comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
llud uͦ. ubi aͣit̃ ds̃ deoꝵ: non potest
initelligi ds̃ daemonioꝵ. Et rex magnꝰ
suꝑ om̃s dõs : absit ut dicatur. rex ma¬
gnus suꝑ om̃a daemonia Sed hominies
quoq iN popło dĩ eadem scriptura dõs
appellat. Ego inquit dixi dii estis: et fi¬
lii excelsi om̃s. Potest itaq intelligi hoꝵ
deoꝵ ds̃ : qui dictus ÷ ds̃ deoꝵ Et sũꝑ hos
dõs rex magnus : quidictus. ẽ rex magnꝰ
suꝑ om̃s deos. Nerum tam̃ cum̃ a nob̵quȩ¬
ritur si homines dicti st̃ du qđ in popło
dĩ st̃ quem ꝑ angłos uel ꝑhomines allo¬
quitur ds̃. quanto magis immortales eo
nomine digni st̃ qui ea fruuntur beatitu¬
dine: ad quã dm̃ colendo cupiuꝗ hoẽs¬
perueniie quid respondebimꝰ nisi non frus¬
tra inscripturis sc̃ĩs exp̃ssius homines nun¬
cupatos dõs quam illos immortales & be¬
atos. quib: nos aequales futuros in rescir¬
rectione promittitur : Ne scilicet propt̃
illoꝵ excellentiam aliquem eoꝵ nobis

Expanded text:
llud vero ubi dicitur, Deus deorum, non potest intelligi Deus daemoniorum: et Rex magnus super omnes deos, absit ut dicatur Rex magnus super omnia daemonia. Sed homines quoque in populo Dei, eadem Scriptura deos appellat. Ego, inquit, dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes . Potest itaque intelligi horum deorum Deus, qui dictus est Deus deorum: et super hos deos Rex magnus, qui dictus est Rex magnus super omnes deos. 2. Verumtamen cum a nobis quaeritur, si homines dicti sunt dii, quod in populo Dei sunt, quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus; quanto magis immortales eo nomine digni sunt, qui ea fruuntur beatitudine, ad quam Deum colendo cupiunt homipervenire? quid respondebimus, nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos, quam illos immortales et beatos, quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur, ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis
Abbreviated transcription (Latin):
ddendo sicuti sunt eos intelligi qui di
Agne etiam dicuntur : ita sanẽ ut latria
quȩ̃ dicitur grece & int̃p̃tatur latine seruitꝰ.
sed ea quae ad religionem ꝑtinere intelligitur.
non debeatur nisi unu dõ ued̾ qui nob ẽst ds̃.
Illi autem qui dicuntur dii etiam si qui suñ
ubi merito dicuntur. ꝓhibiti st̃ maledici:
non iussi st̃ sacrificps uel ullis latriȩ obse¬

Expanded text:
enim "sicuti sunt" eos intellegi uoluit, qui digne etiam dicuntur: ita sane. ut λατρεία quae dicitur graece et interpretatur latine seruitus, sed ea, quae ad religionem pertinere intellegitur, non debeatur nisi uni deo uero, qui nobis est deus. illi autem qui dicuntur dii, etiam si qui sunt qui merito dicuntur, prohibiti sunt maledici, non iussi sunt sacrificiis uel ullis latriae obse
Abbreviated transcription (Latin):
nec huius modi creaturȩ participato¬
one fit homo beatus: ille non solum
inuisibilis uerem etiam in commuta¬
bilis ds̃ id .ẽ. ds̃ uerus colendus ẽt er
solus ille colendus ẽ quo solo fruens
beatus fit cultor eus et quo solo ñ
fruens omnis mens misera ẽ quiar¬
libet re alia ꝑfruatur. Uos aut̃ cum
ed colatis quae omnino ñ st̃ sedurãrũ
fallataum fabularum uanitate

Expanded text:
nec eiusmodi creaturae participatinec eiusmodi creaturae participatione fit homo beatus, ille non solum inuisibilis uerum etiam incommutabilis deus, id est deus uerus colendus est, quia solus ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino non sunt, sed uestrarum fallacium fabularum uanitate
Abbreviated transcription (Latin):
idola: sed ad salutem nichil st̃. Et qui co¬
lit arborem. ñ quidem dranoo sed ado-¬
rando : non id colit qđ nusquã ẽ sed qđ
ita colendum ñ .ẽ. Ipsa etiam daemonia
unde dic̃ apłs quae immolaN gentes
de moniis immolant et non dõ: utiq
sunt quibus illos immolare dic̃ et
quoꝵ nos socios eẽ non uult. lam uͦ cȩ¬
et catera sydera. om̃a haec manifesta
oculis apparent : atq ipsis sensibus
prȩsto sunt. Quaȩ cũ fagani tanquam
deos colunt. uel tanꝗ partes unius
magni de:: Nam uniuersum mundũ
quidã eoꝵ putant maximum dm̃ : ea
ut ea non colant: non eis dicim quod
nulla sint: sed quod colenda non sin
eisq colendum horum omnium cori¬
ditorem dm̃ in uisibilem suademꝰ: cuius
solius participatione beatus homo
fieri potest. qđ om̃s uelle nemo ambi¬
git Sed qr nonnulli eoꝵ inuisibilem
et in corpoream creaturam colunt qđ
ẽ et anima mensq humana ᷑ tam̃ qr

Expanded text:
idola, sed ad salutem nihil sunt. Et qui coidola, sed ad salutem nihil sunt. Et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. Ipsa etiam daemonia, unde dicit Apostolus, Quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo ; utique sunt quibus illos immolare dicit, et quorum nos socios esse non vult. Jam vero coeet caetera sidera, omnia haec manifesta oculis apparent, atque ipsis sensibus praesto sunt. Quae cum Pagani tanquam deos colunt, vel tanquam partes unius magni dei; nam universum mundum quidam eorum putant maximum dut ea non colant, non eis dicimus, quod nulla sint, sed quod colenda non sint, eisque colendum horum omnium conditorem deum inuisibilem suademus, cuius solius participatione beatus homo fieri potest: quod omnes uelle nemo ambigit. sed quia nonnulli eorum inuisibilem et incorpoream creaturam colunt — quod est et anima mensque humana — tamen, quia
Abbreviated transcription (Latin):
cognitus .ẽ. ado. Nescientes unde habeat
qđ st̃ : stulte uirgines st̃ Meritoq foris er̃:
qr internȩ affectum gr̃ȩ non secum feruN
Quardo gͦ tales yfpereris non tibi ꝑsuadeant
manitatem uasoꝵ suoꝵ: sed tu eis potius
plenitdinem. Unide ait apłs. Quisquis se
putat aliquid scire : nondum sc̃it quem ad
modum oportet scire Et mox ostendens
quid dixerit: quisqͥs autem inquit diligit dm̃:
hic cognitus ẽ ab illo. Nec sic dicere uoluit.
cognouit illum : sed dicerido cognitus ẽ ab
illo: exp̃ssius uoluit cõm̃dare etiã hoc ab
autem ut parum diligat dm̃: qui non
ab illo sed a se ipso bonũ se arbitratur
effectum. Unde autem fieri potest. ut
talis non inse ipso sed in dño gietur¬
De ȩscis aut̃ quae idolis immolantur:
scunus qr nichil. ẽ idolum inmundo
eq enim uos paganos dicimus aut
eis quandam similitudinem eo qđ mul¬
tos colatis dõs. Uerum uos eis longe. ẽẽ.
deteriores : qđ illi ea colunt quae sunit
sed ꝓdiis colenda non st̃ Sunt enim &

Expanded text:
sunt, sed quia nescientes, unde habeant, quod sunt, stultae uirgines sunt meritoque foris erunt, quia internae affectum gratiae non secum ferunt. Quando ergo tales reppereris, non tibi persuadeant inanitatem uasorum suorum sed tu eis potius plenitudinem. unde ait apostolus: Quisquis se putat aliquid scire, nondum scit, quem ad modum oportet scire; et mox ostendens, quid dixerit: Quisquis autem, inquit, diligit deum, hic cognitus est ab illo. nec sic dicere uoluit: Cognouit illum, sed dicendo \'cognitus est ab illo\' expressius uoluit commendare etiam hoc ab autem, ut parum diligat deum, qui non ab illo sed a se ipso bonum se arbitratur effectum. unde autem fieri potest, ut talis non in se ipso sed in doDe escis autem quae idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo. Neque enim vos paganos dicimus, aut eis quamdam similitudinem, eo quod multos colatis deos. Verum vos eis esse longe deteriores. quod illi ea colunt quae sunt, sed pro diis colenda non sunt: sunt enim et
Abbreviated transcription (Latin):
finguntur: ꝓpiaquiores essetis uere pietatis
ac religionis si saltim pagani essetis uel
in eorum genere qui corpor a colunt et¬
si non colenda sed tam̃ uera.
oleq̃ multi male intelligentes. sine
ipso factũ ẽ nichil: pũtare aliquid
eẽ nichil. Peccatum quidem non ꝑ ipsũ
factum ẽ Et manifestum ẽ quia peccatũ
nichiliẽ & nichil fiu&d homines cũ pec¬
cant. & idolum non ꝑ uerbum factũ ẽ
Nabet quidem formam quandam hu¬
manam : sed ipse homo ꝑ uerbum fa¬
ctus ẽ Nam forma hominis inidolio ñ
ꝑ uerbum facta .ẽ. Et seriptum ẽ. Scimus
qr nichil.ẽ idolum. Ergo ista non st̃ fa¬
cta ꝑ uerbum : sed quaȩcumq facta suNt

Expanded text:
finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen uera. multi male intelligentes, sine ipso factum est nihil, putare aliquid esse nihil. Peccatum quidem non per ipsum factum est: et manifestum est, quia peccatum nihil est, et nihil fiunt homines cum peccant. Et idolum non per Verbum factum est: habet quidem formam quamdam humanam, sed ipse homo per Verbum factus est; nam forma hominis in idolo, non per Verbum facta est; et scriptum est, Scimus quia nihil est idolum . Ergo ista non sunt facta per Verbum; sed quaecumque
Abbreviated transcription (Latin):
conscientia bona et fide non ficta ma¬
gna et uera uirtus . ẽ: qr ipsa ẽ et finis p̃¬
cepti. Merito dictũ ẽ fortis sic̃ mors dile¬
etto: siue qr nemo eam uincit sic̃ mortẽ⁊
siue qr in hac uita usq ad mortem. ẽ m̃¬
sura caritatis : sic̃ dñs ait: Maiorem hac
caritatem nemo hab&. quã ut animã
suã ponat quis ꝓamicis suis: siue potiꝰ
qr sic̃ mors animam auellita sensibus
carnis: sic caritas a concupiscentiis car¬
nalibus. Huic subseruit scientia: cũ. ẽ uti¬
lis. Nam sine illa inflat Qđ uerd illa ȩdi¬
ficcndo impleuerit: nichilibi ista it¬
ane qđ inflet inueniet: Utilem porro
scientiam: definiendo monstrauit. Ubi
cum dixisset ecce pietas. ẽ sapientia : con¬
tinuo subiunxit. abstinere ued amalis
bemꝰ odisse scientiam : Absit. Et quid ẽ¬
uii scientia inflat: Sola sine caritate Ideo
scientie caritatem : &utilis erit scienitia. ñ ꝑse
num si diuinios mtueamur libios: aliquid

Expanded text:
conscientia bona et fide non ficta maconscientia bona et fide non ficta magna et uera uirtus est, quia ipsa est et finis praecepti. merito dicta est fortis sicut mors, siue quia nemo eam uincit sicut mortem siue quia in hac uita usque ad mortem est mensura caritatis, sicut dominus ait: maiorem hac caritatem nemo habet, quam ut animam suam quis ponat pro amicis suis, siue potius, quia, sicut mors animam auellit a sensibus carnis, sic caritas a concupiscentiis carnalibus. huic subseruit scientia, cum est utilis; nam sine illa inflat. quod uero illa aedificando inpleuerit, nihil ibi ista inane, quod inflet, inueniet. utilem porro scientiam definiendo monstrauit, ubi, cum dixisset: ecce pietas est sapientia, continuo subiunxit: a b stinere uero a malis bemus odisse scientiam? Absit. Et quid est, Scientia inflat? Sola, sine charitate: ideo scientiae charitatem, et utilis erit scientia; non per se, nis, si diuinos intueamur libros, aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
um dixisset demuliere cuiꝰ iur mor¬
tiuis fuerit. beatior autem erit si sic ꝑ
consiliũ tanꝗ humanũ & ñ diuinũ contem¬
nendũ putaret : adiecit. Puto aut̃ qđ et ego
spm̃ dĩ habeo. Proinde intelligendũ ẽ ettã
ipsã quȩ non a dño iubentur sed ascõ eus
samulo utiliter suadent᷑: eodem dño ins¬
pirante suaderi. Absit enim: ut qui s q̃m
catholicus dixerit qͣndo suadet spõs sc̃s
non dñm suadẽ cũ et ipse dñs sit & it¬
separabilia sint oꝑa trinitatis
i enim me sciretis: & patẽ meum
crificantur : scimꝰ qr om̃s scientiam
habemus. Humilium uirtus. ẽ.
patio ueritatis Scientia inflat: Ra
si lux lucet intet ebris: & tenebrȩ
ream non comp̃henidunt. In ioħe
lux dicit. ecce qualẽ dilectionẽ de
dit nob̵ pat̃: ut filii dĩ uocem᷑ et sim̃
Et in pelagianis tenebrȩ dicunt. Di¬
lectio nob̃is ex nob̵ ẽ Quam si ueram
idẽ xp̃ianam dilectionẽ habent: sci¬
rent et unide habent sc̃ sciebat

Expanded text:
um dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic pconsilium tamquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto autem, et ego spiritum dei habeo. proinde intellegendum est etiam ipsa, quae non a domino iubentur, sed a sancto eius famulo utiliter suadentur, eodem domino inspirante suaderi. absit enim, ut quisquam catholicus dixerit. quando suadet spiritus sanctus, non dominum suadere, cum et ipse dominus sit et inseparabilia sint opera trinitatii enim me sciretis, et Patrem meucrificantur, scimus quia omnes scientiam habemus. Humilium virtus est patio si lux lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehendunt . In Joanne cum vero dicitur a Deo verbum dubitationis, cum dit nobis Pater, ut filii Dei vocemur et simus . Et in Pelagianis tenebrae dicunt, Dilectio nobis ex nobis est. Quam si veram, id est, christianam dilectionem haberent, scirent et unde haberent; sicut sciebat
Abbreviated transcription (Latin):
uoluerit uiris mortuis nubat femina : nec
ex meo corde p̃t̃ scripture scae auctoritatem.
quotas libet nuptias audeo condemnare. Qđ
aut̃ dico uniuirȩ uiduȩ: hoc dico omni ui¬
duȩ. Beatior erit: si sic ꝑmanserit. Puto aut̃:¬

Expanded text:
uoluerit, uiris mortuis nubat femina, nec uoluerit, uiris mortuis nubat femina, nec ex meo corde praeter scripturae sanctae auctoritatem quotaslibet nuptias audeo condemnare. quod autem dico uniuirae uiduae, hoc dico omni uiduae: beatior eris, si sic permanseris. Nam et
Abbreviated transcription (Latin):
libata .ẽ. Cui uult nubat: tantũ in dño.
Beatior aut̃ erit : si sic ꝑmanserit. Quid huic
sententiae quantũ ad hanc rem attinet addi
uł detrabi possit: ignoro. Deinde ipsum
erem non uniuiram uel biuiram. sed si dici
potest septiuiram. in resurrectione cuius fu¬
tura e& uixor: Increpans enim eos ait. tr¬
ratis : nescientes scripturas neq uirtutẽ dĩ
In iesurrectione enĩ nec nube : nec uxores
ducent. Non enĩ incipieꝗ̃ mori : sed erunt᷑
aeqͣles angłis dei . Eoꝵitaq resurrectionem
memorãuit qui resurgea ad uitam : nori
qui resurgeNt ad poenã. Potuit gͦ dicere Er¬
ratis : nescientes scriptuites neq uis tutẽ di
In illa enĩ resurrectione multi nubȩ : iste. ẽe
ñ poter̃. Deinde addere : nec aliqͣ ibi nubet
Sed nec ipe ut uidemꝰ tot maritorum mulie¬
rem ulla suae sententiȩ significatione dam¬
nauit. Qua ꝓpt̃ nec contra humanȩ uere¬
cundiae sensum audeo dicere: ut quotiers

Expanded text:
liberata est. cui uult nubat, tantum in domino; liberata est. cui uult nubat, tantum in domino; beatior autem erit, si sic permanserit. quid huic sententiae, quantum ad hanc rem adtinet, addi uel detrahi possit, ignoro. deinde ipsum erem non uniuiram uel biuiram, sed, si dici potest, septiuiram in resurrectionem cuius futura esset uxor. increpans enim eos ait: erratis, non scientes scripturas neque uirtutem dei. in resurrectione enim nec nubent nec uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei. eorum itaque resurrectionem commemorauit, qui resurgunt ad uitam, non qui resurgunt ad poenam. potuit ergo dicere: erratis, nescientes scripturas neque uirtutem dei; in illa enim resurrectione multinubae istae esse non poterunt, deinde addere: quia nec aliqua ibi nubit. sed nec ipse, ut uidemus, tot maritorum mulierem ulla suae sententiae significatione damnauit. quapropter nec contra humanae uerecundiae sensum audeo dicere, ut, quotiens
Abbreviated transcription (Latin):
compulsus sed consilio cõmonitus uouit:
tanto magis fraudatio uoti auget iniqͥtatẽ:
quanto minus habuit uouendi necessitatẽ¬
e t̃ciis et de qͣrtis et de ultra plurib
nuptus: solent homines mouere ques¬
tionem. Unde breuit᷑ respondeam nec
ullas nuptias debeo damnare : nec eis uerecundiã
numerositatis aufene Sed ne cuiquam breui¬
tas huius responsionis mex forte displiceat:
uberius disputantem rep̾hensorem meum
audire paratus sum Fortassis enim affert
aliquã rationem. quare scđae nuptiae nor
damnentur : tertiaȩ damnent᷑ Nam ego sicut
in exordio sermonis huius ad monũi: ñ au¬
deo plus saꝑe quã oportet saꝑe. Quis enim
sũ qui putem definiendum : qđ nec apłm ui¬
deo definisse : Ait enim. Mulier alligata
ẽ quam diũ uir eius uiuit. Non dixit pri¬
mus aut scđs aut tertius: aut quotus libet:
sed mulier inquit alligata ẽ. quã diuuir
eius uiuit. Si aut̃ mortuus fuerit uir eius :

Expanded text:
conpulsus, sed consilio commonitus uouit, conpulsus, sed consilio commonitus uouit, tanto magis fraudati uoti auget iniquitatem, quanto minus habuit uouendi necessitateertiis et de quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines mouere quaestionem. unde ut breuiter respondeam, nec ullas nuptias audeo damnare nec eis uerecundiam numerositatis auferre. sed ne cuiquam breuitas huius responsionis meae forte displiceat, uberius disputantem reprehensorem meum audire paratus sum. fortassis enim adferat aliquam rationem, quare secundae nuptiae non damnentur, tertiae damnentur. nam ego, sicut in exordio sermonis huius admonui, non audeo plus sapere quam oportet sapere. quis enim sum, qui putem definiendum, quod nec apostolum uideo definisse? ait enim: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit; non dixit: primus aut secundus aut tertius aut quartus; sed, mulier, inquit, alligata est, quamdiu uir eius uiuit; si autem mortuus fuerit uir eius,
Abbreviated transcription (Latin):
bunt: absit ut sc̃arum uiduarum iste
sit sensus : ut xp̃c eis uideatur quasi scđs
maritus. Ipsum enim habebant et antea.
carnaliter sed spĩtualiter uirum: cui ec¬
cłia ipsa cuius m̃bra st̃ conuix. ẽ Quȩ
fidei spei et caritatis integr̾itate ñ iN
solis uirginibus sc̃is: sed etiam inuidius
et coniugatis fidelibus tota uirgo.ẽ. Uni¬
uersȩ quippe eccłȩ cuius illa dm̃a m̃byae
st̃ apłs dicit Aptaui uos uni iuiso uir¬
ginem castam. ex hib̾e xp̃o. Nouit autẽ
ille conuigem uirginem sine corruptionie
foctare : quẽ in ip̃sa etiam carne potui&
mat̃ sine corruptione ꝓcreare Qua ꝓpt̃
psus et ruinas a castitate sanctiore quȩ
uołetur dõ ad ult̃i is eẽ. peiores. Si enim
qđ nullo mͦ dubitandũ ẽ ad offensionẽ
xẽĩ ꝑtinet cum m̃brum eius fidem non
seruat marito : quanto grauius offenditur
cum illi ipsi ñ seruatur fides in eo qđ exi¬
git oblatum qui ñ ex egerat offerendum
Cum enim quisquis non reddit qđ non imꝑio

Expanded text:
 absit, ut sanctarum uiduarum iste sit sensus, ut Christus eis uideatur quasi secundus maritus; ipsum enim habebant et antea, carnaliter, sed spiritaliter uirum: cui ecclesia ipsa, cuius membra sunt, coniux est, quae fidei, spei, caritatis integritate non in solis uirginibus sanctis, sed etiam in uiduis et coniugatis fidelibus tota uirgo est. uniuersae quippe ecclesiae, cuius illa omnia membra sunt, apostolus dicit: aptaui uos uni uiro uirginem castam exhibere Christo. nouit autem ille coniugem uirginem sine corruptione fetare, quem in ipsa etiam carne potuit mater sine corruptione procreare. fit psus et ruinas a castitate sanctiore, quae uouetur domino, adulteriis esse peiores. si enim, quod nullo modo dubitandum est, ad offensionem Christi pertinet, cum membrum eius fidem non seruat marito, quanto grauius offenditur, cum illi ipsi non seruatur fides in eo quod exigit oblatum, qui non exegerat offerendum ! cum enim quisque non reddit, quod non imperio
Abbreviated transcription (Latin):
rito etiam sine filiis si tam̃ eos non habuit
ẽe quo xẽo ñ officio pariendi sed studio con¬
tinendi: nec coniugalibus foetandis uisce¬
ribus : sed castifican dis uidualibus melius
seruiretur. Si uͦ. etiam sciebat ruth ꝑ suam
fuerat habiturus: et huic scientiȩ nuben¬
do exhibuit ministerium : ñ audeo iam
dicere beatiorem fuisse annȩ uiduitatem
quam illius foecunditatem

Expanded text:
rito etiam sine filiis, si tamen eos non habuit, rito etiam sine filiis, si tamen eos non habuit, s esse, quo Christo non officio pariendi, sed studio continendi nec coniugalibus fetandis uisceribus, sed castificandis uidualibus moribus melius seruiretur. si uero etiam sciebat Ruth per suaus carnem fuerat habiturus, et huic scientiae nubendo exhibuit ministerium, non audeo iam dicere beatiorem fuisse Annae uiduitatem quam illius fecunditatem
Abbreviated transcription (Latin):
uidualis. Hoc gͦ illius boni sũmissione
honoratur : non illud bonũ melioris
huius lcuide damnat᷑. Nec qr dixi ruth¬
beatam annã beatiorem : cũ illa bis
nupserit haec uni uiid cito uiduata diu
uixerit: continuo etiam te meliorẽ
putes ẽẽ. quã ruth Alia quippe ꝓpħi¬
cis temporib scãrum feminarum dis¬
pensatio fuit : quas nube oboedientia
non concupiscentia cõpellebat. ut pro¬
infigura contingebant illis. siue iN
his qui scirent. siue in illis qui illa
xp̃i ex quo nasceretur etiam card xp̃i
Sinde scã ruth. cũ sem̃ quale illo tem¬
pore necessarium fuit in isrł ñ habet:
mortuo uird quaesiuit alterũ de qͦ
habet. Hac itaq bis coniugataͬ idõ
anna uni uirabeatior fuit: quia
ẽ etiam si filios nullos habuit. qđ quidem seri¬
ptura reticendo reliquit incertũ eo sp̃u pre¬
uidisse xp̃m ex uirgine ꝓxime ẽẽ uenturũ:
qͣ potuit agnoscere et paruulum. Unde me¬

Expanded text:
uidualis. hoc ergo melius illius boni submissione uidualis. hoc ergo melius illius boni submissione honoratur, non illud bonum melioris huius laude damnatur. Qbeatam, Annam beatiorem, cum illa bis nupserit, haec uniuira cito uiduata diu uixerit, continuo etiam te meliorem putes esse quam Ruth. Alia quippe propheticis temporibus sanctarum feminarum dispensatio fuit, quas nubere oboedientia, non concupiscentia conpellebat, ut proin figura contingebant in illis, siue in his qui scirent siue in his qui illa ta Christi, ex quo nasceretur etiam caro Chriinde sancta Ruth, cum semen, quale illo tempore necessarium fuit, in Israhel non haberet, mortuo uiro quaesiuit alterum, de quo haberet. hac itaque bis coniugata ideo Anna uniuira uidua beatior fuit, quia  credendum est, etiamsi filios nullos habuit — quod quidem scriptura reticendo reliquit incertum — eo spiritu praeuidisse Christum ex uirgine proxime esse uenturum, quo potuit agnoscere et paruulum: unde me
Abbreviated transcription (Latin):
ptias sed inferius honorari Nam sicut
bonum sc̃ȩ iurginitatis qđ elegit filia
tua non damnat unas nuptiãs tuas
sio nec uiduitas tua cuiusquã scđas
Hinc enim maxime Rata frigarum ets
nouatianorum hereses tumuer̃: qͣs
bucis sonantib non sapientib etiam
tertullianus inflauit: dum scđas nu¬
ptias tanquam illicitas maledico den¬
te concidit: quas ommino licitas a¬
postolus sobria mente concedit
Ab hac sanitate doctrinȩ : nullius
indocti nullius docti dispritatione
mouearis. Nec ita extollas bonũ tuũ:
ut qͦd malum ñ ẽ. tanꝗ malum cri¬
mineris alienũ : sed tanto magis
gaude tuo bono: quanto magis ui¬
des non tantum illo deuitari mala:
sed quȩdam etiam bona suꝑari. Ma¬
la sunt enim adulterium uel forni-¬
catio Ab his autem illicitis ualde
lonee ẽ. quȩ uoti lib̾tate se obstrinx̃:
et sibi etiam licita ne licerent. non
impio legis sed consilio castitatis
effecit Et bonũ ẽ. pudicitia coniu.¬
galis: sed melius bonũ ẽ. continentia

Expanded text:
ptias, sed inferius honorari. nam sicut bonum sanctae uirginitatis, quod elegit filia tua, non damnat unas nuptias tuas, sic nec uiduitas tua cuiusquam secundas. hinc enim maxime Cataphrygarum ac Nouatianorum haereses tumuerunt, quas buccis sonantibus, non sapientibus etiam Tertullianus inflauit, dum secundas nuptias tamquam inlicitas maledico dente concidit, quas omnino licitas apostolus sobria mente concedit. ab hac sanitate doctrinae nullius indocti, nullius docti disputatione mouearis; nec ita extollas bonum tuum, ut quod malum non est, tamquam malum crimineris alienum, sed tanto magis gaude tuo bono, quanto magis uides non tantum illo deuitari mala, sed quaedam bona etiam superari. mala sunt enim adulterium uel fornicatio. Ab his autem inlicitis ualde longe est, quae uoti libertate se obstrinxit et sibi etiam licita ne licerent non imperio legis, sed consilio caritatis effecit. et bonum est pudicitia coniugalis, sed melius bonum est continentia
Abbreviated transcription (Latin):
Isic malo bene uti bonum . ẽ duo
igitur hac bonum et malũ. & alia
duo usus bonus et usus malus sibimet
adiuncta .iiiͬ. faciuq differentias. Bene
utitur bono: continentiã dedicans dõ. Ma¬
le utitur bono: continentiam dedicans
idolo Male utitur malo. concupis centiam
relaxans ad ultio. Beneutitur malo: con¬
cupiscentiam restringens conubio. Sicut
xͦ melius. ẽ bene uti bono quam bene
uti malo cum sit utrũq bonũ : ita quidat
uirginem suã bene facit : & qͥ nondat nup¬
uir eius: libata ẽ Cui uult nubat: tantũ
in dño. Beatior aut̃ erit : si sic ꝑmanserit
scđm meum consilium.
atis ostendit beatã. eẽ in dño etiam
post mortem uiri iterũ nubentem
fidelem : Sed in eodem dño uiduam
beatiorem : hoc ÷ ut scripturterũ non
tantum uerb̵ uerum etiam exẽplis loqͥr
beatam ẽẽ ruth. sed annam beatiorem
Iua ꝓpt̃ hoc pͥmum oportet ut noueris:
bono qđ elegisti non damnari sedas nu

Expanded text:
sic malo bene uti, bonum est. Duo sic malo bene uti, bonum est. Duo igitur haec, bonum et malum, et alia duo, usus bonus et usus malus, sibimet adjuncta quatuor differentias faciunt. Bene utitur bono, continentiam dedicans Deo: male utitur bono, continentiam dedicans idolo. Male utitur malo, concupiscentiam relaxans adulterio: bene utitur malo, concupiscentiam restringens connubio. Sicut ergo melius est bene uti bono, quam bene uti malo, cum sit utrumque bonum: ita qui dat virginem suam nuptum, bene facit; et qui non dat nup cui uult nubat, tantum in domino. beatior autem erit, si sic permanserit secundum meum consilium, satis ostendit beatam esse in domino etiam post mortem uiri iterum nubentem fidelem, sed in eodem domino uiduam beatiorem: hoc est, ut scripturarum non tantum uerbis, uerum etiam exemplis loquar, beatam esse Ruth, sed Annam beatiorem. Quapropter hoc primum oportet ut noueris, bono, quod elegisti, non damnari secundas nu
Abbreviated transcription (Latin):
do uel non nubendo: altera de in¬
fideli coniugȩ dimittendo uel ñ dimit¬
tendo aliquid simile ẽ in uerb apłi aliqͥd
dissimile Simile quidem illud quod et
ibi dicit p̃ceptũ dñi ñ habeo consilium
do: & hic dicit ego dico ñ dñs. Quale est
enim p̃ceptũ dnĩ ñ habeo: tale ẽ nori
dicit dñs. Et quale ẽ consilium do: tale
ẽ. ego dico. Illud aut̃ dissimile. ẽ quia de
nubendo & non nubendo potest dici hoc
bene fieri. illud melius : q̃m utrũq ex¬
pedit minus aliud. maius aliud: At .uͦ.
de coniuge in fideli dimittendo uł non
aliud expedit. dici ñ oportet. qui dimit
tit bene facit. & qui ñ dimitait melius
facit: sed dici oport&. non dimitat et¬
ñ dimittat: quia et si licet ñ expedit.
Siegͦ possumus dicere melius eẽ. infide¬
lẽm coniugem non dimittere. quã uis
liceat et dimittere : quẽ ad modũ recte
dicimꝰ melius eẽ. & qđ licet & expedit
quam id qđ licet nec expedit.
ic̃ autem Bono i̾ta male malũ. ẽ

Expanded text:
do uel non nubendo, altera de infideli coniuge dimittendo uel non dimittendo, aliquid simile est in uerbis apostoli, aliquid dissimile. simile quidem illudquod et ibi dicit: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et hic dicit: ego dico, non dominus. quale est enim \'praeceptum domini non habeo\\ tale est non dicit dominus\'; et quale est \'consilium do\\ tale est e god i co, illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest dici, hoc bene fieri, illud melius, quoniam utrumque expedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel nonaliud expedit, dici non optit benefacit, et qui non dimittit melius facit; sed dici non oportet: Non dimittit, quia scilicet non expedit. Sic ergo possumus dicere, melius esse in fidelem conjugem non dimittere, quamvis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse quod licet et expedit, quam id quod licet nec expedit.icut autem bono uti male, malum est;
Abbreviated transcription (Latin):
quit miserebor cui misertus ero: et mise¬
ricordiam p̃stabo cui misericors fuero.
Quid nos hic docuit: nisi ex illa massa
primi hoĩs cui merito mors debetur nox
admerita hominũ sed ad dĩ miscđiam
ꝑtinere qđ quisq libatur.: Atq ita ñat̃
iniqͥtatem apud dm̃ : quia neq remit¬
tendo neq exigendo qđ debetur in ustusã
lbi enim grata. ẽ. indulgentia. ubi usta
posset eẽ uindicta : ut hinc euidentius
apparene apoena debita libato et gra¬
tis iustificato qͣntũ benefici conferatur.
qđ alt̃ ȩqualit̾ reus sine punientis ini¬
quitate punitur. Deniq subiungit et¬

Expanded text:
quit, Miserebor cui misertus ero, et misequit, Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Quid nos hic docuit, nisi ex illa massa primi hominis, cui merito mors debetur, non ad merita hominum sed ad Dei misericordiam pertinere, quod quisque liberatur; atque ita non esse iniquitatem apud Deum, quia neque remittendo, neque exigendo quod debetur, injustus est. Ibi enim gratuita est indulgentia, ubi justa posset esse vindicta, ut hinc evidentius appareret a poena debita liberato et gratis justificato, quantum beneficii conferatur, quod alter aequaliter reus sine punientis iniquitate punitur. Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
nori. ñ ex oꝑib sed ex uocante dictũ intel
ligat᷑ : ut scđm electionẽ ꝓpositũ dĩ mane¬
ret : ñ meritũ hõis ante iret Non enĩ dic̃
electionẽ uoluntatis humanȩ siue naturȩ
cũ par &e in utroq mortis dãnationisque
conditio : sed electionẽ ꝓculdubio gr̃ae
quȩ ñ inuenit eligendos sed facit. Uidit
utiq ꝗd his auditis humana possit infir¬
mitas uł ignorantia cogitare : & eandẽ quȩs¬
tionẽ sibi ipse ꝓponens qͥd gͦ dicemꝰ inqͥt:
ñ qd iniqͥtas ẽ a pđ dm̃ : ẽtinuo resp̃dit. absitꝰ¬
Rationẽq reddens cur absit idẽ cur ñ sit
iniqͥtas apđ dm̃: ñ ait merita enĩ uł oꝑa
iudicat etiam paruuloꝵ : etiam si ad huc
sint in mat̾no ut̃o constituti. Quomͦ enim hͦe
diceret qͥ iã dixerat de ñdũ natis. et de bis
uiet minori: sed cũ uellet ostende eur in his
non sit iniqͥtas apđ dm̃ : mor sẽs enim in¬

Expanded text:
nori\', non ex operibus sed ex uocante dictunori\', non ex operibus sed ex uocante dictuligatur, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non meritum hominis anteiret. Non enim dicit electionem voluntatis humanae sive naturae, cum par esset in utroque mortis damnationisque conditio; sed electionem procul dubio gratiae, quae non invenit eligendos, sed facutique, quid his auditis humana posset infirmitas uel ignorantia cogitare. et eandem quaestionem sibi ipse proponens: Quid ergo dicemus inquit; numquid iniquitas est apud deRationemque reddens cur absit, id est; cur non sit iniquitas apud Deum, non ait, Merita enim vel opera judicat etiam parvulorum, etiamsi adhuc sint in materno utero constituti: quomodo enim hoc diceret, qui jam dixerat de nondum natis, et de iis ajor serviet minori? sed cum vellet ostendere cur in iis non sit iniquitas apud Deum, ait, Moysi enim in
Abbreviated transcription (Latin):
condemnationem uniũsa defluxerit.
ꝓculdubio qđ ex ea fiunt uasa in honorẽ.
ñ ipsi iuistitiae quȩ grãm nulla p̃cessit.
sed dei miscđiȩ. Qđ uero in contum eliã
ñ in iqͥtati dĩ quȩ absit ut sit apd̾ dm̃ sed
uidicio deputandũ. ẽ. Hoc quis quis cũ
eccła catholica sapit: ñ c̃tra grãm ꝓ
merits disputat: sed miscđiam et iu¬
dicium drio cantat ut nec miscđiã
recuset in gratus: Nec iudiciũ accuset
inuitus.

Expanded text:
condemnationem ex uno uniuersa defluxerit, procul dubio, quod ex ea fiunt uasa in honorem, non ipsius iustitiae, quae gratiam nulla praecessit, sed dei misericordiae, quod uero in contumeliam, non iniquitati dei, quae absit ut sit apud deum, sed iudicio deputandum est. hoc quisquis cum ecclesia catholica sapit, non contra gratiam pro meritis disputat, sed misericordiam et iudicium domino cantat, ut nec misericordiam recuset ingratus nec iudicium accuset iniustus.
Abbreviated transcription (Latin):
hab&e potestatẽ figulus luti ex eadẽ massa
facere aliuduas in honorem : Aliud in
contumeliã: h ac massa si &ẽ utiq media
ut quẽ ad modũ nichil boni nec mali
Aliquid mereretur : ñ frustra uidetur
iniqͥtas: uit ex ea fierent uasa in c̃tumeliã
Cũ uero ꝓliberum arbitriũ pͥmi hoĩs ra¬

Expanded text:
ulus luti ex eadem massa facere aliud uas in honorem aliud in contumeliam? haec massa si esset ita media, ut quem ad modum nihil boni ita nec mali aliquid mereretur, non frustra uideretur iniquitas, ut ei ea fierent uasa in contumeliam; cum uero per liberum arbitrium primi hominis
Abbreviated transcription (Latin):
addocendos alios qͥos libare dignat᷑ subiunx̃
atq ait. Dic̃ enĩ script᷑a faraontꝰ Quia ad
hoc te excitaui ut ostendam inte porentiã
meã : et ut anñtiet᷑ nom̃ meũ inuniũsa
miscđia et ueritate. Et ad huc tam̃ au-¬
dax mouet᷑ infirmitas : eoꝵ scilicet qͥ
scđm coniecturas cordis humani inscru¬
tabilem altitudinẽ iudiciorũ dĩ cogi
conquirit᷑ : Nã uoluntati eiꝰ qͥs resisait:
Nob̵ hoc dictũ putemꝰ. Quid gͦ aliud qͣm

Expanded text:
os quos liberare dignatur, subjunxit atque ait: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa misericordia et veritate. Et adhuc tamen audax movetur infirmitas, eorum scilicet qui secundum conjecturas cordis humani inscrutabilem altitudinem judiciorum Dei cogitconqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? Nobis hoc dictum pute
Abbreviated transcription (Latin):
idõ ex fide ut scđm grãm firma siz ꝑmissio: mi¬
ror hões infirmitati suȩ se malle cõmittere:
qͣm firmitati ꝓmissionis dĩ. Sed incerta ẽ mͥ in¬
quit deme ipso uoluntas di: uid gͦ: tuane tͥ
uoluntas dete ipso certa ẽ : Nec times qͥ uidet᷑
stare timeat necadat : Cũ gͥ utraq incerta sit.
cur ñ homo firmiori quã infirmiori fidem
suã spẽ cciritatẽq cõmittit: Sed cũ dr̃ inqͥuđ
si crediđis saltius eris unũ horũ exigit᷑ alte¬
rũ offertur. Id exigit᷑ in hominis: qđ offertꝰ
in dĩ ẽ. potestate Cur ñ utrũq indĩ. et qđ iu¬
bet et qđ offert : rdgat᷑ enĩ : ut det qđ iub&
Rogant credentes ut sibi augeat᷑ fides : yogan
pñcredentib ut eis donetur fides Et iN
suis ÷ͥ increm̃tis et in suis initus: oĩdonũ ÷

Expanded text:
Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere, quam firmitati promissionis Dei. Sed incerta est mihi, inquit, de meipso voluntas Dei. Quid ergo? tuane tibi voluntas de teipso certa est, nec times, qui videtur stare timeat videat ne cadat? Cum igitur utraque incerta sit, cur non homo firmiori quam isuam, spem caritatemque committit? ,,Sed cum dicitur" inquiunt "si credideris, saluus eris, unum horum exigitur, alterum offertur: quod exigitur, in hominis, quod offertur, in dei est potestate". cur non utrumque in dei, et quod iubet et quod offert? rogatur enim, ut det quod iubet: rogant credentes, ut sibi augeatur fides, rogant pro non credentibus, ut eis donetur fides. et in suis igitur incrementis et in suis initiis dei donum est
Abbreviated transcription (Latin):
ircũcisio carnis lege p̃cepta ẽ: qr
peccatũ. Cũ p̃putio qͥppe om̃ĩs homo
nascit᷑ : quẽ ad modũ cũ originali peccato
mam sabbi octauus.ẽ. Et circũcisus p̃pu¬
tiu gignit: traiciens in illũ qͦ ipse im
caruit : sic̃ baptitatꝰ in filiũ quẽ gene¬
rat carne : reatũ tam̃ traicit origitus
rib uideus eẽm qͣndo aliud ẽẽ melius non
possem : accepissem utiq circũcisionem. Qđ
signaculũ iufatiae fidei tanto illo tẽpore
ualuit antequã dnĩ uacuaretur aduentu:
ut infantẽ filiũ morsi angłs p̃focasset.
nisi mat̾ arrepto calculo circũ cidisset pue¬
rum : & hoc sacram̃to imminentẽ ꝑniciem
depulisset. Hoc sacram̃tũ ipse dñs quã uis¬

Expanded text:
ircumcisio carnis lege praecepta est; quia peccatum. Cum praeputio quippe omnis homo nascitur, quemadmodum cum originali peccato. mum sabbati octavus est. Et circumcisus praeputiatum gignit, trajiciens in illum, quo ipse jam caruit: sicut baptizatus in filium quem generat carne, reatum tamen trajicit originis, ribus Iudaeus essem, quando aliud esse melius non possem, accepissem utique circumcisionem. quod signaculum iustitiae fidei tantum illo tempore ualuit, antequam domini euacuaretur aduentu, ut infantem filium Moysi angelus praefocasset, nisi mater arrepto calculo circumcidisset puerum et hoc sacramento imminentem perniciem depulisset. hoc sacramentum etiam I
Abbreviated transcription (Latin):
exclamauit securus et ait: qr potest iusti¬
ficari homo exfide sine oꝑib legis: ut
illi magis ñ fuerint iusti. qui quoo facie¬
bant timore faciebant : tũ fides ꝑdilecti¬
onẽ oꝑet᷑ in corde. etiã si foris ñ exit in oꝑe

Expanded text:
exclamavit securus et ait, quia potest justiexclamavit securus et ait, quia potest justificari homo ex fide sine operibus legis, ut illi magis non fuerint justi, qui quod faciebant timore faciebant cum fides per dilectionem operetur in corde, etiam si foris non exit in ope
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. & fides qͥȩ ꝑ dilectionẽ oꝑatur:
qͦ mͦ fides ꝑdilectionem oꝑatur : & quomͦ
iustificatur homo ꝑfidem sine oꝑibus
legis: Credidit aliquis: ꝓcepit fidei sa.
dicimꝰ iustificatũ: credentem in eũ qui iufa¬
ficat impium. Ergo iste iustificatꝰ. ẽ & o
ꝑatus ñ ẽ Impletur sententia dicentis a
postoli: arbitror iustificctri hominem ꝑ
fidem sine oꝑib legis: Latro qͥcũ dnĩo
crucifixus ÷ corde credidit aduistitiam
ore aut̃ c̃fessus: ẽ. ad salutẽ: Nã fides
quȩ ꝑdilectionẽ oꝑat᷑ : et si ñ sit in qͦ exterius
oꝑstur: in corde tam̃ illa feruens seruatur.
Nam erant quidã in lege qͥ de oꝑib legis głi¬
abantur : quae fortasse non dilectione sed
timore faciebant : & uolebant se iustos uidĩ:
& p̃poni gentib quȩ opus legis non feceran
accedebant ad dñm uidere ⁊ iustificatos
exfide. ut iã qui credidant bene oparen¬
tur. ñ qr bene oꝑati st̃ credẽ mererentur :

Expanded text:
er dilectionem operatur. Quomodo fides per dilectionem operatur, et quomodo justificatur homo per fidem sine operibus legis? Credidit aliquis, percepit fidei sacrdicimus justificatum, credentem in eum qui justificat impium. Ergo iste justificatus est, et operatus non est. Impletur sententia apostoli dicentis: Arbitror justificari hominem per fidem sine operibus legis. Latro qui cum Domino crucifixus est corde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem. Nam fides quae per dilectionem operatur, et si non sit in quo exterius operetur, in corde tamen illa fervens servatur. Nam erant quidam in lege qui de operibus legis gloriabantur, quae fortasse non dilectione, sed timore faciebant: et volebant se justos videri, et praeponi gentibus, quae opus legis non fecerantaccedebant ad Dominum, videret justificatos ex fide, ut jam qui crediderant bene operarentur, non quia bene operati sunt credere mererentur,
Abbreviated transcription (Latin):
redidit abrahã dõ: & reputatũ ẽ illi¬
adiustitiã: et amicꝰ dĩ appellatꝰ. ẽ¬
Qđ credidit dõ: intꝰ in corde. in sola fide ÷
pidus dexterã armauit: qđ iã feriret nisi
uoce teneretur: magna fides ẽ utiq sed
& magnũ opus. It ipsũ opus laudauit ds̃
cũ diceret: qm exaudisti uocẽ meã Quare

Expanded text:
tatum est illd justitiam, et amicus Dei appellatus eod credidit Deo, intus in corde, in sola fide est. pidus dexteram armavit, quod jam feriret nisi voce teneretur, magna fides est utique, sed et magnum opus. Et ipsum opus laudavit Deus, cum diceret, quoniam exaudisti vocem meam. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
apłm paulũ ñ ita ꝑ abrtham docere iu¬
stificari hominẽ ꝑfidem sine oꝑib Ett
siquis credidit ñ ad eũ ꝑtineat bene
donũ iustificationis quȩ ÷ in fide In hc
enim segentib in xp̃m credentib uidȩ
p̃ferre cupiebant: qđ dicebant se me¬
ritis bonorũ oꝑm quȩ ꝑ legẽ st̃ ꝑuenisse

Expanded text:
lum non ita per Abraham docere justificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat bene donum justificationis, quae est in fide. In hoc enim se Gentibus in Christum credentibus Judaei praeferre cupiebant, quod dicebant se meritis bonorum operum quae in Lege sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
lus uocaretun priꝰ. ñ ob aliud quantũ
michi uidetur hoc nom̃ elegit: nisi ut se
fortit̃ atq acriter dimicat: qr re uera m
illo euidentior & clarior apparuit Qui
cũ talia oꝑaretur uehem̃t̃ eccłam dei ꝑse.¬
quens ꝓ quib sũmo supplicio dignus fuit
miscđiam ꝓ cdamnatione suscepit : & pio
mre ꝓfunda &̾ nimis abdita. ñ intelli¬¬
gentiũ et uerba sua sana in ꝑũst̃ sensum
detorquentiũ curat inuidiam÷ dum-
tam̃ incunetant̃ p̃dicet donũ dĩ. quo uno
salui fiunt filii ꝓmissionis. filii beneficii
diuini. filii gratiȩ & miscđiȩ. filii testam̃ti
noui Primũ qđ omnis eius salutatio
sic se habet. Qr̃a uob & pax adõ patre

Expanded text:
us uocaretur non ob aliud, quantum mihi uidetur, hoc nomen elegit, nisi ut se fortiter atque acriter dimicat, quia reuera in illo euidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur uehementer ecclesiam dei pebus summo supplicio dignus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit et pro in re profunda et nimis abdita non intcllegent:um et uerba sua sana in peruersum sensum detorquentium curat inuidiam, dum tamen incunctanter praedicet donum dei, quo uno salui fiunt filii promissionis, filii beneficii diuini, filii gratiae et misericordiae, filii testamenti noui. primo, quod omnis eius salutatio sic se habet: gratia nobis et pax a deo patre
Abbreviated transcription (Latin):
e si facui hões hona quae ꝑtinent ad co¬
lendũ dm̃: ⁊ pe facit ut illi faciant quaȩ p̃¬
cepit ñ illi faciuꝗ ut ip̾e faciat qđ ꝓmisit.
Alioqͣniut dĩ ꝓmissa cõpleant᷑ ñ in dĩ sed in
didit abrcihã: sed credidit dans głam dõ :

Expanded text:
es faciunt bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecepit; non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit. Alioqui ut Dei promissa impleantur, non in Dei, sed in dditur Abrah
Abbreviated transcription (Latin):
nis lustitiã enĩ homo ñ oꝑat᷑ : nisi usti.¬
ficatꝰ Credens aut̃ in eũ qͥuistificat impiũ
afide incipit: ut bona oꝑa ñ p̃cedentia
qđ meruit: sed consequentia qđ acce¬
pit ostendant. Unde gͦ illa c̃fessio : Non¬
dũ quidem ẽ opus iustitiae: sed delica
imꝓbatio. Sed quoqͦmꝰ se habeat: nec in
ipsa dete homo glieris. Qui głat᷑: in drĩo

Expanded text:
. Justitiam enim homo non operatur nisi justificatus: «credens autem in eum qui justificat impium» , a fide incipit; ut bona opera, non praecedentia quod meruit, sed consequentia quod accepit ostendant. Unde ergo illa confessio? Nondum quidem opus est justitiae, sed delicti improbatio: sed quoquo modo se habeat, nec in ipsa de te homo glorieris, «ut qui glo
Abbreviated transcription (Latin):
oluere quȩstionem: immo nullam qua
respotidisset absit. id ẽ absit
qui nec potuit uriquam ẽẽ in¬
sipiens omnino nec poterit:
ñ ꝑ grãm particeps sapientiȩ :
sed sapiens immobilitate:
atq immutabilitate naturȩ.

Expanded text:
olveret quaestionem; imo nullam, quam respondisset, Absit, id est, absit qui nec potuit unquam esse insipiens omnino, nec poterit; non per gratiam particeps sapientiae, sed sapiens immobilitate atque immutabilitate naturae.
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ multo ante legẽ fuit. Qđ qr dicere ñ
posst̃: cogunt᷑ fateri ñ legis oꝑib iustificari
hominem sed fide Simul etiã nos cogit in¬
telligere om̃s antiqͦs qͥ iustificati st̃. ex ipsa
fide iustificatos. Qd enĩ nos ex parte p̃te¬

Expanded text:
 multum ante Legem fuit. Quod quia dicere non possunt, coguntur fateri non Legis operibus justificari hominem, sed fide. Simul etiam nos cogit intelligere, omnes antiquos qui justificati sunt, ex ipsa fide justificatos. Quod enim nos ex parte praete
Abbreviated transcription (Latin):
idõ ex fide ut scđm grãm firma siz ꝑmissio: mi¬
ror hões infirmitati suȩ se malle cõmittere:
qͣm firmitati ꝓmissionis dĩ. Sed incerta ẽ mͥ in¬
quit deme ipso uoluntas di: uid gͦ: tuane tͥ
uoluntas dete ipso certa ẽ : Nec times qͥ uidet᷑
stare timeat necadat : Cũ gͥ utraq incerta sit.
cur ñ homo firmiori quã infirmiori fidem
suã spẽ cciritatẽq cõmittit: Sed cũ dr̃ inqͥuđ¬
si crediđis saltius eris unũ horũ exigit᷑ alte¬
rũ offertur. Id exigit᷑ in hominis: qđ offertꝰ
in dĩ ẽ. potestate Cur ñ utrũq indĩ. et qđ iu¬
bet et qđ offert : rdgat᷑ enĩ : ut det qđ iub&
Rogant credentes ut sibi augeat᷑ fides : yogan
pñcredentib ut eis donetur fides Et iN
suis ÷ͥ increm̃tis et in suis initus: oĩdonũ ÷

Expanded text:
Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere, quam firmitati promissionis Dei. Sed incerta est mihi, inquit, de meipso voluntas Dei. Quid ergo? tuane tibi voluntas de teipso certa est, nec times, qui videtur stare timeat videat ne cadat? Cum igitur utraque incerta sit, cur non homo firmiori quam infirmiori fidem suam, spem, charitatemque committit? Sed cum dicituSi credideris, salvus eris ; unum horum exigitur, alterum offertur. Quod exigitur, in hominis; quod offertur, in Dei est potestate » . Cur non utrumque in Dei, et quod jubet, et quod offert? Rogatur enim ut det quod jubet: rogant credentes, ut sibi augeatur fides; rogant pro non credentibus, ut eis donetur fides: et in suis igitur incrementis, et in suis initiis Dei donum est
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc facram̃tũ etiam iordanẽ fluuiũ re¬
signacula illa damnata st̃ : sed succedentib
oportuniorib decesser̃. Nã sic̃ circũcisio¬¬
nem abstulit dñi primꝰ aduentꝰ: sic bapti¬
smũ auferet scđs aduentꝰ. Sic̃ enim nc̃ post¬
ea quã uenit lib̃tas fidei & remotũ ẽ ser¬
uitutis uigũ. nullus xẽianꝰ circũciditur
carne : sic tunc regnantib iuistis cũ dño. dam¬
natisq impiis. nemo baptizabit Sed quod
ista p̃figurant. id ẽ circũcisio cordis. & muni¬
datio conscientiȩ manebit in at̾num.¬

Expanded text:
hoc sacramentum etiam Iordanen fluuium resignacula illa damnata sunt, sed succedentibus opportunioribus decesserunt. nam sicut circumcisionem abstulit domini primus aduentus, sic baptismum auferet secundus aduentus. sicut enim nunc, posteaquam uenit libertas fidei et remotum est seruitutis iugum, nullus christianus circumciditur carne, sic tunc regnantibus iustis cum domino damnatisque impiis nemo baptizabitur, sed illud, quod ista praefigurant, id est circumcisio cordis et mundatio conscientiae manebit in aeternum.
Abbreviated transcription (Latin):
fidem. Iđ ñ ad aliquã differentiã di¬
ctũ ẽ tanquam aliud sit exfide. aliud
ꝑfidem: sed aduarietatẽ locutionis.
Alio quippe loco cũ degentib diceret
hoc ÷ de p̃putio: p̃iudens inquit scri¬
ptura quia ex fide iustificat gentes ds.¬

Expanded text:
em . Non ad aliquam differentiam dictum est, tanquam aliud sit ex fide, aliud per fidem; sed ad varietatem locutionis. Alio quippe loco, cum de gentibus diceret, hoc est de praeputio: Praevidens, inquit, Scriptura quia ex fide iustificat omnes
Abbreviated transcription (Latin):
ne forte mons discedat ab aquis ꝑmedium
currentib & aliquid ꝓpriũ uelit influere:
Licet si nos. Et qͣntus mons dix̃ hoc. quã ubrime
aquȩ fluebañ de conualle eius: tam̃ hoc uo¬
lebat ut medius int̃ montes curreret. et ibi
e& fides certa popłoꝵ: qđ inter se mediũ
atq commune apłi reainebant
Hinc enĩ dic̃. Siue gͦ ego siue illi: sic p̃dicam
eucingłistȩ Nã et ipsũ nom̃ si quȩ ram̃
quid litine intñtetur : honus nuntius

Expanded text:
ne forte mons discedat ab aquis per medium currentibus, et aliquid proprium velit influere. «Licet si nos» Et quantus mons dixit hoc! quam uberrime aqua fluebat de convalle ejus! Tamen hoc volebat ut medios inter montes curreret, et ibi esset fides certa populorum, quod inter se medium atque commune Apostoli retinebantdicit: Sive ergo ego, sive illi; sic praedicamEvangelistae. Nam et ipsum nomen si quaeramus quid latine interpretetur, Bonum nuntium
Abbreviated transcription (Latin):
lus uocaretun priꝰ. ñ ob aliud quantũ
michi uidetur hoc nom̃ elegit: nisi ut se
ostenderet paruu tanquã minimus apłoꝵ.
multum contra suꝑbos & arrogantes et de
fortit̃ atq acriter dimicat: qr re uera in
illo eundentior & clarior apparuit. Qui
cũ talia oꝑaretur uehem̃t̃ eccłam dei ꝑse:¬
Oquens ꝓ quib sũmo supplicio dignus fuit
miscđiam ꝓ clamnatione suscepit: & pro
mre ꝓfunda &nimis abdita. ñ intelli-¬
gentiũ et uerba sua sana in ꝑũstũ sensum
detorquentiũ curat inuidiam÷ dum.
tam̃ incunctant̃ p̃dicet donũ dĩ. quo uno
salui fiunt filii ꝓmissionis. filii beneficii
diuini. filii gratiȩ & miscđiȩ. filii testam̃t
noui Primũ qđ omnis eius salutatio
sic se habet. Grt uob & pax adõ patre

Expanded text:
us vocaretur , non ob aliud, quantum mihi videtur, hoc nomen elegit, nisi ut se ostenmultum contra superbos et arrogantes et de fortiter atque acriter dimicat, quia reuera in illo euidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur uehementer ecclesiam dei persequens, pro quibus summo supplicio dignus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit et pro in re profunda et nimis abdita non intcllegent:um et uerba sua sana in peruersum sensum detorquentium curat inuidiam, dum tamen incunctanter praedicet donum dei, quo uno salui fiunt filii promissionis, filii beneficii diuini, filii gratiae et misericordiae, filii testamenti noui. primo, quod omnis eius salutatio sic se habet: gratia nobis et pax a deo patre