comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nebras : ut in eis quisq requirat excusati¬
onem. Aliud ẽ. nestisse : aliud scire nolu¬
isse Uoluntas quippe arguit᷑ : in eo de qͦ
dicitur . Noluit intelligere ut bene ageret
Sed et illa ignorantia quȩ ñ ẽ eoꝵ qͥ scire
nolunt. sed eoꝵ qui tanquã simpliciter
nesciunt. neminem sic excusat ut sempit̃no
igne ñ ardeat : sippt̃ ea ñ credidit quia
non audiuit omnino quid cređet Ped
fortasse ut mitius ardeat. Non enim sine
causa dictũ ẽ. Effunde iram tuam in g̃s quȩ
te non nouer̃: & illud qđ ait apłs. Cũ uene¬
rit in flamma ignis dare uindictam in eos
ait. nc̃ aut̃ excusationiẽ ñ habent de pec¬
cato suo: potest mouere quȩrentes. utrum
hi ad qͦs ñ uenit xp̃c nec locutꝰ ẽ eis. ha¬
beant excusationẽ de peccato suo. Si enim
ñ habent : cur hoc dictũ ẽ ꝓpt̃ ea istos non
hab̾e. qr uenit & locutꝰ ẽ eis: Si aut̃ ha-¬
bent. utrũ ad hoc habeant ut apoenis ali¬

Expanded text:
nebras, ut in eis quisque requirat excusatinebras, ut in eis quisque requirat excusationem. aliud est enim nescisse, aliud scire noluisse. uoluntas quippe arguitur in eo de quo dicitur: noluit intellegere, ut bene ageret. sed et illa ignorantia, quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tamquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino quid crederet, sed fortasse, ut mitius ardeat. non enim sine causa dictum est: effunde iram tuam in gentes, quae te non nouerunt, et illud quod ait apostolus: cum uenerit in flamma ignis dare uindictam in eos ait: Nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Potest movere quaerentes utrum hi ad quos non venit Christus, nec locutus est eis, habeant excusationem de peccato suo. Si enim non habent, cur dictum est propterea istos non habere, quia venit, et locutus est eis? Si autem habent, utrum ad hoc habeant, ut a poenis ali
Abbreviated transcription (Latin):
sine lege ᷑ ꝑibt̃. Qui aut̃ in lege pecca¬
uer̃ : ꝑ legem iudicabunt᷑. Quod mͥ ñ
uidetur apłs ita dixisse: tanꝗ peius ali¬
quid significauerit eẽ passuros qui legẽ
nesciunt in peccatis suis quam illos qui
scunt. Peius enim uidetur eẽ ꝑire : quã
iudicari. Sed cum hoc degentib et de¬
iudȩis loqueretur. quia illi sine lege
st̃. ist autem legem acceper: Quis au-
quidem de illis dictũ ẽ ꝑlegẽ iudica¬
buntur : Sine fide enim xp̃i: nemo li¬
bari potest. Acꝑ hoc ita iudicabunt᷑
ut ꝑeant. Namꝰ si peior ẽ conditio nesci¬
entium quam scientium legem di :÷ qͦmͦ uerum
erit qđ in eugłio dñs ait. seruus qui nescit uo¬
luntatem dñi sui & facit digna plagifuapu¬
labit pauca: seruus aut̃ qui scit uoluntatẽ
dñi sui & facit digna plagis. uapulabit
multa : Ecce ubi ostendit grauius peccaye
hominem scientem : quam nescientem. Nec
tam̃ idõ confugiendũ .ẽ. ad ignorantiȩ te¬

Expanded text:
sine lege peribunt; qui autem in lege peccasine lege peribunt; qui autem in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. quod mihi non uidetur apostolus ita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui legem nesciunt in peccatis suis quam illos qui sciunt. peius enim uidetur esse perire quam iudicari. sed cum hoc de gentibus et Iudaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acceperunt, quis aquidem de illis dictum est: per legem iudicabuntur? sine fide enim Christi nemo liberari potest; ac per hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa. ecce ubi ostendit grauius peccare hominem scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae te
Abbreviated transcription (Latin):
so prima commissa est. Ac ꝑ̾ hoc recte
nullo prorsus excepto. p̃uaricatores esti¬
mantur om̃s peccatores derrȩ Omnes
aut̃ peccauer̃: et egent głia dei. Omnes
igitur p̃uaricantes gr̃a saluatoris ini¬
uenit: alios magis : alios minus. Quanto
enim legis maiõr in quocũq cognitio:
tanto minor peccati excusatio. Quanto
minor peccati excusatio: tanto manifes¬
tior p̃uaricatio. Restabat gͦ ut omnib
non sua sed dei : id. ẽ adeo donata uis¬
titia subueniret. Unde ait apłs Per
legem cognitio peccati. Non ergo abla¬
tio sed cognitio. Nunc aut̃ sine lege
subiunxit. Propt̾ea inquit dilexi testi.¬
monia tua: Tanquam dicer& Rm̃ lex
siue in paradẏso data. siue naturalit̃
insita. siue in litteris ꝓmulgata. p̃ua
Iui gͦ nouer̃ diuina mandata:
aufertur eis excusatio quam so-¬
bigio lent hab̾e homines de ignorantia :
sed nec ipsi sine poena erunt qui legẽ
dĩ nesciunt. Qui enĩ sine lege peccauer̃ :

Expanded text:
so, prima commissa est : ac per hoc recte, so, prima commissa est : ac per hoc recte, nullo prorsus excepto, praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. «Omnes» autem «peccaverunt, et egent gloria Dei.» Omnes igitur praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios magis, alios minus. Quanto enim legis major in quocumque cognitio, tanto minor peccati excusatio: quanto minor peccati excusatio, tanto manifestior praevaricatio. Restabat ergo, ut omnibus non sua, sed Dei, id est a Deo donata, justitia subveniret. Unde ait Apostolus: «Per legem cognitio peccati.» Non ergo ablatio, sed «cognitio. Nunc autem sine legesubjunxit: «Propterea,» inquit, «dilexi testimonia tua.» Tanquam diceret: Quoniam lex sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praQui ergo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dei nesciunt. qui enim sine lege peccauerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
illa. dequa idem dicit apłs. gentes
quȩ legem ñ habent. naturaliter
quȩ legis sunt faciunt : Hi legem
non habentes: ipsi sibi sunt lex 
Scd̾m hoc gͦ qđ dicit legem ñ haben
sibi st̃ lex Non immerito p̃uarica¬
tores ȩstimantur om̃s peccatores t̃rȩ
N ullus enim ẽ. qui faciat alteri ir¬
iuriam : nisi qui fieri nolit sibi Et
in hoc trans greditur naturȩ legẽ.
quã non sinitur ignorare : dũ id
qđ facit non uult pati Nunquio
autem lex ista naturalis ñ erat in
popło isrł: Erat plane : qm̃ et i.¬
psi homines erant Sine lege aut̃
natuneli eẽn: si p̃t̃ naturam hu¬
mani generis eẽ. potuissẽ Multo
magis gͦ p̃uaricatores facti sunit
lege diuina : qua naturalis illa
siue instaurata. siue aucta. siue
paruuli propt᷑ originalis uincla peccati
etiam ipsi insimilitudinem p̃uaricatio¬
nis adẽ ad illam p̃uaricationẽ ꝑtinere
monstrantur : quȩ data lege in parady¬

Expanded text:
illa de qua idem dicit apostolus, «Gentes illa de qua idem dicit apostolus, «Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex» ? Secundum hoc ergo quod dicit, «Legem non habentsibi sunt lex;» non immerito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive parvuli, propter originalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae , ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, data lege in paradi
Abbreviated transcription (Latin):
fundam̃tũ habent xẽm. Parũ gͦ at tender̃
qđ demonstrauimꝰ : atq ipsa scriptura
clamat de udeis hoc apłm dicere. qui
sine fundam̃to sunt xp̃o. Quis aut̃ xp̃ianꝰ
dixerit non perire iudȩum si non credat
in xp̃m sed tantum modo iudicari: cum
xp̃s ipse ad eandem gentem ꝓpt̃ oues qͥȩ
inde perier̃. se missum eẽ testetur
Ettolerabilius dicat futurum sodo¬
mitis indie iudicii qui utiq sine lege
perierunt quam ciuitati iudeȩ quȩ
in eum non credidit. tanta uirtute
mirabilia facientẽ : Si gͦ apłs scđm¬
legem quam dĩ ꝑmorsen popło isrł
dedit cȩteris aut̃ genitib ñ dedit.
sine lege dicit eẽ cęteras gentes. qͣuid
intellecturi sumꝰ in isto psalmo dictũ
eẽ. p̃uaricantes ȩstimaui om̃s peccato¬
yes terrȩ: nisi intelligamꝰ aliam legẽ
non ꝑmoysen datam. scđm quam st̃
p̃uaricantes cȩterarum gentium pec¬
catores : Ubi enim lex non. ẽ neo
p̃uaricatio. Quȩ ista lex ẽ nisi forte

Expanded text:
fundamentum habent Christum. Parum ergo attenderunt quod demonstravimus; atque ipsa Scriptura clamat, de Judaeis hoc Apostolum dicere, qui sine fundamento sunt Christo. Quis autem Christianus dixerit non perire Judaeum, si non credat in Christum, sed tantummodo judicari: cum Christus ipse ad eamdem gentem, propter oves qua inde perierant, se missum esse testetur. ; et tolerabilius dicat futurum Sodomitis in die judicii, qui utique sine lege perierunt, quam civitati Judaeae quae in eum non credidit tanta virtute mirabilia facientem ? 4. Si ergo legem quam Deus per Moysen populo Israel dedit, caeteris autem gentibus non dedit, sine lege dixit esse caeteras gentes; quid intellecturi sumus in isto psalmo dictum esse, «Praevaricantes aestimavi omnes peccatores terrae,» nisi intelligamus aliquam legem non per Moysen datam, secundum quam sunt praevaricantes caeterarum gentium peccatores? «Ubi enim lex non est, nec praevaricatio.» Quae ista lex est, nisi forte
Abbreviated transcription (Latin):
quisq in nocens: incogitatione reus ẽ ꝓpt̃
qđ scriptũ ÷ Cogitatio scã seruabit te. Et a¬
libi legit᷑ Incogitationib impii int̃ogatio
erit. Et apts: Cogitationib ait accusantib
aut etiam excusantibus. Ubi aut̃ felix est
qͥ in cogitatione miser. ẽ Aut qͦmͦ ibi non
miser ẽ qͥ ad nichilũ redactus ẽ magna
uẽ maniter. tanquã redacti ad nichilũ.

Expanded text:
quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: "Cogitatio sancta seruabit te", et alibi: "In cogitationibus impii interrogatio erit"; et Apostolus: "Cogitationibus, ait, accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem felix est qui in cogitatione miser est? aut quomodo ibi non miser est qui ad nihilum redactus est? Magna  id est, inaniter, tanquam redacti ad nihilum.
Abbreviated transcription (Latin):
xx cȩtã Testem .uͦ. se dicit futurum. quia iN
iudicio suo ñ indiget testib: eumq uelo¬
cem : siue qr repente uenturus. ẽ erit
iudicium. ipso inopinato eius aduedu
celerrimum qđ tardissimum uidetur :
siue qr ipsas conuincet sine ulla sermo¬
nis plixitate conscientias. Incogitatio¬
nibus enĩ sic̃ scriptũ ÷ impii: in t̃oga¬
tio erit. Et apłs. Cogitationib inquit
accusantib uel etiam excusantib. in die
qͣ iudicabit ds̃ occulta hominũ scđm
dñs futurus testis intelligendus ÷ uelox:
cũ sine mora reuocaturus. ẽ in memo¬
riam unde conuincat puniatq consci¬
lentiam
entiam. Non Quemad modũ udicans̃
homines qui corda ñ uident: aquibus
plerũq deteriores absoluunt᷑ quã con¬
demnantur : sed in ȩqͥtate &cũ iustitia dr̃is
iudicabit: testimoniũ ꝑhib̾ente c̃scien¬
tia : & cogitationib accusantib seu de¬
̃tatu suis dictũ ẽ decidant accusantib se
cogitationib suis conscientia sua sic̃

Expanded text:
 mutor. Testem vero se dicit futurum, quia in judicio suo non indiget testibus: eumque velocem, sive quia repente venturus est, eritque judicium ipso inopinato ejus adventu celerrimum, quod tardissimum videbatur; sive quia ipsas convincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, impii interrogatio erit . Et Apostolus, Cogitationibus, inquit, accusantibus, vel etiam excusantibus in die qua judicabit Deus occulta hominum, secundum Dominus futurus testis intellegendus est uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat puniatque conscientiame: non quemadmodum judicant homines, qui corda non vident, a quibus plerumque deteriores absolvuntur quam condemnantur; sed in aequitate et cum justitia Dominus judicabit, testimonium perhibente conscientia, et cogitationibus accusantibus seu deus suis" dictum est, 'decidant' accusantibus se cm gitationibus suis, conscientia sua, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtrans gressionem legis confringenda su¬
ꝑbia : qui gliantes de patie abrecham.
quasi natũralem se iactabant habe ui¬
stitiam : Et merita sua incircũ cisis cȩc̃is geri¬
tibus tanto ꝑnitiosius. quanto arrogan¬
tius p̃ferebant. Gentes aut̃ facillime etiã
sine huius modi legis transgessione
humiliarent᷑. Homines enim nullam
ex parentib originem uistitiae se tra¬
here p̃fidentes : simula chrorũ etiam
seruos inuenit euangłica er̃a Non enĩ
sic̃ istis dici poterat non fuisse illam
iuftitiam parentũ eoꝵ in colendis idolis
quã eẽ arbitrabant᷑ : ita etiam iudȩis
dici poterat falsam fuisse iustitiam pa-¬
tris abraham. Deniq illio infideles de
oliua sua fracti : hic aut̃ fideles de ole¬
astro in oliua illoꝵ inserti eẽ. monstrant᷑
Illoꝵ gͦ erat de legis transgressione at
in lege st̃ loquitur. ut om̃e os obstruat᷑:¬
& reus fiat omnis mundus dõ ÷ uidȩ scipr¬
licet de transgressione legis: & gs̃ de impietate
ie lege

Expanded text:
per transgressionem legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi legis transgressione humiliarentur. Homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim sicut istis dici poterat, non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur: ita etiam Judaeis dici poterat, falsam fuisse justitiam patris Abraham. Itaque illis dioliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in oliva illorum inserti esse monstrantur. Illorum ergo erat de legis transgressione attin lege sunt, loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo . Judaei scilicet de transgressione legis, et gentes de impietate sine lege.
Abbreviated transcription (Latin):
deuorant int̃fectos eos quib suorum mo¬
rum ꝑũsitatem ꝑsuadent. Cui simile est
econtrario qͦd p&io dictũ ÷ macta et
manduca : ut in suam fidem et bonos mo¬
Ires gentes conũteret ¶ Linguis suis dolose
agebant᷑ Idẽ. linguis malis. Nam hoc ui¬
detur significare : qđ ait suis. Mali enim
malas habent linguas: id . ẽ. mali locunt᷑¬

Expanded text:
devorant interfectos eos, quibus suorum modevorant interfectos eos, quibus suorum morum perversitatem persuadent: cui simile est econtrario, quod Petro dictum est, Macta et manduca , ut in suam fidem et bonos mores gentes converteret. Linguis suis dolosagebant, id est linguis malis: nam hoc videtur significare, cum dicit suis, mali enim malas habent linguas; id est, mala loquunt
Abbreviated transcription (Latin):
Idei ante ocłos eoꝵ. Dns de cęlo ꝓspexit suꝑ
Ifilios hominũ: ut uideat si ÷ intelligens et
requirens dm̃. Suꝑ udȩos potest intelligi:¬
Iut honoratius eõs appeliauerit filios homi.¬
nũ ꝓpt̃ unius dĩ cultum in cõparatione gen¬
tilium : de quibus arbitror suꝑitis dictum
dix̃ imprudens in corde suo. ñ ÷ ds e cȩc̃a.
Prospicit autem dñs ut uideat ꝑ animas scãs
suas: qđ significat id qđ dictũ ÷ de caelo
daei tales facti st̃ : quales et gentes: Nori ÷¬
ad unũ. uł cũ ipso uno ñ potest intelligi
ut mullus hominum intelligatur. ut
iste ager usq ad mare ÷ : ñ utiq simul
cõputamꝰ et mare Et iste ẽ. m elior intellectꝰ:
ut nemo intelligat᷑ fecisse bonitatẽ usqi
Et illud uerum ÷ quia usq qͦ quisq cognos¬
cat unũ dm̃. ñ potest facere bonitatem. :.¬
¶Sepulchrum patens ÷ guttur eoꝵ. Aut
uoracitas significatur in hiantis gule ⁊
aut in allegoria : quia occidunT ẽt quasi

Expanded text:
 Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum. Super Judaeos potest intelligi, ut honoratius eos appellaverit filios hominum, propter unius Dei cultum, in comparatione Gentilium de quibus arbitror superius dictum: Dixit imprudens in corde suo, Non est Deus, et caetera. Prospicit autem Dominus, ut videat per animas sanctas suas: quod significat id quod dictum est, de coelo; sunt: id est, Judaei tales facti sunt, quales et Gentes, de ad unum, vel cum ipso uno potest intelligi, ut nullus hominum intelligatur, vel t dicimus: Iste ager usque ad mare est. Non utique simul computamus et mare. Et iste est melior intellectus, ut nemo intelligatur fecisse bonitatem usquet illud verum est, quia usque quod quisque cognoscat unum Deum, non potest facere bonitatem. Sepulcrum patens est guttur eorum. Aut voracitas significatur inhiantis gulae, aut in allegoria quia occidunt, et quasi
Abbreviated transcription (Latin):
mana: Isti certe ad qͦs uenit et quibus
locutꝰ ÷ xp̃c ñ habent de magno infide¬
litatis peccato illam excusationẽ qua
possint dicere. ñ uidimꝰ non audiuimꝰ:
Siue ñ acceptaretur ista excusatio ab illo
cuius inscrutabilia st̃ iudicia. siue ac¬
ceptaretur : Etsi non ut ab omni dam¬
natione lib arentur: Gerte aliqͣnto le¬

Expanded text:
mana. Isti certe ad quos venit, et quibus mana. Isti certe ad quos venit, et quibus locutus est Christus, non habent de magno infidelitatis peccato illam excusationem, qua possint dicere, Non vidimus, non audivimus: sive non acceptaretur ista excusatio ab illo cujus inscrutabilia sunt judicia, sive acceptaretur, et si non ut ab omni damnatione liberarentur, certe ut aliquanto le
Abbreviated transcription (Latin):
quendo. Neq ipsi in lege peccauer̃ sed
omnino legẽ xp̃i acciꝑe noluer̃: et eã
qͣntum ad ipsos attinet omnino nullam
ẽẽ uoluer̃ Illi aut̃ peccant in lege qui sun
inlege id. ẽ qͥ eam suscipiunt. eamq scãm
et mandatũ sc̃m et iustũ et bonũ fatent᷑
sed infirmitate non implent. qđ ab ea
rectissime p̃cipi dubitare non possunt
Neq enim de infidelib & fidelibus erat
sermo ut hoc diceret. sed degentibus et
iudȩis : qui certe utriq nisi in eo salua¬
tore saluentur qui uenit quȩrere quod
ꝑierat ad ꝑditionem sine dubio ꝑtinebt̃:
quã uis dici possit alios grauius. alios leuiꝰ
ꝑituros: idẽ alios grauiores alios leuiores
poenas insua ꝑditione passuros. Ille enĩ
ꝑire dõ dr̃ : quisquis ab illa beatitudine
quam dat sc̃ĩs suis ꝑ supplictũ separatur.
Tanta ẽ aut̃ supplicioꝵ: quanta ÷ diũsitas
peccatorum. Quȩ quomꝰ sese habeat:
altius uidicat sapientia diuina: quam
comectura scrutatur aut effatur hu-¬

Expanded text:
quia neque in Lege peccaverunt, sed omnino Legem Christi accipere noluerunt, et eam quantum ad ipsos attinet, omnino nullam esse voluerunt. Illi autem peccant in Lege, qui sunt in Lege, id est, qui eam suscipiunt, eamque sanctam, et mandatum sanctum et justum et bonum fatentur ; sed infirmitate non implent quod ab ea rectissime praecipi dubitare non possuntNeque enim de infidelibus et fidelibus erat sermo ut hoc diceret, sed de Gentibus et Judaeis: qui certe utrique nisi in eo Salvatore salventur, qui venit quaerere quod perierat , ad perditionem sine dubio pertinebunt. Quamvis dici possit, alios gravius, alios levius perituros, id est, alios graviores, alios leviores poenas in sua perditione passuros. Ille enim perire Deo dicitur, quisquis ab illa beatitudine quam dat sanctis suis, per supplicium separatur: tanta est autem suppliciorum, quanta est diversitas peccatorum; quae quomodo se habeat, altius judicat sapientia divina, quam conjectura scrutatur aut effatur hu
Abbreviated transcription (Latin):
in lege peccauer̃ : ꝑlegẽ iudicabuntur
Non enim auditores legis iusti st̃ a pđ dm̃
sed factores legis iustficcbunt᷑ Hlis uerb̵
hoc unde agitur subiungit et dicit. Cũ
enim g̃s quȩ legem ñ habent. naturalit̃
quae legis st̃ faciunt: et cȩt̾a quȩ iã supra
cõmemoraui. Pro inde ñ uidetur alios
hic significasse sub nomine gentiũ : qͣm
eos quos nomine greci supͣ significabat
cũ dicene udȩo primũ et greco. Porro
si euangłiũ uirtus dĩ ẽ. insalutẽ omni
cyedenti udȩo pͥmum et greco. et ira
et indignatio. et tribulatio. et angustia
in omnem animam hoĩs oꝑantis malṽ.
iudȩi pͥmũ et greci. gła aut̃ & honor
et pax. omni oꝑantibo nũ. iudȩo pri

Expanded text:
udicabuntur. non enim auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. his uerbis hoc unde agitur subiungit et dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic signieos quos nomine Graeci supra significabat, cum diceret, Judaeo primum et Graeco. Porro si Evangelium virtus Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum et Graeco; et ira et indignatio et tribulatio et angustia in omnes animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci; gloria autem et honor et
Abbreviated transcription (Latin):
iudȩo pͥmũ et greco: iusatia enim dei in
eo reuelat᷑ exfide infidem sic̃ scriptũ ẽ
iustus aut̃ exfide uiuit: de inde loqͥtur
de illis impiis. quib propt̃ suꝑbiam. nec
cognitio dĩ profuit. quia ñ sicut dm̃
glorificauer̃ aut gras eger̃ . Inde transit
ad eos qui iudicant. et agunt talia qua
lia condemnant: nimirum ꝓpt̃ iudȩos
qͥ de lege dĩ głiabant᷑ : quã uis ad huc
eos nominatim ñ exprimat. Et ideo di¬
cit. ira. & indignatio. tribulatio. et an¬
gustia. in omnem animam hoĩs oꝑantis
malũ: iude pͥmũ et greci. Gła autem¬

Expanded text:
Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum e s t: iustus autem ex fide uiuit. deinde loquitur de illis impiis, quibus propter superbiam nec cognitio dei profuit, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. inde transit ad eos, qui ilia condemnant, nimirum propter Judaeos, qui de lege Dei gloriabantur; quamvis adhuc eos nominatim non exprimat, et ideo dicit: Ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei p
Abbreviated transcription (Latin):
legis st faciunt. hilegem ñ habentes ipsi
sibi st̃lex qui ostendunt opus legis seriptũ
in cordib suis : neuideat᷑ certa ñ eẽ distan¬
tia noui testam̃t. qd leges suas dñs iN
cordibus popłi sui se scripturum eẽ pro¬
misit : quando quidem hoc g̃s naturalit̃
habeant Pertractanda ÷ hȩc quȩstio:
quȩ ñ mediocris ex orta.ẽ. Dicet enim ali¬
quis. Si ds̃ hinc discernit aueteri testa-¬
m̃to noiũi. qđ inueteri legem suam scri¬
psit intabulis. in nouo aut̃ scripsit in cor¬
dibus: ffideles noui testam̃ti unde dis¬
cernuntur agentib quȩ habent opus
legis scriptũ in cordib suis : qͦ naturalit̃
quȩ legis sunt faciunt: quasi iam illo
popło uetere potiores. qͥ legẽ accepit in
tabulis: et nouo popło pͥores. cui hoc
p̃statur ꝑtestam̃tum nouũ qđ his na¬
tura iam p̃stitit. Anforte eas gentes cõ
m̃tũ: Ad hoc enim unde uenerit intu¬
endũ ẽ. Primo euangłm cõm̃dans ait
uirtus enim dĩ. ẽ insalutem ommi credenti

Expanded text:
legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, ne uideatur non esse certa distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit, quando quidem hoc gentes naturaliter habeant. pertractanda igitur haec quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: \'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in nouo autem scripsit in cordibus, fideles noni testamenti unde discernuntur a gentibus, quae habent opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter quae legis sunt faciunt, quasi iam illo populo uetere potiores, qui legem accepit in tabulis, et nouo populo priores, cui hoc praestatur per testamentum nouum. quod his natura iam praestitit?\' An forte eas gentes comm testamentum ? ad hoc enim unde uenerit, intuendum est. primo euangelium commendans ait: uirtus enim dei est salutem omni credenti,
Abbreviated transcription (Latin):
attendendo sapuerunt : ut dicerent
illos perire qui sine lege peccauer:
Hos autem qui in lege peccauer̃ . iudicari
tantũ modo non ꝑire: tanquam per
poenas transitorias credant᷑ eẽ pur¬
gandi: sic̃ ille de qͦ dictũ. ẽ ipse autẽ
saluus erit: sic tam̃ quasi ꝑ ignem. Sed
hoc merito fundam̃ti bene in telli¬
gitur : de qͦ agebat apłs ut hoc dicene
Suꝑius quippe dixerat: ut sapiens
architectus funidam̃tũ posui: alius
suꝑ ȩdificat. Vnus quisq aut̃ uideat
qͦmodo suꝑ ȩdificet Fun dam̃tum

Expanded text:
attendendo sapuerunt, ut dicerent attendendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedific
Abbreviated transcription (Latin):
tio ẽ: & ait Quic̃q enĩ sine lege pecca¬
uer̃ sine lege ꝑibu : Et qͥcũq in lege
peccauer̃ ꝑ legem iudicabuntur : Hlos
utiq uidȩos. illos aut̃ grecos uolens in¬
tellig. qm̃ de his agebat᷑ ut iosq sub
peccato eẽ demonstrans: ut egere se grã
utriq fateantur : ꝓpt̃ qđ dicit Nenim ẽ
distinctio : om̃s enĩ peccauer̃ & egent gła¬
dĩ: iustificati gratis ꝑ grãm ipsius. pre-
demptionem quȩ ẽ in xp̃o itiu. Quos
itaq dicit om̃s peccasse nisi iudȩos &
grecos : de quib dixerat ñ enĩ ẽ distine¬
tio : Nã & de hispaulo ante. Causati enĩ
sumꝰ inquit uid ȩos & grecos om̃s sub pec¬
cato. eẽ. Ac ꝑ hoc qͥcunq sine lege pec¬
bant᷑ sine lege peribt̃. Et qͥc̃q in lege
peccauer̃ id. ẽ ipsi uidei: ꝑ legem uidi¬
cabuntur. Nec idõ ñ ꝑibunt: nisi ere¬
dant in eum qui uenit quȩrere qđ
perierat. Nonnulli quippe etiam
catholici tractatores in his uerbis
apłi aliter quam se res hab& parũ

Expanded text:
lege peccaverunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est distinctio: omnes enim peccaverunt, et egent gi; justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu.» Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege pecbantur, «sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt,» id est ipsi Judaei, «per legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tractatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum
Abbreviated transcription (Latin):
forte & iste amicus tuus quia uidet te xp̃ia¬
debere facere. Fac qđ dicit. Quid: noc qđ
uult ille Sed tim̃dũ ẽ falsũ ẽ Non le¬
gist omĩs homͦ m̃dax: Iã iste scand alx̃
e Amicus .ẽ Quid facturus es : Ocłs ẽ
manus. ẽ Amputa: et pice abs te: Noli
consentire. Responde illi et ad hocine
uideat᷑ sibi aliquid dixisse ad suaden¬
dũ m̃dacium testimoniũ de lege ꝓfe¬
renset irgens te delege contra legẽ.
In lege enim seriptũ ÷ falsũ testimoniũ
ne dicas. Et in lege scriptũ ÷: omĩs homꝰ
qr scriptũ ÷ os qđ m̃ titur occidit animã
Nonm̃tior: qr scriptũ ÷ ꝑdes om̃s qͥ locunt᷑
m̃ dacium Non m̃tior: qr seriptũ ÷ falsũ
testimoniũ ñ dices Urgeat licet p̃ssuris-
carnem meam. cui displiceo inueritate
Audisdñm meum. Nolite gonere eos qͥ

Expanded text:
Forte et iste amicus tuus, quia videt te christiadebere facere. Fac quod dicit. Quid? Hoc quod vult ille. Sed mendacium est, falsum est. Non legisti, Omnis homo mendax ? Jam iste scandalum est. Amicus est, quid facturus es? Oculus est, manus est: Amputa, et projice abs te. Quisti. Responde illi et ad hoc, ne videatur sibi aliquid dixisse ad suadendum mendacium, testimonium de Lege proferens, urgens te de Lege contra Legem. In Lege enim scriptum est, Falsum Testimonium ne dicas : et in Lege scriptum est, Omnis homo quia scriptum est, Os quod mentitur, occidit animam. Non mentior, quia scriptum est, Perdes omnes qui loquuntur mendacium . Non mentior, quia scriptum est, Falsum testimonium non dices. Urgeat licet pressuris carnem meam cui displiceo in veritate: audio Dominum meum, Nolite timere eos qui
Abbreviated transcription (Latin):
aurũ. argentũ lapides p̃ciosos. sed
ligna. foenũ. sapulam edificat. Non
tam̃ respuit. ne recipiat. nec receptũ
deserit fundam̃tũ : id q omnib: carna¬
lib suis quib capit᷑ atq succũbit de¬
lectationib ante ponit: cũ ad hunc ar¬
ticulum uentũ fuerit ut aut ille de¬
pe structure posteriorib partibus
ante ponit᷑ fundam̃tũ. Nec cogitasse
existimo eos qͥ senser̃ ñ ꝑire. de qͥbus
diccũ ẽ ꝑ legẽ iudicaibuntur: nisi qr¬

Expanded text:
aurum, argentum, lapides pretiosos, » sed « ligna, fenum, stipulam » aedificat , » non tamen respuit ne recipiat, nec receptum deserit fundamentum; idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur atque succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae depe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui senserunt non perire de quibus dictum est, «Per legem judicabuntur,» nisi q
Abbreviated transcription (Latin):
gentes et prius quã euuangłiũ eiꝰ audi¬
rentilutȩ huius fine p̃uenti st̃ seu p̾ue¬
niuntur: possint hab̃e hanc exeusationem.
Posst̃ plane : sed ñ idõ posst̃ effugere dam¬
nationem. Quicũq enim sine lege pec¬
cauer̃: sine lege ꝑibt̃. & qͥcũq inlege pec¬

Expanded text:
gentes, et priusquam Evangelium ejus audirent, vitae hujus fine praeventi sunt, seu praeveniuntur, possint habere hanc excusationem. Possunt plane, sed non ideo possunt effugere damnationem. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt: et quicunque in lege pec
Abbreviated transcription (Latin):
Daxxp̃i finẽ temporis ñ habet: & ida
est omnis piȩ intentionis actionisq
Iꝑfectio. Propt̾ hanc sacram̃tis eius
imbuim᷑ : ꝓpt̃ hanc mirabilib eiꝰ oꝑib
et sermonibus erudim᷑ Ropt̃ hanc
eum credimꝰ & sꝑamus : et amore ipsiꝰ
quantũ donat accendim᷑. Ropt̾ haric
deniq omnem tribulationẽ forat̃ to¬
leramus: ut in ea felicit̃ sine tribu¬
latione regnemus. Uera enim pax uni¬
tatẽ facit: qm qͥ ad heret dño unus

Expanded text:
i finem temporis non habet, et ipsa est omnis piae intentionis actionisque perfectio. Propter hanc Sacramentis ejus imbuimur: propter hanc mirabilibus ejus operibus et sermonibus erudimur: propter heum credimus et speramus, et amore ipsius, quantum donat, accendimur: propter hanc denique omnem tribulationem fortiter toleramus, ut in ea feliciter sine tribulatione regnemus. Vera enim pax unitatem facit: quoniam qui adhaeret Deo, unus
Abbreviated transcription (Latin):
custodiat. nonne p̃putiũ eius inquit
in circuncisionem deputabitur : & ꝓp¬
terea in domo ueri isrł in qͦ dolus ñ
.ẽ. participes st̃ testam̃ti noui: quia dat
ds̃ leges inm̃ter eoꝵ et incordib ip
sorum scriptas digito suo spũ scõ. quo
ibi diffunditur caritas. quȩ legis est
plenitudo. N ec moueat quod natura¬
liter eos dix̃ quȩ legis st̃ facere ñ spũ
dei ñ fide non grã łtocenim agit sp̃s
grȩ : ut imaginem dei in qͣ naturalit̃
facti sumꝰ. instauret in nobis. Uitium
quippe: contra naturam ẽ. Qđ utiq
sanat gratia : ꝓpt̃ quam dõ dr̃. Mise¬
yere mei : sana animam meam:÷ qm̃
pecccui tͥ. Prd inde naturalit̃ hões
quae legis st̃ faciunt. Qui enĩ hoc ñ
faciunt: uitio suo ñ faciunt. Quo uitio:
lex dĩ . ẽ. deleta decordibus. Ae ꝑ hoc
uitio sanato cũ illic scribitur. funł
quȩ legis sunt naturaliter non quod
ꝑ naturam negata sit gr̃a : sed potius

Expanded text:
custodiat, nonne praeputium eius, inquit, custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere mei, sana ani mam meam, quoniam peccaui tibi. proinde naturaliter homines quae legis sunt faciunt; qui enim hoc non faciunt, uitio suo 11011 faciunt. quo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter, non quod per naturam negata sit gratia, sed potius
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ ppłm ꝑtinent : Potiꝰq concordat
ꝓpħico etiã hoc apłicũ testimonium.
ut hoc sit ꝑtinere ad testam̃tũ nouum
legem dei habere ñ intabuł sed in cor¬
dib scriptã : hoc ÷ in intimo affectu
iufatiam legis amplecti: ubn fides
ꝑ dilectionem oꝑatur : quia ex fide
iustificat gentes deus. Quod script᷑a
reretur oleaster. & fierent fideles gentes
filii abrahȩ in seminie abrahȩ quod. ẽ
xp̃s: sectantes eius fidem qui non accepta
in tabulis lege. nondũq habens ipsam
circuncisionem credidit dõ. & deputatũ
ẽ. illi adiustitiam. Acsic tale erit hoc
de eius modi gentibus qđ dix̃ apłs. quod
suis : quale ẽ. illud ad corintios: ñ in
tabulis lapideis sed intabulis cordis
carnalibus. Ita enim funt de domo isrł.
cũ p̃putiũ eoꝵ incircuncisionem de¬
putatur : eo qđ iustitiam legis ñ p̃cisi¬
one carnis osteadunt. sed cordis Karitate
custodiunt. Eri si p̃putiũ iustitias legis

Expanded text:
dei populum, pertinent, potiusque concordat dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum legem dei habere non in tabulis. sed in cordibus scriptam, hoc est intimo affectu iustitiam legis amplecti, ubi fides per dilectionem operatur, quia ex fide iustificat gentes deus, quod scripturareretur oleaster et fierent fideles gentes filii Abrahae in semine Abrahae, quod est Christus, sectantes eius fidem, qui non accepta in tabulis lege nondumque habens ipsam circumcisionem credidit i t deo et deputatum est illi ad iustitiam. ac sic tale erit hoc quod de eiusmodi gentibus dixit apostolus, quod suis, quale est illud ad Corinthios: non in tabulis lapideis, sed i n tabulis cordis carnalibus. ita enim fiunt de domo Israhel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, co quod iustitiam legis non praecisione carnis ostendunt, sed cordis caritate custodiunt, quoniam si praeputium iustitias legis
Abbreviated transcription (Latin):
erant sed ut sint: ut sic intelligerent etiã
iudei legis auditores indigere se gr̃a ius¬
tificatoris: ut possint eẽ. factores Aut
certe ita dictũ. ẽ iusaficabunt᷑: Ac si dice¬
retur : iusti habebunt᷑ iusa deputabunt᷑
sic̃ dictũ ÷ de quodam . ille aut̃ uolensiu
stificare se ipsum. idẽ ut iustus habetur
Illud idõ quia ipse illos fecit scõs ẽẽ qui ñ
erant scĩ : hoc aut̃ idõ. ut qđ semꝑ apud
se sc̃m. ẽ scm etiam ab hominib habeat᷑ :
id.ẽ sc̃ȩ̃ timeat᷑. Si gͦ gs̃ cõmemorans na¬
turalit̾ quȩ legis st̃ facientes. & scriptũ
habentes opus legis in cordibus illos in¬
telligi uoluit qͥ credunt in xp̃m : quia
ñ sicut iudȩi pͣmissa sibi lege ueniu
ad fidem : ñ ẽ cur eos conem discernere
testam̃tũ nouu dixit leges suas scri¬
pturũ in cordib eoꝵ: quia et ipsi per
insertionem quam oleastro prestitã
dicit. ad eandem oleam hoc ÷ ad eundẽ

Expanded text:
erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur nam illud ideo, quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti, hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere testamentum nouum dixit leges suas se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem
Abbreviated transcription (Latin):
factores legis iusaificabunt᷑: ut sciamꝰ eos alit̃
ñ eẽ factores legis nisi iustificent᷑᷑ ut ñ
iustificcitio factorib accedat: sed ut facto¬
res iustificatio p̃cedat. Quid ẽ enim aliud
iustificati: quã iufti facti: Ab illo scilicet
qui iustificat impiũ : ut eximpio fiat iustus.
Si enim ita loquerem᷑ ut diceremꝰ. homines
libabuntur : hoc utiq intelligeretur. eis
qui iam homines ẽenł acceđe lib̾ationem
Si aut̃ diceremꝰ. hões creabunt᷑: ñ utiq intel¬
ligeretur eos cyeari qͥ erant : sed ipsa creati¬
one homines fieri Ita si dictũ e& factores
legis honorabunt᷑ : recte ñ acciꝑemꝰ nisi
honorem illis qui iam eẽnt factores legis
acceđẽ Cũ uͦ dictũ ẽ. factores legis iustifi¬
cabuntur : quid aliud dictũ ẽ quã iusti
ficabuntur : Pactores enim legis utique
iusti st̃ : ac ꝑ hoc tantũdem. e acsi dice¬
retur. factores legis cyeabunt᷑ : ñ quia

Expanded text:
factores legis iustificabuntur, ut sciamus aliter eos factores legis iustificabuntur, ut sciamus aliter eos non esse factores legis, nisi iustificentur, ut non iustificatio factoribus accedat, sed ut factores iustificatio praecedat. quid est enim aliud \'iustificati\' quam \'iusti facti\', ab illo scilicet qui iustificat impium, ut ex impio fiat iustus? si enim ita loqueremur, ut diceremus \'homines liberabuntur\', hoc utique intellegeretur eis, qui iam homines essent, accedere liberationem; si autem diceremus \'homines creabuntur\', non utique intellegeretur eos creari qui iam homines erant, sed ipsa creatione homines fieri. ita si dictum esset \'factores legis honorabuntur\', recte non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum uero dictum est factores legis iustifica buntur, quid aliud dictum est quam \'iusti iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia
Abbreviated transcription (Latin):
Cis credentibus quippe: uirtꝰ dei ÷ in salutẽ
Quib aut̃ gentib bene oꝑantibus głiam¬
et honorem pacemq ꝓmitteret. extra
euangłii grãm constitutis: Qr enim ꝑsona¬
rũ acceptio ñ ÷ a pđ dm̃. et ñ auditores le¬
gis sed factores iustificant᷑ : idõ siue iudȩus
siue grecus : hoc ÷ qui libet ex gentib cre¬
diderit. salutẽ in eugłio parit̾ habebi.
Non enim ÷ diftinctio sic̃ post ea dicit: om̃s enĩ
peccauer̃. et egen gła dĩ iustificati gratis ꝑ
gr̃ãm ipsius. Vndẽ aut̃ factorem legis grecũ
iustificari diceret sine gr̃a saluatoris: Neq
enĩ c̃tra se ipsũ diceret qđ ait. factores legis
iustificentur: cũ dicat gratis uistificarĩ ho¬
minem ꝑfidem sine oꝑib legis: nichilq
aliud uelit intelligi in eo qͦd dicit gratis:
nisi quia iustificationẽ oꝑa ñ p̃cedun. Aꝑte
qͥppe alibi dicit: Si grã : ñ ex oꝑibus Alioqͥn
grã. iã ñ est grã Sed sic intelligendũ est

Expanded text:
 credentibus uirtus dei est in salutem. quibus autem gentibus bene operantibus gloriam, honorem pacemque promitteret extra euangelii gratiam constitutis? quia enim personarum acceptio non est apud deum et non auditores legis, sed factores iustificantur, ideo siue Iudaeus siue Graecus, hoc est quilibet ex gentibus crediderit, salutem in euangelio pariter habebit; non enim est distinctio, sicut postea dicit. omnes enim peccauerunt e t egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris ? Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait: factores legis  gratiam iustificentur, cum dicat gratis iustifieari hominem per fidem sine operibus legis nihilque aliud uelit intellegi in eo quod dicit \'gratis\', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi dicit: s i gratia, non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. sed sic intellegendum est
Abbreviated transcription (Latin):
angłoꝵ. Et inscripturis quidem
nẽsciõ utrum uł possit uel facile possit
deos: cur hoc dixerit continuo uelut
in scĩs suis : quos cȩlos fecit: aquib dae¬
dii gentium daemonia. Suꝑius tam̃: ter¬
ribilis inquit suꝑ om̃s deos Non ait
qm dii gentiũ demonia Oꝑante sp̃u.¬
etiam hoc dici oportuit quod dictũ ẽ.
diigentium demonia : ut intelligeremꝰ
sic etiam ini hebreo positum dii gentium
simulachra: ut daemonia potius quae st̃
in simulcichris significcyentur. riam

Expanded text:
Angelorum. Et in Scripturis quidem Angelorum. Et in Scripturis quidem nescio utrum vel possit, vel facile possit deos,» cur hoc dixerit, continuo velut in sanctis suis, quos coelos fecit, a quibus daeDii Gentium daemonia: superius tamen, «Terribilis,» inquit, «super omnes deos;» non ai«Quoniam dii Gentium daemonia.» etiam hoc dici oportuit quod dictum est, «Dii Gentium daemonia:» ut intelligeremus sic etiam in hebraeo positum, «Dii Gentium simulacra;» ut daemonia potius quae sunt in simulacris, significarentur. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ in aet̃nũ miscđa eius: Qui nam sid
dñs qui ẽ uerus ds merito quaeri so¬
let. Et scriptum ẽẽ. inuenimꝰ in alio pfa¬
lmo dõs etiam hões appellatos: sic̃ ẽ ds̃
stetit iꝑ synagoga deoꝵ: in medio autẽ
deos diuidicat. Et paulo post. Ego dixi
di estis: & filii excelsi om̃s: Uos aut̃ sic̃
hões moriemini : & sic̃ unus ex pͥncipib
cadetis Non gͦ quia boni st̃ om̃s. Nam si
ꝓpt̃ea qr boni st̃ om̃s: non sic eos diui¬
dicar& Cũ enim dixisset ds̃ stetit in sp̃¬
nagoga dõꝵ: ñ ait in medio dõs et homi¬
nes discernit: tanꝗ ostendens quid int̃sit
int̃ dõs et hoẽsi ded in medio inquit dõs
discernit. Deinde sequit᷑ iUsq qͦ iudica¬
tis iniqͥtatẽ. & cȩt̾a : quȩ utiq non omnib¬
dicit sed quibusdam: qr discernens dic̃
Sed queritur si hões ad quos sermo nc̃¬
ẽ dĩ factus dii uocantur : utrũ angłi
maximum p̃mium ꝓmittatur eqͣlitas

Expanded text:
m in aeternum misericordia ejus.» Quinam sint m in aeternum misericordia ejus.» Quinam sint Dominus, qui est verus Deus; merito quaeri solet. Et scriptum invenimus in alio psalmo, deos etiam homines appellatos, sicuti est, «Deus stelit in synagoga deorum; in medio autem deos discernit:» et paulo post, «Ego dixi, Dii estis et filii Excelsi omnes; vos autem ut homines moriemini, et sicut unus ex principibus cadetispropterea quia boni essent omnes, non sic eos dijudicaret. Cum enim dixisset, «Deus stetit in synagoga deorum;» non ait, In medio deos et homines discernit, tanquam ostendens quid intersit inter deos et homines: sed, «In medio» inquit, «deos discernit.» Deinde sequitur, «Usquequo judicatis iniquitatem» ? et caetera: quae utique non omnibus sed quibusdam dSed quaeritur, si homines ad quos sermo Dei factus est, dii vocantur, utrum et Angeli maximum praemium promittatur aequalitas
Abbreviated transcription (Latin):
nia : Gentes om̃s : sub daemonib: erant.
dȩmonibus tẽpla fabricata st̃. Daemonib:
arȩ constructȩ : demonib sacerdotes iN¬
stituti: daemonib: oblata sacrificia : demo¬
nibus arrepticii tanquam uates in duti.
Hac om̃a daemonib gentes exhibuert̃.
N ec om̃a uͦ ñ nisi unđ magno dõ debentur.
yent ut fallerent: nsi qr sciunt ea dẽberi
ds magnus ẽ. dñs : & rex magnus super
om̃s deos Hic accipe homines dõs. Nori
enim rex dñs suꝑ demonia. Et hinc ha¬
bemus scripture testimonium. Ds̃ stetit
in sr̃t iagoga dõꝵ : in medio aut̃ deos
discernit: Deos dix̃ participatione. non
natura: Gr̃a qua uoluit facere dõs.:
Quantus ds̃ .ẽ qui facit dõs : aut quales dii st̃
qͦs facit homo : Quam ille magnꝰ deos
faciendo: tam isti Nichil qͥ ab hominie faca
Ds uerus facit deos credentes inse: quibus
dedit potestatem filios dĩ fieri. Et idõ ipse
uerus ds̃ : qr non ds̃ factus ẽ. Nos autem
facti non ueri dii : meliores tam̃ illis quos

Expanded text:
n gentes omnes sub daemonibus erant: daemonibus templa fabricata sunt, daemonibus arae constructae, daemonibus sacerdotes instituti, daemonibus oblata sacrificia, daemonibus arreptitii tanquam vates inducti. Haec omnia daemonibus gentes exhibuerunt; haec omnia vera nonnisi uni magno Deo debentur: ent ut fallerent, nisi quia sciunt ea deberi v«Deus magnus est Dominus, et rex magnus super omnes deos.» Hic accipe homines «deos:» non enim rex Dominus super daemonia. Et hinc habemus Scripturae testimonium: «Deus stetit in synagoga deorum; in medio autem deos discernere» . «Deos» dixit participatione, non natura; gratia, qua voluit facere deos. Quantus Deus est qui facit deos? Aut quales dii sunt quos facit homo? Quam ille magnus deos faciendo, tam isti nihil qui ab homine facti sunt. Deus verus facit deos credentes in se, quibus dedit potestatem filios Dei fieri . Et ideo ipse verus Deus, quia Deus non factus est: nos autem facti, non veri dii, meliores tamen illis quos
Abbreviated transcription (Latin):
metamus: Quȩ st̃ sp̃itualia quȩ semi¬
nauit: nisi uerbum & ministerium sacra¬
m̃ti regni cȩloꝵ: Qua aut̃ carnalia quae
sibi licere metere dicit: nisi hȩc tẽpora¬
lia quae uitȩ atq indigentiae carnis in¬
dulta st̃: Si alii potestatis ur̃ȩ partici
pes st̃ non potius nos: Sed non usi sumꝰ

Expanded text:
metamus? quae sunt spiritalia, quae semimetamus? quae sunt spiritalia, quae seminauit, nisi uerbum et ministerium sacramenti regni caelorum? quae autem carnalia, quae sibi licere metere dicit, nisi haec temporalia, quae uitae atque indigentiae carnis indulta spes sunt, quare non potius nos? Sed non usi sumus
Abbreviated transcription (Latin):
pendiis umquam : Quis plantat uineã :
& fructum eiꝰ ñ edit: Quis pascit gregem:
& de lacte gregis non manducat: nũ qͥd
scđm hominem hac dico: an & lex
non hȩc dicit: Scriptũ ẽ enim in lege morsi.¬
II Non alligabis os boui trituranti. Numnquid¬
I de bubus cura.ẽ dõ: A ꝓpr̃ nos utiq dicit:
NNam ꝓpt̃ nos scripta st̃: qm̃ deber in spe qͦi
arat arare : & qui triturat in spe fruetus ꝑ¬
cipiendi. His uerbis satis indicat apłs pau¬
lus non sibi aliquid usurpasse ultra debitũ
co apłos suos : qr non oꝑabantur corporalit̃
unde habent huic necessaria : Sed sicut dr̃s
conftituit ex eugłio uiuentes. panem gratu¬
itum manducarent ab eis qͥb gratuitam
grãm p̃dicabant. Stipendium enim suũ
tanquam milites accipiebant. Et de uineȩ
ꝑ eos plantatȩ fructu. qđ opus erat libe
decerpebaÑ : & de gregis quẽ pascebaN
lacte potabañ : & ex area quẽ triturabant
minauimus : magnum ẽ si ur̃a carnalia

Expanded text:
pendiis umquam? quis plantat uineam, et pendiis umquam? quis plantat uineam, et de fructu eius non edit? quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat? numquid secundum hominem haec dico? an et lex haec non dicit? scriptum est enim in lege Moysi: non alligabis os boui trituranti. numquid de bubus cura est deo? an propter nos utique dicit? nos enim scriptum est, quia debet in spe qui arat arare et triturans in spe participandi. his uerbis satis indicat apostolus Paulus non sibi aliquid usurpasse ultra debitum coapostolos suos, quia non operabantur corporaliter, unde haberent huic uitae necessaria, sed, sicut dominus constituit, ex euangelio uiuentes panem gratuitum manducarent ab eis, quibus gratuitam gratiam praedicabant. stipendium enim suum tamquam milites accipiebant et . de uineae per eos plantatae fructu, quod opus erat, libere decerpebant; et de gregis, quem pascebant, lacte potabant; et ex area quam triturabant, minauimus, magnum est si uestra carnalia