comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Septenarius. quia requiẽ significat: anima¬
rũ ẽ in spe requiescentiũ. & p̾stolantium
głam resurrectionis. Octonarius. quia
signũ ẽ beatitudinis illis conuenit: qui
iam receptis corꝑibꝰ beata in mortalitate
lȩtant᷑. Est adhuc aliud: quod dicere pos¬
sumus. de tribꝰ pͥmis mansionibꝰ. Habet
namq unusquisq nr̃m tres uoluntates
inse. quarũ pͥma ẽ carnalis. scda anima¬
lis. tercia sp̃ualis. Carnalis uoluntas est
laxare frena concupiscentiȩ desideriis
carnalibꝰ. ꝑ om̃ia sine retractatione ob¬
audire. legi ñ subeẽ. neminẽ timere:
quicqͥa libuerit facere. Cui econtra con¬
cupiscentia sp̃c ad uersa ita desiderat tota
sp̃ualibꝰ studiis inherere: ut etiã necessari¬
os carnis usus optet excludere. Int̾ has gͥ
utrasq concupiscentias aminȩ uoluntas
in meditullio quodã intuꝑabiliore consi¬
stens. nec uitioꝵ flagitiis oblectat᷑. nec uir¬

Expanded text:
Septenarius, quia requiem significat, animaSeptenarius, quia requiem significat, animarum est in spe requiescentium et praestolantium gloriam resurrectionis. Octonarius, quia signum est beatitudinis, illis convenit, qui jam receptis corporibus beata immortalitate laetantur. Est adhuc aliud quod dicere possumus de tribus primis mansionibus, habet namque unusquisque nostrum tres voluntates in se, quarum prima est carnalis, secunda animalis, tertia spiritualis. Carnalis voluntas est laxare frena concupiscentiae desideriis carnalibus per omnia sine retractione obedire. Legi non subesse, neminem timere, quidquid libeurit facere. Cui econtrario concupiscentia spiritus adversata ita desiderat tota spiritualibus studiis inhaerere, ut etiam necessarios carnis usus optet excludere. Inter has igitur utrasque concupiscentias animae voluntas in meditullio quodam temperatiore consistens, nec vitiorum flagitiis oblectatur, nec vir
Abbreviated transcription (Latin):
cacum̃ non ꝑuenit: hoc significare pot̾.
quia quicqͥd infra dm̃ ẽ. minus ꝑfecto ẽ.
quia & ipse redemptor nr̃ scđm formam
susceptȩ humanitatis minor patre est.¬
& ipse hoc patri ꝑ obedientiã subicit. qͦd
ipse a patre ꝑ equalitatẽ maiestatis non
accepit. Si quis autẽ uoluerit indagare
misteria numeroꝵ quos supra in altitudi¬
ne umꝰ cuiꝰq mansionis distribuimus:
uidebit congrue quat̾nariũ pͥmȩ man¬
sioni deputatũ. Quia enĩ corpꝰ huma¬
nũ quatuor elem̃tis cõponit᷑. & ex qua¬
tuor humoꝵ cõplexione cõpaginatur:
recte rarnaliũ uita. qui uoluptatibꝰ cor¬
poris deseruiunt ꝑ quat̾nariũ expͥmit᷑.
De hinc quinarius ꝓpt̾ quinq sensus
apte animales homines figurat: qui
quãuis flagitiis carnalibꝰ turpit̾ non
subiactant. quia tũ quȩ sit delectatio sp̃e ñ
nouerunt: ea quȩ foris ad delectationẽ sen¬
suũ ꝑtinent secunt᷑ ꝙ diligunt. Senarius
ꝓpt̃ ꝑfectionẽ oꝑum sp̃ualibꝰ congruit.

Expanded text:
nit, hoc significare potest, quod quid infra Deum est, minus perfecto est, quia et ipse redemptor noster secundum formam susceptae humanitatis minor patre est, et ipse hoc Patri per obedientiam subjicit, quod ipse a Patre per aequalitatem majestatis non accepit. Si quis autem voluerit indagare mysteria numerorum, quos supra in altitudine unius cujusque mansionis distribuimus, videbit congrue quaternarium primae mansioni deputatum. Quia enim corpus humanum ex quatuor elementis componitur, ex quatuor humorum complexione compaginatur, recte carnalium vita, qui voluptatibus corporis deserviunt, per quaternarium exprimitur. De hinc quinarius propter quinque sensus apte animales homines figurat, qui quamvis flagitiis carnalibus turpiter non subjaceant, quia tamen quae sit delectatio spiritus non noverunt, ea quae foris ad delectationem sensuum pertinent, sequuntur et diligunt. Senarius propter perfectionem operum spiritualibus congruit.
Abbreviated transcription (Latin):
uniꝰ cubiti mensurã conueniant. Hȩc scd̃m
ut uideamus quȩ sit archa ȩccł̃iȩ. & ut ex¬
portus inter ꝓcellas huiꝰ uitȩ regens ꝑ se:
ducit ad se. Trecentorũ cubitorũ longitu¬
do p̾sens scłm designat. quod tribꝰ tempo¬
ribꝰ decurrit. & temꝑe naturalis legis.
temꝑe scriptȩ legis. temꝑe gr̃ẽ. ꝑ quȩ sc̃ã¬

Expanded text:
unius cubiti mensuram conveniunt. CAP. IV. unius cubiti mensuram conveniunt. CAP. IV. ut videamus, quae sit arca Ecclesiae, vel ut exportus inter procellas hujus vitae regens per se ducit ad se. Trecentorum cubitorum longitudo, praesens saeculum designat, quod tribus temporibus decurrit, id est tempore naturalis legis, tempore scriptae legis, tempore gratiae, per qua
Abbreviated transcription (Latin):
sim in se. & has sũmas simul cõponas. & islius
numeri qui inde excrescit latus. ꝓ hipote¬
nusa habeto. In hac archa autẽ hi potenusȩ
uicẽ gerunt tigna obliq abimo ad suꝑiora
porrecta. Katetus ẽ stilus in medio archȩ erec¬
tus. usq ad supremũ cubitũ. B asis ẽ linea
iacens ab angulo archȩ. uisq ad katetũ porrer¬
ta. Diagonalis linea uocat᷑ quȩ ꝓtendit᷑ de
angulo in angulũ illi oppositũ. Intrigonis
his & tetragonis multa alia inuenies ad sub¬
tilitatẽ geometricȩ discipline ꝑtinentia. que
om̃ia nos ꝓpt̃ fastidiũ declinamꝰ. Sunt ali
qui dicunt in archa ñ fuisse nisi tres mansio¬
has distinctiones mansionũ appellasse scͥp
turã renatula. Ipsas autẽ mansiones tres:
tristega. Et hanc formã nos iccͥco potius quã
reliquas depĩximus: quia ñ facile altitudinc̃
parietũ in plano demonstrare potuimus.
In hac enĩ forma tigna hinc inde surgentia
pardatĩ contrahunt᷑: donec in cacumine ad

Expanded text:
sim in se, et has summas simul componas, et illius numeri, qui inde excrescit latus pro hypotemisa habeto. In hac autem arca hypotemisae vicem gerunt tigna oblique ab imo ad superiora porrecta. Ratenus est stylus in medio arcae erectus usque ad supremum cubitum. Basis est linea jacens ab angulo arcae usque ad ratetum porrecta. Diagonalis linea vocatur, quae protenditur ab angulo in angulum illi oppositum. In trigonis his, et tetragonis multa alia invenies ad subtilitatem geometricae disciplinae pertinentia, quae omnia nos propter fastidium declinamus. Sunt alii, qui dicunt in arca non fuisse nisi tres mansiohas distinctiones mansionum Scripturarum appellasse caenacula; ipsas autem mansiones tres tristega. Et hanc formam nos idcirco potius quam reliquas depinximus, quia non facile altitudinem parietum in plano demonstrare potuimus. In hac enim forma tigna hinc inde surgentia paulatim contrahuntur donec in cacumine ad
Abbreviated transcription (Latin):
Actiones namq aliȩ sunt carnales.i.
quȩ ad usũ corꝑis ꝑtinent: aliȩ sp̃uales.
quȩ ꝑtinent ad instructionẽ mentis. ad
utrasq boni sẜ mali exeunt. Qui ad explen¬
dam uoluntatẽ terrenis actionibꝰ foris inser¬
uiunt: similes sunt inmundis animalibꝰ
quȩ de archa exierunt. Qui autẽ eas ad u¬
sum necessitatis administrant: animalia
quidẽ sunt s munda. Qui uͦ ȩccłiasticire¬
giminis curã quȩ uidelicet actio sp̃ualise
agencdã suscipunt. & a secreto internȩ quie¬
tis non ex ambitione. s ex p̃cepto obedientis
ad publicũ ꝓdeunt. similes sunt noe qui
exiens de archa sacrificiũ obtulit: quia se¬
pe tales eo magis ꝑ abstinentiã om̃s inse mo¬
tus carnis occidunt: quo grauiora interns
quietis dampna ꝑ occupationẽ se ꝑtulisse
honores in eccłia suscipiunt. & cũ se in sub¬
limi positos uiderint ceteros despiciunt. &
infirmioribꝰ quibꝰq in eccła positis ex comi¬
passione conclescendere nolunt. similes st̃

Expanded text:
Actiones namque aliae sunt carnales, id est quae ad usum corporis pertinent; aliae spirituales, qua pertinent ad instructionem mentis. Ad utrasque boni et mali exeunt. Qui ad explendam voluptatem terrenis actionibus foris inserviunt, similes sunt immundis animalibus, quae de arca exierunt. Qui autem eas ad usum necessitatis administrant, animalia quidem sunt, sed munda. Qui vero ecclesiastici regiminis curam, quae videlicet actio spiritualis est, agendam suscipiunt, et a secreto internae quietis, non ex ambitione, sed ex praecepto obedientiae ad publicum prodeunt; similes sunt Noe, qui exiens de arca sacrificium obtulit, quia saepe tales eo magis per abstinentiam omnes in se carnis motus occidunt, quo graviora internae quietis damna per occupationem se pertulisse ropriam honores in Ecclesia suscipiunt, et cum se in sublimi positos vident, caeteros despiciunt, et infirmioribus quibusque in Ecclesia positis ex compassione condescendere nolunt, similes sunt
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbasse habueris. & in meddio archȩ in al¬
titudine.xxx. cubitorũ. Ratetũ erexeris:
ut de ipso kateto a sup̃mo terciȩ mansio
bueris. eiq pede tenus hanc lusim scam
geometricalẽ regulã cõꝑaueris: uidebis
mirabili ratione om̃s angulares hipote¬
entẽ cũ kateto contuleris. uidebis etiam
.& semis porrigi. Quȩ autẽ a lateribꝰ
mis extendinit᷑: habentes bases.xͣn. cubi

Expanded text:
medio arcae in altitudinem tringinta cubitorum ratetum erexeris, et de ipso rateto a supremo tertiae mansionbueris, eique pedetenus hanc basim secundum geometricalem regulam comparaveris, videbis mirabili ratione omnes angulares hypoteentem cum rateto contuleris, videbis etiam uinquaginta duo semis porrigi. Quae autem a lateribus mis extendentur habentes bases vi
Abbreviated transcription (Latin):
pedes faciunt passũ unum. centũ .xxio.
passus stadiũ unũ. Octo stadia miliare
unũ. Ac ꝑ hoc patet quod hȩc archa
in longitudine sua habuerit passus.d.
ista in latitudine & altitudine reperiri
Quod si etiã scire delectat quot quadratorũ
siue pedũ siue cubitorũ fuerit embadum.
id ẽ area. multiplica maius latꝰ. ꝑ minus
& quota sũma inde excreuerit. tot qua
quadratorũ ẽ archa: & sic de aliis. Si huiꝰ
tetragoni diagonalẽ lineã queris: hec tͥ
sit regła. M ultiplica utrũq latus a. maiꝰ¬
& minus: unũquodq ꝑ se. ac deinde illiꝰ
sũmȩ quȩ inde excrescit in unũ coacerua¬
te latus quere. ꝙ hoc ꝓ diagonio habeto.
Uerbi gr̃ã. Dic trescenties trescenti: fiunt
nonaginta milia. Dic qͥnquies qͥnquagies
fiunt duo iiii. qͥngenti. huiꝰ sũme. latus
est trescenti. iiiͬ. & seinis unũ. hoc ẽ ñ inte¬
grũ. Si dimidiũ huiꝰ sumis. habes .c.l.¬

Expanded text:
pedes faciunt passum unum, centum viginti quinque passus stadium unum, octo stadia milliare unum. Ac per hoc patet, quod haec arca in longitudine sua habuit passus quingista in latitudine et altitudine reperiri. Quod si etiam scire delectat, quod quadratorum, sive pedum, sive cubitorum fuerit embadion, id est arca, multiplica majus latus per minus, et quot a summa inde excreverit, tot quadquadratorum est arca. Et sic de aliis: Si hujus tetragoni diagonalem lineam quaeris, haec tibi sit regula. Multiplica utrumque latus, id est majus, unumquodque per se, ac deinde illius summae, quae inde excrescit, in unum coacervatae latus quaere, et hoc prodiagonio habeto. Verbi gratia. Dic trecenties trecenti fiunt nonaginta millia: Dic quinquagies quinquaginta fiunt duo millia quingenti. Hujus summae latus est trecenti quatuor et semis unum, hoc est non integrum. Si dimidium hujus sumis, habes c
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑa talia tunc habebunt: ut
non possint ocłos claudere atq aꝑire
cũ uelint. Duruis autẽ. quod ibi dm̃
quisqͥs ocłos clauserit. ñ uidebit. Si e¬
nĩ ꝓpħa eliseus puerũ suũ gieri ab¬
sens corꝑe uidit accipientẽ munera
quȩ dedit ei naaman sirus. quẽ ꝓpħa
memoratꝰ a leprȩ deformitate mundauerat.
quod seruus nequã dño suo ñ uidente lamn¬
ter se fecisse putauerat: quanto magis in i¬
lo corꝑe sp̃uali uidebunt sc̃i om̃ia ñ solũ
si ocłos claudant. uerũ etiã unde sunt ab¬
sentes corpore.¬

Expanded text:
corpora tunc habebunt, ut non possint oculos claudere atque aperire, cum nolent; durius autem, quod ibi deum quisquis oculos clauserit non uidebit. si enim propheta Heliseus puerum suum Giezi absens corpore uidit accipientem munera, quae dedit ei Neman Syrus, quem propheta memoratus a leprae deformitate mundauerat, quod seruus nequam domino suo non uidente latenter se fecisse putauerat, quanto magis in illo corpore spiritali uidebunt sancti omnia, non solum si oculos claudant, uerum etiam unde sunt corpore
Abbreviated transcription (Latin):
iudicia. cur in hac utta nonnũ¬
quã bonis male sit. malis bene: tunc oc¬
cultiora sunt cũ & bonis hic bene ẽ. &
malis male. Nam cũ bonis male ẽ. malis
bene: hoc fortasse dep̃hendit᷑ quia & bo¬
ni si qua deliquerunt hic recipiunt.
ut ab eterna pleniꝰ dãpnatione lib̾ent᷑:¬
& mali bona quȩ ꝓ hac uita faciunt.
hic inueniunt. ut ad sola in postremũ
tormenta ꝓtrahant᷑. Unde & ardenti
diuiti in inferno dicit᷑. memento fili:
quia accepisti bona in uita tua. & lata¬
rus similit̾ mala. At cũ bonis hic bene
t̃ ꝙ malis male: incertũ ualde fit. utrũ
bomi iccͥco bona accipiant. ut ꝓuocati
quentis ina nescant: & utrũ malos
iccͥco adu̾saferiant. ut ab ȩternis
suppliciis de fendant. an hic eorum
pena meipiat: ut qñq cõplenda ad
ultima gehenne torm̃ta ꝑducat.

Expanded text:
udicia cur in hac vita nonnunquam bonis male sit, et malis bene, tunc occultiora sunt cum et bonis hic bene est, et malis male. Nam cum bonis male est, et malis bene, hoc fortasse deprehenditur quod et boni si qua deliquerunt hic recipiunt, ut ab aeterna plenius damnatione liberentur; et mali bona quae pro hac vita faciunt hic inveniunt, ut ad sola in posterum tormenta pertrahantur. Unde et ardenti diviti in inferno dicitur. Memento, fili, quia accepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala . At cum bonis hic bene est, et malis male, incertum valde fit utrum bona idcirco boni accipiant, ut provocati quentis inanescant. Et utrum malos idcirco adversa feriant, et ut ab aeternis suppliciis defendant, an hic eorum poena incipiat, ut quandoque complenda ad ultima gehennae tormenta perducat.
Abbreviated transcription (Latin):
in eo qͦd simoniacus ẽ: minit̾ in eo qͦd in
officiũ ordinatus ẽ. Malus in eo qͦd preciũ
accepit. S dicis mͥ. Quomꝰ ordinẽ aut
officiũ acciꝑe potuit: qui preciũ dedit:
audi quomͦ. ad ꝑuitiẽ: ad ꝑdationem.
officiũ emere potuit: grãm acciꝑe non
potuit. Tam̃ quia officiũ accepit & habet:
ꝑ ministeriũ eiꝰ bonis quidẽ grã & offici
um dat᷑: a malis uͦ ñ grã s officiũ solum
accipit᷑. Et tñ accipit᷑ quãuis ad ꝑuitiem
eius qui male accepit. sic̃ adꝑnitiẽ eius
qui male dedit

Expanded text:
in eo quod simoniacus est, minister in eo quod in in eo quod simoniacus est, minister in eo quod in officium ordinatus est; malus in eo quod pretium accepit. Sed dicis mihi: Quomodo ordinem aut officium accipere potuit qui pretium dedit? Audi quomodo. Ad perniciem, ad perditionem. Officium emere potuit, gratiam accipere non potuit. Tamen quia officium accepit et habet, per ministerium ejus bonis quidem gratia um datur. A malis vero non gratia sed officium solum accipitur, et tamen accipitur quamvis ad perniciem ejus qui male accipit, sicut ad perniciem ejus qui male dedit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ minist̾ium illoꝵ accipiunt: si erroris
illoꝵ cuiꝰ conscii ñ fuerant. participes non
fiunt. Qui autẽ ꝓ grã sp̃uali comꝑanda
pecuniã offerunt: etiã a catholicis ordi¬
nati simoniaci existunt.S dicit michi.
tiã si catholicus putet᷑ eẽ: Audi quomodo.
Sicut addulter: si c̃ fornicator. sic̃ ebriosus aut
auarus dare pot̾ quod ñ habet. ita simonia
his qui digni sunt acciꝑe. ꝑ ministerium
eñ illiꝰ datur. ñ ꝑ meritũ. Ideo his qui
erroris illiꝰ participes ñ sunt. & culpe con¬
sci ñ existunt: grã ꝑ illũ dat᷑. ab illo ñ da¬
tur. Minister malus ẽ: largitor bonus. Ta¬
men minist̾ ẽ. Sic̃ hereticus. siue alius qui¬
libet malus minist̾. malus ẽ. & tñ minist̾ ẽ.
Malus in eo qͦd errorẽ & uł maliciã habet: mi¬
nist̾ in eo qͦd officiũ habet. sic simoniacus.
nã & ipse hereticus ẽ. quãnis ñ fide tamen
oꝑe. minist̾ malus ẽ & tñ minist̾ ẽ. Malus

Expanded text:
per ministerium illorum accipiunt, si erroris per ministerium illorum accipiunt, si erroris illorum cujus conscii non fuerant participes non fiunt. Qui autem pro gratia spirituali comparanda pecuniam offerunt, etiam a catholicis ordinati simoniaci existunt. Sed dicis mihi. tiam si catholicus putetur? Audi quomodo. Sicut adulter, sicut fornicator, sicut ebriosus, aut avarus dare potest quod non habet: ita simoniaciis qui digni sunt accipere. Per ministerium enim illius datur, non per meritum. Ideo iis qui erroris illius participes non sunt, et culpae conscii non existunt, gratia per illum datur, ab illo non datur. Minister malus est largitor, bonus tamen minister est. Sicut haereticus sive alius quilibet malus minister, malus est, et tamen minister est. Malus in eo quod errorem vel malitiam habet; minister in eo quod habet officium. Sic simoniacus: nam, et ipse haereticus est, etsi non fide, tamen opere: minister malus est, et tamen minister est: Malus
Abbreviated transcription (Latin):
Tractus aliquotiens tribulationẽ significati
ut de ꝓfundis. cõmoiusti. aliqñ leticiã ut
iubilate. laudate. Credo in unũ dm̃ centũ
quinquaginta patres in constantino politam
concilio. contra heresim macedonii. euisdem
tetur. quȩ trina repeticio trinitatis ẽ con¬
fessio. Secreta uocat᷑. quia secreto dicit᷑: ne
uilescat. Olim alta uoce dicebat᷑. s legit᷑.
tam inagro decantarent. dituntꝰ ꝑcussi ft̾
Unde & consuetudo mutata putat᷑. sapa
pelagius docet ab uniu̾si orbis cõmunone.
separatos ẽẽ. qui qualibet dissensione ut̃
sacra missarũ misia apłici pontificis me
ci. in suscipiendis ordin ibꝰ non errabant. S
alia causa erat atq doctrina: quȩ eoꝵ fidem
impediebat. Simoniacoꝵ uͦ heresis & per¬
catũ ipsa ordinatio eoꝵ ẽ. Merito gͦ in sius
peccauerunt. Sciendũ uͦ ẽ quod qui a si¬
moniacis nescientes ordinant᷑. quia eos ca¬
tholicos ñ simoniacos putant. sp̾̃ualẽ gr̃am

Expanded text:
Tractus aliquoties tribulationem significat, ut De profundis, Commovisti. Aliquando laetitiam, ut Jubilate, Laudate. Credo in unum Deum, centum quinquaginta Patres in Constantinopolitano concilio contra haeresim Macedonii ejusdem us cantaretur, quae trina repetitio Trinitatis est confessio. Secreta vocatur quia secreto dicitur, ne vilescat. Olim alta voce dicebatur; sed legitutam in agro decantarent, divinitus percussi sunt, unde et consuetudo mutata putatur. Papa Pelagius docet ab universi orbis communione separatos esse, qui qualibet dissensione inter sacra missarum mysteria apostolici pontificis meci in suscipiendis ordinibus non errabant, sed alia causa erat atque doctrina quae eorum fidem impediebat. Simoniacorum vero haeresis et peccatum, ipsa ordinatio eorum est. Merito igitur in suos peccaverunt. Sciendum vero est quod qui a simoniacis nescientes ordinantur, quia eos catholicos non simoniacos putant; spiritualem gratiam
Abbreviated transcription (Latin):
in sola uerboꝵ ꝓlatione expressa:
quȩ ꝙ ipsa uariã significationẽ ostendt̃.
Celestimis papa instituit: ut ex psalmis
dauid ante sacrificiũ antiphonȩ cane¬
rent᷑ quod introitũ dicimꝰ. Collectas di¬
uersi cõposuerunt: p̃cipue gelasius &
gͣgorius. Dominus uobiscũ ab antiqͦ usit sũp¬
tũ ẽ. Boot messores suos salutans: hacsa¬
lutatione usus e̾. Et ꝓpħa in paralipomenon
asa regẽ & qui cũ eo erant salutat dicens:
dñs uobiscũ. Primis temꝑibꝰ ab epła pauli
missa incipiebat᷑. pꝰ quã eugłiũ sequebatur
sicut nc̃. hymnꝰ angłicus qui ad offictum
missȩ insollẽpnibꝰ diebꝰ recitat᷑. ab angłis pͥ¬
mũ decantatꝰ legit᷑: cui ea quȩ adiecta sunt
a beato hilario pictauensi addita credunt᷑.
a quo auctus ẽ. & sic̃ nunc canit᷑ consu̾matꝰ
Simacus autẽ papa mnordine qͥnquagesimꝰ
tercius instituit: ut hic hymnꝰ diebꝰ dñ̾cis
& in nataliciis martyrũ in eccłia ad officiũ

Expanded text:
in sola verborum prolatione expressa, quae et ipsa variam significationem ostendunt. Coelestinus papa instituit, ut ex psalmis David ante sacrificium antiphonae canerentur, quem introitum dicimus. Collectas diversi composuerunt, praecipue Gelasius et Gregorius. Dominus vobiscum , ab antiquo usu assumptum est; Booz messores suos salutans, hac salutatione usus est; et propheta in Paralipomenon Asa regem, et qui cum eo erant salutat, dicens: Dominus vobiscum . Primis temporibus ab epistola Pauli missa incipiebatur, post quam evangelium sequebatur, sicut nunc hymnus angelicus qui ad officium missae in solemnibus diebus recitatur, ab angelis primum decantatus legitur ; cui ea quae adjecta sunt, a beato Hilario Pictaviensi addita creduntur, a quo auctus est, et sicut nunc canitur consummatus. Symmachus autem papa in ordine quinquagesimus tertius, instituit, ut hic hymnus diebus Dominicis et in natalitiis martyrum in ecclesia ad officium
Abbreviated transcription (Latin):
& habere uelle. R̵ possidere. & frui: Si ñ
habet᷑ uelle habere. si habet᷑ uelle reti¬
nere: quãuis uerũ bonũ nunquã diligi
possit nisi cũ habet᷑. neq haberi nisi cũ
diligit᷑. Bona ista quȩ foris sunt sepe
amant᷑. cũ ñ habent᷑: & cũ habent᷑ non¬
nunquã despiciunt᷑. Non tale ẽ bonũ:
quod ds̃ ẽ. Si amat᷑ habet᷑. si diligit᷑ gu¬
stat᷑. Presens ẽ dilectioni. Si potes q̃ilige¬
re. potes habere. Si hoc ddas: hoc recipis.
Non aliquid ꝓ illo querit᷑: nec ꝓ alio illucd

Expanded text:
et habere velle et possidere et frui? Si non et habere velle et possidere et frui? Si non habetur, velle habere; si habetur, velle retinere, quamvis verum bonum nunquam diligi possit, nisi cum habetur; nec haberi nisi cum diligitur. Bona ista quae foris sunt saepe amantur, cum non habentur; et cum habentur nonnunquam despiciuntur. Non tale est bonum quod Deus est. Si amatur, habetur; si diligitur, gustatur: praesens est dilectioni. Si potes diligere, potes habere. Si hoc das, hoc recipis. Non aliud pro illo quaeritur, nec pro alio aliud
Abbreviated transcription (Latin):
nũ illi. Quod bonũ illi cuꝑe potes: qui
extra illũ. bonũ inuenire ñ potes: ds̃
summũ bonũ ẽ: & in ipso om̃e bonũ ẽ.
sẜ om̃e bonũ ipse ẽ. Quid cupis illi. qui
totũ habet totũ possidet: Bonobonũ
optas: iusticiȩ rectũ. sapientiȩ sensũ. ꝑfe¬
ctioni incrementũ. Suꝑuacua pietate
moueris. Miserere potius tui. Ille satis
habet. Tn illũ qui optimus ẽ. meliorẽ
facere uis: Cũ gͦ dm̃ diligis. tibi dili¬
gis. e bonũ tuũẽ quos qdiligis. & ad bo¬
nũ tuũ diligis: quia bonũ tuũ ipse est
quẽ diligis. Cũ diligis iusticiã cui dili¬
gis: Sibi an tibi: Cũ sapientiã diligis. cũ
ueritatẽ ꝙ bonitatẽ diligis: cui diligis:
Sibiantibi: Ipsũ lum̃ quod iocundũ &
delectabile oculis ẽ cũ diligis: eui dili¬
gis: Sibi an tibi: Sic ẽ d̾s tiuis. Cũ di¬
ligis eũ: intellige quod bonu̾ tuũ ipse
est. Qiuuid ẽ diligere nisi concupiscere

Expanded text:
num illi. Quod bonum illi cupere potes, qui num illi. Quod bonum illi cupere potes, qui extra illum bonum invenire non potes? Deus summum bonum est, et in ipso omne bonum est, et omne bonum ipse est. Quid cupis illi qui totum habet, totum possidet? Bono bonum optas, justitiae rectum, sapientiae sensum, perfectioni incrementum? Supervacua pietate moveris. Miserere potius tui. Ille satis habet. Tu illum qui optimus est meliorem facere vis? Cum ergo Deum diligis tibi diligis, et bonum tuum est quod diligis, et ad bonum tuum diligis, quia bonum tuum ipse est quem diligis. Cum diligis justitiam cui diligis? Illi an tibi? Cum sapientiam diligis, cum veritatem et bonitatem diligis, cui diligis? Illis an tibi? Ipsum lumen quod jucundum et delectabile oculis est cum diligis, cui diligis? Ipsis an tibi? Sic est Deus tuus. Cum diligis eum, intellige quod bonum tuum ipse est. Quid est diligere nisi concupiscere
Abbreviated transcription (Latin):
illi boni dare potes quod habeas tu s ipse
ñ habeat. qui totũ quod habes ab ipso ha¬
totũ habet quod tu habes: & plus habet
quã tu habes: Tu pauper esille diues.
In hoc munido pauꝑes dant diuitibꝰ: &
qui plus habent acciꝑe possunt a minꝰ
habentibꝰ quod ñ habent. Hic enĩ qui
ditiores sunt plus habent: qui tamen¬
quia totũ ñ habent. accrꝑe possunt qͦd
non habent. ds̃ tuus alias diuitias pos¬
sidet. Q. uod tuminus habes illȩ plus
habet: & quod aliqͥd habes. ille totũ habet.
Quomͦ gͦ illũ amas: Daud illi dabis:
S dicis. Quãuis dare ñ possũ: tam̃ op¬
tare possũ. Cupio ut illi bonĩ u̾eniat.
Possibilitas quidẽ mea parna &. exigua
ẽ ad illũ: affectus tam̃ & amor dines in
illũ. Q. uod facere ñ possũ: uelle possũ.
fãcerẽ quidẽ si possẽ: s quia ñ possũ fa¬
cio quod possũ. O. uid facis: Amo dm̃ me
meũ. Q nomͦ amas: Cupio inquis bo¬

Expanded text:
illi boni dare potes quod tu habeas et ipse illi boni dare potes quod tu habeas et ipse non habeat, qui totum quod habes ab ipso hatotum habet quod tu habes, et plus habet quam tu habes? Tu pauper es, ille dives est. In hoc mundo pauperes dant divitibus, et qui plus habent accipere possunt a minus habentibus quod non habent, hi enim qui ditiores sunt plus habent, qui tamen totum non habent accipere possunt quod non habent. Deus tuus alias divitias possidet. Quod tu minus habes ille plus habet, et quod aliquid habes ille totum habet. Quomodo ergo illum amas? Quid illi dabis? Sed dicis: Quamvis dare non possum, tamen optare possum. Cupio ut illi bonum eveniat. Possibilitas quidem mea parva et exigua est ad illum, affectus autem et amor dives in illum. Quod facere non possum, velle possum. Facerem quidem si possem, sed quia non possum, facio quod possum. Quid facis? Amo Deum meum. Quomodo amas? Cupio, inquis, bo
Abbreviated transcription (Latin):
ut am̃ qͥiligas: fortassis estimabas tibi di¬
ci ut dm̃ tuũ diligas: sicrit diligis uici¬
nũ tuũ. cognatũ tuũ. amicũ. uł ꝓxiiũ.
Q uomodo enĩ illũ diligis. insi quia bonũ
cupis illi & optas: e facis si potes: &x facis
quantũ potes. si diligis quantũ potese
Tantũ enĩ facis: quantũ diligis. Si tantũ
potes quantũ ailigis: tantũ facis quan¬
tũ diligis. Si autẽ minius potes. facis tam̃
quantum potes. Si uͦ plus potes & mnus
diligis: quantũ diligis tantũ facis. Dand gͥ:
Ita putas tibi iuberi. ut am̃ tuũ diligas:
ut eupias illu̾bonũ. N on amas illũ ad bo¬
nũ suũ. s amas illũ ad bonũ tuũ: & amas
illũ bonũ tuũ. eq eñ sic illũ amas
adͥ bomĩ tuũ: ut ab illo sit bonũ tuũ. &
ñ ille sit bonũ tuũ. Itaq amas illũ ad
bonũ tuũ: ut ipse quẽ amas sit bonũ tiũ.
Si enĩ illũ amare uis adbonũ suũ: quid

Expanded text:
ut Deum diligas? Fortassis existimabas tibi diut Deum diligas? Fortassis existimabas tibi dici, ut Deum tuum diligas sicut diligis vicinum tuum, cognatum tuum, amicum vel proximum. Quomodo enim illum diligis, nisi quia bonum cupis illi; et optas et facis si potes, et facis quantum potes si diligis quantum potes. Tantum enim facis quantum diligis. Si tantum potes quantum diligis, tantum facis quantum diligis. Si autem minus potes, facis tamen quantum potes. Si vero plus potes et minus diligis, quantum diligis tantum facis. Quid igitur? Ita putas tibi juberi ut Deum tuum diligas, ut cupias illum bonum? Non illum amas ad bonum suum, sed amas illum ad bonum tuum, et amas illum bonum tuum. Neque enim sic illum amas ad bonum tuum, ut ab illo sit bonum tuum, et non ille sit bonum tuum. Itaque amas illum ad bonum tuum, ut ipse quem amas sit bonum tuum. Si enim illum amare vis ad bonum suum, quid
Abbreviated transcription (Latin):
diligit᷑. id̾o diligit᷑. quia dulcedo in ipsoe̾.
Mel ꝓpt̾ se ipsũ diligit᷑. fauus autẽ ꝓpt̃
mel diligit᷑. Et si forte uideris fauũ ñ ha¬
bentẽ mel: uides receptacula ubi mel ẽt ide¬
buerat: & doles uacua ẽc̃. & ñ placet tibi
quia apida sunt. & cuipis mel illic ẽẽ qua¬
ne facere: & bonũ uelle. Qui ꝑsequit᷑ odit:
qui fouet & diligit. Sime diligere uis: sie
me dilige. Alioquin si amicos ꝑsequeris.
immicos foues: malo hostẽ habere quam
familiarẽ. Nos amorẽ uocamiis cũ bonũ
ailigit᷑: cõmodũ optat᷑ salus querttur.
Q ii hoc facit: ddiligit. Si autẽ hoc ẽ ama¬
re : ille ꝓfecto animã suã diligit. qui bonũ
illius diligit. & quod bonũ illi ẽ diligit.
Q uod ẽ aittẽ bonũ animȩ rationalis aliud:
utiq animã suã diligit. qui dm̃ diligit:
quia aniȩ suȩ bonum diligit. Quid emĩ
putasti tibi dictũ fuisse.: qñ tibi dictũ est

Expanded text:
diligitur, ideo diligitur quia dulcedo in ipso est. diligitur, ideo diligitur quia dulcedo in ipso est. Mel propter se ipsum diligitur, favus autem propter mel diligitur. Et si forte videris favum non habentem mel, vides receptacula, ubi mel esse debuerat, et doles esse vacua, et non placent tibi quia arida sunt, et cupis mel illic esse, qunefacere et bonum velle. Qui persequitur odit, qui fovet diligit. Si me diligere vis, sic me dilige; alioquin si amicos persequeris, inimicos foves, malo te hostem habere quam familiarem. Nos amorem vocamus cum bonum diligitur, commodum optatur, salus quaeritur. Qui hoc facit diligit. Si autem hoc est amare, ille profecto animam suam diligit, qui bonum illius diligit, et quod bonum illi est diligit. Quid est autem aliud bonum animae rationalis quam utique animam suam diligit, qui Deum diligit, quia animae suae bonum diligit. Quid enim putasti tibi dictum fuisse quando tibi dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
alt̃ .i. ininicus ut dm̃ habeat. Et in his
om̃ibꝰ ñ nisi ds̃ diligit᷑. quia aliud ñ ẽ quã
ds̃. quod & in illo diligit᷑ quia ẽ. & inisto
diligit᷑ ut sit. Ergo cũ ds̃ diligit᷑.&. cũ ꝓ¬
ximus diligit᷑. ds̃ diligit᷑.Q. uare gͦ dixit
script᷑a : ut & dm̃ diligas & ꝓximũ: Si
in deo dm̃ diligis. & in ꝓximo dm̃ diligis.
nec aliud in ꝓximo quã indeo diligis:
quare duo sunt p̾cepta caritatis: Si eni̾
utrobiq ds̃ diligit᷑. in utroq unũ imple¬
tur: nec opꝰ fuerat p̾ceptũ geminari de
oꝑe uno. S uffeceratꝰ. dixisset dilige dñm
d̃m̃ tuũ. In hocenĩ totũ ẽ. Q. ui enĩ am̃
uere diligit: ubiq diligit. Si uere dili¬
git᷑: diligit᷑ ubicunq inuenit᷑. Inse ipso.
in ꝓximo. intus. i foris. sursũ. & deorsũ.
longe. & ꝓpe. Si mel dulce ẽ: dulcis ẽ et
fauus. Si mel diligis: diligis & fauũ re¬
ceptaculũ mellis. S cũ mel diligit᷑. deo
diligit᷑. quia dulcedo ipsũ ẽ: cũ uͦ fanus

Expanded text:
alter ut inimicus ut Deum habeat. Et in his omnibus non nisi Deus diligitur, quia aliud non est quam Deus, quod in illo diligitur quia est, in isto diligitur ut sit. Ergo cum Deus diligitur, et cum proximus diligitur, Deus diligitur. Quare ergo dicit Scriptura: « Ut et Deum diligas, et proximum . » Si in Deo Deum diligis, et in proximo Deum diligis, nec aliud in proximo quam quod in Deo diligis, quare sunt duo praecepta charitatis? Si enim utrobique Deus diligitur, in utroque unum impletur, nec opus fuerat praeceptum geminari de opere uno: Sufficeret si dixisset: Dilige Dominum Deum tuum; in hoc enim totum est. Qui enim Dominum vere diligit, ubique diligit. Si vere diligitur, diligitur ubicunque invenitur. In se ipso et in proximo, intus et foris, sursum et deorsum, longe et prope. Si mel dulce est, dulcis est et favus. Si mel diligis, diligis et favum receptaculum mellis. Sed cum mel diligitur, ideo diligitur, quia dulcedo ipsum est. Cum vero favus
Abbreviated transcription (Latin):
& hȩc cũ ad sunt adẽ ds̃. quia ds bonitas
c̃. W iusticia & ueritas. Ideo inbonitate
& iusticia. & ueritate. diligendus ẽ homo:
& qñ inistis diligit᷑. in deo diligit᷑. quia
ds bonitas ẽ. & iusticia & ueritas. Si gͦ bene
diligimꝰ. & bonũ diligimꝰ: boni sumus.
N on em̃ bonos farit: nisi dilectio bona.
& dilectio boni. Si autẽ bonisumꝰ. mul¬
los amicos habemꝰ nsi bonos.& nullos
immicos nͥ malos: quia sibonisumꝰ. ni¬
chil p̾ter bonũ diligimꝰ. & nichil pret̾̃
malũ odimꝰ. Si aute amicos bonos habe¬
mus. & inimicos malos: amicos quidem
in bonitate sua dilihere debemꝰ.i. indeo
quia boni sunt. inimicos autẽ quia in bonita¬
te diligere ñ possumꝰ. quia boni ñ sunt: tam̃
ꝓpt̾ea diligere debemꝰ. ut bonitatẽ habeant

Expanded text:
et haec cum adsunt, adest Deus, quia Deus bonitas et haec cum adsunt, adest Deus, quia Deus bonitas est, et justitia et veritas. Ideo in bonitate, et justitia, et veritate diligendus est homo, et quando in istis diligitur, in Deo diligitur, quia Deus bonitas est, et justitia et veritas. Si ergo bene diligimus, et bonum diligimus, boni sumus. Non enim bonos facit, nisi dilectio bona et dilectio boni. Si autem boni sumus, nullos amicos habemus nisi bonos; et nullos inimicos, nisi malos, quia si boni sumus, nihil nisi bonum diligimus, et nihil praeter malum odimus. Si autem amicos bonos habemus, et inimicos malos, amicos quidem in bonitate sua diligere debemus, id est in Deo, quia boni sunt; inimicos autem, quia in bonitate diligere non possumus, quia boni non sunt: tantum propterea diligere debemus, ut bonitatem habeant
Abbreviated transcription (Latin):
diligerẽ. si dm̃ ꝓpt̾ quẽ ipsũ diligo ñ di.¬
ligerẽ. Sic gͥ sibene diligo & bonũ diligo.
non enĩ bene diligo. nisi cũ bonũ diligo. &
cũ bonũ qͦd diligo. ñ ob aliud quã ꝓpt̾ bo¬
nitatẽ diligo. sigͦ bene diligo: sic diligo.
Q uomodo: ã micũ in deo: & inmicũ ꝓpt̾
dm̃. Ouid ẽ amicũ diligere in deo: Ĩd̾o
diligere quia dm̃ habet: ñ indiuiciis
sius. ñ in fortitudine sua. ñ inpulchri¬
tudine sua: s iniusticia sua. inscĩtate
sua. in bonitate sua. Illa enĩ & si adeo
sunt. extra dm̃ diligi possunt: & sepe
cũ d̾iligunt᷑ au̾tunt & ꝑu̾tunt mentẽ
diligentiũ se. ut dm̃ ñ diligant. Iecͥco
ꝓhis laudandus quidẽ ẽ ds. quia cum
dant᷑. ab ipso dant᷑. & dona eiꝰ sunt: s
in his ñ ẽ amandus ꝓximus. quia uir¬
tus eius non sunt. neq bonũ faciunt
ista hominẽ. etiã si abundauerint. neq
si defuerint malũ. Bonitas autẽ bonũ
facit. i iuisticia iustũ. & ueritas uerñ:

Expanded text:
gerem si Deum propter quem ipsum diligo, non diligerem. Sic igitur si bene diligo et bonum diligo. Non enim bene diligo nisi cum bonum diligo; et cum bonum quod diligo non ob aliud quam propter bonitatem diligo. Si ergo bene diligo, sic diligo. Quomodo? Amicum in Deo, et inimicum propter Deum. Quid est amicum diligere in Deo? Ideo diligere quia Deum habet. Non in divitiis suis, non in fortitudine sua, non in pulchritudine sua, sed in justitia sua, in sanctitate sua, in bonitate sua. Illa enim etsi a Deo sunt, extra Deum diligi possunt; et saepe cum diliguntur avertunt et pervertunt mentem diligentium se, ut Deum non diligant. Idcirco pro iis laudandus est Deus; quia cum dantur ab ipso dantur, et dona ejus sunt; sed in iis non est amandus proximus quia virtus ejus non sunt, neque bonum faciunt ista hominem, etiamsi abundaverint; neque si defuerint, malum. Bonitas autem bonum facit, et justitia justum, et veritas verum.
Abbreviated transcription (Latin):
ecesse est ut sepius cogitemus qua¬
les erimus in dic iudicii purissimis
angłorum conspectibꝰ offerendi: & eterno
iudici rationẽ de libris conscientiȩ reddi¬
turi. Remotis enĩ om̃ibꝰ ꝓbationibꝰ. certũ
est indie illa ipsũ ante se hominẽ consti¬
tuendũ. & ipsam sibi animã incordis spe¬
culo demonstrandã: & testes contra tam
non deforis aliunde. s intus de semet¬
ipsa ꝓferendos. adicienda erunt ñ ali¬
qua ꝑegrina. s nimiũ nota restimonia .i.
opera sua.

Expanded text:
ecesse est saepius cogitemus quales erimus in die judicii purissimis angelorum conspectibus offerendi, et aeterno judici rationem de libris conscientiae reddituri. Remotis enim omnibus probationibus, certum est in die illa ipsum ante se hominem constituendum, et ipsam sibi animam in cordis speculo demonstrandam, et testes contra eam non de foris aliunde, sed intus de semetipsa proferendos; adjicienda erunt non aliqua peregrina, sed nimium nota testimonia, id est opera sua.
Abbreviated transcription (Latin):
amis impositio. quȩ usitato nomine .ii.¬
confirmatio uocat᷑. qua xͥanus un¬
ctione cͥsmatis ꝑ impositionẽ manus in
betur. ut xp̃ianũ consignent. & sp̃m pa-¬
soli apłi potestatẽ habuisse leguntur.

Expanded text:
anus impositio quae usitato nomine confirmatio vocatur, qua Christianus unctione chrismatis, per impositionem manus in betur, ut Christianum consignent, et spiritum Pasoli apostoli potestatem habuisse leguntur.
Abbreviated transcription (Latin):
ente autũpno ad maturitatẽ conscendit: postre¬
mo succedente hieme ad defectũ uergit. Iccͥco
autẽ semꝑ deficit. ut semꝑ pꝰ defectũ renoua¬
ri possit: quia nisi pͥus a statu suo deficerent
uetera. quasi illis locũ occupantibꝰ ñ ualerent
exurgere nonnła. hoc quoq satis mirabile
in hac dispositione cernit᷑. quod ipsa tempora
uel culicis. rostrũ suis. uł succrionis. aquilam
uel formicã. leonẽ. uł publicẽ. tigridẽ. uł te¬
studinẽ. Ibi miraris magnitudinẽ. hic mira¬
ris paruitatẽ: corpꝰ paruũ magna sapientia
conditũ. Magna sapientia cui nulla subrepit
negligentia. illis dedit ocłos quos uix cõpre¬
hendere pot̾ ocłs. & in tã exiguis corporibꝰ
sic om̃ifariã limamenta naturȩ suȩ congrua.
plenissime distribuit: ut nichil uideas decẽ
in minimis eoꝵ om̃ium quȩ natura forma¬
uit in magnis.

Expanded text:
ente autumno ad maturitatem conscendit. Postreente autumno ad maturitatem conscendit. Postremo succedente hieme, ad defectum vergit. Idcirco autem semper deficit, ut semper post defectum renovari possit, quia nisi prius a statu suo deficerent vetera, quasi illis locum occupantibus non valerent exsurgere nova. Hoc quoque satis mirabile in hac dispositione cernitur, quod ipsa tempora an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnitudinem, hic miraris parvitatem; corpus parvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos vix comprehendere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum omnium quae natura formavit in magnis.
Abbreviated transcription (Latin):
s rupiditas expetit ꝓpt̾ speciẽ: in abditis ter¬
rarũ sinibꝰ abscondit. ut quẽ amor uirtutis
ab inmoderato ñ castigat appetitu. saltẽ laboris
rũ dicemꝰ: Quis satis admirari potest. quam
mira ratione ꝓuidentia diuina cursus tempo¬
rũ distinxite Ecre pꝰ noctẽ uenit dies. ut tor¬
pentes motio laboris exerceat: pꝰ diẽ sequit᷑
nox. ut fessos ad refocillandũ quies excipiat.
Non semꝑ dies. ñ semꝑ nox. ñ semꝑ ȩquales
dies & nox. ne uł inmoderatꝰ labor debilitatos
frangat: uł quies continuata naturã inficiat.
uł identitas ꝑpetua animo tediũ gignat. Itẽ
quẽadmodũ uicissitudo dierũ & noctiũ am¬
mantia renouat: ita quatuor temꝑa anni or¬
dine sibi succedentia totius mundi. speciẽ in¬
mutant. P rinũ ꝑ teporẽ ueris. quadã in noua¬
tione mundus nascit᷑: deinde ꝑ feruorẽ estatis
quasi iniuuentutẽ roborat᷑. Post hȩc suꝑueni¬

Expanded text:
sed cupiditas expetit propter speciem; in abditis tersed cupiditas expetit propter speciem; in abditis terrarum sinibus abscondit, ut quem amor virtutis ab immoderato appetitu non castigat saltem laboris rum dicemus? Quis satis admirari potest, quam mira ratione providentia divina cursus temporum distinxit? Ecce post noctem venit dies, ut torpentes in otio labor exerceat; post diem sequitur nox, ut fessos ad refocillandum quies excipiat. Non semper dies, non semper nox, non semper aequalis dies et nox, ne vel immoderatus labor debilitatos frangat, vel quies continuata naturam inficiat, vel identitas perpetua animo taedium gignat. Item quemadmodum vicissitudo dierum ac noctium animantia renovat, ita quatuor tempora anni ordine sibi succedentia, totius mundi speciem immutant. Primum per teporem veris quadam innovatione mundus nascitur. Deinde per fervorem aestatis, quasi in juventutem roboratur. Post haec superveni
Abbreviated transcription (Latin):
les aquarũ recipi iussit: ut ꝑ gurgites
suos hinc illincq quo nutus ferret iuben¬
tis discurrerent. Uolucres in aere suspen¬
dit. pisces aquis inmersit: terrã bestiis &
serpentibꝰ. & alioꝵ reptiliũ uermiũq ge¬
neribꝰ ripleuit. Quasdã re giones
ditauit ubertate frugũ. quasdã opu¬
lentia uinearũ alias fertilitate olerum.
alias fecunditate pecorũ. alias potentibus
herbis. alias gemimis p̾ciosis. alias anima¬
libꝰ & bestiis monstruosis. alias coloribꝰ ua¬
riis. alias diuersarũ artiũ studiis. alias metalloꝵ.
alias tumiamatũ diu̾sis generibꝰ. ut nulla pror¬
sus regio sit. quȩ ñ aliqͥd pre cȩtĩs nouũ & speci¬
ale possideat: nulla itẽ quȩ ñ aliqͥd nouũ & spe¬
ciale ab aliis acciꝑe queat. Gaud quod etiã ea
quȩ humanis usibꝰ necessaria sunt in cõmuni
hominũ frequentia ipsa ꝓuidentia creatoris
instituit. ea uͦ quȩ ñ natura ꝓpt̾ necessitatẽ

Expanded text:
les aquarum recipi jussit, ut per gurgites les aquarum recipi jussit, ut per gurgites suos huc illucque quo nutus ferret jubentis discurrerent. Volucres in aere suspendit, pisces aquis immersit, terram bestiis et serpentibus et aliorum reptilium vermiumque generibus replevit. Quasdam regiones ditavit ubertate frugum, quasdam opulentia vinearum, alias fertilitate olerum, alias fecunditate pecorum, alias potentibus herbis, alias gemmis pretiosis, alias animalibus et bestiis monstruosis, alias coloribus variis, alias diversarum artium studiis, alias metallorum, alias thimiamatum diversis generibus, ut nulla prorsus regio sit, quae non aliquid prae caeteris novum et speciale possideat; nulla item quae non aliquid novum et speciale ab aliis accipere queat. Quid quod etiam ea quae humanis usibus necessaria sunt, in communi hominum frequentia ipsa Creatorisnstituit; ea vero quae non natura propter necessitatem,
Abbreviated transcription (Latin):
ducunt. ac deinde teneritudinẽ carnũ. cutis
tegnien inuoluit. ut & rigor ossiũ intruisecꝰ
corpꝰ sustineat. & pellis munimen foris de¬
fendendo custodiat. Quis duritiã lapulum.
quis soliditatẽ metallorũ. quis nodosi tatem
roborũ. qͥs tenacitatẽ glutinũ. qͥs cȩtã in¬
numerabilia enumerare queat: Ex quocla¬
ret quã sint firma rerũ iuncula. eũ singła
quȩce condita tanto nisu naturã. & eẽ suũ
defendant: simul uͦ om̃ia a concordia soci
qualis sit consideremꝰ. N eq enĩ minima
fiet admiratio. siquis diligent̃ attendat
qͦd sic singl̃is locis. singłis tẽꝑibꝰ. singłis rebꝰ
diuina ꝓuidentia. causas suas distribuit.
ut in nullo penitus rerũ ordo ꝑturbet᷑.
Ecce celũ sursũ c̃: & terra deorsũ. In celo
om̃ia illustrarent. In aere uentis & nubibꝰ
tuã secit: ut agitationibꝰ suis disꝑse pluuiã
deorsũ funderent. In gremio telluris mo¬

Expanded text:
ducunt, ac deinde teneritudinem carnium cutis ducunt, ac deinde teneritudinem carnium cutis tegmen involvit, ut et rigor ossium intrinsecus corpus sustineat, et pellis munimen foris defendendo custodiat. Quis duritiam lapidum, quis soliditatem metallorum, quis nodositatem roborum, quis tenacitatem glutinum, quis caetera innumerabilia enumerare queat? Ex quo claret quam sint firma rerum vincula, cum singula quaeque condita tanto nisu naturam et esse suum defendant, simul vero omnia a concordia sociequalis sit consideremus. Neque enim minima fiet admiratio, si quis diligenter attendat, quod sic singulis locis, singulis temporibus, singulis rebus, divina providentia causas suas distribuit, ut in nullo penitus ordo rerum perturbetur. Ecce coelum sursum est, et terra deorsum. In coelo omnia illustrarent. In aere ventis et nubibus viam fecit, ut cogitationibus suis dispersae pluviam deorsum funderent. In gremium telluris mo
Abbreviated transcription (Latin):
liũ & in unũ redactoꝵ concordia: unã
in om̃ibꝰ armoniã facit. Aꝑta ẽ gͦ & con¬
ueniens om̃iũ rerũ compositio. S quo
modo ẽ firma : Qs ñ uideat: Qͥs ñ mi¬
ret᷑: Ecce cęli qui ãbitu suo ꝯcludunt om̃ia.
quomͦꝰ soli sunt. d quasi ex exe fusiles desuꝑ
circũquaq oppansi. Terra uͦ in medio pond̾ẽ suo
librata semꝑ immobilis ꝑseuerat. ut cętã
in medio fluctuantia. hinc soliditas cȩlo¬
rũ. illinc terrȩ stabilitas in unũ crartent.
& constringant: ne cura legittmos ter¬
minos diffusa. concordiã diu̾sitatis dis¬
rũpant. Ecce quomͦ ꝑ iuscera telluris.
intͥn secus tracones aquarũ sparsi.
& fo ris ꝑ alueos suos diu̾sa deducti:
intus fatiscentẽ ne dissoluat᷑ conglutinant.¬
& foris ne fatiscat arentẽ rigant. Ecce qͦ¬
modo in humani corꝑis fabrica. iñcturas
ossiũ uincula neruorũ ligant: & me¬
dullis iitus ꝑ fistulas tibiarũ diffusis ca nalia

Expanded text:
ilium et in unum redactorum concordia unam ilium et in unum redactorum concordia unam in omnibus harmoniam facit. Apta est ergo et convenien videat? quis non miretur? Ecce coeli qui ambitu suo concludunt omnia, quomodo solidi sunt, et quasi ex aere fusiles desuper circumquaque oppansi. Terra vero in medio, suo pondere librata, semper immobilis perseverat, ut caetera in medio fluctuantia, hinc soliditas coelorum, illinc terrae stabilitas in unum coarctent et constringant, citra legitimos terminos diffusa concordiam universitatis disrumpant. Ecce quomodo per viscera telluris intrinsecus tracones aquarum sparsi et foris per alveos suos in diversa deducti, intus fatiscentem ne dissolvatur conglutinant, et foris ne fatiscat arentem rigant. Ecce quomodo in humani corporis fabrica juncturas ossium vincula nervorum ligant, et medullis intus per fistulas tibiarum diffusis, canales
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ machinã intueris. inuenies quã mira¬
bili ratione. ꝙ sapientia. cõpositio om̃rum
rerũ ꝑfecta sit: quã aꝑta. quã congrua.
quã decora. quã cunctis partibꝰ suis absolu¬
ta. in qua ñ solũ concordiã seruant similia.
s ea etiã quȩ creante potentia. diu̾sa ały¬
repugnantia adeẽ ꝓdierunt: dictante sa¬
pientia. in unã quodã modo amicitiam &
federationẽ conueniunt. Quid repugnan¬
tius eẽ pot̾ aqua & igne: quȩ tñ in natura
rerũ ita dei contẽꝑauit prudentia. ut ñ
solũ adiniticẽ cõmune societatis uinculũ
ñ dissipent: uerũ etiã nascentibꝰ cunctis
ut subsistere possint uitale nutrimentũ
subministrent: Ouuid de humani corꝑis
cõpage loquar. ubi om̃iũ menbrorum
iuncturȩ tantã ad inuicẽ seruant concor¬
menbrũ. cuiꝰ officiũ alt̃i ñ uideat᷑ presta-¬
re adminiculũ: Sic om̃is natura se dili¬
git. & miro quodã modo pluriũ dissim¬

Expanded text:
hujus machinam intuitus fueris: invenies quam mirahujus machinam intuitus fueris: invenies quam mirabili ratione et sapientia compositio rerumomnium perfecta sit; quod apta, quod congrua, quod decora, quod cunctis partibus suis absoluta: in qua non solum concordiam servant similia, sed etiam quae creante potentia ad esse repugnantia adesse prodierunt, dictante sapientia in unam quodammodo amicitiam et foederationem conveniunt. Quid repugnantius esse potest aqua et igne? quae tamen in rerum natura ita Dei contemperavit prudentia, ut non solum ad invicem commune societatis vinculum non dissipent, verum etiam nascentibus cunctis ut subsistere possint vitale nutrimentum subministrent. Quid de humani corporis compage loquar, ubi omnium membrorum juncturae tantam adinvicem servant concormembrum, cujus officium alteri non videatur praestare adminiculum? Sic omnis natura se diligit, et miro quodam modo plurium dissim
Abbreviated transcription (Latin):
minus qͥcqͥd dixerimꝰ: s tñ decens ñ ẽ ut ideo
om̃ino taceamus. ibi p̃cipne ubi si fieri posset
diximꝰ. Sitũ. motũ. speciẽ. & qualitatẽ. Pri¬
mũ gͦ pͥmo discutiamꝰ. Situs ẽ in cõpositione
& ordine: hoc ẽ in cõpositione. & dispositione.
Compositio duo habere debet. aptitudinẽ &
firmitatẽ: hocẽ ut cõponenda apte &. cõpe¬
tent̃ coeant. & cõposita firmit̾ inhereant.
Lauidabilis ẽ cõpositio talis. Aptitudo conside¬
rat᷑: in quantitate & qualitate. In quanti¬
tate. ne minis tenua. & exilia. grossis & corpri¬
lentis. in qualitate. ne nimis humida siccis.
ninis calida frigidis. nimis leuia ponde¬
rosis: & si qua sint talia mordinate com un¬
gant᷑. Uide si pulchritudini diuinoꝵ ope¬
rũ aliquid horũ desit: & sinichil decẽ ui¬
deris. iam aliqͥd habes unde etiã in har par¬
te mireris. Et pͥmũ quidẽ si uniu̾sitatis

Expanded text:
idquid dixerimus, sed tamen decens non est ut ideo idquid dixerimus, sed tamen decens non est ut ideo omnino taceamus, ibi praecipue, ubi si fieri posset, diximus, situm, motum, speciem et qualitatem. Primum ergo primo discutiamus. Situs est in compositione et ordine, id est in compositione et dispositione. Compositio duo habere debet: aptitudinem et firmitatem, hoc est ut componenda apte et competenter coeant; et composita firmiter cohaereant: laudabilis est compositio talis. Aptitudo consideratur in quantitate et qualitate. In quantitate ne nimis tenuia et exilia grossis et corpulentis. In qualitate, ne nimis humida siccis, nimis calida frigidis, nimis levia ponderosis; et si qua sunt talia, inordinate conjungantur. Vide si pulchritudini divinorum operum aliquid horum desit, et si nihil deesse videris, jam aliquid habes unde etiam in hac parte mireris. Et primum quidem si universitatis