comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
operum perfectio. E ic ordo in ueteri
testam̃to a tribu leui habuit exordiũ.
P recepit enim dñs moysi. ut post
ordinationem aaron & filioꝵ erus
rursus tribus leui ad diuiui cultus
ministeria ordinaretur. & cõsecrare¬
tur dño. & seruirent ꝑro ifrahel
coram aaron & filiis eius. in taber.¬
naculo dei. ipsiq gestarent archam.
& tabernaculum & omnia uaza
eius. & in circuitu tabernaculi ipsi
castra constituerent. & in transpor¬
tando tabernaculo ipsi deponerent.
rursus ipsi cõponerent. Auiginti
autem aunis c supra iussi sunt
seruire in tabernaculo. quam regu¬
mento constituerunt. quoniam hec
ȩtas adportanda onera robusta est.
quod illi ordini amoyse institutũ
est. quod etiam in nouo testamento
representatur. cum diaconib super
sinistrum humerũ stola ponitur.
& casula in dieb ierunii suꝑ eundẽ
humerum complicatur. quia quic¬
quid laboris oe sustinentie in hac
uita toleramus. tãquam in sinistra

Expanded text:
operum perfectio. Hic ordo in Veteri operum perfectio. Hic ordo in Veteri Testamento a tribu Levi habuit exordium. Praecepit enim Deus Moysi ut post ordinationem Aaron et filiorum ejus, rursus tribus Levi ad divini cultus ministeria ordinaretur, et consecraretur Domino, et servirent pro Israel coram Aaron et filiis ejus in tabernaculo Dei; ipsique gestarent arcam et tabernaculum, et omnia vasa ejus, et in circuitu tabernaculi ipsi castra constituerent, et in transportando tabernaculo ipsi deponerent, rursusque ipsi componerent. A viginti autem annis et supra jussi sunt servire in tabernaculo. Quam regumento constituerunt, quoniam haec aetas ad portanda onera robusta est, quod illi ordini a Moyse institutum est. Quod etiam in Novo Testamento repraesentatur, cum diaconis supra sinistrum humerum stola ponitur, et casula in diebus jejunii super eumdem humerum complicatur; quia quidquid laboris et sustinentiae in hac vita toleramus, tanquam in sinistra
Abbreviated transcription (Latin):
conra tant. legen obseruent continentiȩ
sicut seriptum est. Nundamins qui
prris uuisa dñ. Nn in templo dĩi obla¬
tienes suscipiunt apopulis. Ad istoꝵ etiã¬
ꝓussionem pertinet. tantum de oblatio¬
nib ponere in altari. quantum suffice¬
re possit populo dei. Similiter ipsi cor¬
porales. pallas. & substratoria laua
it & aquam in baptismũ uergere de¬
bent. Urccum quoq & aque manile
& manutergium tenere episcopo &
presbitero. & leuitis pro lauandis ante
altare manib aquam prebere. Hi cũ
ordmantur. sicut sacerdotes .e leuite
manus impositionem non accipiunt.
sed tantum calicem uacuum. & patẽ¬
nam uacuam de manu episcopi. De
manu uero archidiaconi urccolum cũ
leuita tractaturi diuma sacramenta.
Hoc officio dñs usus est. quando facta
cena cum discipulis linteo se precuixit.
& inittens aquam in peluem pedes di¬
scipuloꝵ. lauit. & linteo extersit:
ordo sexto sequit᷑
loco. nou sine aliqͦ
senaru iisterio.
in quo ꝓpter perfectionem sui iguisiat᷑¬

Expanded text:
nt continentiae, sicut scriptum est: Mundamini qui fertis vasa Domini . Hi in templo Domini oblationes suscipiunt a populis. Ad istorum provisionem pertinet tantum de oblationibus ponere in altari, quantum sufficere possit populo Dei. Similiter ipsi corporales pallas et substratoria lavare, et aquam in baptisterium vergere debent; urceum quoque et aquam, manile et manutergium tenere, episcopo et presbytero, et levitis, pro lavandis manibus ante altare aquam praebere. Hi cum ordinantur sicut sacerdotes et levitae manus impositionem non accipiunt, sed tantum calicem vacuum et patenam vacuam de manu episcopi. De manu vero archidiaconi urceolum cum levita tractaturi divina sacramenta. Hoc officio usus est Dominus, quando facta coena cum discipulis linteo se praecinxit, et mittens aquam in pelvim pedes discipulorum lavit, et linteo extersit .ordo sexto sequitur loco, non sine aliquo senarii mysterio, in quo propter perfectionem sui significat
Abbreviated transcription (Latin):
nio quarti mensis. & septimi. & deci¬
mi. & inicii quadragesimalis. ac me¬
diane quadragesime. die sabbati cirea
uespera iqunio celebrato. Quando uero
episcopus ordinationes faccre disponit
omnes qui ad lancrum ministerium
accedere uolunt. feria quarta ante ipsã
ordinationem euocandi sunt̃ ad quita¬
tem una cum presbiteris qui eos pre¬
sentare ilebent. T une ergo erscorus¬
eligere debet clatere suo sacerdotes. &
alios prudentes uiros legis diuine gia
ros. & exercitatos in ecclesiastlet sanc¬
tionib. qui ordinandoꝵ & uitam
& scientiam. sine fauoris gratia. aut
mnuneris cupiditate. scđm ueritatem

Expanded text:
nio quarti mensis et septimi, et decinio quarti mensis et septimi, et decimi, et initii quadragesimalis ac medianae quadragesimae die Sabbati circa vesperam jejunio celebrato. Quando vero episcopus ordinationes facere disponit, omnes qui ad sacrum ordinem accedere volunt, feria quarta ante ipsam ordinationem evocandi sunt ad civitatem, una cum presbyteris qui eos praesentare eligere debet sacerdotes, et alios prudentes viros, gnaros legis divinae, et exercitatos in ecclesiasticis sanctionibus, qui ordinandorum et vitam et scientiam sine favoris gratia, aut muneris cupiditate, secundum veritatem
Abbreviated transcription (Latin):
ricoꝵ. idicere debeat. ordoq & modus
piallendi in choro. ꝓ sollempnitate &
tempore. ordinatio quoq pro lumina¬
rib deportandis. Si quid enim necessa¬
rium est pro reparatione bassilicaꝵ. que
sunt in urbe. ipse denuntiat sacerdori.
E pistolas criscopi pro dib ieiunioꝵ
parrochianis per hostiarios dirigit. clcricos
quos delinquere cognoscit. ipse distru¬
git. quos uero emendare non ualet.
coꝵ excessum ad agnitionem episcopi
aciert. Basiłcarios iste constiturt. &
matriculas ipse disponit. Quando
autem primicerius absens est. ca quȩ
p̃dicta sunt iste exquirit. qui ei aut
longe est ꝓximui. aut cruditione his
explendis certis certus.
De thesaurario
Othesaurarium
pertinet hostiarii bassili¬
licaꝵ ordinatio. incensi
preparatio. cura crismatis conficienddi
cura baptisterii ordinandi. preparatio
autem saeras. scilicet
non nisi certis temporib ficri debere
sancti patres decreuerunt. ia est ieru¬

Expanded text:
ricorum dicere debeat. Ordo quoque et modus ricorum dicere debeat. Ordo quoque et modus psallendi in choro pro solemnitate et tempore. Ordinatio quoque pro luminaribus deportandis, si quid etiam necessarium est pro reparatione basilicarum, quae quales sunt in urbe, ipse denuntiat sacerdoti. Epistolas episcopi pro diebus jejuniorum parochianis per ostiarios dirigit. Clericos quos delinquere cognoscit, ipse distringit; quos vero emendare non valet, eorum excessum ad agnitionem episcopi defert. Basilicarios ipse constituit, et matriculas ipse disponit. Quando autem primicerius absens est, ea quae praedicta sunt ille exquirit, qui ei aut lege est proximus, aut eruditione his explendis certus. CAP. XIX. De thesaurario. Ad thesaurarium pertinent ostiarii, basilicarum ordinatio, incensi praeparatio, cura chrismatis conficiendi, cura baptisterii ordinandi, praeparatio autem sacras, scilicet non nisi certis temporibus fieri debere sancti Patres decreverunt, id est jeju
Abbreviated transcription (Latin):
ISUNT̃ osornes
& ministeria clericoꝵ. quę
tam̃ auctoritate pontifica¬
li marchidiaconi eura &e
primicerii ac thesaurarii aiuidunt᷑
x leuitis. ad quem ista pertinent mi¬
nisteria. Sollicitudo parrochiaꝵ &
ordinatio. & uirga. ail eius ꝑtinent
curam: ꝓ reparandis diocesianis basi¬
licis. ipse suggerit sacerdoti. & ipse
inquirit parrochias cum iussione
episcopi. & ornamenta ud res basilica
uel parrochiaꝵ. gesta libertatum
ecelesiasticaꝵ. qriscopo idem refert. Col¬
lectam peccuniam de cõmunione is¬
se accipit. & episcopo defert. & cites
quedam episcopalis ꝓuidentiȩ minste¬
ria sub episcopo quali in partem cust
aluocatus. in causis ecclesiasticis exa¬
minandis dispensat.
pertinent acoliti. cxorei¬
ste. lectores. atq psalni¬
ste. id est cantoies. Sig¬
num quoq dandum pro osffitio elefi¬
c& ꝓ uite honestate. & officium.¬
e iciponsoria & peragendi sollicite.
lectiones. benedictiones. psalmum. lau¬
des. osfcrtorium.  responsoria quis de¬

Expanded text:
sunt ordines et ministeria clericorum. Quae tamen in auctoritatem pontificalem, in archidiaconi curam, et primicerii ac thesaurarii sollicitudet levitis, ad quem ista pertinent ministeria. Sollicitudo parochiarum et ordinatio, et jurgia ad ejus pertinent curam. Pro reparandis dioecesanis basilicis ipse suggerit sacerdoti, ipse inquirit parochias cum jussione episcopi, et ornamenta vel res basilicarum, vel parochiarum; gesta libertatum ecclesiasticarum episcopo idem refert, collectam pecuniam de communione ipse accipit et episcopo defert, et caetera quaedam episcopalis providentiae ministeria sub episcopo quasi in partem curae advocatus, in causis ecclesiasticis examinandis dispensat. pertinent acolythi, exorcistae, lectores atque psalmistae, id est cantores. Signum quoque dandum pro officio clericorum, pro vitae honestate, et officium cantandi peragendi sollicite: lectiones, benedictiones, psalmos, laudes, offertorium et responsoria: quis cle
Abbreviated transcription (Latin):
dioꝵ. hominũ ad intelligendũ. & ora
ail consitendum. ut expuso demone sc̃s
spiritus uas suuni recipiat. Similiter
hoc officium echibuit. quando de maria
acoliti qui latine
dicuntur ceroferarii. quia accensos cereos
defererunt dum legitur euangelium.
uel dum offertur sacrifiqum. non ut
tenebras huius aeris illuminent. sed
ob hoc ut sicut uisibile lumen manib
gestant. ita opera lucis. ꝓximis ostendãt.¬
& more lucis errantib uiam in tenebrĩ
salpantib dicatum prebeant. Hii cũ
ordinantur postquam edocti fucrint
ab episcopo. qualiter in effitio suo ageri
debeant. accipiunt ab archidiacono
ceroferariũs id est candelabrum cum
cereo. ut sciant se ad accendenda lu¬
minaria mancipari. Accipiunt &
urceolum uacuum ad infundendum
uium in calicem quo consecrandus
ast sanguis xp̃i ubi fit cõmemoratio sangui¬
nis de xp̃i latere profluentis. & aque inde
precedentis. que duo ideo in calice cõmi¬

Expanded text:
diorum hominum, ad intelligendum, et ora diorum hominum, ad intelligendum, et ora ad confitendum, ut, expulso daemone, Spiritus sanctus vas suum recipiat. Similiter hoc officium exhibuit, quando de Maria acolythi, qui Latine dicuntur ceroferarii, quia accensos cereos deferunt, dum legitur evangelium, vel dum offertur sacrificium. Non ut tenebras hujusmodi aeris illuminent, sed ob hoc ut sicut visibile lumen manibus gestant, ita opera lucis proximis ostendant, et more lucis, errantibus viam in tenebris palpantibus ducatum praebeant. Hi cum ordinantur postquam edocti fuerint ab episcopo qualiter in officio suo agere debeant, accipiunt ab archidiacono ceroferarium, id est candelabrum cum cereo, ut sciant se ad accedenda luminaria mancipari. Accipiunt et urceolum vacuum ad infundendum vinum in calicem, quo consecrandus est sanguis Christi, ut sit commemoratio sanguinis de Christi latere profluentis, et aquae inde procedentis. Quae duo ideo in calice commi
Abbreviated transcription (Latin):
queq posterius sunt ab esdra disper¬
tita. Leguntur enim sub es tra fussse
auctores templi filii seruoꝵ. salomo¬
uis. qui actum templi tocius sub custo¬
dia sua haberent. aut sacris oblatio¬
nib descruirent. & cum fuissent ex
ordine & miusterio templi. longe
tamen fuerunt ab officio altaris dei.
Neq enim psalmistis. id est cantorib
nec ostiariis. nec sacroꝵ seruss attin¬
gere licebat ad uictimas altaris. nisi
tantu̾modo leuitis. Quasi ergo aue¬
tores quidam spiritales templi dei
exorciste sunt. in populo dei. qui de
substantia dñi sui sibi in donis spi¬
ritalib tradita. ita spiritalib edifi¬
ciis dilapła restituant. & reparent.
dissipata. E xoitistas sigificat apo¬
stolus cum dicit. Nũquid omnes
donationem habart sanalionum:
Foc officio usus en dr̃s quando
saliua sua tetigit aures  tinguam
surdi & muti dicens. E ffera qued
est aclaperire. Foc exemylo nos deccus
s̃piritualit aperire debere aures precor¬

Expanded text:
Quae posterius sunt ab Esdra disperQuae posterius sunt ab Esdra dispertita. Leguntur enim sub Esdra fuisse actores templi filii servorum Salomonis, qui actum templi totius sub cura sua haberent; aut sacris oblationibus deservirent. Et cum fuissent ex ordine in ministerio templi, longe tamen fuerunt ab officio altaris Dei. Neque enim psalmistis, id est cantoribus, nec ostiariis, nec sacrarum servis attingere licebat ad munera altaris, nisi tantummodo levitis. Quasi ergo actores quidam spirituales templi Dei exorcistae sunt in populo Dei, qui de substantia Domini sui sibi in donis spiritualibus tradita, in spiritualibus aedificiis dilapsa restituant, et reparent dissipata. Exorcistas significat Apostolus cum dicit: Nunquid omnes donationes habent sanationum? Hoc officio usus est Deus quando saliva sua tetigit aures et linguam surdi et muti, dicens: Ephpheta, quod est adaperire ; hoc exemplo nos docens spiritualiter aperire debere aures praecor
Abbreviated transcription (Latin):
libtum Usaie ꝓphetȩ aperiens distine¬
te ad intelligendum legit. Spiritus
dñi suꝑ me. euangelizare pauperib
misit me. Ex quo lectorib intelligi
datur. quia gratia spirituali clarere
debent. qui populo uerbum dei an
qui super catecu¬
minos facunt sa¬
cramentum apertionis. & habent
spiritale unperium suꝑ spiritus im¬
inuudos. ut cos de corporib obsessis
eiciant. Debet autem habere sp̃m
mundum. qui spiritib inmundis
imperat. ut uita ab officio non di¬
scordet. & maliguum quem per
acceptum officium cepellit de corpo¬
ie alieno. ꝑ munditiam uite expel¬
lat de corde suo. Eł ii cum ordinan¬
tur accipiunt de manu episcopili¬
brum exorcismeꝵ. & dicitur eis.
Accipite. & memorie cõm̃date.
& habetete potestatem imponendi ma¬
nus super energuminos siue catecumi¬
nos. E xorciste mordine & minssterio
uelelie constitiiti sunt. scdm̃ officia que
in templo salomonis erant disposita.

Expanded text:
librum Isaiae prophetae aperiens, distinclibrum Isaiae prophetae aperiens, distincte ad intelligendum legit: Spiritus Domini super me evangelizare pauperibus misit me . Ex quo lectoribus intelligi datur, quod gratia spirituali clarere debent, qui populo verbum Dei annqui super catechumenos faciunt sacramentum apertionis, et habent spirituale imperium super spiritus immundos, ut eos de corporibus obsessis ejiciant. Debet autem habere spiritum mundum qui spiritibus immundis imperat, ut vita ab officio non discordet, et malignum quem per acceptum officium expellit de corpore alieno, per munditiam vitae expellat de corde suo. Hi cum ordinantur accipiunt de manu episcopi librum exorcismorum, et dicitur eis: Accipite et memoriae commendate, t habetote potestatem imponendi manus super energumenos, sive catechumenos. Exorcistae in ordine et ministerio Ecclesiae constituti sunt secundum officia quae in templo Salomonis erant disposita.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpheticas &e apostolicas lectiones recitan:¬
di. Eł ii quidem qui adhunc gradum
ꝓmouentur. litteraꝵ scientia debent
esse iustructi. ut eoꝵ. que legunt sen¬
sum intelligant. iu ꝓnuntiatione uim
accentuum agnoscant. distincte legãt.
ne in confusione ꝓnuntiationis intellee¬
tum auditorib tollant. considerẽt
quid sit indicatiue legendum. quid
sub interrogatione ꝓnuntiandum.
ubi sit in eratione distinctio facienda.¬
seruata intellectum conturbant.
& gramaticoꝵ tipum gerentes. ad
irrisiouem ꝓuocant. Uox lectoris
aurib & cordi consulere debet. N̾
oculis uel moti uel gestu indiscipli¬
nato spectatores magis ex se ipso faciat
quam auditores. eque effractum &
fenineum. quam agrestem & rusti¬
cum sonum deuitans. Lectores enĩ
ul precones. uel ꝓclamatores uocã¬
bantur. quia in populo uocem faqũt.
E oc officum dñs in ꝓpria ꝑsona
ostendit. quando in medio seniorũ

Expanded text:
propheticas et apostolicas lectiones recitanpropheticas et apostolicas lectiones recitandi. Hi quidem qui ad hunc gradum promoventur litterarum scientia debent esse instructi ut eorum quae legunt sensum intelligant; in pronuntiatione vim accentuum agnoscant, distincte legant, ne confusione pronuntiationis intellectum auditoribus tollant. Considerant quid sit indicative legendum, quid sub interrogatione pronuntiandum, ubi sit in oratione distinctio, vel media distinctio facienda,servata intellectum perturbant, et grammaticorum typum gerentes ad irrisionem provocant. Vox lectoris auribus et cordi consulere debet, non oculis, ne motu vel gestu indisciplinato spectatores magis ex seipso faciat, quam auditores, aeque effractum et femineum quam agrestem et rusticum sonum devitans. Lectores enim olim praecones vel proclamatores vocabantur, quia in populo vocem faciunt. Hoc officium Dominus in propria persona ostendit, quando in medio seniorum
Abbreviated transcription (Latin):
conuersari. ad sugestionem archidia co¬
ni tradit ei episcopus claues ȩcclesie de
altario dicens ei. Sic age. quasi reddi¬
turus deo rationem pro his reb que his
lauib reduduntur. Eł oc offiqum
dñs in sua ꝑsona suscepit. quando fla¬
gello de funiculis facto uendentes &
ementes de templo eiecit. Ipse quipye
ostiarius dicit. Ego sum ostium. ꝑ me
qui formam ce mi¬
tium aꝓphetis acce¬
pit. Sunt enim
lectoris qui uerbum dei populis an¬
nuntiant. quib dicitur. clama ne
cesses. quasi tuba exalta uocem tuã.
Fii cum ordinantur. primum de
uita ipsoꝵ & fide & ingenio ep̃s
ad populum uerbum facit. deuide
eis uidente populo ab episcopo tra¬
ditur codex diuinaꝵ lectionũ. & dicit᷑
cis. Accipite & estote uerbi dei rela¬
tores. abituri si fideliter. & utiliter un¬
pleueritis officium cum his qui uerbum
dei minsstrauerunt. Ex hinc ergo pote¬
statem habent in ecclesia coram populo

Expanded text:
conversari, ad suggestionem archidiacoconversari, ad suggestionem archidiaconi tradit ei episcopus claves Ecclesiae de altario dicens ei: Sic age quasi redditurus Deo rationem pro his rebus quae his clavibus recluduntur. Hoc officium Dominus in sua persona suscepit, quando flagello de funiculis facto vendentes et ementes de templo ejecit. Ipse quippe ostiarius dicit: Ego sum ostium. Per mqui formam et initium a prophetis accepit. Sunt enim lectores qui Verbum Dei annuntiant, quibus dicitur: Clama ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam . Hi cum ordinantur primum de vita ipsorum, et fide, et ingenio, episcopus ad populum Verbum facit; deinde eis vidente populo ab episcopo codex traditur divinarum lectionum, et dicitur eis: Accipite et estote Verbi Dei relatores, habituri si fideliter et utiliter impleveritis officium partem cum his qui verbum Dei ministraverunt. Ex hoc ergo potestatem habent in Ecclesia coram populo
Abbreviated transcription (Latin):
episcopi sunt ordinati. ubi uero archi¬
flãmines dispositi fuerant. archiepi¬
scopi successerunt. Lege librum
clementis pape. illic inuenies quo mͦ
beatus petrus per diuersa orbis terraꝵ
loca principes ecelesiaꝵ disponi consti¬
turt. Septem ergo spiritualiũ officioꝵ
gradus ꝓuide in scã ȩcclesia scđ̃m sep¬
tiformem gram distributa sunt. quȩ
habens. omnia in semetipso exhibuit.
& corpori suo ȩcclesiȩ imitanda reli¬
quit. cuius iysius sp̃s participationẽ
concessit. De hostiarus.
NC̃ ERHOS SePTEM
gradus spiritalis officii. primꝰ
est eoꝵ qui ostiarii aicuntur.
qui in ueteri testamento olim
ianitores uocabantur. Ad offi¬
qum ostiarii pertinent claues
ccelesie ut claudat & aperiat horis
competentib templum dei. & omnia
que sunt intus extraq custodiat.
fideles recipiat. excomunicatos &e infide¬
les eit iat. Eł ostiarius cum ordinatur.
postquam ab archidiacono instructus
fuerit. qualiter in templo dei debeat

Expanded text:
episcopi sunt ordinati. Ubi vero archiepiscopi sunt ordinati. Ubi vero archiflamines dispositi fuerant, archiepiscopi successerunt. Lege librum Clementis, illic invenies quomodo beatus Petrus per diversa orbis terrarum loca principes ecclesiarum disponi instituit. Septem ergo spiritualium officiorum gradus proinde in sancta Ecclesia secundum septiformem gratiam distributi sunt, quos habens, omnia in semetipso exhibuit; et corpori suo, id est Ecclesiae imitanda reliquit, cui ipsius spiritus participationem concessit. CAP. VI. De ostiariis. Inter hos septem gradus spiritualis officii primus est eorum qui ostiarii dicuntur, qui in Veteri Testamento olim janitores vocabantur. Ad officium ostiarii pertinent claves ecclesiae, ut claudat et aperiat horis competentibus templum Dei, et omnia quae sunt intus extraque custodiat, fideles recipiat, excommunicatos et infideles ejiciat. Ostiarius cum ordinatur postquam ab archidiacono instructus fuerit, qualiter in domo Dei debeat
Abbreviated transcription (Latin):
gradensis dictus est. nisi forte scđm pro¬
prietatem linguaꝵ. idem ipsi alibi pa¬
triarche. alibi prunates apellati sunt.
Post hos om̃s sequitur sumus pontifee.¬
quem papam. id est patrem consuctu¬
do ecclesiastica nominare instituit.
Fic est princizalis e maximus sedis apłicȩ
in xcelesia romana succelsor. unde &
ipsum speti aliter apostolicum. sc̃a eccle¬
sia nominare consueuit. Cui uice
setri principis apostoloꝵ. presidenti.
omiis uelesiasticus ordo obtemperare
dobet. Qui solus prerogatiua diguita¬
tis elaues habet ligandi omnia. & sol¬
uenili suꝑ terram. Isti ergo sacri ordi¬
nes diuersis locis per orbem terraꝵ. qua¬
cumq sc̃ẽ ecclesie corpus diffusum est
disponuntur. non solis uoluntaria or¬
dinatione syritalium patrum. sed
ex ipso quoq gentilitatis usus uenienti
ratione assumpta. In illis siquidem ei¬
uitatib ubi olim gentiles flãmines
suos constituere consueuerant. ibi nũe

Expanded text:
Grandensis dictus est, nisi forte secundum proGrandensis dictus est, nisi forte secundum proprietatem linguarum iidem ipsi alibi patriarchae; alibi primates appellati sint. Post hos omnes sequitur summus pontifequem papam, id est Patrem patrum consuetudo ecclesiastica nominare instituit. Hic est principalis et maximus sedis apostolicae in Ecclesia Romana successor, unde et ipsum specialiter apostolicum sancta Ecclesia nominare cousuevit. Cui vice Petri principis apostolorum praesidenti, omnis ecclesiasticus ordo obtemperare debet, qui solus praerogativa dignitatis claves habet ligandi omnia et solvendi super terram. Isti ergo ordines sacri diversis locis per orbem terrarum quacunque sanctae Ecclesiae corpus diffusum est disponuntur: non solum voluntaria ordinatione spiritualium Patrum, sed ex ipso quoque gentilitatis usu convenienti ratione assumpta. In illis siquidem civitatibus ubi olim gentiles flamines suos constituere consueverant; ibi nunc
Abbreviated transcription (Latin):
comunionem intrinsccus sacramenti
di. quod tamen a principio non ita su¬
isse dicunt. Monachi quippe & here¬
mum habitantes. elim prelbiteros ha¬
buisse leguntur.
De septem ordinibus sacris.
igitur signaculum
elerici corona est. qua
in partẽ ininisterii
sacri consignatur.
Sccuntur deuide seytem graduũ
promotiones: in quib ꝑ spiritalen
potestatem alitiusis semꝑ ad sacra
tractanda contendit. Primus
gradus est ostiarioꝵ. Sed̃s latoꝵ.
Tertius cxorcistaꝵ. Quartus
acolitoꝵ. Quintus subdlaconoꝵ. Sex¬
tus diaconoꝵ. Septimus presbiteroꝵ.
Hii gadus dispares in eodem ordine
habet̃ dignitates. Nam post sacrdotes
eltieres sunt princires sacerdotum. id est.
criscopi. supra ques sunt iterum archi¬
cpiscopi. & supra illos qui dicuntur
primates. supira quos quidam patriar¬
chas continere uolunt. Alii cosdẽ prima¬
tes & ratriarchas dicunt. Nos tantũ
quattuor ex autentico ecclesiȩ usu patri¬
archas nominatos inuenimus. id est

Expanded text:
communionem sacramenti Dei, quod tamen principio non ita fuisse dicunt. Monachi quippe et eremum habitantes olim presbyteros habuisse leguntur. CAP. V. De septem gradibus sacris. igitur signaculum clerici corona est, quo in partem ministerii sacri consignatur. Sequuntur deinde septem graduum promotiones, in quibus per spiritualem potestatem altius semper ad sacra tractanda conscendit. primus gradus est ostiariorum; secundus lectorum; tertius exorcistarum; quartus acolytharum; quintus subdiaconorum; sextus diaconorum; septimus sacerdotum. Hic gradus dispares in eodem ordine habet dignitates. Nam post sacerdotes altiores sunt principes sacerdotum, id est episcopi. Supra quos iterum sunt archiepiscopi; et supra illos qui dicuntur primates, supra quos quidam patriarchas constituere volunt; alii eosdem primates et patriarchas dicunt. Nos tamen quatuor tantum ex antiquo Ecclesiae usu patriarchas nominatos invenimus. Primum
Abbreviated transcription (Latin):
aquilam in actib apostoloꝵ. primum fe¬
cise legimus. Paulum quoq apostolum
quosdam discipuloꝵ. xp̃i qui in huius¬
modi cultuimilitandi extiterunt. scilicet
ut hoc signo uitia in corde & opere pu¬
lulantia precidenda doceantur.
Quomodo ordines sacri in monachis
sint:
lunt coronam aliqͣn¬
quemadinodum
in ordine monachoꝵ. quib &e ecterlor¬
dignitatis in ecclesia curam suscipere do¬
nec add clerum assumantur: ꝓpterea qͥd
in illis et sacri signaculi. aid indulgentĩ
est. non pro potestate prelationis in
popule dei. sed ne ipso quoq habitu pe¬
quietis suȩ requirere compellantur. Ut¬
gͦ quictiꝰ intrinsecus uiuant. ordines
ininisterii diuini ipsis ꝑ indulgentiam
conceduntur. non ad exercendam p̃latio

Expanded text:
Aquilam in Actibus apostolorum primum feAquilam in Actibus apostolorum primum fecisse legimus. Paulum quoque apostolum et quosdam discipulorum Christi qui in hujusmodi cultu imitandi exstiterunt, scilicet ut hoc signo vitia in corde et opere pullulantia praecidenda doceantur. CAP. IV. Quomodo ordines sacris in monachis sint. lunt coronam aliqquemadmodum in ordine monachorum, quibus et caeteri ordignitatis in Ecclesia curam suscipere, donec ad clerum assumantur. Propterea quod in illis est sacri signaculi, ad indulgentiam est, non pro potestate praelationis in populo Dei, sed ne in ipso quoque habitu poequietis suae requirere compellantur. Ut ergo intrinsecus quietius vivant, ordines ministerii divini per indulgentiam ipsis concedun
Abbreviated transcription (Latin):
intelligendo uerba dei terrenoꝵ. occu¬
ratio. que per capillos significatur nõ
impediat. Postquam autem dericus
factus est. deinceps de stipendiis ecclesie¬
debet sustentari. & sub tutela & cu¬
stodia spiritalium magistroꝵ. scientia
diuina & ecclesiastica disciplina crudi¬
ri. quatinus ad sacros ordines mini¬
sterii diuini cum ratio poposcerit digi¬
ne possit accedere. Nemo ad elerum
assumendus est nisi sub titulo certo.
Qui enim caput non habent acepha¬
li sunt: non clerici.
naz areis exortus esse
rutatur. qui prius
er ine seruato. densq
ob uite continentiam capul radebant.
capillos in igne sacrificii ponebant.
Fine usus a presbittris introductus.
ut qui diuinis cultib mancipati deo
conseerantur. quasi nazarei. ul est sẽi
crine posito inueniantur. sicut ad ihe¬
zechid dicitur. ẽ u fili hominis sũme
tibi gladium accutum. & duc suꝑ caput
tuum &e barbam. F oc etiam in nouo
testamento naz arces illos priscillam &

Expanded text:
intelligendo verba Dei, terrenorum occuintelligendo verba Dei, terrenorum occupatio, quae per capillos significantur, non impediat. Postquam autem clericus factus est debet deinceps de stipendiis Ecclesiae sustentari, et sub tutela et custodia spiritualium magistrorum, scientia divina et ecclesiastica disciplina erudiri, quatenus ad sacros ordines ministerii divini cum ratio poposcerit digne possit accedere. Nemo ad clerum assumendus est, nisi sub titulo certo. Qui enim caput non habent acephali sunt, non clerici. Nazaraeis exortus esse putatur, qui prius crine servato, denique ob vitae continentiam caput radebant, et capillos in igne sacrificii ponebant. Hinc usus ab apostolis introductus est, ut qui divinis cultibus mancipati Deo consecrantur quasi Nazaraei, id est sancti, crine posito inveniantur, sicut ad Ezechielem dicitur: Tu, fili hominis, sume tibi gladium acutum, et duc super caput tuum et barbam . Hoc etiam in Novo Testamento Nazaraos illos Priscillam et
Abbreviated transcription (Latin):
ABET autempo
testas sȩcularis orna¬
menta quedam digni¬
tatis sue. quib et excellentia ordinis
ostenditur. & sacramentũ misterii
siguratur. A nulus ^ armillas bonan¬
PIRIT ALIS :¬
in clerico ordina¬
tur. habens gra¬
dus & ordines
dignitatũ diffe¬
rentes. Primum signaculũ elerici est
corona. qua signatur ad partem sortis
ministerii huini. eui ser uire regnare
est. Corona quippe regale decus signi
Propter hoc igitur co na capitis eleri¬
co in modum coronȩ tondetur. & ip¬
sa capitis sumitas desuper nudatur.
reuelatur. ut per hoc detur intel¬
ligi. quia ad regiam in xp̃o potestatẽ
assumitur. & quia inter ipsum &
dm̃ deinceps uelamen esse uondebet.
ut reuelata facie & mente pura dñi
sui gloriam contempletur. Sumum
capitis: sumum est mentis. Denuda¬
dei non ignarus esse debet. quia nun¬
tus eius est ad populum. Tondent᷑
etiam capilli capitis usq ad oꝑtionem o¬
reuelationem sensuum id est oculorũ
& aurium. ut eum ab audiendo &

Expanded text:
abet autem testas saecularis ornamenta quaedam dignitatis suae, quibus et excellentia ordinis ostenditur, et sacramentum ministerii figuratur. Annulus fidem, armilla bonaSpiritualis in clero ordinatur habens gradus et ordines dignitatum differentes. Primum signaculum clerici est corona, qua signatur ad partem sortis ministerii divini; cui servire regnare est. Corona quippe regale decus signifPropter hoc igitur coma capitis clerico in modum coronae tondetur, et ipsa capitis summitas desuper nudatur et revelatur, ut per hoc detur intelligi, quod ad regiam in Christo potestatem assumitur; et quod inter ipsum et Deum deinceps velamen esse non debet, ut revelata facie, et pura mente Domini sui gloriam contempletur. Summum capitis summum est mentis. DenudaDei non ignarus esse debet, quia nuntius ejus est ad populum. Tondentur etiam capilli capitis usque ad apertionem revelationem sensuum, id est oculorum et aurium ut eum ab audiendo et
Abbreviated transcription (Latin):
cantur. Isti sunt qui in esdra nathanei.
id est in humilitate dño seruientes apel¬
lantur. Ex quoꝵ ordine furt nathanad
qui in euangelio saluatorem confiteri.
x ab ipso meruit laudari dicente dño.
E cce uere israhelita. in quo dolus nonẽ.
fi subseruiunt leuitis. & uasa corporis
oe sanguinis xp̃i. ipsif ad altaria deferũt.

Expanded text:
cantur. Isti sunt qui in Esdra Nathanei, id est in humilitate Domino servientes appellantur, ex quorum ordine fuit ille Nathanael, qui in Evangelio Salvatorem confiteri, et ab ipso meruit collaudari, dicente Domino: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est . Isti subserviunt levitis, et vasa corporis et sangu
Abbreviated transcription (Latin):
tiaꝵ. unum cum una quã cũ mults
copulari. quod indicat prui conu¬
gu copula diuinitꝰ facta. ut inde cr

Expanded text:
tiarum unum cum una, quam cum multis copulari, quod indicat primi conjugis copula divinitus facta, ut inde c
Abbreviated transcription (Latin):
antiqui plures habuerunt uxores:
e hoc similit̃ augusti¬
nus sic ait. Antiquis
ꝓpagandi nuptias ẽ trahebant. non
uicti libidine. sed ducti pietate. qui
uellent. U̾tebantur tamen coniugi¬
bus. & plures uni uiro habere lice¬
bat. quas castius habebat quã nũe
unam quilibet iustoꝵ in quib
uidemus quod scđm ueniam conce¬
dit apostolus. Nabebant enim cas
in opere generandi. non in morbo
desiderii. Ilem in libro de uirgini¬
b. Antiquis iustis non fuit pecca¬
tum. quod plurib feminis uteban¬
tur. neq contra naturam hoc fa¬
ciebant. cum non lasquiendi cau¬
ia. sed gignendi hoc facerent. Neq
contra morem. quia eo tempore
ia fiebant. neq contra preccptum.
quia nulla lege erat ꝓhibitum.
Ucruntamien sicut idem alibi
testatur. magis pertinet ad bonum nip

Expanded text:
antiqui simul plures habueru uxores. De hoc similiter beatus Augustinus sic ait. Antiquis propagandi nuptias contrahebant, non victi libidine, sed ducti pietate, qui vellent. Utebantur tamen conjugibus et plures uni viro habere licebat, quas castius habebat quam nunc unam quilibet istorum in quibus videmus, quod secundum veniam concedit Apostolus. Habebant enim eas in opere generandi, non in morbo desiderii. Idem in libro De virginibus: Antiquis justis non fuit peccatum quod pluribus feminis utebantur, neque contra naturam hoc faciebant, cum non lasciviendi causa sed gignendi hoc facerent, neque contra morem, quia eo tempore ea fiebant, neque contra praeceptum quia nulla lege erat prohibitum. Verumtamen sicut idem alibi testatur, magis pertinet ad bonum nup
Abbreviated transcription (Latin):
dominus dimittende coniugis solam
causam fornicationis admittit. &¬
paganum coniugium dimitti ꝓhibet.
consequens est ut paganismus nou
subiaceat fornieationi. Quid ergo
inquiunt. quod ambrosius dicit.
non est ratum tantum cõiugium
ꝓp̃ter dm̃. & ideo non est peccatũ
dimisso ꝓpter dm̃ si alii copuletur.
tom grigotius dicit. Dimisso ꝓpt̃
d̃m non est peccatum si alii coiun¬
gatur. Iniuria enim ereatoris sol¬
uit ius matrimonii. Sed uidete
quomodo ꝓbant coniugium ñ esse

Expanded text:
Dominus dimittendae conjugis solam causam fornicationis admittit et paganum conjugium dimitti prohibet , consequens est ut paganismus non subjaceat fornicationi. Quid est ergo, inquiunt, quod beatus Ambrosius dicit: Non est ratum conjugium praeter Deum; et ideo non est peccatum dimissio propter Deum si aliis copuletur? Item beatus Gregorius dicit: Dimissio propter Deum non est peccatum si alii conjungatur. Injuria enim Creatoris solvit jus matrimonii. Sed videte quomodo probatur conjugium non e
Abbreviated transcription (Latin):
test. si eo qui prior andeist fideli
matrimonio alligato. ille qui in
nfidelitate remansit cum ipso
uuii se nexu adulterino ituixerat
ad fidem pariter subsequatur. u¬
trum ecclesia tolerare debeat. ut
post fidem susceptam simul ma¬
ncant. qus infidelitate positi ma¬
le puncti fuerunt. sed ea dlem gra
interueniente. & uetera omnia de¬
lente. nichil impedit. qui bene
in xp̃o simul permaneant. qui extra
fidem xp̃i iale sotiati fuerunt. De
bis inquiri etiam potest qui in iifide

Expanded text:
test si eo qui prior ad fidem venit fideli test si eo qui prior ad fidem venit fideli matrimonio alligato ille qui in infidelitate remansit cum illo cui se nexu adulterino junxerat ad fidem pariter subsequatur, utrum Ecclesia tolerare debeat ut, post fidem susceptam, simul maneant, qui in infidelitate positi male juncti fuerunt. Sed eadem gratia interveniente et vetera omnia diluente, nihil impedit quin bene in Christo simul permaneant, qui extra fidem Christi male sociati fuerunt. De iis etiam quaeri potest qui in infidel
Abbreviated transcription (Latin):
in culpa. lauaero regenerationis all¬
tum nec uerum iam esse quia ull¬
ra transierunt & noua facta sunt
omnia ꝓpter hoc liberata uidetus
mulier hec postquam fidem percere¬
rit. & sacramentum libertatis &
nouitatis induit. ut deinceps pos
copulȩ debito non teneatur. Iusũ
enim est. ut quam iniuria creatoris
alligauit. reuerentia nunc & fides
cius absoluat. Propter hoc non pro¬
hibet ecclesia eius modi si continen¬
tiam seruare noluerint. cum aliis
matrimonio copulari. Potest aũt
queri si contingat eum qui prior ad
fidem uenit coniugalem copulam
non iuisse. donec eum alter qui
ii iufidelitate renianserat subseq̃t᷑.
quid ecelesia de huiusmodi facere
debeat. Sed dubium non est ta¬
les postquam inside unun facti fue¬
ruit. si continere nolueruit in ip¬
sum redire debere. ac denuo xp̃iana
deuotione conuenire aprioris ma¬
trimonii quod non sine creatoris
institutione inierant debitũ per¬
boluendum. Fł oc etiam queri po¬

Expanded text:
in culpa lavacro regenerationis ablin culpa lavacro regenerationis ablutum; nec verum jam esse, quod vetera transierunt et nova facta sunt omnia . Propter haec liberata videtur mulier haec postquam fidem percepit, et sacramentum libertatis et novitatis induit ut deinceps prioris copulae debito non teneatur. Justum est enim ut quam injuria Creatoris alligavit, reverentia nunc et fides ejus absolvat. Propter hoc non prohibet Ecclesia ejusmodi si continentiam servare noluerint cum aliis matrimonio copulari. Potest autem quaeri si contingat eum qui prior ad fidem venit conjugalem copulam non inisse, donec eum alter qui in infidelitate remanserat subsequatur, quid Ecclesia de hujusmodi facere debeat. Sed dubium non est tales postquam in fide unum facti fuerint si continere noluerint in ipsum redire debere, ac denuo Christiana devotione convenire ad prioris matrimonii quod non sine Creatoris institutione inierant debitum persolvendum. Hoc etiam quaeri po
Abbreviated transcription (Latin):
illi ut alteri nubat: ad ulteram
eam facere uidetur. que non dã
soluta alege uiuentis uiri. cum
altero coniugium copulare conce¬
dit. Non igitur aliud suꝑ esse
uidetur. nisi ut hauc mulierẽ
ecelesia ad continentiam seruaudam
cogat. quȩ peccato suo obligata ui¬
detur. ut nec suum habere possit nec
alterum. Sed si hoc ecclesia fecĩt con¬
tingere potest ut scandalizetur mu¬
lier illa. c fidem xp̃ianam abor¬
reus ad infidelitatem reuertatur.
Aliȩ quoq mulieres siue uiri m
sidelitate constituri quaꝵ. mare
& quoꝵ urores iam ad fidem tra¬
sierunt. & ipsis derelictis cum ais
fidelib coniugia inierunt. hoc cos¬
nito. ad fidem xp̃ianam uenire ꝑ¬
timescat. & subsequatur ꝑditio
multoꝵ. Tũ sidem fugiunt. qͥ
tinientes esse uel nolunt. uel ñ posi
P ostremo si mulier ista post ꝑapta
gram baptismi de priori peccato ab¬
iudicatur. uidetur inꝑfecta sui gͣta¬
esse. & non totum quod yrecedelut

Expanded text:
illi ut alteri nubat, adulteram illi ut alteri nubat, adulteram eam facere videtur, quam nondum solutam a lege viventis viri cum altero conjugium copulare concedit. Non igitur aliud superesse videtur, nisi ut hanc mulierem Ecclesia ad continentiam servandam cogat, quae peccato suo obligata videtur, ut nec suum habere possit, nec alterum. Sed si hoc Ecclesia fecerit, contingere potest ut scandalizetur mulier illa, et fidem Christianam abhorrens ad infidelitatem revertatur; aliae quoque mulieres sive viri in infidelitate constituti, quarum mariti et quorum uxores jam ad fidem transierunt, et ipsis derelictis cum aliis fidelibus conjugia inierunt, hoc cognito ad fidem Christianam venire pertimescant, et subsequatur perditio multorum dum fidem fugium, quia continentes esse vel nolunt vel non possunt. Postremo si mulier ista post perceptam gratiam baptismi de priori peccato abjudicatur, videtur imperfecta fuisse gratia; et non totum quod praecedebat
Abbreviated transcription (Latin):
si alteri se sociat: quia a debito pͥoris
parti solutus non est. Seil dicis. E cee
infidelis quicũq paganus siue iude¬
us ep̃ianus efficitur. uxorem quã
prius habuit. quia eum ad fidem
sequi nou uult. fidei libertate dere¬
linquid: aliam fidelem ducit. Prior
se sp̃ tam uidens. alteri nubit nit¬
bit. adulterino nexu se alligans con¬
tingit postea ut compuncta infide¬
litatem suam orrere incipiat. ad
fidem ueniat xp̃iana efficitur. Qͥd
de hac muliere faciendiun est: con¬
tinere non potest. E xpostulat ab
ecelesia. ut aut uirum suum reci¬
piat. aut alteri nubere concelatur.
Quid illi dicet ȩcclesia: Si uirũ
suum reddit illi soluit matrimo¬
nium. quod xp̃iana sanctitate
firmatum est.& adulterum eũ
facit. cum uiuente uxore sua quã
fidelis fidelem legitime duxit alte¬
ri copulatur. quod omnino fieri
non liect. Eigo non reddit ei¬
ecclesia maritum suum. Quid
igitur illi dicetur : Si dixerit

Expanded text:
si alteri se sociat, quia a debito prioris si alteri se sociat, quia a debito prioris pacti solutus non est. Sed dicis. Ecce infidelis vel quicunque paganus sive Judaeus Christianus efficitur, uxorem quam prius habuit quia eum ad fidem sequi non vult fidei libertate derelinquit; aliam fidelem ducit, prior se spretam videns alteri nubit, adulterino nexu se alligans. Contingit postea ut compuncta, infidelitatem suam horrere incipiat, ad fidem veniat, Christiana efficiatur, quid de hac muliere faciendum est? Continere non potest. Expostulat ab Ecclesia ut aut virum suum recipiat, aut alteri nubere concedatur. Quid illi dicet Ecclesia? Si virum suum illi reddit, solvit matrimonium, quod Christiana sanctitate firmatum est, et adulterum eum facit, cum vivente uxore sua quam fidelis fidelem legitime duxit alteri copulatur, quod omnino fieri non licet. Ergo non reddit illi maritum suum Ecclesia. Quid igitur illi dicet? Si dixerit
Abbreviated transcription (Latin):
aiure matrimonii aduersus infidelem
solutus est. sed infidelis etiam dereliciꝰ
sine culpa alienam societatem non
appetit. quađm adhuc ius matruno¬
nii. & debitum conuigalis federis
erga fuddem astriugit. E rgo non po¬
test adulterium uocari. si fulelis alte¬
ri coniungitur. Infidelis aũt ⁊̃ dere¬
lictus. crimen adulteri incurrit: si al¬
teri copulatur. Propterea si fidelis
ctiam ab eo quod licet᷑ periculo ꝓxuni
uitando se temperat ꝑfectius opus
facit. ad quod tamen nullatenus cogi
potest. quia non debiti opus est. sed
bearitatis officium. sicut dicit augu¬
stinus in libro de adulterinis conui¬
giis. Discessionem ficdelis ab infidela
dñs uon prohibet. quianẽ ĩ iusta
coransosũ. sedd apostolus consilio beari
tatis ne dimissi scandaliz entur. secd
etiam cum in aliena cõiugia cecide¬
rint. adulterinis nexib colligati dif¬
ficillime ab infudditate resoluantur.
Itaq adulterium cõmittit infidelis.

Expanded text:
a jure matrimonii adversus infidelem a jure matrimonii adversus infidelem solutus est; sed infidelis etiam derelictus sine culpa alienam societatem non appetit, quem adhuc jus matrimonii et debitum conjugalis foederis erga fidem astringit. Ergo non potest adulterius vocari si fidelis alteri conjungitur. Infidelis autem etiam derelictus crimen adulterii incurrit si alteri copulatur. Propterea si fidelis etiam ab eo quod licet pro periculo proximi vitando se temperat, perfectius opus facit. Ad quod tamen nullatenus cogi potest; quia non debiti opus est, sed charitatis effectus, sicut dicit beatus Augustinus in libro De adulterinis conjugiis. Discessionem fidelis ab infideli Dominus non prohibet, quia non est injusta coram eo. Sed Apostolus consilio charitatis non solum ne dimissi scandalizentur, sed etiam quod cum in aliena conjugia ceciderint adulterinis nexibus colligati; difficillime ab infidelitate resolvantur. Itaque adulterium committit infidelis
Abbreviated transcription (Latin):
lis. si socium fudelem digere uult. nemo
alum ꝓhibere potest. ẽ am̃ si patitur
infidelem eohabitare uolentem opus
perfectionis facit. ail lucrandum ꝓei¬
mum suum. sicut dicit apostolus. San¬
ctificatus est uir infidelis ꝑ mulierem
sidem. & iterum mulier infiddlis ꝑ
uirum fidelem. Si ergo fidelis infidelẽ
ut de insideli faciat sidelem. siue faci¬
at siue non faciat. quantum in se ẽ
lucratur aiuimam frĩs sui. & implet
oyus pictatis. Si autem pati non uult
detestans infidelitatem qus. non est
sater. Nemo potest illum si uult pro¬
bibere etiam si uoluerit. quin se fideli
coniungat. In uisideli peccatum est qͥ
siddem respuit. cuius culpa soluit
ius matrimonii. ita ut iam exigere
iure non posit. quod si exigeretur.¬
sie iniurie negare non posset. Cul
pa infidelis fidelem a debito soluit
seut econtrario iustitia fidelis. uifi¬
delem debito astringit. Itaq non pec¬
at sudis si alteri se iungit. quoniã

Expanded text:
lis si socium fidelem eligere vult, nemo lis si socium fidelem eligere vult, nemo illum prohibere potest; tamen si patitur fidelem cohabitare volentem, opus perfectionis facit, ad lucrandum proximum suum; sic dicit Apostolus: Sanctificatus est vir infidelis per mulierem fidelem; et iterum mulier fidelis per virum fidelem . Si ergo fidelis infidelem ut de infideli faciat fidelem, sive faciat sive non faciat, quantum in se est lucratur animam fratris sui, et implet opus pietatis. Si autem pati non vult detestans infidelitatem ejus, non est frater. Nemo illum potest cogere si vult qrohibere etiam si voluerit quin se infideli conjungat. In infideli peccatum est qui fidem respuit, cujus culpa solvit jus matrimonii, ut jam exigere jure non possit, quod si exigeretursine injuria negari non posset. Culpa quippe infidelis fidelem a debito solvit, sicut econtrario justitia fidelis infidelem debito astringit. Itaque non peccat fidelis si alteri se conjungit, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
eligat. non iam tenctur debito prionꝰ
societatis. cuius ius solutum est. ꝓpẽ
iniuriam creatoris. Quȩ iudlie inuri
ereatoris non solum tune excusat
lem. quando ab infideli ꝓpter dini¬
missus alteri sine culpa conungitus
sed tunc etiam excisat. quando ise
fidelis magis societatem fidelem digid
infidelem cohabitare quidem uolent̃
sed fidem recipere renuentem xp̃iana
deuotione detestatur. Siue enĩ disce¬
dat. suic manere digat infidelis. il¬
chil illi debet qui fidelis factus est.
Nemo illum cogere potest: quin fatia
quod uult. Iniuria ereatoris. seluit
ius matrimonii est. Non potest uan
ĩfidelis ab illo quiecquã exigere. quli
in illo debitum suum ꝑdidit. poll¬
quam creatori id quod debet ralde¬
re contempuit. Habet iam fidelis
caiusam qua iuste negare potest etiã
il quod prius debuit. & quod adbil
quidem debuisset. si causam inter¬
uenientem. & debitum istum sol¬
uenttm non habussset. E rgoliber est side¬

Expanded text:
eligat; non jam tenetureligat; non jam teneturcujus jus solutum est propter injuriam Creatoris. Quae videlicet injuria Creatoris non solum tunc excusat fidelem, quando ab infideli propter Deum dimissus alteri sine culpa conjungitur; sed tunc etiam excusat quando ipse fidelis magis societatem fidelem eligens infidelem cohabitare quidem, volentem, sed fidem recipere renuentem Christiana devotione detestatur. Sive enim discedat sive manere eligat infidelis, nihil debet illi qui fidelis factus est. Nemo illum cogere potest quin faciat quod velit. Injuria Creatoris solvit jus matrimonii. Non potest jam infidelis ab illo quidquam exigere, quia in illo debitum suum perdidit, postquam Creatori id quod debet reddere contemnit, habet jam fidelis causam qua justo negare potest, etiam id quod prius debuit, et quod adhuc quidem debuisset, si causam intervenientem et debitum ipsum solventem non habuisset. Ergo liber est fide
Abbreviated transcription (Latin):
filios. & ailhuc autem animã suam.
pulus. Omnis pietas illie impictas ẽ
ubi adhoc pius fis. ut impius efficia¬
ris. Uilete ergo quia contra causam
dei uulla causa constare potest. ĩno
nec causa etiam est. que illi aduer¬
satur. quȩ sũma oe sola est. Adhũc
modum dimissa ꝓpter dm̃. non est
peccatum. si alii non coniungitur.¬
Iniuria enim ercatoris. soluit ius
matrimonii est. Si infidelis discedit.
liscelat. Non est subiectus frater
seruituti in qus modi. Seruituti
subiectus esset. si uel traheretur in¬
uitus. uel teneretur non uolunta¬
rius. Nichil enim illi debet. siue
discedat siue maneat. Perdit᷑ is
suum qui creatori iniuriam fecit.
Si ergo discedit infidelis discedat.
Nichil ad nos. Non cogitur fidelis
quasi aliquo debito obligatus. aut
siqui discedentem. aut sustinere
contempuẽtẽ. Non subiectus seruituti
liber est. ut faciat quod uult tantum
in dño. Oueat uxorem si uix ille est. si
femina nubat. quam uult societatẽ

Expanded text:
filios; adhuc autem et animam suam filios; adhuc autem et animam suam gnus . Omnis pietas illic impietas est, ubi ad hoc pius sis ut impius efficiaris. Videte ergo quod contra causam Dei nulla causa stare potest; imo nec causa etiam est quae illi adversatur, quae summa et sola est. Ad hunc modum dimissio propter Deum non est peccatumInjuria enim Creatoris solvit jus matrimonii. Si infidelis discedit, discedat. Non est subditus servituti frater in ejusmodi , servituti subditus esset si vel traheretur invitus, vel teneretur non voluntarius. Nihil illi debet, sive discedat sive maneat; perdidit jus suum qui Creatori injuriam fecit. Si ergo discedit infidelis, discedat; nihil ad nos: non cogitur fidelis quasi aliquo debito obligatus, aut sequi discedentem, aut sustinere contemnentem. Non est subjectus servituti, liber est ut faciat quod vult, tantum in Domino, ducat uxorem si vir ille est; si femina est nubat. Quam vult societatem