docentibus ververbis perducitur ejus qui interrogat, non tamen docentibus verbis, sed eo modo inquirentibus, quo modo est ille a quo quaeritur, intus discere idoneus; velut si abs te quaererem hoc ipsum quod agitur, utrumnam verbis doceri nihil possit, et absurdum tibi primo videretur non valenti totum conspicere: sic ergo quaerere oportuit, ut tuae sese vires habent ad audiendum illum intus magistrum, ut dicerem, Ea quae me loquente vera esse confiteris, et certus es, et te illa nosse confirmas, unde didicisti? responderes fortasse quod ego docuissem. Tum ego subnecterem: Quid si me hominem volantem vidisse dicerem, itane te certum verba mea redderent, quemadmodum si audires sapientes homines stultis esse meliores? Negares profecto et responderes, illud te non credere, aut etiamsi crederes ignorare, hoc autem certissime scire. Ex hoc jam nimirum intel
Abbreviated transcription (Latin):
ratione. ea quidẽ loquim᷑ quae p̃sencia contuemꝰ
in illa in teriore luce ueritatis. qua ipse qui dicitur
homo interior in lustrat᷑ ac fruit᷑ sed tũ quoq nr̃ au¬
ditor si et ipse illo secreto Ac simplici oculo uidet.
nouit quod dico. sua contẽplacione non uerb meis.
Ergone hunc quidẽ doceo uera dicens intuentem.
docet᷑ enĩ non uerbis meis sed ipsis rebus deo intus
pandente manifestis : Itaq dehis etiã int̾rogatꝰ res¬
pondere posset. Qud aũt ab surdius quã eũ putare
locucione mea doceri qui posset ante quã loquerer
ea ipsa in t̃rogatꝰ exponere : Nã qđ sepe contingit
ut int̾rogatus aliquid neget. atq ad id fatendũ aliis
in t̃rogationib: urgeat᷑. fit hoc inbecillitate cernentis. qui
dere tota illã lucẽ consulere non potest. Quod ut parti¬
bus faciat ad monet᷑ cũ deisdẽ istis partib: in trogat᷑ quib
illa summa constat̃ quã toa cernere non ualebat. quo si

Expanded text:
ratione, ea quidem loquimur quae praesentia contuemur ratione, ea quidem loquimur quae praesentia contuemur in illa interiore luce veritatis, qua ipse qui dicitur homo interior, illustratur et fruitur: sed tunc quoque noster auditor, si et ipse illa secreto ac simplici oculo videt; novit quod dico sua contemplatione, non verbis meis. Ergo ne hunc quidem doceo vera dicens, vera intuentem; docetur enim non verbis meis, sed ipsis rebus, Deo intus pandente, manifestis: itaque de his etiam interrogatus respondere posset. Quid autem absurdius quam eum putare locutione mea doceri, qui posset, antequam loquerer, ea ipsa interrogatus exponere? Nam quod saepe contingit, ut interrogatus aliquid neget, atque ad id fatendum aliis interrogationibus urgeatur, fit hoc imbecillitate cernentis, qui de re tota illam lucem consulere non potest: quod ut partibus faciat, admonetur, cum de iisdem istis partibus interrogatur, quibus illa summa constat, quam totam cernere non valebat. Quo si
Abbreviated transcription (Latin):
aũt nullo modo. nisi et ipse quod dicit᷑ uideat. ubi ũ
ba eadẽ sonant uidenti. quae non uidenti &iam sonue¬
runt. Cũ uero non dehis quae corã sentimus. sed de
his quae aliquando sensimꝰ quaerit᷑. non iã resipsas sed
immagines ab eis imp̃ssas memoriaeq manditas
loquim᷑ cũ om̃ino quomodo uera dicamus cũ falsa in tue¬
amur ignoro. nisi quia nonnos ea uidere ac sentire sed
uidisse ac sensisse narramꝰ ita illas imagines in memo¬
riae penitralib: rerũ ante sensarũ quȩdã documenta
gestamus. quae animo contẽplantes bona conscien¬
tia non mentim᷑ cũ loquim᷑. sed nobis sunt ista docu¬
menta. His enĩ qui audit si ea sensit atq affuit. non
discit meis uerbis. sed recognoscit ablatis secũ et
ipse imaginibus : si aũt illa non sensit . quis non eum
credere potius uerb̾ quã discere intelligat : Cũ uero
dehis igit᷑ quȩ m̃te conspicimꝰ. id est intellectu atq

Expanded text:
autem nullo modo, nisi et ipse quod dicitur videat; ubi jaautem nullo modo, nisi et ipse quod dicitur videat; ubi jaba eadem sonant videnti, quae non videnti etiam sonuerunt. Cum vero non de iis quae coram sentimus, sed de his quae aliquando sensimus quaeritur; non jam res ipsas, sed imagines ab iis impressas memoriaeque mandatas loquimur: quae omnino quomodo vera dicamus, cum falsa intueamur, ignoro; nisi quia non nos ea videre ac sentire, sed vidisse ac sensisse narramus. Ita illas imagines in memoriae penetralibus rerum ante sensarum quaedam documenta gestamus, quae animo contemplantes bona conscientia non mentimur cum loquimur: sed nobis sunt ista documenta; is enim qui audit, si ea sensit atque adfuit, non discit meis verbis, sed recognoscit ablatis secum et ipse imaginibus: si autem illa non sensit, quis non eum credere potius verbis quam discere intelligat? 40. Cum vero de iis agitur quae mente conspicimus, id est intellectu atque
Abbreviated transcription (Latin):
corporeri oculi sepe fallunt᷑. quã lucẽ dereb uisibilib
consuli fatemꝰ. ut ea nobis quantũ cerne: ualemus
quȩ ꝑcorpus sentimus elementa huius mundi
eadeq corpora quae sentimus sensusq ipsos qui¬
bus tanquã in t̃pretib: ad talia noscenda mens
utit᷑. dehis aũt quae intelligunt᷑ interiorẽ ueri¬
tatẽ ratione consulimus quid dici potest. un de clareat
uerbis nos aliquid discere p̃ter ipsum qui aures ꝑeutit
sonũ : Hãq omĩa quae ꝑcipimus aut sensu corporis aut
mente ꝑcipimꝰ. illa sensibilia. haec intelligibilia. siue ut
morte nr̃orũ auctorũ loquar illa carnalia. haec
sp̃ualia nominamꝰ. De illis cũ int̾rogam᷑ respondemꝰ
si p̃stosunt ea quȩ sentimus. uelut cũ a nob quȩrit᷑ intuen¬
tibus lunã nouã qualis aut ubi sit: Hic ille qui in t̾roga
si non uidet credit uerb̾. et saepe non credit. discit

Expanded text:
corporei oculi saepe falluntur: quam lucem de rebus visibilibus corporei oculi saepe falluntur: quam lucem de rebus visibilibus consuli fatemur, ut eas nobis quantum cernere valemus,quae per corpus sentimus, elementa hujus mundi eademque corpora quae sentimus, sensusque ipsos quibus tanquam interpretibus ad talia noscenda mens utitur; de his autem quae intelliguntur, interiorem veritatem ratione consulimus: quid dici potest unde clareat, verbis nos aliquid discere praeter ipsum qui aures percutit sonum? Namque omnia quae percipimus, aut sensu corporis, aut mente percipimus. Illa sensibilia, haec intelligibilia; sive, ut more auctorum nostrorum loquar, illa carnalia, haec spiritualia nominamus. De illis dum interrogamur, respondemus, si praesto sunt ea quae sentimus; velut cum a nobis quaeritur intuentibus lunam novam, qualis aut ubi sit. Hic ille qui interrogat, si non videt, credit verbis, et saepe non credit: discit
Abbreviated transcription (Latin):
to sinichil distare uidicasset: qđ ergo intelligo
Hoc &iam credo. At non om̃e qđ credo etiã intelli¬
go: om̃e aũt quod intelligo scio: non om̃e qđ eredo
scio. Nec idõ nescio. quã sit utile credere. etiã mul¬
ca quae nescio. Cui utilitti hanc quoq ad iungo
detrib pueris historiã: Iuare pleraq rerũ cum
scire non possim. quanta tam̃ utilitate credantur
scio: deimiuersis aut quae intelligimꝰ non loquen¬
tẽ qui ꝑsonat foris: sedintus ipsi menti p̃sidentem
consulimus ueritatẽ. uerbis fortasse ut consulimꝰ
ad moniti ille aut̃ qui consulit᷑ docet. qui interiorẽ
dĩ atq sepiterna aet̃na sapientia quã quidẽ om̃is
rationalis anima consulit. sed tantũ cinq pandit᷑
quantũ caꝑe ꝓpter ꝓpriã siue malã siue bonã uolun¬
tatẽ potest. et si quando fallit᷑. nonfit uitio consultae
ueritatis et neq hiuus quae foris .ẽ. lucis uitiũ .ẽ. qđ

Expanded text:
to, si nihil distare judicasset. Quod ergo intelligo, to, si nihil distare judicasset. Quod ergo intelligo, id etiam credo: at non omne quod credo, etiam intelligo. Omne autem quod intelligo, scio: non omne quod credo, scio. Nec ideo nescio quam sit utile credere etiam multa quae nescio; cui utilitati hanc quoque adjungo de tribus pueris historiam: quare pleraque rerum cum scire non possim, quanta tamen utilitate credantur, scio. 38. De universis autem quae intelligimus non loquentem qui personat foris, sed intus ipsi menti praesidentem consulimus veritatem, verbis fortasse ut consulamus admoniti. Ille autem qui consulitur, docet, qui in interiore  atque sempiterna Sapientia: quam quidem omnis rationalis anima consulit; sed tantum cuique panditur, quantum capere propter propriam, sive malam sive bonam voluntatem potest. Et si quando fallitur, non fit vitio consultae veritatis, ut neque hujus, quae foris est, lucis vitium est, quod
Abbreviated transcription (Latin):
deipsis pueris accepimus. ut regẽ ac flaminas fide ac
religione superarint . quas laudes dõ cecinerint quos
honores ab ipso etiã inimico meruerint nũ alit̃ haec
nisi ꝑ uerba didicimus. respondebo cuncta quȩ illis
uerbis significata sunt in nr̃a notitia iã fuisse Nã
quid sint trespueri quid fornax quid ignis quid
rex. quid deniq illesi abigne. ceteraq om̃a iam
teneba. quȩ uerba illa significant. Annanias uero
et atarias et misahel tã michi ignoti sunt. quã illȩ
sarabarȩ. nec ad eos cognoscendos haec me nomi¬
nã quic quã adiuer̃. aut ad iuuare iã potuerit
Haec aut̃ om̃a quae illa legunt᷑ istoria ita illo tem¬
pore facta . eẽ. ut conscripta sunt credere me poti¬
us qũã scire fateor. Neq istã differentiã d ẽ. ipsi
quib eredimus nescier̃. Ait enĩ ꝓpħa. Hisi credi¬
derttis. non intelligetis. Quod non dixisset ꝓfec¬

Expanded text:
de ipsis pueris accepimus, ut regem ac flammas fide ac de ipsis pueris accepimus, ut regem ac flammas fide ac religione superaverint, quas laudes Deo cecinerint, quos honores ab ipso etiam inimico meruerint, num aliter nisi per verba didicimus? Respondebo, cuncta quae illis verbis significata sunt, in nostra notitia jam fuisse. Nam quid sint tres pueri, quid fornax, quid ignis, quid rex, quid denique illaesi ab igne, caeteraque omnia jam tenebam quae verba illa significant. Ananias vero, et Azarias et Misael tam mihi ignoti sunt quam illae saraballae; nec ad eos cognoscendos haec me nomina quidquam adjuverunt aut adjuvare jam potuerunt. Haec autem omnia quae in illa leguntur historia, ita illo tempore facta esse, ut scripta sunt, credere me potius quam scire fateor: neque istam differentiam iidem ipsi quibus credimus nescierunt. Ait enim propheta, Nisi credideritis, non intelligetis : quod non dixisset profec
Abbreviated transcription (Latin):
nisi uerba non discimus immo. sonitũ strepi¬
tũq uerborũ Nã siea quae signa non sunt uerba
esse non possunt. quã uis iã Auditũ uerbũ nescio ta¬
men uerbũ. eẽ. donec quid significet sciã reb ergo
cognitis. uerborũ quoq cognicio ꝑficit᷑. Uerbis uͦ
auditis. nec uerba discunt᷑. Non enĩ ea uerba quae
nouimus discimꝰ aut quae non nouimꝰ didicisse. non
possumꝰ confiteri. nisi eorũ significacione ꝑcepta.
quae non audicione uocũ emissarũ sed rerũ signisi¬
catarũ cognicione contingit. Uerissima quippe ra¬
tio.ẽ. et uerissime dicit᷑. cũ uerba ꝓferunt᷑ aut scire
nos quid significent. aut nescire si scimꝰ. cõmemorari
potius quã discere. Si aut̃ nescimus ne cõmemorari
quidẽ. sed fortasse ad quaerendũ ad moneri. Iuod
tenemus non nos posse nisi uisa cognoscere. neq no¬
men ipsũ plenius nisi illis cognitis nosse. quod tamen

Expanded text:
nisi verba non discimus, imo sonitum strepinisi verba non discimus, imo sonitum strepitumque verborum: nam si ea quae signa non sunt, verba esse non possunt, quamvis jam auditum verbum, nescio tamen verbum esse, donec quid significet sciam. Rebus ergo cognitis, verborum quoque cognitio perficitur; verbis vero auditis, nec verba discuntur. Non enim ea verba quae novimus, discimus; aut quae non novimus, didicisse nos possumus confiteri, nisi eorum significatione percepta, quae non auditione vocum emissarum, sed rerum significatarum cognitione contingit. Verissima quippe ratio est, et verissime dicitur, cum verba proferuntur, aut scire nos quid significent, aut nescire: si scimus, commemorari potius quam discere; si autem nescimus, ne commemorari quidem, sed fortasse ad quaerendum admoneri. 37. Quod no tantum tenemus, non nos posse nisi visa cognoscere, neque nomen ipsum plenius nisi ipsis cognitis nosse: quod tamen
Abbreviated transcription (Latin):
sirabaras illas adhuc usq non noui. quas michi siges¬
tu quispiam significauerit aut pinxerit aut aliqͥd
cuisimiles sunt ostenderit. ne dicã non me docu¬
erit qđ facile optinerẽ si paulo amplius loqui
uellem. Seddico id quod ꝓximũ. ẽ. non uerbis docue¬
rit qđ si eis forte conspectis cũ simul addero me
admonuerit dicens. ecce sarabaras. discã rem
quã nesciebã non ꝑuerba quae dicta sunt sed
peus aspectũ. ꝑquẽ factũ .ẽ. ut etiã nom̃ illud
quid ualeret nosse ac tenerẽ hon enĩ cumrem
ipsa didici uerbis Mienis credidi. sed oculis meis
illis tam̃ fortasse ut attenderẽ credidi id est. ut
Aspectu quaererẽ quid uiderẽ. Hac tenus uerba¬
ualuer̃. quib ut plurimũ tribuã. ad monent
tantũ ut quaeramus res. non exhibant ut no¬
rimus Is me aũt aliquid docet. qui uel oculis
uel ulli corporis sensui uel ipsi &iam menti pre¬
bet ex quae cognoscere uolo Uerbis igitur

Expanded text:
saraballas illas adhuc usque non novi; quas mihi si gessaraballas illas adhuc usque non novi; quas mihi si gestu quispiam significarit aut pinxerit, aut aliquid cui similes sunt, ostenderit, non dicam non me docuerit, quod facile obtinerem, si paulo amplius loqui vellem; sed dico id quod proximum est, non verbis docuerit. Quod si eis forte conspectis cum simul adero me admonuerit, dicens, Ecce saraballas; discam rem quam nesciebam, non per verba quae dicta sunt, sed per ejus aspectum, per quem factum est ut etiam nomen illud quid valeret, nossem ac tenerem. Non enim cum rem ipsam didici, verbis alienis credidi, sed oculis meis: illis tamen fortasse ut attenderem credidi, id est ut aspectu quaererem quid viderem. CAPUT valuerunt, quibus ut plurimum tribuam, admonent tantum ut quaeramus res, non exhibent ut noverimus. Is me autem aliquid docet, qui vel oculis, vel ulli corporis sensui, vel ipsi etiam menti praebet ea quae cognoscere volo. Verbis igitur