comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
carne infide uiuo filii dĩ Et ipsa ẽ iustitia :
quod ꝑtinet quod dictũ ẽ quia iustus
Ex fide uiuit hinc nĩ ostendere uoluit
quia in lege nemo iustifacatur: quia
scriptũ ẽ iustũ ex fide uiuere Quare
intelligendũ ẽ in lege quod nunc ait in oꝑib
lenis dictũ eẽ et hoc istis qui in circuncisi¬
one carnis et talib obseruationib continen-
tur : in quib qui uiuit ita in lege ẽ ut sub
loge uiuat. Sed logẽ ut dictũ ẽ ꝓ ipsis oꝑib
legis nunc posuit : quod de posteriob: mani-¬
festatur. Ait enĩ Lex aut̃ non ẽ ex fide s
qui fecerit eã uiuet in eis Non ait qui fe¬
cerit cã uiuet in eã ut intelligas legẽ in hoc
loco pro ipsis opib positã Qui aut̃ uiuebant
in bis opib: timebant utiq: sinon ea fecissent¬
ut lapidationẽ uel crucẽ uel aliquid huius
modi paterent᷑ : Ergo qui fecerit eã inquit:
uiuetineis id ẽ habebit p̃miũ ne in ista

Expanded text:
carne, in fide vivo Filii Dei ; et ipsa est justitia. carne, in fide vivo Filii Dei ; et ipsa est justitia. Quo pertinet quod dictum est, Quia justus ex fide vivit. Hinc enim ostendere voluit quia in Lege nemo justificatur, quia scriptum est justum ex fide vivere. Quare intelligendum est in Lege, quod nunc ait in operibus Legis, dictum esse; et hoc istis qui in circumcisiontur, in quibus qui vivit, ita in lege est, ut sub lege vivat, sed legem, ut dictum est, pro ipsis operibus legis nunc posuit, quod de posterioribus manifestatur. Ait enim: Lex autem non est ex fide, sed qui fecerit ea, vivet in illis. Non ait, qui fecerit eam, vivet in ea, ut intelligas legem in hoc loco pro ipsis operibus positam, qui autem vivebant in his operibus, timebant utique, ne si non ea fecissent, lapidationem, vel crucem, vel aliquid hujus modi paterentur. Ergo qui fecerit ea, inquit, vivet in illis, id est, habebit praemium, ne in ista
Abbreviated transcription (Latin):
hoc enĩ maxime in eo uictoriosũ ẽ qđ
ante quã circuncideret᷑ deputata ẽ fides
eius ad iustitiã : et ad hoc rectisime
refertur quod ei dictũ ẽ quia bene¬
dicentur in te om̃s gentes. imitatione
utiq fidei eius qua iustificatus ẽ ctiã
ante sacram̃tũ circuncisionis quod fidei
signaculũ accepit et ante omnẽ ser¬
uitutẽ legis quȩ multo post data est
sub timore uult intelligi non libertate.
ut scilicet corporali p̃sentiq uindicta uindica¬
retur in eos qui non permanerent in om̃ib quȩ
scripta sunt in libro legis ut facerent ea. Huc qui
accedebat ut in ipsa corporũ pena etiã maledicti
ignominiã formidarent . Ille aut̃ iustificatur
apud dm̃ qui eum gratis colit : non scilicet cupitate
appetendi aliquid ab ipso p̃t̃ ipsũ. aut timore amit¬
tendi. In ipso enĩ sola uera nr̃a beatitudo atq
ꝑfecta ẽ Et qm̃ inuisibilis ẽ oculis carneis:
side colitur quãdiu in hac carne uiuimus
sicut supra dixit Quod aut̃ nunc uiuoin

Expanded text:
enim maxime in eo victoriosum est, quod antequam circumcideretur, deputata est fides ejus ad justitiam, et ad hoc rectissime refertur quod ei dictum est, Quia benedicentur in te omnes gentes : imitatione utique fidei ejus, qua justificatus est etiam ante sacramentum circumcisionis, quod ad fidei signaculum accepit, et ante omnem servitutem Legis, quae multo post data est.sub timore vult intelligi, non in libertate: ut scilicet corporali praesentique vindicta vindicaretur in eos qui non permanerent in omnibus quae scripta sunt in libro Legis, ut facerent ea; huc quoque accederet, ut in ipsa corporum poena etiam maledicti ignominiam formidarent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum gratis colit, non scilicet cupiditate appetendi aliquid ab ipso praeter ipsum, aut timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo atque perfecta est; et quoniam invisibilis est oculis carneis, fide colitur, quamdiu in hac carne vivimus, sicut supra dixit, Quod autem nunc vivo in
Abbreviated transcription (Latin):
tractandã sic intulit: interrogans
& dicens. Quid ergo huc usq enĩ
int̃rogatio ẽ deinde refert᷑ responsio
Lex transgressionis gr̃a ꝓposita est:
donec ueniret inquit scm̃ cui ꝓmissũ
ẽ. dispositũ ꝑ angelos in manu mediato

Expanded text:
tractandam sic intulit, interrogans, tractandam sic intulit, interrogans, et dicens, Quid ergo? Hucusque enim interrogatio est: deinde infertur responsio, Lex transgressionis gratia proposita est, donec veniret, inquit, semen cui promissum est, dispositum per Angelos in manu M
Abbreviated transcription (Latin):
Quod ad singularitatẽ redigit : com¬
mendando quod non dictũ ẽ et semini.¬
infert. lex nondũ data erat : nec posse
post tot annos ita dari ut antiquas
abrahȩ ꝓmisiones irritais faceret
Si enĩ lex iustificat: non ẽ iustifica¬
tus abrahã. qui multũ ante legẽ
fuit. Quod quia dicere non possuas.
cogunt᷑. fateri. non legis oꝑib iustifica¬
ri hominẽ sed fide Simul etiã nos
cogit intelligere: om̃s antiquos qͥ
iustificati sut. ex ipsa fide iustifi¬
catos. Quod enĩ nos ex parte p̃teritũ
id ẽ primũ aduentũm dñi. ex parit
futurũ id ẽ scđm aduentũ: dni cre¬
dendo salui efficiem᷑: hoc totũ illi id est
utrũq aduentũ futurũ credebant re¬
uelante sibi sp̃ũ scõ. ut salui fierent
Unde ẽ etiã illud. Abraham concu
saria Si enĩ fides iustificat. et priores
scĩ qui apud dm̃ iustificati sũnt. ꝑ
ipsam iustificati sunt: quid opus
erat legẽ dariꝰ Quã questionem

Expanded text:
quod ad singularitatem redigit, comquod ad singularitatem redigit, commendando quod non dictum est, Et seminibntur autem quod infert, Lex nondum data erat, nec posset post tot annos ita dari, ut antiquas Abrahae promissiones irritas faceret. Si enim Lex justificat, non est justificatus Abraham, qui multum ante Legem fuit. Quod quia dicere non possunt, coguntur fateri non Legis operibus justificari hominem, sed fide. Simul etiam nos cogit intelligere, omnes antiquos qui justificati sunt, ex ipsa fide justificatos. Quod enim nos ex parte praeteritum, id est, primum adventum Domini; ex parte futurum, id est, secundum adventum Domini credendo salvi efficimur: hoc totum illi, id est, utrumque adventum futurum credebant, revelante sibi Spiritu sancto, ut salvi fierent. Unde est etiam illud: Abraham concupsaria: Si enim fides justificat, et priores sancti, qui apud Deum justificati sunt, per ipsam justificati sunt, quid opus erat Legem dari? Quam quaestionem
Abbreviated transcription (Latin):
mors maledictũ peccatũ: maledict
serpetes. Et hȩc om̃a in cruce tri¬
umphata sunt. Maledictus igitur
omĩs qui pendet in ligno. Quia ergo
non ex oꝑib legis seo ex fide iusti¬
ficat xp̃s credentes in se: timor
maledictionis crucis ablatus est.
caritas benedictionis abrahe ꝓpt̃
exẽplũ fidei ꝑmanet ad gertes.
in carne sed quod spũ diligitur
credituris annuntietur unde etiã
quod utiq multo ẽ infirmius quã
firmatũ inquit nemo irritũ facit
aut suꝑ ordinat : quia cũ testator
mutat testam̃tũ. non confirma¬
tũ mutat Testatoris enĩ morte con-¬
firmatur. Quod aut̃ mors testatoris
ualet ad confirmandũ testam̃tũ cuis
qui consiliũ iã mutare non potest.
hoc incommutabilitas ꝓmisionis dĩ
ualet ad confirmandam heredita¬
abrahȩ. cuius fides deputato ẽ ad
iustitiã. It ideo sem̃ abrehe cuidicte
sunt ꝓmisiones . xp̃m dicit apłs hocẽ¬
om̃s xp̃ianos : fide imitantes abrahã

Expanded text:
mors, maledictum peccatum, maledictus mors, maledictum peccatum, maledictus serpens; et haec omnia in cruce triumphata sunt. Maledictus igitur omnis qui pendet in ligno. Quia ergo non ex operibus Legis, sed ex fide justificat Christus credentes in se, timor maledictionis crucis ablatus est: charitas benedictionis Abrahae propter exemplum fidei permanet ad Gentes. in carne, sed quod spiritu diligitur, credituris annuntietur. 23. Ib. Iquod utique multo est infirmius quam tamentum, inquit, nemo irritum facit, aut superordinat. Quia cum testator mutat testamentum, non confirmatum mutat: testatoris enim morte confirmatur. Quod autem mors testatoris valet ad confirmandum testamentum ejus, quia consilium mutare jam non potest; hoc incommutabilitas promissionis Dei valet ad confirmandam haereditaAbrahae, cujus fides deputata est ad justitiam . Et ideo semen Abrahae, cui dictae sunt promissiones, Christum dicit Apostostianos fide imitantes Abraham:
Abbreviated transcription (Latin):
mo: ita exaltari oportet filiũ hominis
suꝑ terrã. Non enĩ et hoc in contumeliã
dnũ moysem fecisse aliquis dixerit: cũ
tantã in ea cruce salutẽ hominũ eẽ
cognosceret:⁊ ut non obaliud ad eius
indiciũ serpentẽ illũ erigere iubere.
nisi ut eũ intuentes qui morsi
a serpentib morituri erant . continuo
sanarentur Nec ꝓpt̃ aliud ille ser¬
pens ȩneus factus erat : nisi ut ꝑmans¬
surȩ passionis dñi fidẽ significaret
Etiã uulgo quippe dicuntur ȩnea:
quoꝵ numerus manet. Sieñ obliti
eent homines. et oblitteratũ eet de
memoria tẽporis quod xp̃s ꝓ homi¬
nib: mortuus ẽ : uere morerent᷑
Nunc aut̃ tanquã ȩnea ꝑmanet
crucis fides : ut cũ alii moriantur
alii nascant᷑ a ipsam tam̃ sublimẽ
ꝑmanere inueniant:⁊ quã intuers¬
do sanent᷑. Non igitur mirũ si de
maledicto uicit maledictũ : qui uicit
de morte mortẽ: de peccato peccatũ
de serpente serpentẽ. Maledicta aut̃

Expanded text:
mo, ita exaltari oportet Filium hominis mo, ita exaltari oportet Filium hominis super terram . Non enim et hoc in contumeliam Domini Moysen fecisse aliquis dixerit, cum tantam in ea cruce salutem hominum esse cognosceret, ut non ob aliud ad ejus indicium serpentem illum erigere juberet, nisi ut eum intuentes qui morsi a serpentibus moritur erant, continuo sanarentur. Nec propter aliud ille serpens aeneus factus erat, nisi ut permansurae passionis Domini fidem significaret. Etiam vulgo quippe dicuntur aenea, quorum numerus manet. Si enim obliti essent homines, et obliteratum esset de memoria temporis, quod Christus pro hominibus mortuus est, vere morerentur: nunc autem tanquam aenea permanet crucis fides, ut cum alii moriantur, alii nascantur, ipsam tamen sublimem permanere inveniant, quam intuendo sanentur. Non igitur mirum si de maledicto vicit maledictum, qui vicit de morte mortem, et de peccato peccatum, de serpente serpentem. Maledicta autem
Abbreviated transcription (Latin):
dñs ꝓnobis in ipsa carnis mortalitate
suscepit: Vnde nec erubuit nec timuit
apłs dicere peccatũ eũ fecisse ꝓ nobis.
addens ut de peccato condẽnaret peccatũ
Non eñi et uetus homo nr̃ simul crucifi¬
geretur. sicut idẽ apłs alibi dicit: nisi
illa morte dñi. peccati nr̃i figura pende¬
ret: ut euacuaret᷑ corpus peccati. ut
ultra non seruiamus peccato. In eius pec¬
cati et mortis figura : etiã moyses inhere¬
mo suꝑ lignũ exaltauit serpentẽ. Persua si¬
one quippe serpeatis. homo in danna¬
tionẽ mortis cecidit. Itaq serpens ad signi¬
ficationẽ ipsius mortis conuenient in ligno
exaltatus ẽ . In illa enĩ figura mors dnĩ
pendebat in ligno. Quis aut̃ ab orrerec
si diceretur. ma ledictus serpens qui pen¬
det in ligno: Et tam̃ mortẽ carnis dni
p̃figurans serpens pendebat in ligno.
Cui sacram̃to ipse cbĩs attestatus ẽ dicens
Sicut moyses exaltauit serpentẽ in here¬

Expanded text:
Dominus pro nobis in ipsa carnis mortalitate Dominus pro nobis in ipsa carnis mortalitate suscepit? Unde nec erubuit nec timuit Apostolus dicere, peccatum eum fecisse pro nobis, addens, Ut de peccato condemnaret peccatum . Non enim et vetus homo noster simul crucifigeretur, sicut idem apostolus alibi dicit, nisi in illa morte Domini peccati nostri figura penderet, ut evacuaretur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato . In cujus peccati et mortis figura, etiam Moyses in eremo super lignum exaltavit serpentem . Persuasione quippe serpentis homo in damnationem mortis cecidit. Itaque serpens ad significationem ipsius mortis, convenienter in ligno exaltatus est: in illa enim figura mors Domini pendebat in ligno. Quis autem abhorreret, si diceretur, Maledictus serpens qui pendet in ligno? Et tamen mortem carnis Domini praefigurans serpens pendebat in ligno, cui sacramento ipse Dominus attestatus est, dicens: Sicut exaltavit Moyses serpentem in ere
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ dilectionẽ oꝑatur. Sp̃s enĩ santus qui
hoc ꝑ moysẽ dixit. utrũq p̃cudit: ut &
timore uisibilis poenȩ custo diretur. qui
nondũ poterat ex inuisibiliũ fide uiuer
et ipse timorẽ istũ solueret suscipiendo
quod timebat᷑: qui timore sublato do¬
nũ dare poterat caritatis. Nec in hoc qdđ
maledictus appellatus c̃ qui pendet in
ligno contumelia in dnm̃ putanda ẽ. Ex
parte quippe mortali : ꝓependit in lino
Mortalitas aut̃ unde sit notũ ẽ creder¬
tib: Ex poena quippe et maledictione
peccitti primi hominis quã dñs suscepu
et peccata nr̃a ꝑtulit in corpore suo
suꝑ lignũ. Siergo diceretur mors ma¬
ledicta ẽ: nemo exorresceret. Quid
aut̃ nisi mors dñi pependit in ligno
ut mortẽ moriendo superaret. Fadẽ
igitur maledicta: quȩ uicta ẽ. Itẽ si di¬
ceretur peccatũ maledictũ ẽ ne mo
miraretur. Quid aut̃ pependit iN
ligno nisi peccatũ ueteris hominis. quod

Expanded text:
per dilectionem operatur. Spiritus enim sanctus, qui per dilectionem operatur. Spiritus enim sanctus, qui hoc per Moysen dixit, utrumque providit, ut et timore visibilis poenae custodirentur qui nondum poterant ex invisibilium fide vivere; et ipse timorem istum solveret suscipiendo quod timebatur, qui timore sublato donum dare poterat charitatis. Nec in hoc quod maledictus est appellatus qui pendet in ligno, contumelia in Dominum putanda est. Ex parte quippe mortali pependit in ligno: mortalitas autem unde sit, notum est credentibus; ex poena quippe est, et maledictione peccati primi hominis, quam Dominus suscepit, et peccata nostra pertulit in corpore suo super lignum . Si ergo diceretur, Mors maledicta est; nemo exhorresceret: quid autem nisi mors Domini pependit in ligno, ut mortem moriendo superaret? eadem igitur maledicta, quae victa est. Item si diceretur, Peccatum maledictum est; nemo miraretur: quid autem pependit in ligno, nisi peccatum veteris hominis, quod
Abbreviated transcription (Latin):
tia spũa lit̃ intelligentib sacram̃tũ lib¬
tatis u carnalit̃ aut̃ senticatib si uidȩi
sunt iugũ ẽ seruitutis si pagani aut
ħeretic̃i uelamertũ ẽ cȩcitatis Nã qđ
quidã nr̃i minus in scripturis cruditi
sententiã istã nimis tim̃tes et scripturas
ueteres debita pietate approbantes.
non putant hoc de dño eẽ dictũ. sed
de uida traditore eius. u aiunt eñĩ ꝓp¬
terea non eẽ dictũ maledictus omĩs
qui figitur in ligno sed qui pendet iN
ligno quia non hic dñs designatus ẽ
sed ille qui se laqueo suspendit : nimis
errant nec attendunt contra a płm
disputare qui ait . xp̃s nos redemit
de maledicto legis factus ꝓ nobis
maledictũ : quia scriptũ ẽ Maledictus
omĩs qui pendet in ligno. Qui ergo
ꝓ nobis factus ẽ maledictũ: ipse utiq
pependit in ligno: idẽ xp̃s qui nos
liberauit a maledicto legis. ut non ĩa
timore iustificarem᷑ in opib legis sed
side apud dm̃. quȩ non ꝑtimõrẽ sed

Expanded text:
aliter intelligentibus sacramentum est libertatis: carnaliter autem sentientibus, si Judaei sunt, jugum est servitutis; si pagani aut haeretici, velamentum est caecitatis. Nam quod quidam nostri minus in Scripturis eruditi, sententiam istam nimis timentes, et Scripturas veteres debita pietate approbantes, non putant hoc de Domino esse dictum, sed de Juda traditore ejus: aiunt enim propterea non esse dictum, Maledictus omnis, qui figitur in ligno; sed, qui pendet in ligno; quia non hic Dominus significatus est, sed ille qui se laqueo suspendit: nimis errant, nec attendunt se contra Apostolum disputare, qui ait, Christus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum; quia scriptum est, Maledictus omnis qui pendet in ligno. Qui ergo pro nobis factus est maledictum, ipse utique pependit in ligno, id est, Christus, qui nos liberavit a maledicto Legis; ut non jam timore justificaremur in operibus Legis, sed fide apud Deum, quae
Abbreviated transcription (Latin):
sub lege positi : sed magis in ipsis passio.¬
nib: caritate timorẽ uicerant: qm̃ cari¬
tas dĩ diffufa erat in cordib eoꝵ ꝑ sp̃m¬
scm quẽ acceperant. Sine causa ergo inquit
tanta passi estis qui ex caritate quȩ in uob
tanta sustinuit. ad timorẽ relubi uultis. u¬
si tam̃ sine causa tanta passi estis. quod
nec nocet hoc uͦ uidenidũ ẽ ne ad ꝑni-¬
ciẽ ualeat. Non enĩ hoc ẽ non surgere
quod ẽ cadere quãuis isti nondum
cecidissent. sed iã inclinarentur ut
ergo tribuit uobis sp̃m et uirtutes oꝑa¬
tur in uobis. ex oꝑib logis anex auditu
fider᷑ Respondetur utiq ex auditu fidei

Expanded text:
sub Lege positi, sed magis in ipsis passiosub Lege positi, sed magis in ipsis passionibus charitate timorem vicerant: quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus eorum p, quem acceperant: Sine causa ergo, inquit, tanta passi estis, qui ex charitate, quae in vobis tanta sustinuit, ad timorem relabi vultis; si tamen sine causa tanta pasnec nocet; hoc vero videndum est, ne ad perniciem valeat. Non enim hoc est non surgere, quod est cadere: quamvis isti nondum cecidissent, sed jam inclinarentur ut ergo tribuit vobis Spiritum, et virtutes operatur in vobis, ex operibus Legis, an ex auditu fidei? Respondetur, Ut
Abbreviated transcription (Latin):
tiã scĩ sp̃s senserant. sicut illo tẽpore in
nouitate inuitationis ad fidẽ etiã sensi¬
bilib miraculis p̃sentia scĩ sp̃s apparebat:
sicut in actib apłoꝵ legit᷑. Noc aut̃ factũ
erat apud galatas antequã isti ad eos ꝑũ¬
tendos et circuncidendos uenissent. Iste gͦ
sensus ẽ Si in illis oꝑib legis eẽt salus ura:
non uobis sp̃s santus nisi circuncisis daret᷑
Deinde intulit. Sic stubti estis ut cũ spũ ceperi¬
tis nunc carne comsummamini. Hoc ẽ quod
suꝑius exordio dixerat: nisisi aliqui sunt
conturbantes uos et uolentes conũtere
euangeliũ xp̃i. Conturbatio enĩ õrdini con¬
traria ẽ. Ordo ẽ aut̃ a carnalib: ad sp̃ũalia
surgere non abspũ alib: ad carnalia cadere
sicut istis acciderat. Et hȩc ẽ euangelii
conũsĩo retror sũ. Quod quia bonũ non
ẽ non ẽ euangeliũ cũ hoc annuntrat᷑
Quod aut̃ dicit tanta passi estis: multa
ꝓfide ĩa tolerauerant non timore tanqã

Expanded text:
m Spiritus sancti senserant. Sicut illo tempore in novitate vocationis ad fidem, etiam sensibilibus miraculis praesentia sancti Spiritus apparebat sicut in Actibus apostolorum legitur. Hoc autem factum erat apud Galatas, antequam isti ad eos tendos et circumcidendos venissent. Iste ergo sensus est: Si in illis operibus Legis esset salus vestra, non vobis Spiritus sanctus nisi circumcisis daretur. Deinde intulit: Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Hoc est quod superius in exordio dixerat: Nisi aliqui sunt conturbantes vos, et volentes convertere Evangelium Christi . Conturbatio enim ordini contraria est: ordo est autem a carnalibus ad spiritualia surgere, non ab spiritualibus ad carnalia cadere, sicut istis acciderat. Et haec est Evangelii conversio retrorsus: quod quia bonum non est, non est Evangelium, cum hoc annuntiatur. Quod autem dicit, Tanta passi estis; multa jam pro fide toleraverant, non timore, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
in cordib nr̃is: operantiũ iustitiã nul¬
lo modo quisquã ante grãm fidei
de bonis oꝑib gloriet᷑. Qua ꝓpt̃ istos
iaccantes se de oꝑib legis ita refellit
apłs : dũ ostendit oꝑa uctusta sacram̃¬
torũ umbrã futurorũ fuisse quȩ iã
aduentu dñi libero heredi necessaria ñ
eẽ monstrauit: oꝑa uero ad bonos mo¬
res ꝑtinentia ñ impleri nisi dilectione
ꝑquã fides oꝑat᷑. Ende si oꝑa legis quȩdã
post fidẽ suꝑflua. quȩdã ante
fidẽ nulla sunt : uiuat iustus ex fi

Expanded text:
in cordibus operantium justitiam , nulin cordibus operantium justitiam , nullo modo quisquam ante gratiam fidei de bonis operibus glorietur. Quapropter istos jactantes se de operibus Legis ita refellit Apostolus, dum ostendit opera vetusta sacramentorum umbras futurorum fuisse, quas jam adventu Domini libero haeredi necessarias non esse monstravit: opera vero ad bonos mores pertinentia non impleri nisi dilectione, per quam fides operatur . Unde si opera Legis quaedam post fidem superflua, quaedam ante fidem nulla su
Abbreviated transcription (Latin):
nomine libertatis in pune uobis pẽc¬
candũ eẽ arbitremini. Sed ꝑ caritatẽ
inquit seruite in iicẽ. Qui em̃ ꝑ carita¬
tẽ seruit libere seruit & sine miseria:
obtẽperans dõ cũ amore. faciendo qđ
docet᷑ ñ cũ timore quod cogit᷑ Omĩs enĩ
in eo quod diliges ꝓximũ tuũ tanquã
teipsũ. Omnẽ ergo legẽ nunc dicit
ex his oꝑib quȩ ad bonos mores ꝑti¬
nent : quia & illa quȩ sunt in sacram̃¬
tis cũ bene aliberis intelligunt᷑ nec car¬
nalit̃ obseruant᷑ a seruis : ad illa
duo p̃cepta rẽferant᷑ nec esse ẽ dilec¬
tionis dĩ & ꝓximi. Recte itaq accipit᷑
ad hoc ꝑtinere quod etiã dñs ait ñ
ueni legẽ soluere sed ad implere :
quia ercit ablaturus timorẽ carnalẽ.
sp̃ũalẽ aut̃ caritatẽ daturus : qua
sola impleri potest Plenitudo aut̃
legis caritas & qm̃ fides impetrat
spm̃ sc̃m ꝑ quẽ caritas dĩ diffusa ẽ

Expanded text:
nomine libertatis, impune vobis pecnomine libertatis, impune vobis peccandum esse arbitremini. Sed per charitatem, inquit, servite invicem. Qui enim per charitatem servit, libere servit, et sine miseria obtemperans Deo, cum amore faciendo quod docetur, non cum timore quod cogitur. 44. Ib. in eo quod diliges proximum tuum tanquam teipsum. Omnem ergo Legem nunc dicit ex his operibus quae ad bonos mores pertinent: quia et illa quae sunt in sacramentis, cum bene a liberis intelliguntur, nec carnaliter observantur a servis, ad illa duo praecepta referantur necesse est, dilectionis Dei et proximi. Recte itaque accipitur ad hoc pertinere quod etiam Dominus ait, Non veni Legem solvere, sed implere : quia erat ablaturus timorem carnalem; spiritualem autem charitatem daturus, qua sola Lex impleri potest. Plenitudo enim Legis, charitas: ut quoniam fides impetrat quem charitas Dei diffusa est
Abbreviated transcription (Latin):
tas quia & hominẽ si ꝓpt̃ea ñ occidit
aliquis ne et ipse occidat᷑ ñ implet
p̃ceptũ iustitiȩ: sed qui ideo ñ occidit
quia iniustũ ẽ etiã si id possit facere
inpune ñ solũ apud homines sed
aprid dñiͣ sicut dauid cũ diuinitus
accepisset in potestate regẽ saul
in pune utiq occideret. nec hominib
in sẽ uindicaturis quia multũ ab eis
diligebat᷑ idẽ dauid nec dõ qui hanc
ipsam pocestatẽ dedisse se dixercit.
it omnino ei faceret quod uellec
Peꝑcit ergo diligens ꝓximũ tanquã
scipsũ ñ solũ ꝑsecutũ sed etiã ꝑsecutu-¬
rũ qui eũ corrigi quã int̾fici malebat.
homo in ueteri testam̃to sed ñ homo
de ueteri testam̃to quẽ fides futurȩ
heredittitis xp̃i reuelata & credita
saluũ faciebat. et ad imittndũ uoca¬
bat. Ideo nunc dicit apłs. In libertatẽ
uocati estis fr̃s. tantũ ne libertatẽ in
occasionẽ decis carnis. id ẽ ne audito

Expanded text:
tas. Quia et hominem si propterea non occidit tas. Quia et hominem si propterea non occidit aliquis, ne et ipse occidatur; non implet praeceptum justitiae: sed si ideo non occidit, quia injustum est, etiam si id possit facere impune, non solum apud homines, sed etiam apud Deum. Sicut David cum divinitus accepisset in potestatem regem Saül, impune utique occideret, nec hominibus in se vindicaturis, quia multum ab eis diligebatur idem David; nec Deo, qui hanc ipsam potestatem dedisse se dixerat, ut omnino ei faceret quod vellet . Pepercit ergo diligens proximum tanquam seipsum, non solum persecutum, sed etiam persecuturum, qui eum corrigi quam interfici malebat: homo in Veteri Testamento, sed non homo de Veteri Testamento, quem fides futurae haereditatis Christi revelata et credita salvum faciebat, et ad imitandum vocabat. Ideo nunc dicit Apostolus, In libertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasionem carnis detis: id est, ne audito
Abbreviated transcription (Latin):
specie maledictionis benedictionem
dicens Etiña abscidant᷑ qui uos con-¬
turbant. Non tantũ inquit circunci-¬
dant᷑ sed abscidant᷑. Sic enĩ fuint spa-¬
dones ꝓpt̃ regnũ cȩlorũ : & carnalia
in libertatẽ uocati estis frs: quia illa
conturbatio a sp̃ualib: adcornalia reuo¬
cans inseruitutẽ trahebat. Sed iã hinc
oꝑa illa legis tractare incipit. de qͥb
eũ supraoixerã in fine ȩ̾płȩ tractatu.¬
rũ: quȩ ad nouũ quoq testam̃tũ ꝑtine¬
re nemo ambigit: sed alio fine quoli-¬
beros ea faicere̾ decet. ide̾ fine cari¬
tatis ȩt̃na sperantis hinc p̃mia & ex
fide spectantis non sic̃ iudȩi qui timo¬
rẽ ista implere cogebant᷑ : ñ illo casto
ꝑmanente in scłm scłi sed quo timebant
p̃senti uitȩ suȩ & ideo quedã oꝑa legis
implebant quȩ in sacram̃tis st̃: illa uͦ
quȩ ad bonos mores ꝑtinent omino non
poterant. Non enĩ implet ea nisi cari.¬

Expanded text:
specie maledictionis benedictionem, specie maledictionis benedictionem, dicens: Utinam et abscidantur qui vos conturbant. Non tantum, inquit, circumcidantur, sed et abscidantur. Sic enim fient spadones propter regnum coelorum , et carnalia in libertatem vocati estis, fratres. Quia illa conturbatio a spiritualibus ad carnalia revocans in servitutem trahebat. Sed jam hinc opera illa Legis tractare incipit, de quibus eum supra dixeram in fine Epistolae tractaturum , quae ad Novum quoque Testamentum pertinere nemo ambigit; sed alio fine, quo liberos ea facere decet, id est, charitatis aeterna sperantis hinc praemia, et ex fide exspectantis. Non sicut Judaei, qui timore ista implere cogebantur, non illo casto permanente in saeculum saeculi , sed quo timebant praesenti vitae suae: et ideo quaedam opera Legis implebant, quae in sacramentis sunt; illa vero quae ad bonos mores pertinent, omnino non poterant. Non enim implet ea nisi chari
Abbreviated transcription (Latin):
abat᷑. aut ne ab ipso apło timeri pu¬
tarent᷑ : ꝓpt̃ea superius libera plenꝰ
fiducia nom̃ suũ etiã ꝓfessus ẽ dicens
Ecce ego paulus dico uobis: quia sicir¬
cuncidamini. xp̃s uobis nichil ꝓderit
Tanquã si diceret Ecce me imitamini ut
non timeatis aut in me causam refun-¬
dite si timetis. Quod aut̃ dic̃ ergo eua-¬
cuatũ ẽ scandalũ crucis sententiã illã
repetit : si ex lege iustitia. ergo xp̃s gra-¬
tis mortius ẽ. Sed hic qm̃ scandalũ
nomunat : in memoriã reuocat ꝓpt̃ea
maxime inxp̃o passos eẽ scandalũ iu¬
deos quia istais carnales obseruationes
quas ꝓ ipsa salute se habere arbitra¬
bant᷑. eũ sepe anima dũte̾bant p̃teri¬
re atq: contẽpnere . Hoc ergo ita dixit :
ac si diceret. Sine causa ergo xp̃m cũ
usta contẽpneret scandalitati iudȩi
crucifixer̃ : si adhuc eis ꝓ quib: cruci¬
fixus ẽ ttilia ꝑ suadent᷑. & adiecit
elegantisima ambiguitate quasi sub

Expanded text:
abatur; aut ne ab ipso Apostolo timeri puabatur; aut ne ab ipso Apostolo timeri putarentur, propterea superius libera plenus fiducia, nomen suum etiam professus est, dicens, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini. Christus vobis nihil proderit : tanquam si diceret, Ecce me imitamini, ut non timeatis; aut in me causam refundite, si timetis. Quod autem dicit, Ego evacuatum est scandalum crucis, sententiam illam repetit, Si ex Lege justitia, ergo Christus gratis mortuus est . Sed hic quoniam scandalum nominat, in memoriam revocat propterea maxime in Christo passos esse scandalum Judaeos, quia istas carnales observationes, quas pro ipsa salute se habere arbitrabantur, eum saepe animadvertebant praeterire atque contemnere. Hoc ergo ita dixit, ac si diceret: Sine causa ergo Christum, cum ista contemneret, scandalizati Judaei crucifixerunt, si adhuc eis pro quibus crucifixus est, talia persuadentur. Et adjecit elegantissima ambiguitate quasi sub
Abbreviated transcription (Latin):
iudiciũ quicunq ille fuerit. Hȩc ẽ
illa conturbatio contraria ordini: ut
de sp̃ualib carnales fiant. Et qm̃
intelligendũ ẽ fuisse quosdã: qui cum
uellen eis istã seruitutẽ ꝑ suadere. &
uiderent eos pauli apł̃i auctoritate
reuocari: dicerent etiã ipsũ paulũ id
sentire. sed ñ eis facile aperire uolu.¬
isse sententiã suã: oportunissime sub¬
iecit : Ego aut̃ frs si circuncisionẽ ad¬
huc p̃dico: quid adhuc ꝑsecutionẽ pa.¬
tior: Etiã ab ipsis enĩ pactiebat᷑ ꝑsecu¬
tionẽ. qui talia ꝑsuadere moliebant᷑:
cũ iã euangeliũ suscepisse uiderentur
Quos tangit alio loco: ubi ait pericu¬
lis in falsis fr̃ib & hic in capite epłȩ
ubi dic̃. Propt̃ sub introductos autẽ
falsos fr̃s qui sub introier̃ ꝓscrutari
Ergo si circuncisionẽ p̃dicabat᷑: desine¬
rent eũ ꝑsequi. Qui tam̃ ne timerent᷑
ab eis quib xp̃ĩana libertas annunci.¬

Expanded text:
judicium, quicumque ille fuerit. Haec est judicium, quicumque ille fuerit. Haec est illa conturbatio contraria ordini, ut de spiritualibus carnales fiant. Et quoniam intelligendum est fuisse quosdam qui cum vellent eis istam servitutem persuadere, et viderent eos Pauli apostoli auctoritate revocari, dicerent etiam ipsum Paulum id sentire, sed non eis facile aperire voluisse sententiam suam; opportunissime subjecit, Ego autem, fratres, si circumcisionem adhuc praedico, quid adhuc persecutionem patior? Etiam ab ipsis enim patiebatur persecutionem, qui talia persuadere moliebantur, cum jam Evangelium suscepisse viderentur. Quos tangit alio loco, ubi ait, Periculis in falsis fratribus ; et hic in capite Epistolae, idi: propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari . Ergo si circumcisionem praedicabat, desinerent eum persequi. Qui tamen ne timerentur ab eis, quibus christiana libertas annunti
Abbreviated transcription (Latin):
manet dans gloriã dõ. siue quȩ
inueritate non stecit quȩrens
gloriã suã nulla ergo creatura ẽ
quȩ non uelit nolit diuinȩ ꝓui¬
dentiȩ seruiat. Sed uolens facit:
cũ fcicit id quod bonũ ẽ. De illa
uero quȩ hoc non uult : fit quod
iustũ ẽ. Nã si etiã ipsi p̃uaricatores
angeli cũ principe suo diabolo non
recte dicerent᷑ ꝓcuratores uel
actores diuinȩ ꝓuidentiȩ: non
dñs magistratũ huius mundi dia¬
bolũ diceret : nec uteretur illo
ad correctionẽ hominũ ipsa potes¬
tas apłica᷑ eodẽ paulo alibi dicente
quos tradidi satanȩ ut discant ñ
blasphemare : et alio loco ad salutẽ
Ait enĩ. Ego quidẽ sicut absens corpo¬
re p̃sens aut̃ spũ iã iudicciui quasi p̃¬
sens eũ quisic operatus ẽ. in nomine¬

Expanded text:
manet, dans gloriam Deo; sive quae manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat; sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et alio loco ad salutem; ait enim, « Ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi quasi praesens, eum qui sic operatus est, in nomine
Abbreviated transcription (Latin):
patrũ. de quib carnalit̾ sicut iudȩi
natus non ẽ : sed tam̃ filius abrahȩ
scđm imitationẽ fidei᷑ cuius fidei
tunc quidẽ inquit ignorantes dm̃:
his qui naturcilit̃ non sunt dii serut¬
stis . Nunc certe quia non iudȩis
scribit sed gentib nec ait seruiuimꝰ
sed seruistis : satis ꝓbabile ẽ etiam
superius degentib dictũ. quod sub
clem̃tis mundi erant seruientes.
tanquã sub ꝓcuratorib et actorib
Nã ipsa elem̃ta utiq non sunt natu¬
ralit̃ dii: siue in cȩlo siue in terra. quẽ¬
ad modũ multi di et dñi multi. Sed
nobis unus ds̃ pat̃ ꝑ quẽ omĩa. et nos
naturalit̃ non sunt du seruistis: satis
demonstrat unũ uerũ dm̃. natura
eẽ dm̃: quo nomine trinitas fide¬
lissimo et catholico gremio cordis
accipit᷑. Eos aut̃ qui natura non st̃
dii ꝓpterea superius ꝓcurcitores
actoresq appellat : quia nulla
creatura ẽ. siue quȩ in ueritaite

Expanded text:
patrum, de quibus carnaliter sicut Judaei patrum, de quibus carnaliter sicut Judaei natus non est; sed tamen filius Abrahae secundum imitationem fidei, cujus fidei tunc quidem, inquit, ignorantes Deum, his qui naturaliter non sunt dii servistis. Nunc certe quia non Judaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii, « sive in coelo, sive in terra: quemadmodum multi dii, et domini multi: sed nobis unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, propterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate
Abbreviated transcription (Latin):
suũ factũ ex muliere factũ sub le¬
ge ut eos qui sub lege erant redime¬
ret. ut ad optionẽ filioꝵ reciperemꝰ:
restabat ut etiã gentes quȩ non erunt
sub lege ad eandẽ tam̃ adoptionem
filiorũ ꝑtinere oftenderet. Quod de
scĩ sp̃s dono qui om̃ib datus ẽ. docet
unde se etiã petrus de baptizato
incircunciso centurione cornelio de¬
fendit apud iudȩos qui crediderans:
dicens non se potuisse aquã negare
Nã ipso grauisimo docum̃to etiã supe¬
rius usus ẽ paulus. cũ diceret. Hoc
solũ uolo discere a uobis. Ex oꝑib
legis spm̃ accepistis anex auditu
fider & paulo post. Qui ergo tribuit
uobis spm̃ et uirtutes oꝑatur in uob̶:
ex oꝑib legis anex auditu fidei: sic
et hic qm̃ inquit filu dĩ estis misit
dit de his etiã se dicere qui exgentib
ad fidẽ uenerant : ad quos etiã in epis¬
tola scribit ita Iã inquit non ẽ seruus
sed filius ꝓpt̃ id quod dixerat quã diu
heres paruulus ẽ nichil differt a seruo

Expanded text:
x muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum recipiamus ; restabat ut etiam Gentes, quae non erant sub Lege, ad eamdem tamen adoptionem filiorum pertinere ostenderet: quod de sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, docet. Unde se etiam Petrus de baptizato incircumciso Centurione Cornelio defendit apud Judaeos qui crediderant, dicens non se potuisse aquam negare . Nam et ipso gravissimo documento etiam superius usus est Paulus, cum diceret, Hoc solum volo discere a vobis: Ex operibus Legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Et paulo post, Qui ergo tribuit vobis Spiritum, et virtutes operatur in vobis: Ex operibus Legis, an ex auditu fidei ? Sic et hic, Quoniam, inquit, filii Dei estis, misitdit de his etiam se dicere, qui ex Gentibus ad fidem venerant, ad quos etiam Epistolam scribit, Itaque jam, inquit, non est servus, sed filius: propter id quod dixerat, Quamdiu h
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc. Si ãut̃ obseruentur illa et
intelligant᷑ non modo nichil obsunt. sed etiã
ꝓphecis quoq obseruata sut. congruentib
illo popło cui adhuc talis seruitus utilis erat:
ut sub timore custo diretur Nichil eñĩ tã pie
terret animã quã sacram̃tũ non intellectũ
Intellectũ aut̃ piũ gaudiũ parit: et celebrat᷑
libere siopus ẽ tempori si aut̃ non ẽ opus.
cũ suauitate sp̃uali tantũ modo legitur & trac¬
tatur. Oonẽ aut̃ sacram̃tũ cũ intelligit᷑ : aut
ad contemplationẽ ueritatis refertur aut
ad bonos mores : Contem platio ueritatis in
solius dĩ dilectione fundata ẽ: bonimores
indilectione dĩ et .ꝓximi᷑ in quib duob p̃¬
ceptis tota lex pendet et ꝓphetȩ. Nunc igit᷑
quẽ ad modũ circuncisio carnis et cetera huius¬
modi legis oꝑa ubi iã gr̃ã fidei ẽ non sint ne¬

Expanded text:
adhuc: si autem et observentur illa, et adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae Nunc igitur quemadmodum circumcisio carnis, et caetera hujusmodi Legis opera, ubi jam gratia fidei est, non sint ne
Abbreviated transcription (Latin):
menta ꝑtinet circunsio carnis sabbatũ
tẽporale neomeniȩ. sacrificia atq om̃s
huius modi innumerabiles obseruationes.
ad mores aut̃ non occides ñ moecaberis.
non falsũ testimoniũ dices et cetera talia
Nunquid nã ergo apł̃s ita potest non cura¬
re utrũ xp̃ianus homicida aut moecus
sit aut castus atq: in nocens: quẽ ad modũ
ñ curat utrũ circuncisus carne an p̃puci¬
atus sit& Nunc ergo de his oꝑib maxime
tractat quȩ sunt insacram̃tis: quã quã et
illa int̃dũ se ad miscere significet Prope
finẽ aut̃ epistolȩ de his separatĩ tracttibit
quȩ surt in morib Et illud breuit̃: hoc
aut̃ diutius. Hec eñ onera pocius imponit
gentib: quoꝵ utilitas in intellectu ẽ. Nã
hȩx om̃u exponunt᷑ xp̃ĩanis ut quid
ualecint tantũ intelligant᷑ et iã facere¬
non cogantur . In obseruationib: aut̃
sinon intelligantur seruitus sola ẽ:
qualis erat in populo iudȩoꝵ et ẽ usq

Expanded text:
menta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum menta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices , et talia caetera. Numquidnam ergo Apostolus ita potest non curare utrum christianus homicida aut moechus sit, an castus atque innocens; quemadmodum non curat utrum circumcisus carne, an praeputiatus sit? Nunc ergo de his operibus maxime tractat, quae sunt in sacramentis, quanquam et illa interdum se admiscere significet. Prope finem autem Epistolae, de his separatim tractabit, quae sunt in moribus: et illud breviter, hoc autem diutius. Haec enim onera potius imponi Gentibus quorum utilitas in intellectu est: nam haec omnia exponuntur Christianis, ut quid valeant, tantum intelligant, non etiam facere cogantur. In observationibus autem, si non intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque
Abbreviated transcription (Latin):
ut hinc eos maxime moueret cũ considera¬
rent quo p̃tio emerit possessionẽ quã in
eis amitebat᷑ ut parũ eẽt gratis eũ mortuũ
quod suꝑius dixerat. Illud eñĩ ita sonat tanqã
non ꝑuenerit ad possessionẽ : ꝓ qua sanguinẽ
dedit Proscripto aut̃ etiã quȩ tenebat
auferuntur: sed hec ꝓscriptio non obẽ
xp̃o: qui etiã sic ꝑ diuinitatẽ dñs ẽ om̃iũ
sed ipsi possessioni quȩ huius gr̃ȩ cultura
caret. Hinc iã incipit demonstrare quẽ¬
ad modũ gr̃a fidei sufficiat ad iustificau¬
dũ sine oꝑib legis: ne quis diceret non
se quidẽ oꝑib legis tantũ hominis iusti¬
ficationẽ tribuere. sed neq tantũ gr̃ȩ
fidei sed ex utroq ꝓsicisci salutẽ Sed
hȩc questio ut diligent̃ tractetur ne quis
fallatur ambiguo scire prius debet opa
legis biꝑtita eẽ. Nã partĩ in sacramentis
partĩ uero in morib: accipiunt᷑. Ad sacra¬

Expanded text:
ut hinc eos maxime moveret, cum consideraut hinc eos maxime moveret, cum considerarent quo pretio emerit possessionem, quam in eis amittebat; ut parum esset gratis eum mortuum, quod superius dixerat. Illud enim ita sonat, tanquam non pervenerit ad possessionem, pro qua sanguinem dedit. Proscripto autem etiam quae tenebat, auferuntur: sed haec proscriptio non obest Christo, qui etiam sic per divinitatem Dominus est omnium; sed ipsi possessioni, quae hujus gratiae cultura caret. 19. Hinc jam incipit demonstrare quemadmodum gratia fidei sufficiat, ad justificandum sine operibus Legis; ne quis diceret non se quidem operibus Legis tantum totam hominis justificationem tribuere, sed neque tantum gratiae fidei, ex utroque autem perfici salutem. Sed haec quaestio ut diligenter tractetur, ne quis fallatur ambiguo, scire prius debet opera Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacra
Abbreviated transcription (Latin):
scipsũ ꝓme non irritã facio grãm dĩ : ut
dicã ꝑ legẽ ẽẽ iustitiã. Nã si ꝑ legẽ iustitia :
ergo xp̃s gratis mortuus ẽ idẽ sine causa
mortuus ẽ quando ꝑ legẽ id ẽ ꝑ oꝑa legis
quib: iudȩi confidebant posset cẽ iusticia
in hominib:. Gratis aut̃ mortuũ xp̃m nec
bant haberi. Non ergo recte ꝑ illa legis oꝑa
dicit Ostulti galathe quis uos fascinauit
Quod non recte diceret᷑ de his qui nunqã
ꝓfecissent sed dehis qui ex ꝓfecto defecis¬
his utiq auferentib em dnmq inde
expellentib qui ex grã fidei ꝑ quã xp̃s
possidet gentes ad legis oꝑaͦ qui credide¬
rant reuocabant : xp̃o auferendo possessionẽ
suã idẽ eos in quib iure grȩ fidciq: in¬
habitabat. Quod in ipsis galathis accidisse
uult uideri apłs. Nã ad hoc ꝑtinet quod ait
ante quorũ oculos. Quid eñĩ tã ante oculos
coꝵ contigit᷑ quã quod in ipsis contigit: Cũ aut̃

Expanded text:
seipsum pro me; non irritam facio gratiam Dei, ut seipsum pro me; non irritam facio gratiam Dei, ut dicam per Legem esse justitiam. Nam si per Legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est: id est, sine causa mortuus est, quando per Legem, id est per opera Legis quibus Judaei confidebant, posset esse justitia in hominibus. Gratis autem mortuum Christum nec e volebant haberi. Non ergo recte per illa Legis opera dicit, O stulti Galatae, quis vos fascinavit? Quod non recte diceretur de his qui nunquam profecissent, sed de his qui ex profectu defecishis utique auferentibus eam, Dominumque inde expellentibus, qui ex gratia fidei per quam Christus possidet Gentes, ad Legis opera eos qui crediderant revocabant, auferendo illi possessionem suam, id est, eos in quibus jure gratiae fideique inhabitabat. Quod in ipsis Galatis accidisse vult videri Apostolus: nam ad hoc pertinet quod ait, Ante quorum oculos. Quid enim tam ante oculos eorum contigit, quam quod in ipsis contigit? Cum autem
Abbreviated transcription (Latin):
ei coercendo lex imponenda sit. Quod aut̃
nunc uiuo inquit carnẽ quia non posset
dicere xpm adhuc mortalit̃ uiuere uita
eñĩ in carne mortalis ẽ: in fide inquit uiuo
filii dĩ : ut etiã sic xp̃s uiuat in credente
habitando in interiore homine ꝑ fidẽ ut
postea ꝑ speciẽ implecit eũ cũ ab sortũ fuerit
mortale auita. ut aut̃ ostenderet quod uiuit
in illo xp̃s et quod in carne uiuens infide
uiuit filii dĩ non meriti sui eẽ sed grȩ̃ ipsius:
qui me inquit dilexit & tradidit seipsum ꝓ
me. Pro quo utiq nisi ꝓpeccatore ut eum
iustificaret: Et dicit hec qui iudȩus natus
et educatus erat et abundantius ȩmulator
extiterat paternarũ suarũ traditionũ
Ergo et siꝓtalib se tradidit xp̃s: etiã ipsi
peccatores erant Non ergo meritis iusti¬
tiȩ suȩ datũ dicant: quod non opus erat
iustis dari. Non enĩ ueni uocare iustos sed
catores. Si ergo xp̃s me dilexit et tradidit

Expanded text:
ei coercendo Lex imponenda sit. Quod autem nunc vivo, inquit, in carne; quia non posset dicere Christum adhuc mortaliter vivere, vita autem in carne mortalis est; in fide, inquit, vivo Filii Dei: ut etiam sic Christus vivat in credente, habitando in interiore homine per fidem , ut postea per speciem impleat eum, cum absorptum fuerit mortale a vita . Ut autem ostenderet quod vivit in illo Christus, et quod in carne vivens in fide vivit Filii Dei, non meriti sui esse, sed gratiae ipsius: Qui me, inquit, dilexit, et tradidit seipsum pro me. Pro quo utique, nisi pro peccatore, ut eum justificaret? Et dicit hoc qui Judaeus natus et educatus erat, et abundantius aemulator exstiterat paternarum suarum traditionum. Ergo si et pro talibus se tradidit Christus, etiam ipsi peccatores erant. Non ergo meritis justitiae suae datum dicant, quod non opus erat justis dari. Non enim veni vocare justos, aitcatores. Si ergo Christus me dilexit, et tradidit
Abbreviated transcription (Latin):
elem̃tis fucrunt iudȩi: cũ illis ꝑ legem
quã acceperunt. unus dĩ qui fecit cȩlũ
& terrã colendis commendaret᷑ sed po¬
test eẽ alius exitus capituli: ut cũ su-¬
perius legẽ pedagogũ fecerit. sub quo
erat ille popłs iudcorũ. nunc ꝓcurcitores
et actores dicat elem̃ta mundi subqͥb
seruiebant gentes: ÷ ut filius ille par¬
uulus idẽ popłs ꝓpt̃ unã fidẽ ad unũ
sem̃ abruhȩ ꝑtinens qm̃ et de
ndȩis & de gentib congregatus

Expanded text:
i fuerint Judaei, cum illis per Legem quam acceperunt, unus Deus qui fecit coelum et terram, colendus commendaretur. Sed potest esse alius exitus capituli hujus, ut cum superius Legem paedagogum fecerit , sub quo erat ille populus Judaeorum; nunc procuratores et actores dicat elementa mundi, sub quibus serviebant Gentes: ut filius ille parvulus, id est populus propter unam fidem ad unum semen Abrahae pertinens, quoniam et de Judaeis et de Ge
Abbreviated transcription (Latin):
ñ .ẽ. necesse. Neq enĩ debeo ingratus
existere. Uerũ ille sapiens aut hec negligit.
aut siꝑ fecta dialectica ipsa scientia ueritatis
.ẽ. sic illeĩnouit ut istoꝵ m̃dacissimã calunniã

Expanded text:
non est necesse; neque enim debeo ingratus non est necesse; neque enim debeo ingratus exsistere. uerum ille sapiens aut haec neglegit aut, si perfecta dialectica ipsa scientia ueritatis est, sic illam nouit, ut istorum mendicissimam calumnia
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ꝑ repugnantiã uł disiunctionẽ ames
enuntiata. hanc habere naturã. ut cũ au¬
ferunt᷑ cetera siue unũ siue plura s̃. restoe
aliqͥd qđ eoꝵ ablatione firmet᷑. docuit etũ
me cũ dere constat. ꝓpt̃ qͣm uerba dcunt᷑.
deuerb̾ ñ debere cõtendi. & qsqͥs id faciat
sĩ imꝑitia faciat. docendũ. eẽ si malitia:
deserendũ. si doceri ñ potest: monendũ it
aliqͥd aliud potius agat. qͣm tẽpus in suꝑ¬
fluis oꝑamq consumat. si ñ opteꝑat. ne¬
gligendũ. De captiosis aũ atq fallacibus
ratianculis. breue p̃ceptũ. ẽ. Si male conceden¬
do inferunt᷑: ad ea que concessa sunt eeͥ rede¬
undũ. Si uerũ falsũq inuna cõclusione con¬
fligunt: accipiendũ inde qđ intelligit᷑. qđ
explicari ñ potest relinquendũ. Siau mođ
in aliquib reb latet penitus hominẽ. scien¬
cienam eiꝰ ñ eẽ querendã. Nȩc qͥdẽ habeo
adialetica &e alia multa que cõmemorare

Expanded text:
quae per repugnantiam uel disiunctionem a me sunt quae per repugnantiam uel disiunctionem a me sunt enuntiata, hanc habere naturam, ut, cum auferuntur cetera, siue unum siue plura sint, restet aliquid, quod eorum ablatione firmetur. docuit etiam me, cum de re constat, propter quam uerba dicuntur, de uerbis non debere contendi, et quisquis id faciat, si imperitia faciat, docendum esse, si malitia, deserendum, si doceri non potest, monendum, ut aliquid aliud potius agat, quam tempus in superfluis operamque consumat, si non optemperat, neglegendum. de captiosis autem atque fallacibus ratiunculis breue praeceptum est: si male concedendo inferuntur, ad ea quae concessa sunt esse redeundum; si uerum falsumque in una conclusione confligunt, accipiendum inde quod intellegitur, quod explicari non potest relinquendum; si autem modus in aliquibus rebus latet penitus hominem, scientiam eius non esse quaerendam. haec quidem habeo a dialectica et alia multa, quae commemorare
Abbreviated transcription (Latin):
hic fortassis mͥ aliqͥs dicat. Soles ꝑde tu stulte
quid noueris an dedialectica nihil scire potu¬
isti : Ego uͦ plura qͣm dequa uis parte philoso¬
phie. nã pͥmo illas om̃s ꝓpositiones quib
supͣ usus sũ ueras. eẽ. ista me docuit. dȩinde
ꝑ ista noui alia multa uera. sed multa sunt
numerate si potestis. Si quattuor inmundo
ȩlementa s̃ ñ sunt quinq. Si sol unus est:
non st̃ duo. Non potest una anima & mo¬
ri & eẽ inmortalis. Non potest homo simul
& beatus ⁊ miser eẽ. Non hic & sol lucet &
nox ẽ. Aut uigilamus ic̃ aut dormimus.
Aut corpus. ẽ. qđ mͥ uidẽ uideor. aut ñ ẽ.
corpus. Hȩc & alia multa que cõmemora¬
re longissimũ. ẽ. ꝑ istã didici uerã eẽ. quo¬
qͦmodo se habeant sensus nr̃i inse: ipsa uͦ
docuit me. sicuiꝰ eoꝵ que ꝑ conexionẽ mͦ
ꝓposui. Pars ante cedens assumpta fuerit.
trabere necessario id qđ ãnexũ. ẽ. La uͦ

Expanded text:
hic fortassis mihi aliquis dicat: \'soles prodere tu stulte, hic fortassis mihi aliquis dicat: \'soles prodere tu stulte, quid noueris, an de dialectica nihil scire potuisti?\' ego uero plura quam de quauis parte philosophiae. nam primo illas omnes propositiones, quibus supra usus sum, ueras esse ista me docuit. deinde per istam noui alia multa uera. sed quam multa sint, numerate, si potestis: si quattuor in mundo elementa sunt, non sunt quinque; si sol unus est, non sunt duo; non potest una anima et mori et esse inmortalis; non potest homo simul et beatus et miser esse; non hic et sol lucet et nox est; aut uigilamus nunc aut dormimus; aut corpus est, quod mihi uidere uideor, aut non est corpus. haec et alia multa, quae comme>;morare longissimum est, per istam didici uera esse, quoquo modo sese habeant sensus nostri, in se ipsa uera. docuit me, si cuius eorum, quae per conexio nem modo proposui, pars antecedens assumpta fuerit, trahere necessario id, quod annexum est, ea uero,