comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
s ꝑ uarios errores dissipatis: ñ unũ de con¬
cessione naturali p̃ceptũ disciplinȩ quasi pro¬
bandis. s quasi corrigendis. & reꝑandis mul¬
ta formaret. ut quanto magis se in mediis tem¬
perare discerent. tanto leuuis inconcessa cauere
ualerent. d Quȩ fuerunt illa quȩ lex natu¬
ralis facienda aut uitanda ꝓposuerat : oyilla
septẽ quȩ pꝰea lex scripta in scda tabula. de di¬
lectione ꝓximi mandabat. Primum erat.
atorẽ suũ ostendit: Consideremus gͦ & nos
quanta sint mirabilia dei. & ꝑ pulchritu
pulchorũ om̃ium pulcherrimũ: quod tã mira¬
bile & meffabile ẽ. ut ad ipsũ om̃is pulchritudo
transitoria. ꝙ si uera sit cõparabilis ẽẽ ñ possit.
Et quia suꝑnis omnẽ pulchritudinẽ uisibili¬
um in quatuor constare diximꝰ: ntinc ordine
ꝑ singła currentes. qualit̾ ex ipsis inuisibilis
dei sapientia clarescat uideamꝰ. Scio quidẽ qͥa¬

Expanded text:
sed per varios errores dissipatis, non unum de consed per varios errores dissipatis, non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. D. Quae fuerunt illa quae lex naturalis facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: atorem suum ostendit? Consideremus et nos quanta sint mirabilia Dei, et per pulchriorum omnium pulcherrimum; quod tam mirabile et ineffabile est, ut ad ipsum omnis pulchritudo transitoria, etsi vera sit, comparabilis esse non possit. Et quia superius omnem pulchritudinem visibilium in quatuor constare diximus; nunc ordine per singula currentes, qualiter ex ipsis invisibilis Dei sapientia clarescat videamus. Scio quidem q
Abbreviated transcription (Latin):
initti possunt. quedã sunt media. quȩ siue fiant
siue ñ fiant. nec culpa ẽ nec meritũ. Quȩ sic ergo
se habent. ut nunquam licite fieri possint.
illa tantũ mͦ lex naturalis ꝓhibuit: illa uero
quȩ minquã possunt licite p̃teriri sola prece¬
pit. media om̃ia ad utrũlibet relinquens. ide
illis autẽ quȩ ut precipienda. uł relinquen¬
da erant. unũ tantũ preceptũ in corde homi¬
ut ex sui uidelicet consideratione homo disce¬
ret qualẽ se erga ꝓximũ suũ exhibere debe¬
ret. S pꝰ ea cũ lex subintrasset. & disciplinã
uiuendi ardorẽq ꝓponeret: cȩxit ex his quȩ
media erant quedã excipere. & ex eis alia ꝑ
p̃ceptionẽ. alia ꝑ ꝓhibitionẽ in alterã partem
tantũ locare. ut quẽ admodũ pͥmo homini
in parailiso ds̃ de concessione naturali unũ
ꝓ precepto disciplinȩ ꝓhibitionẽ exceperat :
ita modo filiis eiꝰ ñ in una ueritate stantibus.

Expanded text:
mmitti possunt; quaedam sunt media quae sive fiant mmitti possunt; quaedam sunt media quae sive fiant sive non fiant nec culpa est nec meritum. Quae sic ergo se habent ut nunquam licite fieri possint, illa tantummodo lex naturalis prohibuit; illa vero quae nunquam licite possunt praeteriri sola praecepit, media omnia ad utrumlibet relinquens. De illis autem quae vel praecipienda vel relinquenda erant, unum tantum praeceptum in corde homi, ut ex sui videlicet consideratione homo disceret qualem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, et disciplinam vivendi arctiorem proponeret coepit ex iis quae media erant quaedam excipere, et ex eis alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus,
Abbreviated transcription (Latin):
tio autẽ maculas etiã interiores emundat:¬
ente xp̃o circuncisio cessare debuit. ut il¬
lud sacramentũ succederet. quod ꝑfectam
hominis emundationẽ. & interiorẽ animȩ
candorẽ. quȩ in xp̃o & ꝑ ipsũ sacramentũ
adipiscit᷑. posset declarare. Uidentͦ gͦ michi
illa pͥma sacram̃ta quasi quedã umbra gr̃ȩ
sp̃ualis. illa uͦ quȩ pꝰ ea seruta sunt. quasi
quelã imago. & si ita dicendũ ẽ limam̃ta
ueritatis habentia. Ista uͦ ñ iam umbra uł
imago. s corpꝰ ueritatis. in quibꝰ quia plena¬
riȩ salutis effectus dat᷑. ꝙ euident̃ ostenditur.
quasi sp̃c in corꝑe uiuenti ext̾iori motione se
ꝓdit: sic in eis uita grẽ inuisibilis clarissime
demonstrat᷑. d de oꝑibꝰ restat: utinde quȩ di¬
cenila sunt aꝑias. o Tria sunt genera factorũ:
quedã sunt om̃ino bona. quȩ nunquã preteri¬
ri possunt. quedã omĩno mala. quȩ nunꝗͣ licite cõ¬

Expanded text:
tio autem maculas etiam interiores emundatio autem maculas etiam interiores emundaente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot per ipsum sacramentum adipiscitur posset declarare. Videntur ergo illa prima sacramenta quasi quaedam umbra gratiae spiritualis; illa vero quae postea secuta sunt quasi quaedam imago, et si ita dicendum est lineamenta veritatis habentia. Ista vero non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis; in quibus quia plenarie salutis effectus datur, et evidenter ostenditur quasi spiritus in corpore viventi exteriori motione se prodit; sic in eis vita gratiae invisibilis clarissime demonstratur. D. De operibus restat nunc ut quae dicenda sunt aperias. M. Tria genera factorum sunt: quaedam sunt omnino bona quae nunquam licite praeteriri possunt; quaedam omnino mala sunt quae nunquam licite co
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ occulte inniuit᷑: in circuncisione uͦ eui¬
aentius expͥmit᷑. ꝑ baptismũ autẽ manifeste
declarat᷑. Primã nãq institutionẽ accepit
homo ut ꝓ remectio salutis exterioris sub¬
stantiȩ partẽ offerret deo. partẽ ad usũ ꝓpͥ¬
um retineret: quatimis in hoc facto disceret.
ea quȩ intrinsecus bona erant deo tribue¬
re. quȩ uͦ mala sibi imputari. S hoc sig¬
nũ quasi delonge sumptũ. magis docuit
hominẽ quid eẽt: quã quod fieret. Igitur
cũ tempꝰ aduenisset. quo ueritas declarari
debuerat datũ ẽ remediũ ꝑ circuncisionis
sacram̃tũ. ubi clũ in interiori substantia
hominis pars ñ quidẽ naturalit̾ suꝑflua.
s eiꝰ quod suꝑfluũ ẽ sigura p̾cidit᷑. iã ma¬
nifestius illa peccati circuncisio quã in in¬
teriori homine grã ꝑficit demenstratur.:
quia autẽ cirtuncisio exteriores sordes. &
enormitates quȩ foris sunt resecat. ab lu¬

Expanded text:
dem occulte innuitur, circumcisione vero evidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praeciditur; jam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablu
Abbreviated transcription (Latin):
in illis sacram̃tis fuit quȩ in istis ẽ. quid
cause erat ut illa cessarent. & ista succede¬
rent: m Manifestior ueritas in istis declarat᷑.
& iustũ erat ut sicut paulatĩ ꝓredente tem¬
pore creuit agnitio fidei. ita etiã alia satram̃¬
ta instituerent᷑: quȩ & si aliã scĩficationẽ
gr̃e sp̃ualis ñ conferrent. eaudẽ tñ manife¬
stius panderent. Erat quippe id̃e saluator. &¬
eadẽ fides. eadẽ grã. illic uenturi. hic exhibrti.
S quia ipse ꝑ quẽ salus ilabat᷑ adhuc longe
erat. eiusdẽ salutis signa obs tura ẽẽ debuert̃:
it paulatĩ enis aduentu apꝓpinquante. &
fides amplius cresceret. & grã euidentius se
manifestaret. Ideo pͥmũ ꝑ oblationẽ. & pꝰ ea
ꝑ cirtuncisionẽ. ad ultimũ ꝑ baptismum
expiationis & iustificationis sarramentũ
formari institutũ ẽ: quia eiusdẽ mundati¬
onis forma & similitudo in oblatione qui¬

Expanded text:
in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio fidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur, quae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritualis non conferrent, eamdem tamen manifestius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cresceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione qui
Abbreviated transcription (Latin):
passio saluatoris p̾cedentibꝰ sacram̃tis. idẽ
siue oblationi sub naturali. siue circunci¬
sioni sub lege scripta. uirtutẽ & efficatiam
sanctificationis contulit: quã sub sequenti¬
bꝰ & succedentibꝰ confert. hoc solo ercepto
quod sacrificia & oblationes. ñ ita sub natu¬
rali lege. quẽ admodũ circuncisio sub scͥp¬
ta. & baptismus sub grã. ad necessitatẽ salu¬
tis. s ad cultũ deuotionis fiebant. sola tẽ
fide iustificante & purificante credentes.
ꝙ rursũ hoc etiã in circuncisione. excepto
quod illi pͥores patres quãlibet iusti & d̾o
placentes. antedatã hostiã regni cȩlestis ia¬
nuã intrare ñ poterant: s tantũ insinu
abrahȩ .i. in requie tranquilla seruabant᷑.
quousq ille ueniret. qui ꝓ nobis ille mo¬
riens & resurgens. ꝑ assumptã carnẽ cȩ¬
los ascenderet. & om̃ibꝰ in se rredentibꝰ acse
sequentibꝰ uiã aꝑiret. d si eandẽ uirtus

Expanded text:
passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est sive oblationi sub naturali, sive circumcisioni sub lege scripta, virtutem et efficaciam sanctificationis contulit, quam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et oblationes non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisione excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascenderet, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperiret. D. Si eadem virtus
Abbreviated transcription (Latin):
sicut econtrario nẽ multi fidẽ habent. cogniti¬
one magnã. & constantia paruã. d Ouȩ autẽ
sacram̃ta erant sub lege naturali: m Oblationes.
Cuiꝰ: o Remissionis peccatoꝵ.d Quomꝰ: m
Substantia hominis duplex: alia interior quȩ
ipse ẽ. alia ext̾ior in rebꝰ quas possidet. Uoluit
gͦ ds̃ ut homo de exteriori substantia sibi
oblationẽ faceret. ut iusta recõpensatione
dũ id quod exterius a deo acceꝑat deuote ralde¬
rarͤ e retribuente. ꝑ fidẽ gͦ & oblationes. siue
sacrificia tunc remissionẽ peccatoꝵ acceꝑunt.
quicunq ueterẽ hominẽ deponentes. hoc ẽ
in illis oblationes & sacrificia. fide mecdiante
oꝑabant᷑. quod pꝰ ea sub lege scͥpta circũcisio.
aut sul grã baptismus: uidelicet ut &. ipsi ab
om̃i peccato. siue originali sine ac tuali iusti¬
ficati. int̾ menbra illiꝰ cõputarent᷑: ruiꝰ fide
ꝙ sacramentis sanctificant᷑. Eandẽ quippe

Expanded text:
sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitisicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione magnam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Oblationes Cujus? M. Remissionis peccatorum. D. Quomodo? M. Substantia hominis duplex est: alia interior quae ipse est; alia exterior in rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo de exteriori substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recompensatione dum id quod exterius a Deo acceperat devote redderecuperaret. Per fidem ergo et oblationes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes, hoc estm namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius computarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe
Abbreviated transcription (Latin):
rauerant. pꝰ ea autẽ ipso moriente desperant.
patent̃ ostendit᷑: quia quod ꝑ mortẽ eiꝰ redimen¬
di fuerant nescierunt. D hoc gͥ illis prioribus
sufficere poterat ad salutẽ. ut crederent eũ crea¬
torẽ om̃iũ ix saluatorẽ expectarent uenturum.
Poterat tunc eis sufficere hoc cũ ceteris sine quibꝰ
ut ilictũ ẽ. fides placere ñ poterat. in his dum¬
taxat qui tempꝰ bene oꝑandi habebant .i. cum
susceptione sacram̃toꝵ ꝙ executione bonoꝵ ope¬
rũ. ꝑ caritatẽ & spem. fidei roborata. d Ergo
pꝰ ea creuit fides: ed nobꝰ modis crescit fides:
ꝑ constantiã. & cognitionẽ. Alii fidẽ habent cog¬
nitione magnã. & paruã constantia. Alii cogni¬
tione paruã. & constantia magnã: apud dm̃
autẽ preciosior ẽ magna fidei constantia. quam
cognitio magna. antiqui gͥ sc̃i fidẽ habebant.
plures cognitione paruã. & magnã constantia.

Expanded text:
raverant, postea autem ipso moriente desperant; raverant, postea autem ipso moriente desperant; patenter ostendunt, quia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omnium, et salvatorem exspectarent venturum? M. Poterat hoc eis tunc sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum est, fides placere non poterat, in iis duntaxat qui tempus bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia;
Abbreviated transcription (Latin):
uis int̾ creatorẽ & opus suũ discernendũ mi¬
niine fallerent᷑: nequaquãtũ fideles appellan¬
di sunt. quia fidẽ saluatoris ñ habuerunt. d
Qualẽ fidẽ habuerunt antiqui de saluatore
uenturo. maxime hii qui circa finẽ scłi existen
mus om̃ibꝰ qui tc̃ fideles erant. aduentũ eiꝰ in
carnẽ. crucẽ & resurrectionẽ. manifeste reuela¬
tũ fuisse: cũ etiã apł̃i qui eũ p̾sentẽ in carnẽ
uiderant. quoꝵ fides & iusticia ab ipso saluato¬
re p̾dicat᷑ hoc ignorasse legant᷑. Credebant tam̃
se saluari ꝑ eũ. quomͦ & quando ei placuisset:
s quod morte illiꝰ redimendi eẽnt. exceptis pau¬
cis quibꝰ hoc a deo reuelatũ fuerat eos ignoras¬
se. ex hoc patent̾ ostendit᷑. quod & petrus dño
deo ut ipsi ꝓpt̾ crucẽ iã desperantes dicerent.
Nos autẽ sperabamus quod ipse erat redemptu¬
rus isrł. Qui enĩ ipso uiuente redemptionẽ spe¬

Expanded text:
mvis inter Creatorem et opus suum discernendum mimvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circa primordia saeculi existentmus omnibus qui tunc fideles erant adventum ejus in carnem, crucem et resurrectionetum fuisse; cum etiam apostoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen se salvari per eum quomodo et quando ei placuisset; sed quod morte illius redimendi essent exceptis paucis quibus hoc a Deo revelatum fuerat eos ignorasse ex hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino deo ut ipsi propter crucem jam desperantes dicerent: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel . Qui enim ipso vivente redemptionem spe
Abbreviated transcription (Latin):
resse detrimentũ patiat᷑. Sequit᷑ autẽ ut fi¬
des cũ recte int̾ creatorẽ & creaturã diuiserit:
recte etiã offerre studeat creatori honorẽ suũ
tribuendo. ut uidelicet confittat᷑ om̃ia ab ip¬
so & ꝑ ipsũ facta eẽ. ipsũ uͦ ñ aliunde. s a semet¬
ipso sine pͥncipio aut fine subsistere. Deinde se¬
quit᷑ terciũ ut uidelicet eũ quẽ creatorẽ confite¬
tur om̃ium credat etiã & expectet. om̃ium sal¬
uatorẽ: & ut breuit̾ ꝑstringamꝰ. hȩc sunt quibꝰ
nichil unquã minus recta fides habere potuit.
& unus ds̃ creddat᷑ factor om̃iũ. & hominũ saluato.
Nam illi qui ereaturã ꝓdeo colentes gemino erm¬
re decepti. uł rreaturã ȩternã uł dm̃ temporalẽ
ẽẽ credebant. quid isti aliud fecisse dicendi sunt
quã excellentiã factoris oꝑi. & infirmitatẽ cre¬
aturȩ tribuisse creatori: Rursus philosophi
gentiliũ quia fidẽ de saluatore ñ habebant. qũ¬

Expanded text:
cesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut ficesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut fides cum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab ipso et per ipsum facta esse, ipsum vero non aliunde sed a semetipso sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur tertium, ut videlicet eum quem Creatorem confitetur omnium, credat etiam et exspectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium et hominum salvator. Nam illi qui creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse credebant: quid isti aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam factoris operi et infirmitatem facturae tribuisse Creatoris? Rursus philosophi gentilium; quia fidem de Salvatore non habebant, qua
Abbreviated transcription (Latin):
tismus significat᷑: ita & sacram̃tũ fidei ipsã
fidẽ quȩ sacram̃tũ ẽ nonnunquã accipere
solemꝰ. Porro cȩtã om̃a id̾o sacram̃ta fidei
dicunt᷑: quod ad eos tantũ qui fidẽ habent
sc̃ificandos instituta sunt. Ipsa uͦ fides ut
dictũ ẽ sacram̃tũ ẽ. ꝓpterea qͦd sicut in bap¬
tismo. & in aliis sarram̃tis aliud ẽ quod foris
ostendit᷑. atq aliud sp̃ualis uirtus quȩ intꝰ ex¬
ciem contẽplantes uisuri sumꝰ. fides gͥ sacra¬
mentũ ẽ uisionis futurȩ. & ipsa uisio iurtus
ẽ eiꝰ sacram̃ti quod ẽ fides. ddoceri nc̃ uelim
quȩ res ad fidẽ ꝑtineant. ꝯduo sunt. creator.
M creatura. Hȩc sana fides ita discernere debet.
ut creaturȩ diuinitatẽ creatoris attribuat.
nec creatori infirmitatẽ creaturȩ ascribat .i.
nec dm̃ concludat temꝑe: nec creaturã tenidat
ȩternitate. Nam quod libet horũ fiat. fides ne-¬

Expanded text:
tismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam tismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, ut dictum est, sacramentum est, propterea quod sicut in baptismo et in aliis sacramentis aliud est quod foris ostenditur, atque aliud spiritualis virtus quae intus exciem contemplantes visuri sumus. Fides igitur sacramentum est visionis futurae; et ipsa visio virtus est ejus sacramenti quod est fides. D. Doceri nunc velim quae res ad fidem pertineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attribuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet horum fiat: fides ne
Abbreviated transcription (Latin):
fides ad cognitionẽ ꝑtinet. Caritas uͦ amor:
spes autẽ fidutia ẽ. Breuit̃ uelĩ ut horũ
diffinttione pꝰ posita. ipsa michi manifesti¬
uis distinguant᷑. m fides ẽ uoluntaria ab¬
sentiũ certitudo: supra opinionẽ & in¬
fra scientiã constituta. Caritas ẽ amor dei
fidutia futuroꝵ bonoꝵ: ex grã dei & bona
conseientia. In hoc etiã fides & spes differre
uident᷑: quod fides de p̃sentibꝰ preteritis simul
ꝙ futuris eẽ potest. spes de solis futuris. fides
de nr̃is & alienis: spes solũmͦ de nr̃is. fides de
bonis & malis. spes de solis bonis. d Quid ẽ sa¬
cramentũ fidei: mduobꝰ modis intelligi pot̾
sacram̃tũ fidei. siue ipsũ sacram̃tũ quod ẽ fi¬
des. siue sacram̃tũ fidei .i. fideliũ. quo fideles
utunt᷑. x scĩficant᷑. d Qua ratione fides sacra¬
mentũ dicit᷑: mSicut sacram̃tũ baptisim tũ
dicit᷑. ñ aliud sacram̃tũ quã ipsũ. quod ẽ bap¬

Expanded text:
fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria absentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitas est amor Dei fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona conscientia. In hoc etiam fides et spes differre videntur: quod fides de praesentibus praeteritis simul et futuris esse potest: spes de solis futuris; fides de nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacramentum quod est fides; sive sacramentum fidei, id est fidelium, quo fideles utuntur et sanctificantur. D. Qua ratione fides sacramentum dicitur? M. Sicut sacramentum baptismi cum dicitur, non aliud sacramentum quam ipsum quod est bap
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃ta. aut oꝑa salutis effectũ ñ habent.
D O. uid r̃ fides: m Paulus dicit fidem eẽ
substantiã rerũ sperandarũ: argumentũ
non apparentũ. d Qualit̾ hoc accipiendũ
putas : o Quȩcimq uł futura nec dũ sunt.
uel preterita iam ẽẽ desierunt. uł p̃sentia
ueritatẽ sui a sensibꝰ nr̃is sine cognitione
abscondunt.: hȩc om̃ia quantũ attinet. ad
nos quodã modo ñ sunt: s quia ꝑ fidẽ de
his om̃ibꝰ quasi existentibꝰ p̾sentibꝰ quȩdã
in nobis certitudo nascit᷑: ñ in merito ipsa
fides. & ñ existentiũ substantia. & apparen¬
tiũ argumentũ appellat᷑. Porro illud con¬
siderandũ ẽ. quod sola fide nemo placere
potest deo. nisi caritas illi sociata fuerit:
ut ste uidelicet fides oꝑans ex dilectione.
at tam̃ fides fundamentũ quodã modo ẽ.
& pͥncipiũ bom in homine. de qua caritas
nascit᷑ : de caritate autẽ spes generat᷑. quia

Expanded text:
sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fides? M. Paulus dicit fidem esse substantiam rerum sperandarum, argumentum non apparentium . D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt; vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cognitione abscondunt: haec omnia quantum attinet ad nos quodammodo non sunt; sed quia per fidem de his omnibus quasi existentibus praesentibus quaedam in nobis certitudo nascitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est quod sola fide nemo potest placere Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quodammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia
Abbreviated transcription (Latin):
sacramenta grẽ primum ꝑ inuocationem trinita¬
iis sanctificationẽ in se suscipiunt. ac deinde
sc̃ificationẽ conferunt. ut sint ex scĩficatione sc̃i¬
ficantia. atis hoc ex sua ubiq celitus in¬
dita scĩficatione conferat᷑: quod illa ꝑ hȩc con¬
ferre consueuerant ex sola horũ significatio¬
ne . D. Quȩ sunt illa sine quibꝰ salus ab ini¬
tio haberi ñ potuit: ꝯd ria sunt .a. fides ꝙ
sacram̃ta fidei: & oꝑa bona quȩ ab initio ad
obtinendã salutẽ homini ꝓposita uident᷑.
his milites xp̃i semꝑ usi sunt: in fide ro¬
bur. in sacram̃tis fidei arma. in oꝑibꝰ bo¬
nis tela accipientes. quibꝰ contra diabolũ
pugnauerunt. Sane quẽ admodũ neq ro¬
bur inhermi. neq arma sine uiribꝰ. aut te¬
la contra fortẽ armatũ. ꝓdesse possunt di¬
micanti: ita quidẽ fidẽ sine oꝑibꝰ. & sacra¬
mentoꝵ scificatione. & rursus sine fide

Expanded text:
sacramenta gratiae primum per invocationem Trinitasacramenta gratiae primum per invocationem Trinitatis sanctificationem in se suscipiunt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum significatione. D. Quae sunt illa sine quibus salus ab initio haberi non potuit? M. Tria sunt, id est, fides, et sacramenta fidei, et opera bona: quae a principio ad obtinendam salutem homini proposita videntur. His milites Christi semper usi sunt: in fide robur in sacramentis fidei arma, in operibus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque robur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide
Abbreviated transcription (Latin):
nũ: m signũ solũ ex institutione significat.
Sacram̃tũ etiã ex similitudine rep̃sentat. Item
signũ rẽ significare potest: ñ conferre. In sa¬
cram̃to autẽ ñ sola significatio ẽ: s etiã effica¬
tia. Ut uidelicet simul & ex institutione sig¬
inficet. & ex similitudine rep̾̃sentet: confe¬
rat ex scificatione. d Si potest aliquando sa¬
cram̃tũ ꝓ signo accipi: m Imꝓpͥe ꝓ sola signi-¬
firatione sacram̃tũ uocat᷑. d Quid dixerimꝰ
illas ueteris legis figuras. signa tantũ fuisse
futuroꝵ ñ sacram̃ta. & sp̃ualẽ grãm quȩ
in illis dabat᷑. mediantibꝰ his quȩ futura erãt
sacram̃tis fuisse collatã: m Siquis sacram̃ta
pͥora effectũ scificationis habuisse negauerit.
non michi recta sentire uidet᷑: in hoc tam̃
dignitatẽ sequentiũ indubitant̾ preferimus.
quod illa & uisibilia. & signa uisibilium
fuerunt: ista uͦ cũ sint uisibilia quidẽ tantũ¬
modo inuisibilis gr̃ę sacramenta sunt. Iccirco

Expanded text:
um? M. Signum solum ex institutione significat; sacramentum etiam ex similitudine repraesentat. Item signum rem significare potest, non conferre. In sacramento autem non sola significatio est, sed etiam efficacia; ut videlicet simul et ex institutione significat, et ex similitudine repraesentet, et conferat ex sanctificatione. D. Utrum potest aliquando sacramentum pro signo accipi? M. Improprie pro sola significatione sacramentum vocatur. D. Quid si dixerimus illas Veteris Legis figuras signa tantum fuisse futurorum, non sacramenta, et spiritualem gratiam quae in illis dabatur mediantibus iis quae futura erant sacramentis fuisse collatam? M. Si quis sacramenta priore effectum sanctificationis habuisse negaverit, non mihi recte sentire videtur, in hoc tamen dignitatem sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint visibilia, ipsa quidem tantummodo invisibilis gratiae sacramenta sunt. Idcirco
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ẽ & mutabile: iudiciũ scd̃m retributio¬
nẽ manifestũ ẽ ĩnmutabile. iudiciũ scd̾m
oꝑationẽ. imago quodã mͦ ẽ. & sacramentũ
iudicii sc̃m retributionẽ: quia illud mam¬
festat causã. & p̾scientiã innuit: hoc uͦ ma¬
nifestabit causã .&. confirmabit p̾scientiã. d¬

Expanded text:
 et mutabile; judicium secundum retributionem manifestum et immutabile. Judicium secundum operationem imago quodammodo est, et sacramentum judicii secundum retributionem. Quia illud manifestat causam et praescientiam innuit, hoc vero manifestabit causam, et confirmabit praescientiam.
Abbreviated transcription (Latin):
pirando pateferit. Isti hoĩes grẽ erant. Prat
rursus aliud genꝰ hominũ qui iustos istos
familiarius nouerunt: aut ex affinitate ge¬
neris. uł ex ꝓpinquitate conu̾sationis: qui
cũ ex dictis eoꝵ is factis multa exempla ad
iusticiã & disciplinã moꝵ ꝑtinentia didicis¬
sent. ñ ad uirtutẽ.s ad quandã uite huius
honestatẽ eos imitati sunt. Tales erant
om̃s religiosoꝵ uiroꝵ mali filii ut affines.
siue etiã quicunq familiares: qui discipli¬
nã eoꝵ ñ ꝑ amorẽ. s ꝑ quandã uiuenddi con¬
suetudinẽ tenuerunt. & huiꝰ modi quasi
homines scͥptȩ legis erant. Reliqua huma¬
ni generis muttitudo nec p̃ceptionibꝰ diui
cia uirgines. Uel ita: pͥma mansio utentes mũ¬
do. sccła fugientes nundũ. t̾cia obliti mundũ:
uel ita. pͥma mansio repentia: scła mansio
ambulantia: t̾cia mansio uolantia. Itẽ ꝑ sin¬
guloᷤᷤ angulos ascendentibꝰ a frigore orientis.

Expanded text:
pirando patefecit. Isti homines gratiae erant. Erat pirando patefecit. Isti homines gratiae erant. Erat rursus aliud genus hominum, qui justos istos familiarius noverunt, vel ex affinitate generis vel ex propinquitate conversationis, qui cum ex dictis eorum, et factis multa exempla ad justitiam et disciplinam morum pertinentia didicissent, non ad virtutem, sed ad quamdam vitae hujus honestatem eos imitati sunt. Tales erant omnes religiosorum virorum mali filii, vel affines, sive etiam quicunque familiares, qui disciplinam eorum non per amorem, sed per quamdam vivendi consuetudinem tenuerunt, et ejusmodi quasi homines scriptae legis erant. Reliqua humani generis multitudo nec praeceptionibus diviia virgines. Vel ita: Prima mansio utentes mundo, secunda fugientes mundum, tertia obliti mundum. Vel ita: Prima mansio sunt repentia, secunda ambulantia, tertia volantia. Item per singulos angulos ascendentibus a rigore orientis, id
Abbreviated transcription (Latin):
Igit᷑ hoĩes naturalis legis sunt: qui aliã legem ñ
habentes. ꝑ naturalẽ rationẽ mores q uitã suã
instituunt. Uel hoĩes naturalis legis sunt: qui
scdm corruptionẽ peccati cũ qua nati sunt in
concupiscentia. ambulant pꝰ desideria cariis
suȩ. Homnies uͦ scͥptȩ legis sunt in quibꝰ ma¬
ior uiget cognitio. qui ex traditionibꝰ scͥptu¬
rarũ. & ex p̃ceptis quȩ recta & honesta sunt
formã uuiendi accipiunt. Hoĩes autẽ gr̃e
dicunt᷑: in quoꝵ cordibꝰ diffusa ẽ caritas ꝑ¬
ut qͥd agendũ sit agnoscant. & adiuuant᷑
ut implere ualeant bonũ quod intelligere
meruerunt. Ex his colligere possumꝰ qua¬
neriȩ hominũ fuerint. Erant enĩ t̾e hoĩes
iusti. patici quidẽ & pene ad huc mundo in¬
cenderat : quibꝰ etiã sepe uisibilit̃ apparens.
& mutuis se collocutionibꝰ familiarẽ p̾stans
uiã ueritatis & loquendo foris & intus as¬

Expanded text:
Igitur homines naturalis legis sunt qui, aliam legem non Igitur homines naturalis legis sunt qui, aliam legem non habentes, per naturalem rationem mores et vitam sutituunt. Vel homines naturalis legis sunt, qui secundum corruptionem peccati, cum qua nati sunt, in concupiscentia ambulant post desideria carnis suae; homines vero scriptae legis sunt, in quibus major viget cognitio, qui ex traditionibus Scripturarum, et ex praeceptis, quae recta et honesta sunt, formam vivendi accipiunt. Homines autem gratiae dicuntur, in quorum cordibus diffusa est charitas ut quid agendum sit agnoscant et adjuvantur, ut adimplere valeant bonum, quod intelligere meruerunt. Ex his colligere possumus, quaneries hominum fuerint. Erant enim homines tunc justi pauci quidem, et pene adhuc mundo inem sui accenderat, quibus etiam saepe visibiliter apparens, et mutuis se collocutionibus familiarem praestans viam veritatis, et loquendo foris, et intus as
Abbreviated transcription (Latin):
cant᷑ hoĩes naturalis. scptȩ legis. & hoĩes
gr̃ȩ: ut quod de his dicimꝰ ex ꝓposita
distinctione singłoꝵ facilius colligamus.
Natura tribꝰ modis in sacra sc̃ptura accipi
solet. pro illo scilicet integro & incorrup¬
to bono in quo conditꝰ fuit pͥmus homo.
scdm quã acceptionẽ dicimꝰ om̃ia naturali¬
ter ẽt bona: deinde ꝓ illa corruptione
peccati in qua nascimir. scđ̾m quã ilicit
apłs. natura filii irȩ sumꝰ .i. corruptibili
natiuitate. & peccato obnoxia. accipit᷑
etiã natura ꝓ reliquis illꝰ naturalis hõĩs.
quȩ in hominẽ pꝰ peccatũ remanserunt.
Naturale enĩ bonũ ꝑ peccatũ in hoĩe cor¬
rũpi potuit: s extingui om̃ino ñ potu¬
it: quia uiuit adhuc scintilla quedam
naturalis rationis in mente hoĩs ꝑ quã
discernit int̾ bonũ & malũ scd̾m quod di¬
cit apłs. Cũ enĩ gentes quȩ ñ habent le¬
gẽ. naturalit̾ quȩ legis sunt faciunt: eiꝰ¬
modi legẽ ñ habentes ipsi sibi sunt lex.

Expanded text:
cantur homines naturalis legis, scriptae legis et homines gratiae, ut quod de his dicimus ex proposita distinctione singulorum facilius colligamus. Natura tribus modis in sacra Scriptura accipi solet, pro illo scilicet integro et incorrupto bono, in quo conditus fuit primus homo, secundum quam acceptionem dicimus omnia naturaliter esse bona. Deinde pro illa corruptione peccati, in qua nascimur, secundum quam, dicit Apostolus: Natura filii irae sumus , id est corruptibili nativitate et peccato obnoxia. Accipitur etiam natura pro reliquiis illis naturalis boni, quae in homine post peccatum remanserunt. Naturale enim bonum per peccatum in homine corrumpi potuit, exstingui omnino non potuit, quia vivit adhuc scintilla quaedam naturalis rationis in mente hominis, per quam discernit inter bonum et malum, secundum quam dicit Apostolus: Cum enim gentes, quae non habent legem, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex .
Abbreviated transcription (Latin):
tribꝰ gradibꝰ idistinguit᷑. ꝓpt̾ tria quȩ in
ad futurã głam. ue ad gehennã. Et oportet
turã głan diligant. S tñ in hac scala: tunor
pͥncipalis ẽ. In scd̃a scala: si c scͥbit᷑. Hic ascen¬
dunt lugentes p̾sentis uitȩ exiliũ: ꝓpter
uasa domꝰ dm̃. quȩ captiua ducunt᷑ in ba¬
bilonẽ. hocideo dicit᷑: quia in fine parali¬
pomenon. qui in illa scala ẽ sup̃mus. hoc
narrat᷑. Et hic uersus similit̾ ꝑ singłos pas¬
sus tribꝰ gradibꝰ distinguit᷑. ꝓpt̾ supradicta
tria: s hic dolor ẽ pͥncipalis. In t̾cia scala sic
scͥbit᷑. hic ascendunt suspirantes ad patriã.
qui in pͥori angulo. dispositi sunt ꝑ singłas
mansiones decẽ. quatinꝰ hii duo anguli or¬
ãme librorũ distincti respondeant aquilo¬
nari lateri colũpnȩ. quod liber uitȩ appella¬
tũ ẽ. De cuiꝰ rei mist̾io pꝰ ea latius tractabi¬
mus: & sic̃ supra factũ ẽ. ita hic quoq sin¬
gulos libros ternis gradibꝰ scđ̾m ascensũ

Expanded text:
tribus gradibus distinguitur propter tria, quae in ad futuram gloriam, vae ad gehennam. Et oportet turam gloriam diligant. Sed tamen in hac scala timor principalis est. In secunda scala scribitur sic: Hic ascendunt lugentes praesentis vitae exsilium, propter vasa domus Domini, quae captiva ducuntur in Babylonem. Hoc ideo dicitur, quia in fine libri Paralipomenon qui in illa scala est supremus hoc narratur. Et hic versus similiter per singulos passus tribus gradibus distinguitur, propter supradicta tria, sed hic dolor est principalis. In tertia scala sic scribitur: Hic ascendunt suspirantes ad patriam, qui in priori angulo dispositi sunt, per singulas mansiones decem, quatenus hi duo anguli ordine librorum distincti respondeant Aquilonari lateri columnae, quod liber vitae appellatum est. De cujus rei mysterio postea latius tractabimus. Et sicut supra factum est, ita hic quoque singulos libros ternis gradibus secundum ascensum
Abbreviated transcription (Latin):
mansionionibꝰ mediũ locũ optineat. & totã
portet fabricãt. Cuiꝰ misteriũ hocẽ. Colũp
na xp̃c ẽ. Australe latus eiꝰ quod diuinitatẽ
ipsins significat. Lignũ uitȩ uocat᷑: & ideo
uiridi colore suꝑductũ ẽ. A quilonare uero
latus quod humanitatẽ eiꝰ figurat: lib̾ uitȩ
dicit᷑. & hoc saphirino colore suꝑductũ est.
Colũpnȩ archa innitit᷑. & xp̃o innitit᷑ eccłia
sua. quia nimirũ stare nullatenus posset.
nisi ipse eã sustineret. scm quod scriptũ ẽ
in canticis canticorũ. Quȩ ẽ ista quȩ ascendit
ilispensat. & sicut colũpna distinguit stati¬
ones: sic xp̃c ꝓ arbitrio rignationis suȩ in
scã eccłia dona grãrũ suarũ distribuit: alios
constituens ꝓphas. alios apłos. alios uͦ enuan¬
glistas: & cȩtõs quoscunq sp̃ualiũ donorũ
participes. Et sicut colũpna mediũ ubiq lo

Expanded text:
mansionibus medium locum obtineat et totam mansionibus medium locum obtineat et totam portet fabricam. Cujus mysterium hoc est, columna Christus est, australe latus ejus quod divinitatem ipsius significat lignum vitae vocatur, et ideo viridi colore superductum est. Aquilonare vero latus quod humanitatem ejus figurat liber vitae dicitur, et hoc sapphirino colore superductum est. Columnae arca innititur, et Christo innititur Ecclesia sua, quia nimirum stare nullatenus posset, nisi ipse eam sustineret, secundum quod scriptum est in Canticis canticorum: Quae est ista, quae ascendit dispensat. Et sicut columna distinguit stationes, sic Christus pro arbitrio dignationis suae in sancta Ecclesia dona gratiarum suarum distribuit, alios constituens prophetas, alios apostolos, alios vero evangelistas, et caeteros quoscunque spiritualium donorum parti
Abbreviated transcription (Latin):
rimũ in planitie ubi archã depinge¬
re uolo. mediũ centrũ quero: & ibi si¬
xo puncto paruã quadraturã equilaterã ad si-¬
militudinẽ illiꝰ cubiti in quo consũmata ẽ ar¬
cha ei circunduco. Itẽr illi quadraturȩ alam
paulo maiorẽ circuns c̾bo: ita ut spatiũ quod
archȩ. erigant᷑ a singulis angulis tigna usq
ad sũmitatẽ ipsius. eiq sub eminenia extre¬
mȩ horȩ insigant᷑. drinde duȩ inferiores qua¬
draturȩ sursũ eleuent᷑. quousq una quȩꝙ
sc̾m suã positionẽ tignis eisdẽ ex om̃i parte
ortogonalit̃ comungat᷑. extrema quadratu¬
ra in imo remanente. & tunc uidebis quomͦ
ilud spatiũ quod ẽ int̾ pͥmã & scd̃am qua¬
& supremũ cubitũ ꝓ tercia. Hoc facto com¬
pletã habes formã archȩ: subtꝰ latã & de¬
suꝑ angustã usq ad mensurã uniꝰ cubiti.
Supradictȩ autẽ colũpnȩ positio talis ẽ. ut
a medio fundo archȩ surgat: & in om̃ibꝰ

Expanded text:
m, in planitie ubi arcam depingere volo, medium centrum quaero, et ibi fixo puncto parvam quadraturam aequilateram ad similitudinem illius cubiti, in quo consummata est arca, ei circumduco. Itemque illi quadraturae aliam paulo majorem circumscribo. Ita ut id spatium, quodarcae, erigantur a singulis angulis tigna usque ad summitatem ipsius, eique sub eminentia extremae orae infigantur. Deinde duae interiores quadraturae sursum eleventur, quousque utraque secundum suam positionem tignis eisdem ex omni parte orthogonaliter conjungatur extrema quadratura in imo remanente; et tunc videbis quomodo illud spatium, quod est inter primam quaet supremum cubitum pro tertia. Hoc facto completam habes formam arcae subtus latam, et desuper angustam usque ad mensuram unius cubiti. Supradictae autem columnae positio talis est, ut a medio fundo arcae surgat, et in omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
ni fuerunt: mNichil uerius. d S multi alit̃
existimant.m is ide tibi euidentiꝰ ostendi:
D olo. Mtria sunt temꝑa: ꝑ quȩ p̾sentis scłi
spaciũ decurrit. Primũ ẽ tempꝰ naturalis legi.
scdm tempꝰ scriptȩ legis: terciũ ẽ tempꝰ grȩ.
Primũ ẽ ab adã usq ad moysen: scđm a moyse

Expanded text:
ni fuerunt? M. Nihil verius. D. Sed multi aliter ni fuerunt? M. Nihil verius. D. Sed multi aliter existimant. M. Vis idem tibi evidentius ostendi? D. Volo. M. Tria sunt tempora per quae praesentis saeculi spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium est tempus gratiae. Primum est ab Adam usq
Abbreviated transcription (Latin):
rus. & eũ ex inde quasi tirannũ. & iuolent̾
in alieno ilominantẽ. expulsurus: Et qͥd
om̃s pͥores sc̃os qui ante incarnationẽ ab intio
fuerint electi appellauerĩ: nisi milites quosdã
optimos regẽ uenturũ in acie p̾cedentes. quibꝰ
tunc sc̃ificabant᷑ sacram̃tis. quasi quibꝰ dã armis
muniti atq p̾cincti: Quid itẽ eos qui pꝰ in car¬
nationẽ usq ad finẽ electi subsequunt᷑. nisi mi¬
lites alios. ñ tñ aliũ s ipsũ regẽ suũ p̃cedentem.
unanimit̾ ati alacrit̃ sequentes: habentes &
ipsi arma noui noua. tñ ab eodẽ armati. & con¬
subsequentes. uniꝰ lẽgis sacram̃ta portantes. u¬
ni regi militantes. & unũ tirannũ suꝑantes.
illi uenturũ p̃cedentes: isti p̃cedentẽ sequentes.
Uides gͥ quomͦ om̃s. qui ab initio usq ad finẽ
boni sunt. xp̃i sunt: neq ulli diabolũ iuincunt.
nisi hii soli qui sunt xp̃i.d Ergo ab initio xͥa¬

Expanded text:
rus, et eum exinde, quasi tyrannum et violenter rus, et eum exinde, quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem, expulsurus. Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem ab initio fuerunt electi appellaverim, nisi milites quosdam optimos regem venturum in acie praecedentes, ipsis quibus tunc sanctificabantur sacramentis quasi quibus armis muniti atque praecincti. Quid item eos qui post incarnationem usque ad finem electi subsequuntur, nisi milites alios non tamen alium, sed ipsum regem suum praecedentem unanimiter atque alacriter sequentes, habentes et ipsi novi arma nova, tamen ab eodem armati, et consubsequentes, unius regis sacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; illi venturum praecedentes, isti praecedentem subsequentes. Vides ergo quomodo omnes ab initio usque ad finem boni sunt Christi? Neque ulli diabolum vincunt, nisi hi soli qui sunt Christi. D. Ergo ab initio Christia
Abbreviated transcription (Latin):
M xp̃c ꝓptea filiꝰ hominis dicit᷑. quia humana
natura quȩ in pͥmo parente ꝑ peccatũ se¬
nuerat. in xp̃o renouata quasi ad iuuentu¬
tis robur refloruit: & iustũ fuit etiã scd̃m
legẽ. ut ꝓ patre iecrepito. & quasi ꝑ defec¬
tũ ȩtatis debili. filiꝰ ualidior robore contra
tirannũ congressũ faceret: & ut eiꝰ uictoria
non sibi s illi precipue ꝓ quo pugnauit ad
libertatẽ ualeret. Nam & iccͥco filiꝰ dei. filius
honunis fieri uoluit: ut illud de homine
sumeret. in quo homo ꝓ homine diabolũ
suꝑaret. d Nunqͥd ñ etiã ante passionẽ xp̃i
fuerat diabolus a. quibꝰdã hominibꝰ erectꝰ:¬
M Non tam̃: nisi ꝑ passionẽ.d Quomͦ potest
hoc fieri: osicut passio xp̃i nẽ preterita
credentẽ sc̃ificat: ita futura tc̃ credentes scifi¬
cabat. d Qua ratione hoc poteris confirma¬
re: ꝯoauud uerbũ incarnatũ dixerim.
nisi regẽ qui hunc mundũ intrauit. ꝑ
assumptã humanitatẽ cũ diabolo bellatu¬

Expanded text:
 propterea Filius hominis dicitur, quia humana natura quae in primo parente per peccatum senuerat, in Christo renovata quasi ad juventutis robur refleruit; et justum fuit etiam secundum legem, ut pro patre decrepito et quasi per defectum aetatis debili, Filius validior robore contra tyrannum congressum faceret, et ut ejus victoria non ipsi sed illi praecipue pro quo pugnaverat ad libertatem valeret. Nam et idcirco Filius Dei Filius hominis fieri voluit, ut illud de homine sumeret in quo homo pro homine diabolum superaret. D. Nunquid non etiam ante passionem Christi fuerat diabolus a quibusdam hominibus eject non tamen nisi per passionem. D. Quomodo potest hoc fieri? M. Sicut passio Christi nunc praeterita credentes sanctificat, ita nunc futura credentes sanctificabat. D. Qua ratione poteris hoc confirmare? M. Quid Verbum incarnatum dixerim, nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellatu
Abbreviated transcription (Latin):
& ob hoc pluribꝰ iã fo mentis indiget quã
pͥus: tñ ad reparandã incolumitatẽ. quantũ
periit. quã ad conseruandã quantũ re-¬
mansit. Hinc illa dira necessitas gignitur.
ut extra ordinẽ natura appetitũ extendat:
ut ñ solã naturã custodiat. s etiã ut uiti¬
um naturȩ expellat. Sp̃c enĩ sicut ei natu¬
ralit̾ datũ ẽ cõmodũ carnis suȩ diligere:
sic naturalit̃ etiã habet ut eiꝰ incõmodũ
non possit amare. S ciendũ tñ ẽ quod hȩc
necessitas concupiscendi ñ id̾o rulpa ñ ẽ. quia
necessitas ẽ: quia ut eẽt hȩc necessitas: ñ ne¬
cessitas causa fuit s uoluntas. hoc tũ de om̃i¬
bꝰ ueracit̾᷑ dici pot̾. quia nichil anima appe¬
tit quã libet mnordinatũ uideat᷑. nisi propt̃
aliqͦd cõmodũ uł conseruandi boni. uł ma¬
li remouendi. sicut u̾bi grã. dũ coitũ appetit

Expanded text:
et ob hoc pluribus jam fomentis indiget quam et ob hoc pluribus jam fomentis indiget quam prius, tam ad reparandam incolumitatem quantum periit quam ad conservandam quantum remansit. Hinc illa dura necessitas gignitur ut extra ordinem natura appetitum extendat; ut non solum naturam custodiat, sed etiam vitium naturae expellat. Spiritus enim sicut ei naturaliter datum est commodum carnis suae diligere; sic naturaliter etiam habet ut ejus incommodum non possit amare. Sciendum tamen est quod haec necessitas concupiscendi non ideo culpa non est quia necessitas est; quia ut esset haec necessitas, non necessitas causa fuit, sed voluntas. Hoc tamen de omnibus veraciter dici potest, quod nihil anima appetit quantumlibet inordinatum videatur nisi propter aliquod commodum vel conservandi boni vel mali removend
Abbreviated transcription (Latin):
exequendo. si ex sola hoc p̃ceptione ñ etiã
ex amore impleret. seruili conditione sp̃e¬
p̃meret᷑: dedit ei ds̃ affectũ. quo corpꝰ suũ
amaret ait sicut eiꝰ integritatẽ & sanitatẽ
diligeret: sic etiã om̃ia quȩ ad illã conser¬
uandã ualerent: libent̃ ꝓuideret. Rursũ
ne uł in illis querendis labor eẽt: uł in¬
illis sumendis ꝑiculũ. indigentiã simul
& appetitũ carnalẽ. certa mensura tem¬
perauit : quatinꝰ ei ad fomentũ. & pauca
sufficere possent: & ad sacietatẽ modica.
taq ꝓuidentia carnis ñ tã labor quam
oblectamentũ & exercitatio futura foret: si
homo iusticiã tenuisset. S quia sp̃c supra¬
se elatus appetitũ suũ intra mensurã cohi¬
bere noluit: iccͥco meruit ut iã subtꝰ se¬
ꝑ infinitos labores dissipatꝰ. in appetitu car¬
nis suȩ mensurã tenere ñ possit. fregit enĩ
ds̃ mortalitate integritatẽ corꝑis humani.

Expanded text:
exsequendo, si ex sola hoc praeceptione non etiam exsequendo, si ex sola hoc praeceptione non etiam ex amore impleret, servili conditione premeretur, dedit ei Deus affectum quo corpus suum amaret, ut sicut ejus integritatem et sanitatem diligeret, sic etiam omnia quae ad illam conservandam valerent libenter provideret. Rursum ne vel in illis quaerendis labor esset, vel in sumendis periculum, indigentiam simul et appetitum carnalem certa mensura temperavit; quatenus ei ad fomentum et pauca sufficere possent, et ad satietatem modica. Itaque prudentia carnis tam labor quam oblectamentum et exercitatio futura foret si homo justitiam tenuisset. Sed quia spiritus supra elatus appetitum suum intra mensuram cohibere noluit, idcirco meruit ut jam subtus per infinitos labores dissipatus in appetitu carnis suae mensuram tenere non possit. Fregit enim Deus mortalitate integritatem corporis humani,
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiȩ appetitũ amisit. d oiͥd uoluit
extra mensurã : õ Similitudinẽ dei appe¬
tiit. Peccauit itaq homo in hoc qͦd dese¬
ruit appetitũ iusti: & punitꝰ ẽ in reten¬
to appetitu cõmodi.d Quomodo: hdup¬
plicit̾ punitꝰ ẽ in appetitu cõmodi. siue
quia ab his quȩ ordinare appetit restrin¬
git᷑: siue quia ad inordinationẽ cõmodi
appetendi relaxat᷑ in alt̾o ẽ pena. in al¬
tero pena & culpa. d Unde uenit ho¬
mini ut appetat inordinata:m a pena
peccati. d Modũ requiro. m ds̃ fecerat pͥ¬
mũ corpꝰ hominis: sanũ q integrũ. Inte¬
grũ quidẽ: quia nichil ei deerat ad ꝑfec¬
tionẽ. Sanũ: quia nichil inerat ad cor¬
ruptionẽ. S in utroq talẽ conditionẽ
posuerat: ut nec integritas. nec sanitas.
sine amminiculo posset conseruari. Itaq
autẽ ꝓuidendoꝵ curã & officiũ: sp̃m qui
corpori p̾sidebat inuuxit. Ne uͦ in illo

Expanded text:
justitiae appetitum amisit. D. Quid voluit justitiae appetitum amisit. D. Quid voluit extra mensuram? M. Similitudinem Dei appetiit. Peccavit itaque homo in hoc quod deseruit appetitum justi, et punitus est in retento appetitu commodi. D. Quomodo? M. Dupliciter punitus est in appetitu commodi; sive cum ab his quae ordinare appetit restringitur, sive quia ad inordinata commoda appetenda relaxatur. In altero est poena, in altero est poena et culpa. D. Unde venit homini ut appetat inordinata? M. A poena peccati. D. Modum requiro. M. Deus fecerat primum corpus hominis sanum et integrum. Integrum quidem, quia nihil ei deerat ad perfectionem; sanum, quia nihil inerat ad corruptionem. Sed in utroque talem conditionem posuerat ut nec integritas nec sanitas sine adminiculo posset conservari. Itaqueautem providendorum curam, et officium spiritui qui corpori praesidebat injunxit. Ne vero in illo