comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qua grades cens a &atis acces¬
suposs& ui uere seumale seuber
Antea uero nullo modo non so¬
lum prius quã in utero fonna¬
r&ur sed nec iam ibi formatus
antequam natus. Neque enĩ
hab& ullam cunctationem
apostolica illa sententia dege¬
dum agentibus aliquid boni
aut mali nec tamen frustra
scriptum .ẽ. Nec in fantẽ mundu
tatibus conceptus sum & in
peccatis matermea meinute¬
roaluit. Et quodinadam
omnes moriuntur in quo
omnes peccauerunt: Nunc
autem liquido teneamus quȩ¬
lib& parentũ merita trati¬
antur in prolem: quaecumq
gratiadĩ antequam nascat᷑
quemque scĩfic&. Neciniqui¬
tatẽ . eẽ. apud dm̃ nec bonimali¬
ue azere quẽ quam. quod acdy¬
priam personam pestine at
unte quam natus ẽ . Illaque
sententiam qua non nullipu¬
tant alibi peccas se magis mi¬
nus que animas. & prodiuer¬
sorum meritis peccatorum
indiuersa corpora. eẽ d&u¬
sas: Apostolicae non conue¬
nire sententia e. Cum a ꝑ¬

Expanded text:
qua grandescens aetatis accesqua grandescens aetatis accessu posset uiuere seu male seu bene, antea uero nullo modo, non solum priusquam in utero formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam natus. neque enim habet ullam cunctationem apostolica illa sententia de gedum agentibus aliquid boni aut mali. Nec tamen frustra scriptum est nec infantem mundum tatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit, ed quod in Adam omnes moriuntur, in quo omnes peccauerunt. nunc autem liquido teneamus, quaelibet parentum merita traiciantur in prolem, quaecumque gratia dei, antequam nascatur, quemque sanctificet, nec iniquitatem esse apud deum nec boni maliue agere quemquam, quod adpriam personam pertineat, antequam natus est, illamque sententiam, qua nonnulli putant alibi peccasse magis minusque animas et pro diuersorum meritis peccatorum in diuersa corpora esse detrusas, apostolicae non conuenire sententiae, cum ape
Abbreviated transcription (Latin):
mandi temeritatẽ : Quia enĩ
nouerat hieremiam ds̃ prius¬
quam eum formar& in utero
dubit̾re fas non ẽ: A pestissi¬
me quippedicit. Prius quã
te formarẽ inutero nouite.
Vbi autem illum noss& ante¬
quam ita formass&: & sinrẽ
infirmitati. ad qui uel diffi¬
cile uel in possibile. ẽ. Utrum
in ali quibus propinqui orib
causis sicut leui in lumbis abra¬
hȩdecimatus est. Anin ipso
adam inquog enus humanũ
tamquã radicaliter institũ
est: Et in eo ipso utrum iam
cum delimo formatus ess&
ancausaliter in his operibus
factus quecre auit omnia
simul. Anuero ante omnẽ
potius creaturã sicut elegit
& pre distinauit scõs suosan¬
te mundi constitutionem:
An potius in omnibus prae¬
cedentib causis. si uequas
comme moraui siuequas
non commemora ui. Prius¬
quam in utero formar& ur
non arbitror scripulosius
queri o postere. dum modo hie¬
remiam const& exquo est
in ac luce a parentibus editus.
exillo egisse uitam propriam

Expanded text:
mandi temeritatem. quia enim mandi temeritatem. quia enim nouerat Hieremiam deus, priusquam eum formaret in utero, dubitare fas non est; apertissime quippe dicit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi autem illum nosset, antequam ita formasset, etsi nostrae infirmitati adsequi uel difficile uel inpossibile est - utrum in aliquibus propinquioribus causis, sicut Leui in lumbis Abrahae decimatus est, an in ipso Adam, in quo genus humanum tamquam radicaliter institutum est; et in eo ipso utrum iam cum de limo formatus esset, an causaliter in his operibus factus, quae creauit omnia simul; an uero ante omnem potius creaturam, sicut elegit et praedestinauit sanctos suos ante mundi constitutionem; an potius in omnibus praecedentibus causis, siue quas commemoraui siue quas non commemoraui, priusquam in utero formaretur —: non arbitror scrupulosius quaeri oportere, dummodo Hieremiam constet ex quo est in hac luce a parentibus editus ex illo egisse uitam propriam,
Abbreviated transcription (Latin):
uobis omne pabulũ semina¬
leseminans semen quod ẽ. suꝑ¬
omnẽ terrã. Et omne lignũ¬
fructũ seminis seminalis quod
erit uobis ad escam. Ipseser¬
mo eius ante omnẽ aeris sonũ
ante omnẽ carnis & nubis uocẽ.
perquam facta sunt omnia.
non quasihumanis auribus ins¬
trepebat sed rebus factis. rerũ
faciendarũ causas inserebat
Et omni potentia futura fa¬
cebat. homineque suo tepore
formandũ intemporum tã¬
quam semine ueltã quã radice
Vnde inciperent secula abillo
condita qui est ante saecula
Crcatura quippe aliẽcreaturas
aliasque dam tempore qua e¬
daicausis praecedunt. Ille
autẽ omniaquȩ fec it non so¬
lum excellentiaqua &iã cau¬
sarum effector .ẽ. uerum &iã
a&ernitate praecedit. Sed
de hoc opostunioribus. Deinde
scripturum locis fostas sis ple¬
nius disserendum ẽ: nunc de
homine quod coeptũ ẽ. ter¬
min&ur ea moderatione serua¬
ta ut in profundo scripture
sensumagis praestemus dili¬
gentiã requirendi quam fir¬

Expanded text:
vobis omne foenum sementivum seminans semen quod est super terram, et omne lignfructum seminis sementivi vobis erit, uobis ad escam, ipse sermo eius ante omnem aeris sonum, ante omnem carnis et nubis uocem per quam facta sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat, sed rebus factis rerum faciendarum causas inserebat et omnipotenti potentia futura faciebat hominemque suo tempore formandum in temporum tamquam semine uel tamquam radice unde inciperent saecula ab illo condita, qui est ante saecula. creaturae quippe aliae creaturas alias quaedam tempore, quaedam causis praecedunt; ille autem omnia, quae fecit, non solum excellentia, qua etiam causarum effector est, uerum etiam aeternitate praecedit. sed de hoc oportunioribus deinde scripturarum locis fortassis plenius disserendum est. Nunc de homine quod coeptum est terminetur ea moderatione seruata, ut in profundo scripturae sensu magis praestemus diligentiam requirendi quam adfir
Abbreviated transcription (Latin):
sionẽ preceptia Opostebataũ
ut homo subdnõ dõ positus alicun¬
de prohibere tͥ utei ꝓmerendo
dñm suum uistus e&. ipsa oboe¬
dientia quã possum ueris sime
dicere solã ẽẽ. uistutẽ omnicre¬
aturerationali agentis ub dĩ
potestate: Primũq eẽ. & ma¬
ximum uitium tumoris ad rui¬
nam sua potestate uelleuti
cuius uitinomen .ẽ. inobo e¬
dientia : Non e& iergo unde
sehomodnm habere cogitar&
atq sentir& : Nisi ei aliqud iu¬
ber&ur . Arboritaq: illa non
erat mala: sed appellata .ẽ.
scientiae dinos cendibonum

Expanded text:
sionem praecepti. oportebat autem, sionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum
Abbreviated transcription (Latin):
iusdam altioris significatio¬
nis gratia homini dm̃ presti¬
tisse ne corpus eius uel in fir¬
mitate uela& ate ind&erius
mutar&us. Aut in occasu&iã
laber&ur e qui ipsicibo huma¬
no prestititẽ mirabilẽ statutũ
ut infictilib uas culis farine
& oleũ deficientes reficer&
nec deficerent. Iamhic degene¬
recontentio sorũ quis quã exis¬
tat & dicat dm̃ interris nr̃is
mira cula talia faceredebuisse.
Inparadiso autẽ non debuisse
quasi ueronon ueldepul uere
hominẽ uel delatere uirimuli¬
erẽmaius ibimiraculũ fecit
quam quod hic mostuos suscita¬
uit : Sequitur. ut uide amus
Delignoscientiȩ dinos cendibo¬
num et malũ: Prorsus &hoc
lignũ erat uisibile & corpora¬
lo sicut arbores c&erȩ
quod ergo lignum. e& non est.
dubitandum sed curhoc nomen
acciperit requirendũ: Mihi
autẽ &iã atq &iã consideran¬
tidici pon potest quantum pla¬
ceatilla sententia non fuisse
illã arborem cibo noxia mx

Expanded text:
iusdam altioris significatioiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam —
Abbreviated transcription (Latin):
ei factã eẽ. delatere propt̃¬
hocrelinqu& homo patrẽ
& matrẽ & adberebat uxo¬
risuȩ & er̃ duo in carneuna¬
Sacrimentumagnũ ẽẽ. inxpo¬
& in ecdesia: mirũe. autẽ
utuixserendũ quẽ ad modum
uel int homines paradisum
figuratedictũ & nolint &iã
figurate factũ : quod si conce¬
dunt sicutde agar& sarra. si¬
cut deis mahel. & isa ac. hȩc
quoq. & facta & ta men&iã
figurata quurnon amittar
&iã lignum uitę : Et uere ali¬
qd lignum fuisse & tamen sapi¬
entiã figurasse non uideo.
Illud quoq addo quã quã corpo¬
ralem cibũ tamen illã arborẽ
prestitisso quo corpus hominis
sanitates tabili firmar& non
sicut exalio cibo sed non nulla
inspiratione sa lubritatis oc¬
culta. Pto fecto enim lic&
usitatus panis: Ali quid tam̃
amplius habuit cuius una
collrride homine ds̃ ab indigen¬
tia famis dierum quadragin¬
ta spatio uindicauit. Anfor¬
te crederedubitabimus.
Peralicuius arboris cibũcu¬

Expanded text:
ei factam esse de latere, propteei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne unasacramentum in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cu
Abbreviated transcription (Latin):
scaũ cestantib num quã in¬
uenitus : Cito saneres ponden¬
dum ẽ nenos profunda ista
questio & multi sermonis in¬
digens tard&. sicorporalib
locis animȩ continencer
&iã exute co rporibus: potu¬
itillelatro in eum introdu¬
ci paradisũ ubi fuerat corpus
primi hominis: ut aptiore
scripturarum loco siulla
necessitas flagita uerit &ia
de acre quid uelqueramus
uel arbi tremur utcũq: ꝓma¬
mus: Nunc uero qđ sapien¬
tia non sitcorpus. &ideo nec
lignum nec dubito nec dubi¬
tari a quo quã puto: potuis¬
seautẽ ꝑlignum id est ꝑ coe¬
porea creaturã tã quã sacra¬
mento quodam significari
sapientia in para diso cor¬
porali: illecredendũ non
ecistimat qui uel tã multa
inscripturis rerũ spirita¬
lium corporalia sacram̃¬
ta non uid&. uel hominẽ
primũ cum eius modiali¬
quo sacramento uiuereñ
debuisse contendit cũ apos¬
colus dicat &iã hõc qđ de
muli eredixit quã constat

Expanded text:
se autem certantibus numquam inse autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat
Abbreviated transcription (Latin):
porib gestas narrans & hominẽ
corporalit̃ factũ & incorpore
uiuentẽ ibi constitũtũ. eẽ
narrauit: Aut siquis quã
putat animas cum corpore
excesserint locis corporalit̃
ui sibilibus contineri cum
sitsine corpore asserat sen¬
tentiã suã nonde erunt
quisic faueant utillũ &iã
diuitẽ sicientẽ in loco utiq
corporali fuis se contendan
ipsamque animã omnino. ẽẽ.
corpoream propt̃ arentẽ
liguã & stillã aq̃ delataridi¬
gito concupitã pronuntia¬
re non dubitent: Cum quib
egod & ãmagna questione nulla
temeritate confligo. melius est
enim dubitare deoccultis quã
litigare de incestis: illum quip¬
pediuitẽ in ardorepenarum.
Et illũ pauperẽ in refrigerio
gaudiorum intellegendos. eẽ
non dubito sed quomodo intelle¬
genda sit illa flãma in ferni
illesinus abrahȩ. illa lingua
diuitis. illedigitus pauperis
illa sitis tormenti. Illa stilla
refrigerii. uix fostasse aman¬
su& equerentib: acontentio¬

Expanded text:
poribus gestas narrans et hominem poribus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentio
Abbreviated transcription (Latin):
uestenti inȩpulas caesus ẽ
ibi quippeipsa narratio figu¬
rarum ẽ. non rerũ figurata
significatione gestarũ: Non
enim hoc euangelista sed dñs
ipsenarrauit : euangelista
uero dnm̃ hoc narrasse nar¬
rauit, Proinde qđ narrauit
euanglista: &iã factũ est.
dnm̃ scilic& talia locutũ fu¬
is seipsius aũ dñi narratiopa¬
rabola fuit : Dequanumquãc
exigit᷑ ut &iã ad litterã fac¬
ta monstrentur quae sermo
unctus a ia cob & lapis repro¬
batus ab ȩdificantib qui fac¬
tus ẽ. in caput anguli: sed illuo
&iã in rebus gestis factum est
Hoc autẽ tantũ infiguris p̃dic¬
tum illud quippe scriptũ¬
sit narratur rerũ p̃teritarũ
hoc prenuntiatiat᷑ tantum¬
modo futurarumꝰ sic & sapien¬
tia. idem ipsexp̃s lignũ uite
est inparadiso spiritali quo
misit decrucela tronẽ xrea¬
tũ .ẽ. aut̃ qđ eam significar&
lignum uite &iam inparu¬
diso corporali quia hoc illa
scriptura dixit q̃ ressuis tem¬

Expanded text:
uertente in epulas caesus est. uertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermonunctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis tem
Abbreviated transcription (Latin):
illa omnia significauer̃ Sed
tamen &iã ipsa corporaliter
suerunt : Et quandõ narrante
cõmorata s̃ non eratilla siqͣata
locutio. Sedearũ rerũ expres¬
sa narratio quarũ erat̃figura¬
ta preceptio: Erat ergo&lig¬
numuitȩ quẽ ad modum p&ra
xp̃s nec sine misterus rerũ spi¬
ritaliũ corporalit̃ presentatis
Voluit hominẽ ds̃ in paradiso
uiuere, Cra tergo inlignis c&e¬
ris limentũ in illo aũ sacram̃¬
tum quid significans nisi sapien¬
tiã dequadictũ ẽ. lignũ uitȩ ẽ.
amplectantib eã qͥuem ad mo¬
nans ẽ sitientib eũ Pecte¬
quippeappellat᷑ qđ ad eũ signi¬
ficandũ pre cessit apse ẽ ouis
qucimmolatur in pasta tamen
& illud nontantũ dicendo figu¬
rabat sed &iam facienda neꝙ
enim ouis illa non erat ouis
planeouis erat & occidebat᷑
& manducabat᷑. & ta meneo ue¬
rofacto aliud &iã quid da figu¬
rabatur: non sicut illeuitulus
saginatus qui minimo filiore¬

Expanded text:
illa omnia significauerunt, sed illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter prvoluit hominem Deus in paradiso vivere. Erat ergo ei in lignis caeteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: Lignum vitae amplectentibus eam? quemadmonans est sitientibus equippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio re
Abbreviated transcription (Latin):
terra iã acceperatꝰ cuius futu¬
ricausales rationes increatu¬
racondens tam quã iã extitis¬
sent loquebat᷑ interra atq
intima ueritate quã nec ocu¬
lus uidit. Necaurqs audiuit.
sed sp̃s ei scribenti utiquere uela¬
uit: Illud plane qd sequitus.
Etdignũ uite in medio paradiso.
Edignum scientia edinos cendibo
m& malũ. Diligentius conside¬
randum .ẽ. necogat in allegoriã
ut non istaligna fuerint sedaluł
aliquid nomine ligni significeNt
Dictũ . ẽ. enimde sapientia lignũ
uite ẽ omnib amplectentibus
cã: Verũta m̃ cũ sithierusalẽ ae¬
terna incaelis &iam interra ci¬
uitas qua illa significar&ur con¬
dita ẽ & sarra & a garquãuis
duo testamenta significarent.
Erant tamenqdã &iã mulieres
due: Et cũ xp̃s perligni passio¬
nem fluento spitali nosinrig&
erattamen & p&ra qua eaquã
sitienti populo ligno ꝑcussama¬
nabit dequadi cer&ur. P&ra
aũ erat xp̃s aliud quã erant

Expanded text:
terra iam acceperat. cuius fututerra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant
Abbreviated transcription (Latin):
nũsructiferũ qđ hab& in se
sructũ sominis seminalis qđ
erit uobis ad escam: Nu mergo
aliud eistunc dedit. aliud nune
da reuoluit: Non opinor sed
cum exhis generib sintista
ligna instituta in paradiso
qia terra tertio die ꝓduxerat
adhuc ea ꝓduxit intẽporesuo
quiatunc scilic& qđ scriptũ e
capreducis s t̃rã causaliter
factũ erat int̃ra hoc ẽ quia
tunc ea producendiuistutẽ
latent acceperat quauistu¬
te si tut &iã nunc taliaterra
pgignat in manifesto atq
in tẽporesuo: Verbaergodĩ
sectodiedicentis. eccededi
teporali uoce plata uerba sunt.
sod sicut in uerbo eius ẽ crean¬
di potentiã diciaũ hominib
quod sine temporalib sonis
drdixerit: Non nisi ꝑtẽpora¬
lessonos potuit Futurũ enĩ
erat ut homoiã delimo forma¬
tus & flatueius animatus
Et quidẽ cillo humanigeneris
extitiss. uteretͥ eis ad escam
quae suꝑtrã exostura erant
ecillauis tute generandi quã

Expanded text:
num fructiferum, quod habet in se num fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce deditemporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam
Abbreviated transcription (Latin):
non secundum allegoricã locu¬
tionẽ. haec scripta eẽ mons¬
trari. sic ut eaq̃ superius uo¬
lumus ostendere sic &iã q̃so
cunt᷑ depara disoꝑscrutemur
Plantauit ergo ds̃ paradisũ
in deliciis hoc ẽ. enim ineden
adorientẽ. Et posuitibiho¬
minem quẽ finxerat sic enĩ
scriptũ.ẽ. quia sicfactũ est:
Deinderecapitulat uthioc
ipsum. Quod breuit̃ posuit.
ostendat que ad modũ factũ sit.
hoc ẽ quem ad modũ paradisũ
ds̃ plantau erit. Et illichomi¬
nem que finxerat constituert
sic enim sequitus: & eiecit ad huc
ds̃ deerra omne lignũpul¬
chrum ad as pectũ & bonum
aderca: Nondigit & ciecrids̃
ralignũ sederecit in quid ad huc
d&erra om nelignũ pulchrum
ada spectũ & bonũ ad escam:
a ergotunc produxerat t̃raom¬
nelignũ & pulchrũ adas pectũ
& bonũ adescã : Hoc ẽ t̃tiodie
nam sectodiedix erat. Ec ce
dediuobis omne pabulũ semi¬
nale seminans semen quod
ẽ suꝑ omnẽ terrã: & omnelig¬

Expanded text:
non secundum allegoricam locunon secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum escam. non dixit: lignum; sed, Ejecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam. Jam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam, hoc est tertio die: nam sexto die didedi vobis omne foenum sementivum seminans semen quod er omnem terram, et omne lig
Abbreviated transcription (Latin):
intelegere quã littera sonat
Et poteste uita reblasphemi¬
as &omnia congruentia
fideicatholice predicare non
solũ ei nonẽ in uidendumseo
precipuus multũ ł audabilis
intellector habendus e
Si autẽ nullus exitus datur
utpie &digne dõ quae scrip¬
tas intelleguntur. nisi figu¬
rate atq eneigmatis pro¬
posita ista credamus ha¬
bentes auctoritatẽ apos¬
tolicã a quib tã multa deli¬
bris u& eris testamentisol¬
uunt᷑ a enigmata modum
quẽ intendimus teneamus
adiuuante illo qui nos pe¬
terequerere. & pulsare ad¬
hostat᷑ ut omnes istas figuras
rerum secundum catholicam
fidem siueq̃ad istoriã. siue q̃
ad proph&iã pestinent ex¬
plicemus ñ prabdicantes meli¬
oridiligentioriq: tractatui
si uepernos siueꝑ alios quib:
dñs reuelare dignat: Haectẽ
dixi nuncaũ quia uoluit dñs
ut eadiligentius intuens atq
considerans non frustra quan¬
tum opin or existimarẽ &iã
perme posse secundũ ꝓpriã

Expanded text:
intellegere, quam littera sonat, intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis inSi autem nullus exitus datur, ut pie et digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus; habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur ; ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, sive quae ad historiam, sive quae ad prophetiam pertinent, explicemus, non praejudicantes meliori diligentiorique tsiue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam,
Abbreviated transcription (Latin):
aliter. Quã opost& accipi¬
endo errant. Sed omnino
non accipiendo &d& estan¬
do blasphemant: Duos
conscripsi libros recentitẽ¬
pore conuersionis maeȩ:
Cito uolens eorum uel con¬
futare delframenta uel
erigere intentionẽ ad q̃¬
rendã in litteris quasode¬
occurrebant omnia quẽ¬
ad modũ proprie possent
accipimagis q̃ non possent
accipiuidebant᷑ aut urs
posse atquedifficile nere¬
tardarer. quid figurat&
significarent eaq̃ ad lit terã
inuenire non potui: Quan¬
taualiu breuitate acꝑspi¬
cuitate explicaui: neuel
multa tectione uel dispu¬
tationis obscuritate d&er¬
riti inmanus ea sumere ñ
curarent: Memostamen
quid maxime uoluerim nec
potuerim ut non figura te
sed pro prie primitus cunc¬
ta intelligerent᷑ nec omnino
desperans &iã sic posseintel¬
legi id ipsum in primapar¬
te secundi libri itaposuisa¬
ne inquã quisquis uoluerit
omna q̃ dictas secundũ lit¬
terã accipere. Idẽ non alit̃

Expanded text:
aliter quam oportet accipialiter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas odeoccurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter
Abbreviated transcription (Latin):
dat & conent᷑ nobiscumcune¬
ta primitus q̃ gesta narrant᷑
inexpressionẽ propri&atis
acciperequis enĩ eis postea ñ
faueat intellegentib quidista
&iã sigurata significatione
cõmoneant: siueipsarũ spͥrita¬
liũ naturarũ uelaffectionum
si uererum &ã futura rum:
Sane si nullo modo possent
salua fideueriatis eaquȩ cor¬
poralit̃ hic nominata sunt
&iã corporalit̃ accipi. Quid
aliud remaner& niss uteapo¬
tius figurate dicta intellege¬
remus quã scripturã scãm im¬
pieculparemus. Porro autẽ
sinonsolũ nonimpediunt¬
uerum &iã solidius asserunt
diuini eloqui narrationẽ haec
&iam corporaliter in tellec¬
ta nemoerit uto pinortã in¬
fidelit̃ pestinax qui cũ ea se¬
cundum regulã fidei expo¬
sita proprieuiderit malit
in priuistina remanere sen¬
tentia. si foste illiuisa fue¬
rant non nisi figurate pos¬
seaccipi: Nam & ego con¬
tra manicheos qui has litte¬
ras u&eris testamenti non

Expanded text:
dat et conentur nobiscum cuncdat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediuntuerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non
Abbreviated transcription (Latin):
disum intellegi uolunt mã
quiomnino aduersant᷑ his
litteris alias cũ eis atq aliter
egimus quãquã & haec in hoc
ipso operenrõ quantũ uale¬
mus itadefendamus ad lite¬
ram ut qui non rationabilit̃
moti propt̃ animũ ꝑuicacẽ
uel heb& ẽ. credere istad& rec¬
tant nullã tamen inuenian
rationẽ unde falsa ẽẽ. conuin¬
cant: Verũ isti nr̃i qͥ fidẽ habexs
his diuinis libris & nolunt pa¬
radisũ ad ꝓpͥ&atẽ litterae in¬
tellegilocũ scilic& amoenissi¬
mum fructuosis nemoribus
opacatũ eũdem que magnum
e magno fonte secundũcum
uideant nulla humana ope¬
ra totactanta ui recta silues¬
cere occulto operedĩ miror
quẽ ad modũ creda nt ipsũ ho¬
minẽ ita factũ quemad modũ
numquã uider̃: Aut si & ipsefi¬
gurate intellegendus ẽ. qui
genuitca in & abel & s&han
& ipsi figurate tantũ fuerunt
non &iã homines ex hominib
nati: De proximoaũt ad ten¬
dãtis tam p̃sũptionẽ quo ten¬

Expanded text:
disum intellegi uolunt. nam disum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo ten
Abbreviated transcription (Latin):
relis peperit & c&era huius¬
modi ⁊ sed alia ẽ. in quiuntnas¬
ratio factorũ mirabiliũ: alia
intiturarũ creatura rum
Illic enim ea ipsa in solita osten¬
dunt alios eẽ tãquã natura¬
les mod osrerũ alios miracu¬
lorũ q̃ manalia nominantur.
Hicautẽ ipsa insinuaturins¬
titutio naturarũ quibus res¬
pondet᷑: sedideo insolita &
ipsa quia primanam quid tã
sine exemplo &sine parifac¬
to inrerũ mundanarũ cons¬
titutione quã mundus num
ideo credendũ ñ. ẽ. dm̃ fecisse
mundũ quia iã non facit mun¬
dos: aut non fecisse solem
quia iã non facit soles &hoc
quidem non de paradiso sed
deipso homine ꝑ motis de¬
buit responderi: Nunc
uerocũ ipsum sicredant adõ
factũ sicut alius nullus fac¬
tus ẽ. Quurparadisũ uo¬
lunt ita factũ credere quẽ¬
ad modũ nunc uident siluas
fieria deor quippeloquor
quia uetorita teharũ litte¬
rarũ sequunt᷑ eorũ enĩ quidã
non proprie sed figurate para¬

Expanded text:
rilis peperit et cetera eiusrilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate para
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: ita & paradisus in quo eũ col¬
locauitds̃ Nihil aliud quãlocus
quidã intellegat᷑. Terra scilic&¬
inqua habitar& homo terrenus
narratio quippein his libris. ñ
genere locutionis figuratarũ
rerũ ẽ. Sicut incantico can¬
ticorũ sed omnino gestarumẽ
sicut in regnorum libris & huius¬
cemodic&eris: sed quia illic ea
dicunt᷑ qͥui te human eussno¬
tissimus hab& ñ difficile. Imimo
promtisne primitus accipiut̃
adlitcerã utdeinde exillis quid
&iam futurorũ res i pse gestae
significauerimt exculpatus:
hic aũ quia eadicunt᷑ q̃usitatũ
nature cursum intuentibus
non occurrant nolunt eaqui¬
qͥam ꝓpͥae sed figurate dicta in¬
tellegiatque exillo loco uolun
incipere historiã idẽ. rerũp¬
priegestarũ narrationẽ es
quodimi side paradiso adã&
eua conuener̃ atq genuer̃:
Quasi uero usitatũ nobis sit
uel qđ totannos uixerant:
uel quod ȩ noc translatusẽ.
uel quod esgrandeua & ste¬

Expanded text:
est; ita et paradisus, in quo eum colest; ita et paradisus, in quo eum collocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et ste
Abbreviated transcription (Latin):
aradisũ ineden adorientẽ
& posuit ibi hominẽ que finxit:
Nonignoro deparadiso multos
multa dixisse : Tresta mende
hacre quasi generales sunt senten¬
tiae. ⁊ Vna eorũ qui tantũ modo
corporalit̃ paradisũ intellegi
ualt̃ : alia eorũ qui spiritalites
tantũ: Tertia eoru qui utroq
modo paradisũ accipiunt. Alias
corporaliter. alia saũ spiritalit̃:
Breuiter ergo utdicã tertiãm
sateorpla ceresentent& saecun¬
dũ hanc suscepinuncloquidepara¬
diso quod dñs donare dignabit
ut homo factus elimoquod utiq
corpus humanũ ẽ in para disocor¬
porali collocatus intellegatur.
Vt que ammodũ ipseadam & sia¬
liquid aliud significat secundũ
id qđ eum formã futuri eẽ. dixit
a postolus homota meninnatura
propria expressus accipitur.
qui uixit cestonumero annoꝵ
& propagata numercosa ꝓlemor¬
tuus ẽ. sicut moriunt᷑ c&eri
homines : Et si non sicut c&eri
exparentib natus sed sicut pri¬
mitus opostebat extersa factus

Expanded text:
paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem, quem finxit. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelligi volunt: alia eorum qui spiritualiter tantum; tertia eorum qui utroque modo paradisum accipiunt; alias corporaliter, alias autem spiritualiter. Breviter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. Secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod Dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo, quod utique corpus humanum est, in paradiso corporali collocatus intelligatur: ut quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id quod eum formam futuri dixit esse Apostolus , homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui vixit certo numero annorum, et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur caeteri homines, etsi non sicut caeteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex terra factus
Abbreviated transcription (Latin):
dnĩ dĩ abulantis in paradisoqr
non ꝑipsa dĩ substantiã. sed ꝑ
subditã ei creaturã factũ .ẽ.
nullo modo dubitat qui fidem
catholicã sapit. Adhoc enĩ & a¬
li quanto latius de acredissere¬
reuoluit quia non nulli ahęre¬
tici putant substantiã filuidĩ
nullo assuto corpore ꝑscipsã
eẽ. uisibilẽ &ideo antequã
efuirgine corpus acciper&
ipsũ uisũ eẽpatrib opinant᷑
tam quã desolodõ patredictũ
sit. quẽ nemo hominũ uidit
nec uideri potest. quia filius
uisussit ante acceptã serui
formã &iã ꝑ ipsam substantiã sua
quȩ in pi&as procula catholi¬
cis mentibus repellenda ẽ.
Sedde hoc plonius aliassid ñõ
placuerit disseremus nunct̃¬
minato isto uolumine id quod
sequit̃. quo modo sit mulierex
uiri sui la tere ereata in consequen¬
tis parandum est.¬

Expanded text:
 ambulantis in paradiso , quia non per ipsam Dei substantiam, sed per subditam ei creaturam factum est, nullo modo dubitat qui fidem catholicam sapit. Ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere volui, quia nonnulli haeretici putant substantiam Filii Dei nullo assumpto corpore per seipsam esse visibilem, et ideo antequam ex Virgine corpus acciperet, ipsum visum esse Patribus opinantur, tamquam de solo deo patre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperandum est.
Abbreviated transcription (Latin):
spĩtalẽ siue in somnis siueinex¬
tasin. similitudine rerũ corpo¬
ralium a ut &iã ꝑ ipsã corpo¬
ralẽdũ sensibus corporis
uelaliquaspecies appare
uel in sonant uoces. siergo
adamtalis erat ut poss& ca¬
pereillã locutionẽ dĩ quã
mentib angelicis psuã p̃b&subs¬
tantiã ñdubitandũ ẽ. qđ eiusinen¬
tem ꝑ tẽpus mouerit miro &in¬
esfabilimodo ñ motus ipse ꝑtẽp
ei quaeutile acsalubre p̃ceptũ
ueritatis in presserit. Etque
transgresori ponadeber&ur
ca ipsã in effabibit̃ ueritatemons¬
trauerit sicutaudiunt᷑ uelui¬
dent omniabonap̃cepta in
ipsa in comutabili sapientia
quȩ in animasscãs s&rans fest
ecaliquo tẽpore cũ ipsius nul¬
lus sit motus intẽpore. siaũ
adeũ modũ adã iustus erat ut
ciadhuc opus e& alterius crea¬
turae sanctioris & sapientioris
auctoritas. ꝑ quã cognoscer&
dĩ uoluntatẽ atq iussionẽ
sic ut nobis proph&aesicut
ipsis angeli quurambigimus

Expanded text:
spiritalem siue in somnis siue in exspiritalem siue in somnis siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species adparet uel insonant uoces. Si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est, quod eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum ueritatis inpresserit et quae transgressori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli, cur ambigamus
Abbreviated transcription (Latin):
nitate & antiquior. c̃omnni¬
bus quia ipse ẽ. ante oim̃ae
nouior omnibus quiaidem
ipsepostom̃a. qua ꝓpt̃ cũ au¬
dimus dicentẽ scripturã Et
p̃cepitdñs dẽ adae dicens
ab omni ligno quod ẽ inpa¬
radiso aescedes deligno aut
cognoscendibont̃ & malũ
non manducabitis deillo
quadie a ut̃ ederitis ab eo
mostemoriemini. si modũ
q̃ rimus quomodo istalocut᷑¬
sit ds̃ modus quidemipse a no¬
bis ꝓprie conprehendi ñ potest.
Costissime tam̃ tenere debemꝰ
dm̃ aut psuã substantiã loque
aut ꝑsibi subditã creaturãs
ꝑsubstantiã suã ñloquenisi
adcredendas om̃s naturas
Ad spĩtales uero at que intellectu¬
ales non solũ creandas sed
&iã in luminandascũiam pos¬
sunt capere loquutionẽ ei qua¬
lis ẽ in uerbo ei quod in princi¬
pio eratapudom̃ & dr̃erat uer
bũ perquod facta som̃a illis
aũt quieã capere ñ possunt
Cũ loquitur ds̃ nonnisi ꝑcrea¬
turã loquit᷑ aico tantum modo

Expanded text:
ernitate et antiquior est omniernitate et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et nouior omnibus, quia idem ipse post omnia. Quapropter cum audimus dicentem scripturam: et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, esca edes, de ligno cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini, si modum quaerimus, quomodo ista locutsit deus, modus quidem ipse a nobis proprie conprehendi non potest. certissime tamen tenere debemus deum aut per suam substantiam loqui aut per sibi subditam creper substantiam suam non loqui nisi ad creandas omnes naturas; ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas sed etiam inluminandas, cum iam possunt capere locutionem eius, qualis eat in uerbo eius, quod in principio erat apud eum, et t omnia. illis autem, qui eam capere non possunt, cum loquitur deus, nonnisi per creaturam loquitur aut tantummodo
Abbreviated transcription (Latin):
pus nec ꝑ locũ motus mou& ꝑ
tẽpuscreaturã spĩtalẽ moua
&iã ꝑtempus & locũ crcaturã
corporalẽ ut comotunaturas
quas intrinsecus substituit. &i¬
amintrinsecus amministr& &
ꝑ uoluntates sibi subditasquas
pertempus & corpora sibi ut¬
aque illis uoluntatibus subdita
que ꝑ tempus & locũ mou& eo
tempore acloco cuius ratio in ip¬
sodõ uita ẽ sine tẽpore acloco
Cũergo tale aliquidos agitñ
debemus opinari ẽi substantiã
quads̃ ẽ temporibus locisq
mutabilẽ aut ꝑtempora &
loca: Mobilc̃ sedinoperediui¬
nac prouidentia e ista cognos¬
cere non in illo opere quo natu¬
rascreat. sedin illo quomtrin¬
secus creatas &iã intrinsecus
amministrat. cum sic ipsenul¬
lolocorũ uel int̃uallo uelspa¬
tio in cõmutabili excelentiq
potentiã & interior omnire
quia in ipsosuntom̃a & exterior
omni re. quia ipse . c̃. suꝑ om̃a
Itẽ nullo temporũ uel in t̃uallo
uel spatio in cõmutabilia &¬

Expanded text:
pus nec per locum motus mouet per pus nec per locum motus mouet per tempus creaturam spiritalem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas, quas intrinsecus substituit, etiam extrinsecus administret et per uoluntates sibi subditas, quas per tempus et per corpora sibi atque illis uoluntatibus subdita, quae per tempus et locum mouet, eo tempore ac loco, cuius ratio in ipso deo uita est sine tempore ac loco: cum ergo tale aliquid deus agit, non debemus opinari eius substantiam, qua deus est, temporibus locisque mutabilem aut per tempora et loca mobilem, sed in opere diuinae prouidentiae ista cognoscere non in illo opere, quo naturas creat, sed in illo, quosecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum sit ipse nullo locorum uel interuallo uel spatio incommutabili excellentique potentia et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omnia. item nullo temporum uel interuallo uel spatio incommutabili aet
Abbreviated transcription (Latin):
intellectualis intu& eaq̃
lucedehi sominbus iudicat in¬
t̃illa quac ex trinsecus fiunt
arbitroreẽ deputandumere¬
atura ergo spĩtalis & intelles¬
tuals ꝑfccta& beata qualis
angelorũ ẽ sic̃ dixi quanũ
attin& adscipsa quosti sapi
ensquacacbcata sit. Nnisi in¬
trinsecus adiuuat᷑. A&ni¬
tate ueritate caritatecreato¬
ris ex trinsccus uero sia diu¬
uare dicendũ c̃. Cofostasse
solo adiuuat᷑. Quod inuicem
uident & desua soci& a tegau¬
dent indõ & quod ꝑspectis
&iã ineis ipsi somnib: creatu¬
ris undique gratias agit lau¬
datque creatorẽ. Quod aũt
radtin& ad creaturae angeli¬
cȩactionẽ ꝑ quã uniuersa¬
rũ rerũ generib maximeq:
huma no ꝓuidentiadĩ ꝓspi¬
citur. Ipsa extrinsccus adiuuat
& ꝑ illa uisa quac similia sunt
corporalibus & ꝑipsa corpora
qua eangelicae subiacentpo¬
testati quaccumita sint cum
ds̃ omp̃s & omnitenens in com¬
mutabili a& nitatẽueritate
uoluntate semꝑid ẽ. non ꝑtem¬

Expanded text:
intellectualis intuetur, eaque intellectualis intuetur, eaque luce de his omnibus judicat; inter illa quae extrinsecus fiunt arbitror esse deputandum. Creatura ergo spiritualis et intellectualis perfecta et beata, qualis Angelorum est, sicut dixi, quantum attinet ad seipsam quo ensque ac beata sit, nonnisi intrinsecus adiuuatur aeternitate, ueritate, caritate creatoris; extrinsecus uero si adiuuari dicenda est, eo fortasse solo adiuuatur, quod inuicem uident et de sua societate gaudent in deo et quod perspectis etiam eis ipsis omnibus creaturis undique gratias agit laudatque creatorem. quod autem adtinet ad creaturae angelicae actionem, per quam uniuersarum rerum generibus maximeque humano prouidentia dei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora. quae angelicae subiacent potestati. Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens, incommutabili aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non per tem
Abbreviated transcription (Latin):
naturacsint & extrinsecus
corporalit̃ quo semelius ha¬
beant sic̃ alimentis agricul¬
tura medicina & quecũ que
&iã adornatũ fiunt ut non
solũ saluȩ acfecundioresue¬
rũ &iã decentiores sint¬
sp̃italis autẽ creata natura. Si ꝑ¬
fecta at quebeatat̃ sicut ange¬
lorũ scõrum quantũ adtina
ad scipsã quositsapiens q̃sit
nonnisuntrinsccus incorpo¬
ralit̃adiuuat᷑ intus ei quippe
loquit᷑ ds̃ niro & in effabili
modo neq ꝑscripturã tempo¬
instrumentis ad fixã neque
ꝑuocescorporalibus aurib
in sonuntes neque ꝑ corporũ
similitudines quales inspiri¬
tui maginalit̃ fiunt. sic̃ in sõ¬
nis uelaliquo excessu sp̃s qđ
genus uisionũ quã uis interius
fiat quã sunt ea qua e animo
ꝑsensus corporis nuntiant᷑
tam̃quia simile c̃ eis ita ut
cum fit discerniab eis aut̃
omnino non possit. Aut
cesteuix & rarissime possit
& quiaex terius ẽ quã illuo
quodinipsa in cõmutabili
ueritatẽ mensrationalis &

Expanded text:
naturae sint, et extrinsecus naturae sint, et extrinsecus corporaliter, quo se melius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sintSpiritalis autem creata natura si perfecta atque beata est, sicut angeloruad seipsam, quo sit, sapiensque sit, nonnisi intrinsecus incorporaliter adjuvatur. Intus ei quippe loquitur Deus miro et ineffabili modo, neque per scripturam corpoinstrumentis affixam, neque per voces corporalibus auribus insonantes, neque per corporum similitudines, quales in spiritu imaginaliter fiunt, sicut in somnis, vel in aliquo excessu spiritusgenus visionum, quamvis interius fiat quam sunt ea quae animo per sensus corporis nuntiantur; tamen quia simile est eis, ita ut cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit, aut certe vix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud quod in ipsa incommutabili veritate mens rationalis et